Elke week gaat reisleider Ben Owen, een Australiër die twee jaar geleden verhuisde naar Berlijn, met de gasten van Grand Hostel Berlin op kroegentocht. Sinds november vorig jaar neemt hij ze mee naar Neukölln, een wijk die lang bekendstond als achterstandsbuurt maar in korte tijd een trekpleister is geworden voor jonge reizigers op zoek naar vertier. De procentuele groei van toeristen is er in verhouding tot andere wijken het grootst.
Het was lang niet cool om naar Neukölln te gaan. Veel criminaliteit en weinig cafés. Maar twee jaar geleden werd het er reasonably cool en sinds kort is het écht cool. Je vindt er het rauwe waar de stad zo bekend om is.’ Owen stuurt zijn tocht onder meer langs plekken waar tweedehands meubels schijnbaar lukraak bij elkaar zijn gezet en waar bier niet uit de tap maar uit de koelkast komt. ‘Echt Berlijns en authentiek.’
Als de groep richting de Weserstraße beweegt, waar een cluster van bars zit en midden in een woonwijk een heus uitgaansgebied is ontstaan, drinken de deelnemers meestal alcohol op straat, want dat mag in Berlijn. Owen neemt ook altijd een fles sterke drank mee, om onderweg gezamenlijk een shotje achterover te gooien.
Laatst deden ze dat in de Weserstraße. Ze waren vrolijk dronken en gedroegen zich daar ook naar. ‘Opeens hoorden we vanaf een balkon boven ons iemand schreeuwen: “Fuck you, tourists!” Daarna werd er een bierflesje naar beneden gegooid.’ Niemand geraakt, maar een paar meter verder stond de groep nog een verrassing te wachten: er kwam goed gemikte plens water naar beneden. Verbaasd keek de groep omhoog en vertrok toen maar. Owen, eufemistisch: ‘Het was geen warm welkom.’
Sinds de val van de Muur publiceert de Berlijnse toeristenbranche elk jaar weer indrukwekkende bezoekerscijfers. In 2012 worden er ruim tien miljoen bezoekers verwacht, een record. Volgens visitBerlin, het bureau dat de stad promoot, is de Duitse hoofdstad na Parijs en Londen de meest bezochte stad in Europa. Het succesverhaal heeft een zorgwekkende keerzijde: steeds meer Berlijners lijken zich mateloos te ergeren aan hun bezoek en in steeds meer gevallen slaat die ergernis om in iets dat verdacht veel weg heeft van vreemdelingenhaat. In 2010 publiceerde het antifascistische tijdschrift Interim een artikel met anonieme tips over hoe je toeristen het beste kunt verjagen – portemonnees en telefoons stelen, bussen bekogelen en hotels belagen. Het blad zorgde daarmee voor een golf van verontwaardiging in de Duitse media.
In oktober van hetzelfde jaar maakten de uitbaters van café Freies Neukölln een volgens sommigen geniaal ironisch maar volgens anderen ronduit beledigend filmpje. Titel: Offending the Clientele. Een voice-over die stijf staat van ingehouden haat beschrijft daarin de veranderingen in de Weserstraße in Neukölln. De strekking: hipsters, toeristen en kunstenaars denderen de wijk binnen en de oorspronkelijke bewoners, veel armere allochtonen of ras-Berlijners met een bijstandsuitkering, voelen zich gepasseerd en kotsen ervan. De uitbaters bieden ook hun excuses aan: ‘Sorry dat we, door ons hier als eerste normale bar te vestigen, deze ellende in gang gezet hebben. Het was niet onze bedoeling om met deze bar een hotspot te creëren.’
Gingen ze maar gewoon naar de Brandenburger Tor of naar Mitte met hun verdomde rolkoffers
In de aanloop naar het hoogseizoen van 2011 barstte de bom. De Groenen – een partij die tolerantie normaal gesproken hoog in het vaandel heeft – organiseerden een bijeenkomst met de naam ‘Hilfe, die Touris kommen’, bestemd voor bewoners van de Wrangelkiez. Dat is een buurt in Kreuzberg die net als Neukölln vooral onder jonge feestvierders populair is. De bijeenkomst was bedoeld om het onderwerp bespreekbaar te maken, maar buurtbewoners kookten van woede en de opkomst was hoger dan verwacht. ‘Het is hier geen dierentuin!’ riep een man. ‘De toeristen moeten op Alexanderplatz of de Kurfürstendamm blijven, waar ze horen!’ Er werd zelfs geopperd om een algeheel toeristenverbod in te voeren. En dat in een linkse alternatieve wijk als Kreuzberg, waar Turken en ras-Berlijners al jarenlang gemoedelijk samenleven.
Overal in de stad doken vervolgens stickers op met een duidelijke boodschap: Berlijn houdt niet van jou. Een paar maanden later werden er in Neukölln zelfs paspoortcontroles gehouden. Zugezogene (import-Berlijners) werden door vermoedelijk antifascisten dwingend verzocht zich niet meer in de wijk te vertonen. Twee Franse dames die er pas een galerie hadden geopend, ontvingen in 2011 een anonieme brief waarin werd gevraagd wat ze hier eigenlijk kwamen doen. Ze werden ook gewaarschuwd: ‘Zaken als deze tolereren wij hier niet.’ Afgelopen mei werd een 32-jarige architect in de tram belaagd door twee mannen. ‘Jij klote-nieuwkomer, door jou stijgen hier de huurprijzen! Maar nu tref je de buurtreiniging.’ De architect werd op zijn linkeroog geslagen waarbij zijn bril brak. Hij woont al zeven jaar in Berlijn, maar zijn belagers zagen hem aan voor een nieuwkomer, iemand die de stad en hun wijk verandert.
Gentrification is daarbij het sleutelwoord. Gentrification, het proces van de opwaardering van wijken, is een begrip dat in de meeste wereldsteden niet wordt gebruikt door de slachtoffers ervan, het is meer een term voor wetenschappers in hun ivoren torens. Maar in Berlijn wordt het woord vrijwel wekelijks tijdens een demonstratie met minachting gescandeerd, of tijdens een buurtvergadering besproken om te bedenken hoe het fenomeen tegen kan worden gegaan.
Claudia Simon is in 2007 naar Neukölln verhuisd, heeft er nu een tweedehandswinkel en werkt als kunstenares. Volgens sommigen van haar buurtbewoners behoort ze tot de groep die de gentrification in gang heeft gezet. Laatst liep ze met andere kunstenaars in een vrolijke optocht door de wijk, er speelde een brassband en ze vierden dat het kunstseizoen zou beginnen. ‘Op de Reuterplatz zat een club oudere mannen. Ze dronken bier en staken net hun barbecue aan. Ze waren boos en maakten afkeurende geluiden: “Kijk, door dit soort lui gaan de huren omhoog!” Ze wezen naar ons.’
Eén keer is Simon bang geweest. Tijdens de voorbereidingen van 48 Stunden Neukölln, een populair kunstfestival, las ze op internet een discussie over het evenement. Nadat het programma online was gezet, schreven ‘antifa-lui’ dat ze nu precies wisten waar ze herrie moesten gaan schoppen. Er werd zelfs gesproken van plunderingen. Uiteindelijk bleef het rustig.
Ergens begrijpt Simon de onvrede wel. ‘Zij hebben er natuurlijk niet voor gekozen dat alles anders en duurder wordt in de buurt. Aan de andere kant: de infrastructuur is beter, de straten schoner en het is veiliger voor kinderen op straat. Wat wil je nog meer?’
De buurtbewoners maken zich volgens Simon niet alleen zorgen over gentrification. ‘De trendy plekken om uit te gaan liggen niet in het centrum maar hier, midden in een woonwijk. Dat geeft ontzettend veel geluidsoverlast. Huisbazen denken niet goed na over wie ze in een pand zetten. Tot een jaar of vijf geleden stond alles leeg en waren ze zielsgelukkig als ze hun pand aan iemand kwijt konden. Het interesseerde ze niet dat er in een erbarmelijk geïsoleerd pand een bar werd gevestigd.’
Vrijdagavond in de Weserstraße, het epicentrum van het feestgedruis in Neukölln. Een uitgelaten club kroeggangers duikelt het ene café na het andere in. Sophie (28), roze haar en een neusring, zit in een stoel op de stoep voor een ‘linkse projectruimte’ in een rustige zijstraat. ‘In die straat zul je mij niet snel meer zien.’ Sophie, zelfbenoemd antifasciste, is bezorgd maar vooral boos, omdat ‘zuiptoeristen’ de straten van de wijk waar ze sinds zeven jaar woont tegenwoordig platlopen. ‘Soms moet ik schreeuwen als ze met zijn allen op de stoep staan, anders kom ik er niet langs. Gingen ze maar gewoon naar de Brandenburger Tor of naar Mitte (het centrum van de stad, red.) met hun verdomde rolkoffers.’
Vriendin Lena (28), warrig blond haar en een bosje dreads dat in haar nek begint, valt Sophie bij: ‘Ze vinden de “subcultuur” hier helemaal geweldig. Dat zogenaamde “authentieke”, daar komen ze voor. Met zakken vol geld komen ze hier profiteren van de lage prijzen. Omdat het ze niet kan schelen wat ze moeten betalen, worden hier straks de prijzen omhoog gegooid. Let maar op.’ Sophie: ‘Als die toeristen blijven komen, is er hier over vijf jaar geen zak meer aan want dan is het net zo gelikt als Mitte. Niet dat wij dat meemaken, want wij kunnen de huur dan niet meer betalen.’
Lena en Sophie (gefingeerde namen want ze zijn bang voor represailles van ‘nazi’s’) hebben hun wijk in rap tempo zien veranderen. Sophie: ‘Tot 2006 was het grauw en saai aan en rond de Weserstraße; dat hadden we graag zo gehouden.’ Maar de ‘rijkere buitenstaanders met hun iPhones, zonder respect voor hun omgeving’ kwamen. Steeds meer avontuurlijke toeristen waagden zich in de wijk en tegelijkertijd verschenen de eerste boosaardige leuzen op de muren. ‘All tourists are bastards’, ‘Touristen fisten’, ‘Fuck you tourists!’ en zelfs ‘Touris Raus’. Niet geschilderd door Lena en Sophie, maar ze begrijpen het wel.
Volgens Katharina Dreger van visitBerlin ‘zweeft de wijk tussen ontwikkeld en authentiek; multiculturalisme op zijn best’. Ze ziet een enorme toeristische potentie in Neukölln. Ook wijkburgemeester Heinz Buschkowsky is in zijn nopjes met de opwaardering en voorspelt een rooskleurige toekomst: ‘Als in 2013 hier vlakbij het nieuwe Willy Brandt-vliegveld opent, dan wordt Neukölln de toegangspoort tot de stad.’
Lena en Sophie halen hun neus op voor de woorden van het toeristenbureau en de burgemeester. In hun projectruimte organiseren ze bijeenkomsten voor wijkbewoners, zodat ze samen een vuist kunnen vormen tegen de nieuwkomers en de veranderingen die zij met zich meebrengen. ‘Een figuurlijke vuist, want we zijn principieel tegen geweld.’
David Blume (25), Bo Palahniuk (28) en Jannek Korski (31) – ze gebruiken pseudoniemen uit angst voor represailles van bijvoorbeeld antifa-leden of extreem-rechtse lieden – maken zich ernstige zorgen over sommige ontwikkelingen in hun wijk. Ze merken dat er een gevaarlijk bekend gevoel van vreemdelingenhaat heerst. Daarom besloten ze afgelopen mei tot actie en richtten ze de organisatie Hipster Antifa Neukölln op. Een tegenstrijdige naam, omdat antifa-leden principieel tegen rijke hipsters met hun MacBooks en iPhones zijn. Die tegenstelling is ook de bedoeling. Op hun Facebookpagina plaatsen Blume, Palahniuk en Korski foto’s van bewijzen van vreemdelingenhaat, zoals graffiti en stickers. Het drietal probeert de discussie over het onderwerp naar een ander niveau te tillen. Korski: ‘De manier waarop het debat op dit moment gevoerd wordt, is beangstigend. We snappen het probleem van gentrification, maar we vinden het zorgwekkend dat de schuld wordt gegeven aan een bepaalde groep. Toeristen, hipsters, of gewoon mensen die er niet arm genoeg uitzien, krijgen de schuld van veranderingen in de wijk, maar persoonlijk valt ze eigenlijk niets te verwijten. Ze zijn door het economische systeem naar deze buurt gedreven.’ Blume: ‘Soms worden de tekenen van haat in onze wijk afgedaan als incidenten veroorzaakt door een kleine gestoorde groep, maar wij nemen het uiterst serieus. We voelen dat er elk moment iets heel vervelends kan gaan gebeuren.’
Om zichtbaar te worden in de wijk en zo nieuwe reacties uit te lokken, bedachten ze een logo dat ze op verschillende gevels spoten. De afbeelding is een variant op het bekende Good Night White Pride-logo (actie van de Duitse hardcore muziekscene, die niet met neonazi’s geassocieerd wilde worden). Op het Berlijnse logo staan de woorden ‘Tourists against xenophobia. Smash Heimatschutz. Hipster Antifa Neukölln’. Tot nu toe werkt het, de Facebookpagina krijgt er elke dag ruim tien nieuwe leden bij en de discussie is losgebarsten.
Palahniuk en Korski vinden het moeilijk om aan te wijzen welke groep mensen precies een hekel heeft aan toeristen. Onlangs kreeg een vriend van de ‘Hipster Antifa’s’ een bierflesje naar zijn hoofd gesmeten; hij bestuurde een riksja en er zat een toerist achterin. De dader had met zijn kale kop veel weg van een ‘nazi’. ‘Maar ook antifa-leden staan bekend om hun soms gewelddadige afkeer tegen de veranderingen,’ legt Blume uit. Korski: ‘Dat de groep moeilijk aan te wijzen is, vinden we onheilspellend. We merken dat steeds meer mensen – ook vrienden van ons – het normaal vinden om aan de keukentafel gemene opmerkingen over toeristen te maken. Over hun kleding, of over hoe ze zich gedragen. Als een grote groep het zwarte schaap heeft bepaald, weet je niet wat er kan gebeuren. Of eigenlijk weten we dat wel.’
Ben Owen, van de kroegentochten in Neukölln, denkt dat het allemaal wel mee zal vallen. ‘In Freies Neukölln (het café van het filmpje over nieuwkomers) hebben ze onlangs een Australiër aangenomen. Hij spreekt amper Duits. Weet je wat het is? Berlijners moeten gewoon even wennen, zo lang komen hier nog geen toeristen.’
Je reactie wordt geplaatst zodra deze is goedgekeurd. Je reactie is geplaatst.