DOGE in Den Haag

Komt ook naar Den Haag

De DOGE-kettingzaag

Instanties schieten tekort

Pesten

De innerlijke Ad Melkert

Teun van de Keuken

'Ik heb alles gegeven'

Tim Hofman 

De temperatuur stijgt

Analyse van Hans Stegeman

'Ik heb van weinig dingen spijt'

Peter R. de Vries (1956-2021)

Slavernijexcuses 

Keti Koti

Lezen met Marilyn Monroe

Cultuurtip

Musk is geen self made man

Biljonairsprobleem

<div class="lead">
Heb je je weer eens laten gaan tijdens een etentje met je moeder? Komt goed, de last van de wereld weegt ook zwaar op je schouders.
</div>
Je had lullig gedaan. Je stem verheven. Tegen je moeder. En toen je achter je computer kroop om je eens af te vragen waar dat vandaan kwam, vond je de tweede persoon enkelvoud wel prettig, want dan was het allemaal net wat minder jouw schuld. Toegegeven, dat kon je ook laf noemen. Maar dat waren dan jouw woorden.
Het was na het diner omhoog gekropen, uit die dampende brei van big data-doem met een vaag Zwarte Piet-aroma, waarin je nog kleine stukjes Thierry Baudet kon ontwaren, en een mespuntje #metoo. Je moeder vond iets niet wat ze wél had moeten vinden over iets, mogelijk was het omgekeerd, en hoewel je over het algemeen zeker geen voorstander bent van lullig doen tegen moeders, moest je haar gewoon even het zwijgen opleggen.
Dat was belangrijk, zodat je kon uitleggen hoe het werkelijk zat. Het was jammer dat je dat weer een beetje vergeten was toen de afgedwongen stilte eenmaal intrad, maar goed, er stonden dingen op het spel, en als jíj het niet eens meer probeerde…
Het overkwam je wel vaker, de laatste tijd. ’s Nachts gierden de rake analyses door je hoofd. Je hoefde ze alleen nog maar even op te schrijven. Na lezing zou de politiek de koers meteen wijzigen, voor de lange termijn. Het opiniegilde legde deemoedig de pen neer, want nu was alles gezegd. Vergezichten waren aanraakbaar geworden, processen op gang gebracht, vertroebelde blikken weer helder.
<q class="pull-left">Hoewel je over het algemeen zeker geen voorstander bent van lullig doen tegen moeders, moest je haar gewoon even het zwijgen opleggen.</q>In de ochtend was er dan een krant, waarin iets een schande was, hoewel je telefoon vond dat het meeviel. Iets had met iets niets te maken, al beweerde iemand van wel. Iemand gooide ergens een schepje bovenop. X zei iets, terwijl-ie kortgeleden nog Y had gedaan. Niemand begreep waarom Z zich ermee bemoeide. Zelf was je, alles afwegend, al snel van mening dat het ervan af hing hoe je ernaar keek – al was dat misschien wat sterk uitgedrukt. En je was humeurig, want de weerzin groeide met de dag. Tegen de ruis, tegen de carrousel. Tegen weer een nieuwe ronde waarin de vervelende rapper, babbelzieke voetbalsnor, knotsgekke twitteractivist of loslippige tv-gast meer aandacht waard was dan, zeg, een stervende aardbol. En ook tegen jezelf, wanneer je zoiets opschreef. Want dan klonk je pedant. En enorm ongezellig. Zie je, zo ging het dus.
Het was vreemd, hoe die parapluvisionaire gedachten van een paar uur daarvoor je telkens weer wisten te ontglippen. Soms vreesde je dat ze zich verschansten zodra je voor een leeg computerscherm ging zitten. ‘Laat ons toch,’ meende je dan zachtjes te horen. Soms bekroop je het gevoel ze er misschien wel nooit geweest waren. En steeds vaker vroeg je je af of dat eigenlijk erg zou zijn.
Je kon ook naar buiten, waar je wist dat er mensen rondliepen die gewoon helemaal niets vonden van iets, omdat ze te druk waren met iets anders. Het bakken van taartjes bijvoorbeeld. Waarvan je er misschien maar eens eentje moest gaan kopen. En daarmee dan als de donder naar je moeder.
<div class="info-box-red-border">
Dit is Sander <a href="https://www.vn.nl/auteur/sander-donkers/" target="_blank">Donkers&#8217;</a> column uit <a href="https://www.vn.nl/thema/vrij-nederland-februari-2018/" target="_blank">het februarinummer</a>. <a href="https://www.vn.nl/thema/vrij-nederland-februari-2018/" target="_blank">Hier </a>vind je een overzicht van alle stukken uit het maandblad.
</div>

Sander Donkers

‘s Nachts komt de inspiratie om alle wereldproblemen op te lossen, maar waar is die ‘s ochtends?

<div class="lead">
Sander Donkers benijdt de nieuwsmijders. Voor hen geen Trump, geen piemel/Maan, geen Ophef. Maar Ophef laat zich niet zomaar buiten sluiten.
</div>
De nieuwsmijders, hoe zou het daarmee gaan? Ongeveer een jaar geleden, in de apocalyptische dagen na de verkiezingsoverwinning van Donald Trump, verschenen er stukken in de krant over mensen die uit zelfbescherming hun mediaconsumptie aan banden hadden gelegd. Omdat het allemaal te naar was, en te veel. Omdat ze beseften dat de boel toch net zo hysterisch door zou kachelen, of zij zich nou op de hoogte hadden gesteld van alle ins en outs of niet.
Even wáren ze het nieuws, dat ze zelf dus meden. Maar het nieuws moest door, wat niet onlogisch is voor nieuws, en van de mijders hoorde je weinig meer, wat niet onlogisch is voor mijders. Toch denk ik vaker aan ze dan me lief is, en altijd zie ik dan zorgeloze types voor me die in hun vrije tijd zachtjes voor zich uit neuriënd een mandje bramen plukken of een antiek kastje in de lak zetten, in zalige onwetendheid van, laten we eens wat noemen, het feit dat Maan een piemel zag.
Dat klinkt misschien wat afgunstig, en dat is het ook. Zelf zit ik om professionele redenen vastgeklonken aan kranten, talkshows, google en Facebook. Een nieuwsloos leven wil ik niet, en kan ik me ook nauwelijks voorstellen.
Helaas betekent dat automatisch dat je te maken krijgt met het slecht opgevoede neefje van het nieuws, Ophef genaamd, en die weet me steeds vaker tot de rand van de waanzin te drijven. Elke dag is ie er. Elke fokking dag. Ophef is als een kraker die op zijn schimmelige kistjes ruimte opeist in het hoofd waar je zelf woont, en meteen ook maar de agenda wenst te bepalen. Boodschappen, kattenbak, interview uittikken? Hoezo? Weet je soms niet dat Maan een piemel zag?!
Dat weet je. Je had er zelfs, zo rond de eerste slok koffie, een mening over. Iets als: ‘Wat een kutstreek. Flink door het stof jongens!’ Prima mening, vond je zelf. Vooral niks meer aan doen.
Maar daar neemt Ophef nooit genoegen mee. Die begint krankzinnige comments je hoofd in te slepen, en meta-stukjes waarin betoogd wordt dat het allemaal voor iets veel groters staat, dat van Maan en die piemel. Vaak heeft Ophef ergens nog een punt ook, maar omdat hij niet zal rusten tot je het complete slagveld aan opinies en verwensingen hebt afgegraasd, omdat hij net zo lang aan je standpuntje blijft rukken tot er geen leven meer in zit, is het eind van het liedje toch telkens weer dat je hem smeekt om alsjeblieft een enorm eind op te rotten.
Doet-ie niet. Hooguit eventjes, om nieuw ophefmateriaal te verzamelen. En nooit zijn dat eens saaie dingen als dividendbelasting of lerarensalarissen, want daarin kan Ophef zijn unieke individualiteit niet kwijt. Dat dat sommige mensen heel goed uitkomt, heeft hij niet in de gaten.
Ik mag hem niet, Ophef. Hij maakt mijn hoofd te vol. Maar ik heb geen idee hoe ik van hem af kom. Want hoe aanlokkelijk het ook klinkt: bramen plukken en kastjes lakken, dat is toch meer iets voor later.

Ophef kraakt je kop en gaat nooit meer weg

<div class="lead">
Kijk, Sander Donkers wil niet met een vet vingertje zwaaien, maar er valt best wat te leren van de mensen op de club.
</div>
Ik had weer eens kantinedienst op de voetbalclub van mijn dochter. Een klusje waar ik altijd tegenop zie – er zijn idyllischer manieren om de vrije zaterdag door te brengen – maar waarvan ik achteraf steevast constateer dat ik er enorm van opkikker. En niet alleen omdat je bij een vergeten bestelling een microfoon mag pakken om iets als ‘nummertje 489, twee oorlog met uitjes’ door het clubhuis te laten schallen, hoewel je dat genoegen zeker niet moet onderschatten.
Wat is dat? Ik geloof niet dat ik mijn roeping als snackbarhouder heb gemist, en het ligt ook niet aan het inwendige schouderklopje dat ik mezelf geef omdat ik een klein vrijwillig steentje heb bijgedragen. Nee, het is de wereld die ik aan me voorbij zie trekken in die paar uur dat mijn blik zo overzichtelijk begrensd wordt door toonbank, kassa en koffiemachine. Die wereld is een nagenoeg perfecte dwarsdoorsnede van de Amsterdamse bevolking. Het is de stad zoals hij ís, maar zoals je hem eigenlijk nergens anders bijeen ziet. Niet op het schoolplein, niet in het uitgaansleven, niet in de supermarkt.
Wit, zwart en caramel, man en vrouw, arm en rijk – allemaal komen ze vroeg of laat langs voor een kop koffie of een broodje bal. Je ziet er de boze burger, de gutmensch, de gewone normale Nederlander, de bakfietsmoeder, de yup en de allochtoon. Alle clichébeelden, die vast deels kloppen maar toch ook verschrompelen wanneer je beter kijkt. Want voor elke Marokkaanse vader die nauwelijks Nederlands praat is er eentje die Amsterdamser klinkt dan de liefdesbaby van Tante Leen en Sjakie Swart.
<q class="pull-left">Vrienden zullen ze wellicht niet worden, maar onoverbrugbaar is er niks</q>
Een middag op de club is een fijn tegengif voor mijn ietwat overvloedige mediaconsumptie in de rest van de week. De kloof wordt steeds breder, de ‘ander’ steeds boosaardiger, de mannen verweken en het Avondland gaat in rap tempo ten onder, het zal allemaal wel, maar op zaterdag staat de GroenLinkser naast de PVV’er te juichen voor het team waarin hun kinderen de voorhoede vormen. Vrienden zullen ze wellicht niet worden, maar onoverbrugbaar is er niks. En hoeveel bezwaren er langs de lijn ook leven tegen hoofddoekjes op het veld, als het betreffende meisje een strakke voorzet geeft, is dát waar het over gaat.
Voor de goede orde: ik weet dat er clubs zijn waarover een heel ander verhaal te vertellen valt. En ik weet dat die fantastische diversiteit van de AVV SDZ nooit een doel was, maar een simpele overlevingsstrategie. Sommigen zullen het nog altijd betreuren dat het niet langer het exclusieve domein van ras-Amsterdammers is. Maar ja, de omliggende wijk veranderde van kleur en sociale samenstelling, de meisjes wilden opeens massaal voetballen, je moet toch wat, en voilá. Het is een wankel bouwwerk, zonder de stille arbeid van die paar echte clubmensen die zonder morren roosters opstellen en binnenbrandjes blussen kan het zomaar in elkaar donderen, maar voorlopig marcheert het toch maar allemaal. Dat vind ik mooi. En ik wil niet al teveel met mijn vingertje zwaaien, al was het maar omdat die momenteel nogal naar frituurvet stinkt, maar ergens zit er een les in.

Met een broodje bal in de voetbalkantine zie je de stad zoals ze werkelijk ís

<div class="lead">
&#8216;Het groenste regeerakkoord ooit&#8217;  verkondigde het nieuwe kabinet trots, terwijl ze tijdens de verkiezingen nog met een grote boog om het milieu heen liepen uit angst voor &#8216;die supergewone, doodnormale burger&#8217;.
</div>
Totale verwarring aan de ontbijttafel toen ik ’s anderendaags de krant opensloeg. ‘Vrouw,’ stamelde ik, ‘we hebben het groenste regeerakkoord ooit.’ Het was op zich een passend moment geweest voor een matineuze grouphug, want wij zijn vóór groene akkoorden, en al helemaal voor de groenste ooit. Maar in plaats daarvan liet mijn geliefde haar lepel in het bakje verantwoorde yoghurt vallen, greep nijdig naar het biologisch afbreekbare bamboe tasje met schillen en koffiedik, en beende hoofdschuddend richting gft-bak. ‘Huh?’ hoorde ik haar nog mompelen. ‘Wat…? Maar…?!’
Tja, jongens, dat komt er nou van als je opeens zulke raadselachtige cadeautjes gaat uitdelen. Beetje creepy is het. Tijdens de campagne liepen jullie in een grote boog om het milieu heen, in de debatten kwam het niet eens aan bod. Daarna liep het tot twee keer toe op niks uit met die gozer van GroenLinks, mede omdat die met zijn groene vingertjes aan het beleid wilde prutsen, wat volgens Buma uit zou draaien op een ‘nachtmerrie’ voor die supergewone, doodnormale Nederlander. En nu staan jullie opeens voor de deur ‘tadáá’ te roepen met een broccoli-taart in de vorm van een windmolen. Serieus?
<q class="pull-left">Het was op zich een passend moment geweest voor een matineuze grouphug.</q>
Goed, Kermit de Kikker zong het al: It’s not easy being green. Het komt natuurlijk allemaal omdat jullie er van overtuigd zijn dat die Nederlander spuugt op alles wat naar milieubeleid riekt, terwijl jullie tegelijkertijd ook wel weten dat het onherroepelijk de groene kant op moet. Want het bedrijfsleven schreeuwt erom, we zitten vast aan internationale akkoorden, en o ja: klimaatverandering is een feit.
Operatie ‘Geheim Groen’ deed me een beetje denken aan het tandartsbeleid dat ik erop nahield toen mijn dochter nog klein was. Eerst de aandacht afleiden met een lang bezoek aan die ontzettend leuke speeltuin, dan héél nonchalant melden dat we even langs moeten ‘bij een mevrouw die in je mond gaat kijken’, en na afloop een driedubbele ijsco en toeteren dat ze het zo goed deed, BIJ DE TANDARTS!
Achteraf kijk ik met gemengde gevoelens terug op die opvoedkundige methode. Zoals ik beter had kunnen zeggen dat het gewoon móést, en bovendien allemaal vast heel erg mee zou vallen, zo hadden Rutte en co wat minder benauwd kunnen zijn voor de boze burger, die tegenwoordig ook in De Telegraaf kan lezen dat we vanwege klimaatverandering steeds vaker met extreem weer te maken krijgen, en die vast wel te porren is voor fijne gesubsidieerde zonnepanelen op zijn dak.
Intussen werd ik er zelf een beetje een boos burgertje van, iemand die ‘Nietes! Nietes!’ naar de tv riep wanneer hij Mark Rutte hoorde beweren dat de VVD ‘altijd al een groene partij was’. Om me heen begon iedereen gaten te schieten in de groenheid van het Groenste Akkoord Ooit, maar ja: als je rekende op noppes was het toch moeilijk om nu ontevreden te zijn. Noem het de strategie van het gegeven paard, dat je nu eenmaal niet in de bek mag kijken. Eigenlijk restte alleen nog die goeie, ouwe kreet van de marktkoopman: vraag niet hoe het kan, maar profiteer ervan.

Blijkbaar hebben we ‘het groenste regeerakkoord ooit’. Huh?

Thijs Broer

Hoogleraar antropologie Amade M’charek: ‘Ik verzet me tegen iedere simplificatie’

<div class="lead">
Afgelopen zomer was ontegenzeggelijk de zomer van de demonstraties. Maar of die ook wat opleverden is nog maar de vraag.
</div>
Zelf zat ik hoofdzakelijk op mijn luie reet het kapitalisme te betreuren in een niet onaardig Italiaans landhuis, met een goed glas barolo binnen handbereik, maar elders was het ontegenzeggelijk de zomer van de uit de hand gelopen demonstraties.
Eerst Hamburg, toen Charlottesville. Twee totaal verschillende gebeurtenissen die met elkaar gemeen hadden dat de zogenoemde ‘antifa’ vol in de schijnwerpers kwamen te staan. Vooral het nieuws uit Duitsland bezorgde me flashbacks naar juli 2001, toen ik als ‘embedded’ journalist de demonstraties tegen de G8 in Genua bijwoonde. Zo’n 300.000 mensen waren naar de havenstad gekomen, voor het over-, óvergrote deel brave burgers, nonnen, boeren en arbeiders. De Italiaanse actiegroep waarmee ik optrok, predikte de totale geweldloosheid. Ze hadden zich beschermd met kampeermatjes en jassen gemaakt van lege plastic waterflessen. Als ze klappen kregen van de opgefokte politiemacht, sloegen ze niet terug. Het was twee dagen lang het meest overweldigende protest dat ik ooit zag, en mondde op de derde uit in een beangstigende chaos, een dode en een orgie van politiegeweld die door Amnesty International veroordeeld werd als de ergste sinds de Tweede Wereldoorlog.
Eenmaal terug in Nederland ging het tot mijn verbijstering nauwelijks over het politieoptreden of over de achterliggende reden dat honderdduizenden de straat op waren gegaan. Het nieuws werd beheerst door de relschoppers, het zogeheten ‘Black Bloc’, een harde kern van activisten die zich ook in Hamburg zo noemde. En tja, ondanks de aanwezigheid van talloze stillen en provocateurs, viel niet te ontkennen dat die er waren; een flinke groep in het zwart gehulde jongeren, die de confrontatie zochten en doodgewone Fiatjes in de fik staken, en zelfs een bankgebouw dat gevestigd was op de begane grond van een appartementencomplex – ik heb het zelf gezien.
<q class="pull-left">Ook nu was het aantal vreedzame betogers vele malen groter. Ook nu kon je, als je goed zocht, nuancerende geluiden vinden.</q>Ook in Hamburg was de opkomst hoog, zeker voor deze tijd – tussen de vijftig- en honderdduizend mensen. Ook nu was het aantal vreedzame betogers vele malen groter. Ook nu kon je, als je goed zocht, nuancerende geluiden vinden. Dat de relschoppers (volgens een Facebookmanifest van winkeliers uit het zwaar door de rellen getroffen Schanzenviertel) voor een belangrijk deel dronken hooligans waren en geen ideologisch gemotiveerde activisten. Dat sommige antifa’s juist mensen beschermden en plunderingen tegenhielden. Dat de politie wel erg bruut en willekeurig optrad.
Maar voor de beeldvorming maakt het niet zoveel uit, hè?
Net als Genua zal Hamburg de geschiedenis ingaan als een feestje van losgeslagen linksgekkies. Het zal de harde antifa-kern worst wezen, zij wijzen ‘de media’ toch al af. Maar die overgrote vreedzame meerderheid is eigenlijk voor niks naar Duitsland gekomen, want over hun ‘boodschap’ ging het niet. Dat komt de macht goed uit, en het is mooi klote voor diegenen, noem ze naïef, die nog altijd wensen te geloven in de kracht van een massale, waardige, en dus geweldloze demonstratie. Me dunkt dat er genoeg aanleiding voor is. Maar zolang de grote clubs die zulk protesten organiseren zich niet weten te distantiëren van de gebivakmutste brigade, zal het een volgende keer precies zo gaan. Tel uit je winst.

Hamburg zal onterecht de geschiedenis in gaan als een feestje van losgeslagen linksgekkies

<div class="lead">
Op Twitter kan het er vaak behoorlijk verhit aan toe gaan. Het is verbazingwekkend hoeveel emotie er in die honderdveertig tekens past. Voor Sander Donkers is het tijd voor Twexit.
</div>
If you can’t stand the heat, get out of the kitchen. Dat is wat je gegarandeerd te horen krijgt als je je op Twitter op wat voor manier dan ook beklaagt over de manier waarop iemand iets zegt. Eigenlijk is het meestal: ‘Heat. Kitchen.’ Want Twitter, want ruimtegebrek. Eens met iemand: ‘Spijker. Kop.’ Iemand zegt iets doms: ‘Klok. Klepel.’ Iemand wordt ‘ontmaskerd’: ‘Aap. Mouw.’
Maar laat ik niet zeuren over zulke ergerniswekkende taalvondsten, want Twitter is prachtig. De afgelopen jaren heb ik er talloze mensen leren kennen die me dagelijks aan het lachen maken, die me op de hoogte stellen van mooie of belangrijke dingen die ik anders gemist had, en met wie ik leuke gesprekken heb.
Toch is Twitter ook een probleem. Voor mij, in elk geval. Want tegenover al dat leuks staat de constante, zeurende aanwezigheid van te veel woede, te veel mensen die elkaar niet willen begrijpen, te veel ego’s die met grote woorden smijten maar eigenlijk kibbelen over kleine piemels (m/v), te veel begrip en bijval voor pure onaardigheid. En als het je niet aanstaat: ‘Heat. Kitchen.’
Dat ons publieke debat ziek is, weten we inmiddels wel. Pak de definitie uit de Van Dale erbij – ‘bespreking van het voor en tegen’ – en je kunt alleen maar zachtjes wenen. Maar het is geen toeval dat je dat op Twitter het duidelijkst merkt. De honderdveertig tekens waarin je je mening moet persen. Het feit dat je er anoniem kunt zijn, of dat je halverwege een gesprek kunt inhaken op een of ander sub-sub-feitje, waardoor discussies Barbapapa-achtig van vorm verschieten en de zaak wel uit de hand moet lopen. Het is een perfecte ruziemachine.
Raar, misschien, om een medium de slechte gewoonten van de gebruikers te verwijten. Niemand zei ooit dat het aan de telefoon lag als je ruzie kreeg tijdens het bellen. Maar op Twitter is klagen over Twitter heel gewoon. Iedereen valt er van zijn stoel wanneer iemand een ander onverhoopt gelijk geeft. Maar véél vaker kom je dat benauwde zinnetje tegen van de twitteraar die ongewild in het zoveelste pandemonium is beland: ‘Mag ik hier uit?’
<q class="pull-left">Raar, misschien, om een medium de slechte gewoonten van de gebruikers te verwijten. Niemand zei ooit dat het aan de telefoon lag als je ruzie kreeg tijdens het bellen?</q>Puur persoonlijk, zeer subjectief onderzoek wees uit dat een en ander te maken heeft met het Wierd Duk-effect – een verschijnsel dat je los kunt zien van je mening over de man zelf, zijn opvattingen en journalistieke methode. ‘Wierd Duk’ is vooraleerst a whole lotta Duk, die sneller tweet dan zijn schaduw en overal op reageert. Volg hem, en je komt nooit meer toe aan je kattenfilmpjes. ‘Ontvolg’ hem en… er verandert niets, want je hele tijdlijn zit boven op de kast al zijn tweets te retweeten en te becommentariëren, waar de Duk-aficionado’s dan weer bovenop springen, in een perpetuum mobile van de kift.
Zo wordt de grondtoon op Twitter bepaald door de Onontvolgbaren – mannetjes en vrouwtjes die dol zijn op snikhete keukens. Zelf ben ik bij nader inzien toch meer een veranda-man. Die nu al bang is van alles te zullen missen, maar toch maar eens een paar maandjes gaat kijken hoe het zonder Twitter is.

Het Wierd Duk-effect van sommige twitteraars

Van The Iron Maidens tot Nervana: het daverende succes van coverbands

<div class="lead">
How to Get Away with Murder kijken met mijn dochter: een gezellige familietraditie waarbij ze, wanneer ik ook maar heel voorzichtig ‘huh?’ mompel, achteloos oplepelt wie ook weer wie is, wie wat wél weet en wie niet, en waar we zijn in de tijd.
</div>
Teneinde communicatielijnen open te houden en de generatiekloof behapbaar, kijk ik met die van veertien naar een serie van haar keuze. Nou ja, ik doe het hoofdzakelijk omdat ze halverwege elke aflevering zo fijn tegen me aan komt schurken, maar dat hoeft zij niet te weten.
How to Get Away with Murder gaat over een professor in strafrecht en een groep van haar beste studenten die in een uit zwaar eikenhout opgetrokken spookhuis ingewikkelde zaken oplossen, terwijl ze intussen steeds verder verstrikt raken in onderlinge intriges, het duistere verleden, relationele sores, al dan niet onvermijdelijke moordpartijen en hier en daar een doofpotje.
Of zo, moet ik nu eigenlijk zeggen, want tot mijn dochters grote vermaak gaat het pap allemaal veel te snel. Het duurde een vol seizoen voordat ik überhaupt opmerkte dat de serie, zeker voor Amerikaanse begrippen, behoorlijk gewaagd is. De briljante hoofdpersoon is zwart en biseksueel, er zijn prominente rollen voor zwarte studenten en een homostel, en het zijn telkens weer de sterke, onafhankelijke vrouwelijke karakters die de kastanjes uit het vuur halen. Wat verfrissend genoeg allemaal nauwelijks benoemd wordt.
Kan ook niet, geen tijd voor. De plot moet dóór, en doet mijn brein kraken. Talloze losse lijntjes worden weken, máánden later zomaar weer opgepakt, lang vergeten personages verschijnen opeens weer ten tonele en er wordt naar hartenlust tien jaar terug of twaalf uur vooruit geflasht. Nog voor de leader van een aflevering begint, is er al meer gebeurd dan in alle seizoenen Dallas, Dynasty en De Man van Zes Miljoen bij elkaar.
<q class="pull-left">Talloze losse lijntjes worden weken, máánden later zomaar weer opgepakt, lang vergeten personages verschijnen opeens weer ten tonele.</q>Dit alles leidde tot een gezellige familietraditie waarbij mijn dochter, wanneer ik ook maar heel voorzichtig ‘huh?’ mompel, met haar teen op de spatiebalk van de laptop tikt en achteloos oplepelt wie ook weer wie is, wie wat wél weet en wie niet, en waar we zijn in de tijd.
‘O ja,’ lieg ik dan opzichtig. ‘Da’s waar ook.’
Hoe kan ze dit? Na tien minuten snák ik al naar ellenlange shots van een oude krant die veelbetekenend door een stoffige straat wappert, anything om even op adem te komen. Mijn dochter kijkt, net als al haar vriendinnen, tegelijkertijd nóg een serie of drie, parkeert al die informatie moeiteloos ergens in haar hersenpan, om een paar dagen later moeiteloos de draad weer op te pakken. Lineaire verteltrant? Niet nodig. Inzoomen op karakters? Nee hoor, laat de ontwikkelingen maar lekker chaotisch voortrazen.
Het is niet moeilijk er een spiegel in te zien van haar echte leven, waarin het structuurloze bombardement van de ‘insta’ en al die whatsapp-groepen een constante is. Veel ouders maken zich zorgen over wat de beeldschermcultuur allemaal aan schade aanricht in de hoofdjes van hun kroost, en ik ben daar zeker niet immuun voor. Maar ondertussen heeft mijn dochter zich sluipenderwijs een vaardigheid eigen gemaakt die ik nooit meer zal hebben. En ik vermoed dat die haar nog goed van pas gaat komen.

Mijn dochter heeft zich een vaardigheid eigen gemaakt die ik nooit meer zal hebben

<div class="lead">
Sander Donkers, onze favoriete MAMIL (onze favoriete <a href="http://www.urbandictionary.com/define.php?term=MAMIL">wattes?</a>) fietste de Elfstedentocht. Het woei venijnig, en statistisch gezien passeerde hij honderden klimaatontkenners en homeopathische verdunners. En toch: iedereen was van de wereld, en de wereld was van iedereen.
</div>
Vooraf had ik nog overwogen om opzettelijk iets te breken of een pan verrotte schaaldieren leeg te lepelen, maar uiteindelijk fietste ik vorige maand toch echt de Elfstedentocht. Samen met mijn akelig fitte schoonvader, vijfenzeventig jaar geleden geboren in het Friese Kollumerzwaag, 234 kilometer door een vlak en grotendeels poeplelijk landschap, waar het ook nog eens venijnig woei.
Wat de absolute hel had geleken, werd een paradijselijke dag. De Tocht der Tochten bleek niet de zoveelste race voor wannabe-Marco Pantani’s met geschoren beentjes, maar een waar volksfeest. Vanaf de vroege ochtend hadden alle Friezen die niet fietsten zich met een krat bier in hun voortuin geposteerd om ons vooruit te joelen. Lokale bandjes maakten lawaai, kinderen stonden langs de stoeprand klaar voor een high five. Baardige oude mannen, pezige dametjes en boerenzonen op klompen voegden zich op een stadsfiets tussen de glimmende Bianchi’s. Overal waren zelfgeknutselde borden in het gras geduwd. ‘Hup heit!’, ‘Bauke, je bent een kanjer!’
Het contrast met de wereld die ik had verlaten toen ik de avond tevoren mijn laptop dichtklapte, was zo groot dat ik de switch maar moeilijk kon maken. Daar was iedereen boos en opgesloten in het eigen gelijk. Of het nu kwam door fascisten, terrorismerelativeerders, homeopathische verdunners of asieltsunami’s, de ondergang was nakende en niks kwam nooit meer goed. Maar in het noorden des lands heerste traditie, overzichtelijkheid en gemeenschapszin. Je kreeg een appel in Bartlehiem, soep in Bolsward, pepermunt in Hindeloopen. Vroeg of laat kwam de fietser naast je een oom of een klasgenoot tegen en ging het van ‘heuj!’ En iedereen had permanent een tevreden grijns op zijn gezicht.
<q class="pull-left">Statistisch gezien moeten we honderden mensen gepasseerd zijn die regelmatig het internet volplempen met hatelijke drek.</q>
Ach, ik wist heus wel dat ik me met elke kilometer iets meer overgaf aan al te blije, naïeve gedachten – je moet wat om de aandacht van die zure benen af te leiden. Het was natuurlijk een feestdag. Statistisch gezien moeten we honderden mensen gepasseerd zijn die regelmatig het internet volplempen met hatelijke drek. Het Friese platteland heeft bovendien maar weinig gemeen met de grootsteedse dynamiek waarin ik leef – het hele evenement was overweldigend wit.
Maar toch: boos of blij? Blijkbaar kon je op een dag als deze met een hele provincie tegelijk kiezen voor het laatste, en dat gaf toch te denken. Moest de overheid niet als de donder een sloot endorfine door ons kraanwater mengen? Konden we scooters niet verbieden voor iedereen die goed ter been was, en verplicht inruilen voor zo’n prachtige full carbon-bak? Als we maar fietsten kwam het goed. Misschien niet alles, maar wel veel.
Even buiten Stavoren kregen we eindelijk de wind in de rug en haakte ik aan bij vier meisjes op twee tandems. Ze waren van top tot teen gehuld in het Friese blauwwit met pompeblêden. Op de ene bagagedrager prijkte een teddybeer, op de andere een cassetterecorder waarvan de batterijen bijna leeg waren. Daaruit schalde de schorre stem van Thé Lau, die ik plotseling hevig miste. Iedereen was van de wereld, de wereld van iedereen. In de verte baadde de kerk van Workum in het strijklicht. Het was maar goed dat ik een zonnebril op had.

Dan maar een Elfstedentocht in lycra

<div class="lead">
Wanneer je ‘rechts’ denkt, krijg je milieuscepsis er gratis bij. Een groot raadsel, want ons planeetje is toch het enige belang dat we allemaal delen?
</div>
Op de dag dat Telegraaf-coryfee Rob Hoogland zich met behulp van een aantal Tweede Wereldoorlog-gerelateerde insinuaties kwaad maakte over de ‘<a href="http://www.telegraaf.nl/avond/28110825/__Eng__.html?utm_source=t.co&amp;utm_medium=referral&amp;utm_campaign=twitter&amp;apw_campaign=d9b88f53284ef4928fdae1bd6c7ca283">georganiseerde woede en verontwaardiging</a>’ van de dames die de strijd aanbonden met GeenStijl, organiseerde diezelfde krant op de voorpagina een ouderwets hompje woede en verontwaardiging onder de chocoladeletterkop ‘<a href="http://www.telegraaf.nl/binnenland/28112380/__Last_van_links__.html">Last van Links</a>’. Want wat was er keihard aan het licht gekomen uit een rondgang onder lokale VVD-, CDA- en D66-politici? ‘Achter het duurzame imago van GroenLinks gaat een bittere werkelijkheid van lastenverzwaringen, automobilistje pesten en geldsmijterij schuil.’
Tjeempie. En ik heb nog wel op ze gestemd, juist vanwege dat duurzame imago. Omdat ik wil dat een partij tegenwicht biedt aan dat kinderlijke #vroemvroem van de VVD, omdat het hoog tijd is dat de politiek ruimte biedt aan innovaties op milieugebied, omdat het beschamend is dat Nederland is uitgegroeid tot de vieze man van Europa, et cetera. Maar een ‘bittere werkelijkheid’, er ook nog eens geniepig ‘achter’, jakkes, daar zit ik niet op te wachten, hoor.
Nou zou je kunnen beweren dat er achter elk speerpunt van elke partij zo’n akelige werkelijkheid schuilt. De poet moet ergens vandaan komen, nietwaar? Wil je veiligheid, en dus meer politie? Gaat je kosten. Wil je de vluchtelingenstroom indammen? Dan moet je de hielen van Erdogan likken. Wil je verzekerd zijn van een volle tank? Dan moet je enge landen als Saoedi-Arabië niet teveel voor het hoofd stoten. Allemaal werkelijkheden, maar alleen die van duurzaamheid is blijkbaar ‘bitter’.
<q class="pull-left">Wat bezielt iemand als Marianne Zwagerman om tegen al het bewijs in te blijven reppen van ‘klimaathysterie’?</q>
Ik vrees dat het een voorbode is van wat ons te wachten staat mocht GroenLinks gaan deelnemen aan een volgend kabinet. Tuurlijk, ik weet wel dat De Telegraaf graag het deel der natie bedient dat zich nog steeds zwaar getraumatiseerd waant door het Kwartje van Kok, maar toch: wat bezielt die mensen? Wat bezielt iemand als Marianne Zwagerman om tegen al het overweldigende bewijs in te blijven reppen van ‘klimaathysterie’, een slechts door ‘gekkies’ geïnitieerde ‘hoax’? En waarom, wáárom is het klimaat in hemelsnaam ‘links’?
Dat is wel het grootste raadsel: wanneer je ‘rechts’ denkt over zaken als economie en immigratie, krijg je er gratis de overtuiging bij dat er achter elk milieuvoorstel een sinister complot schuilt. En dat, zo sprak de utopist, terwijl een goed functionerend planeetje toch echt het enige belang is dat we werkelijk allemáál delen.
Goddank zijn grote delen van het bedrijfsleven allang om en wil VNO-NCW niks liever dan een <a href="https://www.vn.nl/max-een-groen-rechtse-regering-maakt-nu-meer-kans-dan-in-2010/">groen kabinet</a>. Maar de ervaring leert dat de Krant van Wakker Nederland heel goed is in het organiseren van woede. Met de woorden ‘automobilistje pesten’ kom je doorgaans al een heel eind. En traditiegetrouw is onze grootste partij daar nogal gevoelig voor.
Dus pretty please: Doe. Normaal. Schrijf vooral over de zin en onzin van bepaalde maatregelen, debatteer over de vraag wat er wel zoden aan de dijk zet en wat niet, maar laat dat giftige ophits-toontje nou eens achterwege en doe niet alsof een foto van een nog levende ijsbeer bewijst dat klimaatverandering onzin is.
Deze column was een voorproefje uit het juninummer van Vrij Nederland. Wil je deze en komende edities op de mat? En online alles kunnen lezen? <a href="https://www.vn.nl/abonnement/vrij-nederland-digitaal/digitaal-maand/">Sluit je aan voor maar 4,99 euro.</a>

Wáárom is het klimaat in hemelsnaam ‘links’?

<div class="lead">
Door overmatig en veelvuldig onterecht gebruik heeft de wet van Godwin zijn waarde verloren. Het enige dat we nog kunnen doen is &#8216;bakkeleien over wie er hitlerder is, en wie het allerHitlerst.&#8217;
</div>
In 1989, toen computers nog zo groot waren als een gemiddeld elektriciteitshuisje, lang voordat Wim Kok met zijn muis over een beeldscherm veegde teneinde dat onwillige pokkeding aan de praat te krijgen, had Mike Godwin al de beroemde wet geformuleerd die luidt dat elke online-discussie vroeg of laat eindigt met een vergelijking met Hitler of de nazi’s. Donald Trump was nog lekker torens en casino’s aan het bouwen en Geert Wilders woonde gezellig in de multiculturele Utrechtse wijk Kanaleneiland, waar sommige van zijn Turkse buurtgenoten hem best een geschikte peer vonden. Wie kwam er toen in godsnaam in aanmerking voor een Hitler-vergelijking? Rudi Völler? Modern Talking?
1989! Ik vond het nogal een eye-opener, die wellicht meer zei over de aard van het internet dan over de voors en tegens van vergelijkingen met de boosaardigste dictator uit de wereldgeschiedenis. Of nou ja, uit ónze wereldgeschiedenis dan. ‘Godwin!’ roepen werd de pavlovreactie van de rechtsmens wanneer iemand ter linkerzijde een zin formuleerde waarin de woorden ‘jaren’ en ‘dertig’ voorkwamen, maar vreemd genoeg hadden ze er bij GeenStijl en De Telegraaf dan weer geen moeite mee om met Mao- of Stalinvergelijkingen te smijten, en werd Nijmegen vanwege haar linkse stadsbestuur tijdenlang aangeduid als ‘Havana aan de Waal’. Terwijl die Fidel Castro… enfin, u snapt waar ik heen wil. Los daarvan: in Amsterdam zit nog altijd een geinig keramiekzaakje dat zich Pols Potten noemt – vrij naar de griezel die IN DE JAREN ZEVENTIG anderhalf tot twee miljoen Cambodjanen over de kling joeg. Nee, het taboe gold Hitler en zijn nazi-makkers, en niemand anders.
<q class="pull-left">Iedereen is Hitler, den totalen Godwin is bereikt en de vergelijking is simpelweg stuk</q>
Inmiddels leeft Godwins wet ook buiten het internet en is het verschijnsel gaandeweg gemorpht in een mondiale jij-bak. Beweren sommigen dat Wilders fascistoïde trekjes vertoont, dan kaatst hij terug met zijn ‘islamofascisme’ – waaruit volgt dat wie niet schreeuwt om minder Marokkanen feitelijk een landverrader is. Martin Bosma betoogde een heel boek lang dat Hitler een socialist was – waaruit volgt dat elke SP- of PvdA-stemmer vanzelf een nazaat van NSB’ers is. Volgens Erdogan zijn alle Nederlanders fascisten, terwijl veel Nederlanders het juist weer passend zouden vinden als de Turkse leider bij de volgende scheerbeurt zijn snor zou terugbrengen tot een klein rechthoekje. En Donald Trump grijpt niet naar Godwins wet wanneer zijn woorden en daden langs de fascistische meetlat worden gelegd, nee, hij vraagt zich gewoon zelf af of-ie godbetert in ‘Nazi Germany’ terecht is gekomen. Want… ach nee, laat maar.
Samenvattend: iedereen is Hitler, den totalen Godwin is bereikt en de vergelijking is simpelweg stuk. Eventueel kunnen we nog bakkeleien over de vraag wie er Hitlerder is, en wie het allerHitlerst, maar nooit zal er iemand zijn vinger opsteken en zeggen: ‘Oké, oké, bij nader inzien was ik inderdaad wat Hitlerig bezig.’ In een tijd waarin politieke leiders plannen ontvouwen waarvan de geschiedenis ze had kunnen leren dat ze dat beter konden laten, is dat best lastig. Maar misschien kunnen we ook gewoon besluiten dat die leiders eng genoeg zijn van zichzelf en hun ideeën bestrijden zonder er telkens een middelmatige kunstschilder met flatulentie bij te willen slepen.
<div class="info-box">
Lees ook: Geestelijk vader Mike Godwin is not amused over hoe zijn wet wordt toegepast. <a href="https://www.vn.nl/pvvers-leggen-het-debat-lam-met-mijn-wet/">‘PVV’ers leggen het debat lam met mijn wet.’</a>
</div>

Den totalen Godwin is bereikt

<div class="lead">
Sander Donkers interviewde Rosanne Hertzberger, die van de &#8216;Ode aan de E-nummers&#8217;. Lees zijn stuk, raadt hij aan, ondanks de mediastorm van de afgelopen week. Voor de eye-openers.
</div>
Ik heb lang gepeinsd over een betere, omzichtigere manier om deze inleiding te beginnen, maar die vond ik niet. Daarom: lees toch vooral <a href="https://www.vn.nl/rosanne-hertzberger-zelf-koken-is-niet-duurzaam/" target="_blank">mijn interview met Rosanne Hertzberger</a>, auteur van het veelbesproken boek Ode aan de E-nummers. Dikke kans dat u zegt: pfff, alweer een interview met Rosanne Hertzberger? Want ja, het was nogal een mediastorm, de afgelopen dagen. Er stonden interviews met haar in NRC, de Volkskrant en Opzij, ze was bij BNR Nieuwsradio, schoof aan bij Pauw, en daarna kwamen de reacties, in de vorm van ingezonden brieven, columns en opiniestukken. Zoals ze zelf op haar Facebookpagina al had voorspeld: ‘Over een week kunnen jullie mij niet meer luchten of zien in de media.’
De massale reacties vielen uiteen in twee groepen. A: Hertzberger was een akelig mens dat door de voedingsindustrie werd betaald om ons allerlei stofjes te laten eten waar we aan dood gaan. B: Goddank! Eindelijk eens iemand die inging tegen dat onwetenschappelijke gezwets van foodies en gezondheidsgoeroes. Groep A had overigens duidelijk de overhand.
Zelf had ik, nadat ik haar boek had gelezen en er bijna drie uur met Hertzberger over had gepraat, het gevoel dat er flink wat ruimte zit tussen deze twee lezingen. Of in elk geval: zou moeten zitten. Zeker: Hertzberger is een trotse wetenschapper die zich zorgen maakt over ‘technofobie’, en ze schrijft ‘nou eenmaal niet met de rem erop’, maar ik sprak ook met iemand die zichzelf bevraagt en die oog heeft voor de tijdgeest, waarin koken en voedsel nu eenmaal hot items zijn. Dat het haar persoonlijk niet interesseert, zo zei ze, is paradoxaal genoeg juist een van de redenen waarom ze het boek wilde schrijven.
Het is vreemd om te zien hoe er in een mediastorm vanzelf ruis ontstaat. Zo schreef de directeur van Bionext, de ketenorganisatie van de biologische landbouw, in de Volkskrant: ‘Over de overdaad van suiker, zout en vet in alle verwerkte producten hoor je Hertzberger niet’. Maar daarover gaat het in haar boek wel degelijk, en we spraken er uitgebreid over. Hertzberger legde me uit hoe in sommige gevallen het suiker- en zoutgehalte van kant-en-klaarmaaltijden niet gereduceerd kan worden omdat producenten er vanwege E-nummerangst geen conserveermiddelen aan willen toevoegen. En dan kan je niet zonder natuurlijke conserveermiddelen: suiker en zout. Een producent van vleesvervangers, zo vertelde ze me, beweerde dat hij dertig procent zout uit zijn producten kon halen als hij maar ‘een klein snufje E621’ mocht toevoegen.
<q class="pull-left">Hertzberger legde me uit hoe in sommige gevallen het suiker- en zoutgehalte van kant-en-klaarmaaltijden niet gereduceerd kan worden omdat producenten er vanwege E-nummerangst geen conserveermiddelen aan willen toevoegen</q>‘Het viel me weer eens op dat mensen graag aannames doen,’ zegt Hertzberger, terugkijkend op de vele interviews en reacties. ‘Als je vóór E-nummers bent, dan vind je vast duurzaamheid niet belangrijk. Zeker als je rechts bent, zoals ik. Dat vind ik spijtig. Ik ben in mijn boek helemaal niet zo negatief over biologische landbouw. Wel realistisch. Ik verdedig de voedingsindustrie niet alleen, ik ben er ook kritisch op. En ik maak me juist zorgen over duurzaamheid. Alleen bestaan daar veel ideeën over die in het grote geheel geen zoden aan de dijk zetten. En dat wil ik graag doorprikken.’
Waarvan akte. Het kwam allemaal aan bod in een gesprek dat voor mij persoonlijk de nodige eye-openers bevatte. En gelukkig had ik lekker veel woorden om daar verslag van te doen.
Tot slot: ik heb niet in de bosjes voor Hertzbergers deur gelegen om te controleren of er duistere types grote sommen geld in haar brievenbus deponeerden, maar ik geloof haar gewoon als ze zegt dat ze niet door de voedingsindustrie wordt betaald. Wel overweegt ze inmiddels serieus om een eigen voedselproductenlijn op te zetten. ‘Wat dachten jullie van tech-yoghurt, tech-kaas, en tech-cruesli?’ vraagt ze op Facebook. ‘Volgens mij is daar een markt voor.’
<div class="info-box">
<a href="https://www.vn.nl/rosanne-hertzberger-zelf-koken-is-niet-duurzaam/" target="_blank">Lees hier Sander Donkers interview met Rosanne Hertzberger.</a>
Meer duurzaamheid? Neem <a href="https://www.vn.nl/service/vrij-nederland-nieuwsbrief/" target="_blank">de nieuwsbrief van Vrij Nederland</a>.
</div>

De ruis in de mediastorm rond Rosanne Hertzberger

Rosanne Hertzberger: ‘Zelf koken is niet duurzaam’

‘Zoek je het vuur, blijkt het thuis te branden’

<div class="lead">
Het schijnt goed te zijn om domme vragen te durven stellen, prijzenswaardig zelfs, maar dat geldt niet voor domme vragen over technologische vooruitgang.
</div>
Althans, dat leidde ik af uit de glazige blikken van mijn vrienden toen ik eens de vraag opwierp of we, nou ja, dat hele internet, hè, niet eens serieus moesten heroverwegen, als planeet zijnde, zeg maar. Ik was meteen op dreef. Dat niemand meer in twee muisklikken leert hoe hij een allesvernietigende bom moet maken. Dat engerds met kwaad in de zin niet meer zo eenvoudig internationaal konden netwerken. Geen vijftienjarigen meer die van een dak springen omdat iemand hun naaktfoto op Instagram heeft gezet, geen grooming, geen reaguurders, geen twitterstormen, geen saaie krantenartikelen over hoe het digitale leven ons stressniveau elke dag in het rood jaagt. Denk eens aan de blije gezichten van al die aan lager wal geraakte producenten van vieze boekjes. Aan de feestelijke première, straks, van Kattengifjes The Movie I. En natuurlijk aan Patries, die eindelijk weer eens een beetje zou kunnen ademhalen.
Nee, aan mijn argumenten lag het niet dat mijn vrienden de plotselinge behoefte voelden om allemaal tegelijk bier te gaan halen. Dus het zal de onvoorstelbaarheid zijn geweest. De mensheid kan zo ongeveer alles, maar niet terug. Iets uitvinden en vervolgens zeggen: ‘Geinig ideetje, maar bij nader inzien komt er teveel gezeik van’, dat zit er gewoon niet in.
<q class="pull-left">Ik begon enorm op te zien tegen alle thuisknutselaars die Sybrand Buma binnenkort laten vertellen dat hij op zondag graag een baby’tje eet.</q>Toch is dat zo ongeveer wat ik heel hard brulde toen ik onlangs in Vanity Fair een stuk las met de titel Fake News Is About to Get Even Scarier than You Ever Dreamed. WTF? Nóg scarier? Dat een idioot zijn geweer leegschoot in een pizzeria omdat-ie wilde weten waar Hillary haar seksslaafjes verstopte, is pas het begin?
Eh, ja. Het artikel gaat over razendsnelle ontwikkelingen in audio- en videotechnologie, afkomstig uit de wereld van games en computeranimaties, waarmee de grens tussen echt en nep pas écht zal vervagen. De techniek om digitale acteurs de plaats van echte mensen in te laten nemen is bijna vervolmaakt. Met een programma bijgenaamd ‘Photoshop for audio’ kun je elke stem die ooit is opgenomen alles laten zeggen. In een filmpje op de Vanity Fair-site zie je hoe acteurs in real time de gezichtsuitdrukkingen van een op videobeelden pratende Donald Trump manipuleren.
Prachtig is het. Maar ‘at the risk of sounding mildly hysterical’ legt de auteur fijntjes uit hoe eenvoudig het straks wordt om levensechte filmpjes of geluidsopnames te maken waarin Trump aankondigt the big one op China te gooien, en hoe verschrikkelijk moeilijk om de onechtheid ervan aan te tonen voordat de boel totaal uit de hand is gelopen. Zelf begon ik meteen enorm op te zien tegen alle thuisknutselaars die Jesse Klaver binnenkort een diepe bewondering voor Hitler in de mond gaan leggen of Sybrand Buma laten vertellen dat hij op zondag graag een baby’tje eet.
Het zal allemaal vast gaan gebeuren. We kunnen voorspellen hoeveel gezeik er van komt, maar afbestellen lukt niet. Daar staat dan weer tegenover dat Finding Dory IV een waar visueel spektakel belooft te worden, en dat is ook wat waard.
<div class="info-box">
Dit is een column uit het aprilnummer 2017 van Vrij Nederland. Meer uit het maandblad? <a href="https://www.vn.nl/service/word-lid/" target="_blank">Sluit je aan</a>. (Of probeer <a href="https://www.vn.nl/service/vrij-nederland-nieuwsbrief/" target="_blank">de nieuwsbrief</a>.)
</div>