Uitgeven in eigen beheer
Menno Wigman, gevierd auteur van Prometheus/Bert Bakker, bracht zijn eerste gedichten ooit zelf uit. &#8216;Dat lag voor de hand,&#8217; herinnert hij zich, vanwege de ervaring die hij toen al had opgedaan met zijn eenmanspunkblaadje Oorpijn. Hij klimt naar zolder om een laatste exemplaar van zijn debuut Van zaad tot as op te duiken. &#8216;Ik was zeventien, het ging alleen maar over de dood, zoals de titel aangeeft.&#8217; De nu tweeënveertigjarige dichter heeft inmiddels de status verworven dat verzamelaars van Wigmaniana hem smeken om een exemplaar van dit debuut. Maar helaas. Het &#8216;colophon&#8217; vermeldt dat de oplage 125 exemplaren bedroeg. In dit laatste exemplaar dat de dichter bezit staat voorin met potlood de prijs geschreven: drie gulden. &#8216;Vermoedelijk is dit een exemplaar dat ik in consignatie had gegeven aan een van de boekhandels die daartoe bereid waren, Agora in Haarlem en Athenaeum Nieuwscentrum in Amsterdam. Daar werd ook wel wat verkocht hoor, maar deze is denk ik teruggekomen.&#8217;
Het bloed kruipt bij Wigman nog steeds waar het niet gaan kan. Hij zag een volgende uitgave in eigen beheer alweer voor zich. &#8216;Twee jaar geleden raakte ik gefascineerd door de persoon van Bernward Vesper, de zoon van de nazi-dichter Vesper en de eerste geliefde van Gudrun Ensslin, de latere vriendin van Andreas Baader. Het epische gedicht dat ik daarover wilde schrijven, leek me typisch iets om in eigen beheer uit te geven, om het subversieve van het onderwerp recht te doen. De vormgeving zag ik ook al voor me, met van die geknipte strookjes tekst over de foto&#8217;s. Maar ik ben er in vastgelopen.&#8217;
Espressoboek
De Koninklijke Bibliotheek hanteert geen aparte classificatie voor boeken zonder duidelijke uitgever. Die worden opgenomen onder de naam van de auteur, titel en jaar van uitgave, en verder beschreven als: sine locus, sine nomen (plaats en naam van de uitgever onbekend). Daaronder bevinden zich de boeken die schrijvers in de loop der tijden om uiteenlopende redenen zelf hebben uitgegeven: omdat ze plezier hadden in het eigen baas spelen, omdat geen uitgever hun boek wilde uitgeven, omdat ze hoopten zo meer geld aan hun werk te verdienen of om welke reden dan ook. De uitgave in eigen beheer is van alle tijden, maar recentelijk aan een hausse onderhevig.
Die hausse komt van twee kanten. Aan de ene kant van de schrijvers die toegang hebben tot en ervaring hebben met reguliere uitgeverijen, maar er toch voor kiezen om zelf de hele productieketen in de hand te houden. En aan de andere kant de schrijvers, die misschien geen schrijver zouden zijn als niet de nieuwste technologieën het plezier om de eigen naam in druk te zien binnen ieders handbereik hadden gebracht.
Boeken en koffie hebben gemeen dat beide gezet moeten worden, en sinds de komst van de &#8216;Espresso Book Machine&#8217; hoeft het een niet langer te duren dan het ander. Minimale oplage: één exemplaar, klaar terwijl u wacht. En het ziet er niet eens slecht uit, zeker zolang het om werken zonder al te veel illustraties gaat.
Is deze verandering een vloek of een zegen voor het boekenvak? Zullen de reguliere kanalen van boekproductie, -distributie en -handel onder druk komen te staan, of opent deze trend nieuwe horizonten voor eenieder die van boeken houdt? Bij wijze van begin van een antwoord, een inventarisatie van grote en kleine auteurs die het op eigen kracht willen doen, plus hun mogelijkheden.
Vanity press
Er keft een chihuahua in boekenland. Hij heeft het voorzien op de kluifjes waar de grote uitgeverijen overheen kijken. Een grote lobbes van een uitgeverij mag dan een prachtige stamboom hebben, meestal loopt hij wel aan de leiband van een streng concern. Van de concerndirectie krijgen de uitgeverijen steeds het commando &#8216;Apport!&#8217; te horen. Bestsellers, omzet, anders wordt baasje boos.
De chihuahua komt van Lulu.com, de bekendste POD-uitgever ter wereld &#8211; voor zover POD-uitgevers bekend zijn. POD staat voor printing on demand. POD-uitgevers wachten op manuscripten die hun worden aangeboden door auteurs die er desnoods voor willen betalen om hun geesteskind gedrukt te zien. Om die reden wordt een POD-uitgeverij in het Engels ook wel een vanity press genoemd.
Als het aan Lulu.com ligt, is ieder van ons een potentiële schrijver en elke schrijver een potentiële uitgever van zijn eigen werk.
&#8216;Stel, je hebt een boek geschreven dat plaatsvind in IJsselstein, Utrecht over een opbloeiende liefde tussen een oudere man en vrouw die elkaar op een dag per toeval ontmoeten terwijl ze hun chihuahua&#8217;s aan het uitlaten zijn,&#8217; schrijft Lulu op de site. &#8216;Wat voor groepen zouden mensen bevatten die interesse zouden kunnen hebben in deze roman zonder bekend te zijn met de auteur of beschikbare recensies? Eén groep zou bijvoorbeeld chihuahua liefhebbers kunnen zijn. Schrijf je in bij een media bronnen adresboek als expert op het gebied van jouw onderwerpen. Dit houdt in dat journalisten die een artikel willen schrijven over bijvoorbeeld IJsselstein of chihuahua liefhebbers voortaan misschien jou bellen voor commentaar voor hun artikel. Let erop dat je tijdens dit soort interviews ook altijd even je boek vermeld.&#8217;
Dat Lulu op de eigen website de d&#8217;s en de t&#8217;s niet goed heeft, is misschien een veeg teken, maar het enthousiasme voor wat &#8216;jij&#8217; allemaal kan, spat er vanaf. Het ligt voor de hand om in de chihuahua een symbool te zien voor Lulu en soortgelijke firma&#8217;s als Boekenmaker.nl en Gopher. Toen de kleine keffertjes in de parken verschenen, poepten de gewone honden op hun kopjes. Later leerden die dat een chihuahua hen gemeen in de neus kon bijten. Hetzelfde zou kunnen gelden in de verhouding POD-uitgevers versus traditionele uitgeverij.
POD-uitgevers hebben nu nog een enorme achterstand op de gevestigde uitgeverijen: geen eigen identiteit of reputatie, geen distributienetwerk, nauwelijks of geen toegang tot de media en geen auteursnamen om mee te pronken. Maar ze hebben ook een paar voordelen, in elk geval op het commerciële vlak: ze hoeven geen moeilijk verkoopbare titels in depot te houden of te verramsjen, geen voorschotten aan auteurs te betalen, en niet te investeren in marketing.
Probeerfonds
Om die reden doet Maarten Dessing in het net verschenen Uitgeven in eigen beheer (duidelijk een boek van een vakidioot in de beste zin des woords) de aanbeveling aan reguliere uitgevers om een &#8216;probeerfonds&#8217; op te richten met behulp van de POD-technieken. &#8216;Door minimaal te investeren in redactie, vormgeving en beschikbaarheid &#8211; en uiteraard het boek pas te printen bij een bestelling &#8211; hoeft [de uitgever] weinig kosten te maken. Als het boek inderdaad aanslaat en duidelijk is voor welk publiek het is geschreven, kan de uitgever voor een herdruk alsnog investeren in redactie en vormgeving. Of anders gezegd: de auteur onderbrengen in het &#8220;hoofdfonds&#8221;.&#8217; Ook het in elke schrijver wel aanwezige &#8216;anarchistische gen&#8217; zou een voordeel voor de POD-uitgevers kunnen betekenen. Hoe latent die aanwezigheid ook kan zijn, de literatuurgeschiedenis laat zien dat de neiging, soms de noodzaak, om het allemaal op eigen kracht te doen er altijd is geweest. Het gezegde &#8216;wie zijn eigen advocaat is, heeft een dwaas als cliënt&#8217; gaat voor de schrijvers die hun eigen uitgever willen zijn niet op. W.F. Hermans, Gerard Reve en Jeroen Brouwers zijn voorbeelden van auteurs die toen ze al naam hadden gemaakt, zijn blijven kiezen voor uitgaven in eigen beheer, soms tot ongenoegen van de uitgeverijen die meenden hen aan zich te hebben gebonden. Anderen, van E. du Perron tot Arnon Grunberg, debuteerden zelfstandig, om vervolgens te worden opgenomen in een uitgeverij. Zo verschenen in 1935 de stukken die Belcampo had geschreven in Propia Cures in De verhalen van Belcampo, zijn debuut in eigen beheer.
Geweigerd
Twee aspecten van het uitgeven in eigen beheer die Menno Wigman aan het begin van dit verhaal noemde &#8211; het subversieve element en de mogelijkheid om geheel zelf de vormgeving te bepalen &#8211; blijken voor meer auteurs factoren van belang. Aan de andere kant van het boekenuniversum heeft Wigman een gelijkgestemde in Sonja Bakker. Haar eerste dieetboek Bereik je ideale gewicht werd door verschillende uitgevers geweigerd. Die moesten vervolgens met lede ogen toezien hoe Bakker zelf anderhalf miljoen exemplaren verkocht nadat ze het heft in eigen handen had genomen, genoeg om de smaak van het uitgeven in eigen beheer voor altijd te pakken te krijgen.
Ook Tom Lanoye, een van de meest succesvolle auteurs van België, doet het liever zelf. Niet alleen brengt hij nog steeds teksten uit in eigen beheer, Lanoye heeft zijn schrijverschap ondergebracht in een bedrijf. Net als Andy Warhol met zijn Factory wil Lanoye op die manier &#8216;het beeld omkeren van de kunstenaar als geniale teringlijer op een zolderkamertje.&#8217; Daar komen nog twee redenen bij, meldt Lanoye telefonisch vanuit Zuid-Afrika. &#8216;Lanoye N.V. is ook de zakelijke uitwerking van mijn homohuwelijk. Mijn geliefde is grootaandeelhouder. En tenslotte is het bedrijf een kunstvorm op zichzelf. De aandelen, bijvoorbeeld, dat zijn echte kunstwerkjes met fotocollages erop. De commissie ter beoordeling van waardepapieren stuurde de ontwerpen telkens weer terug. Kennelijk waren ze niet saai genoeg.&#8217;
In navolging van Lanoye richtten ook andere Belgische schrijvers hun eigen firma op. In Nederland zien we een afgeleide daarvan in de vorm van de imprints die auteurs als Carry Slee en Heleen van Royen mogen voeren bij hun uitgeverij, de Foreign Media Group.
Dichter, criticus en essayist Tom van Deel staat tegenwoordig ook aan het hoofd van zijn eigen uitgeverij. Natura Docet heeft tot nu toe twee gedichten uitgebracht, een derde publicatie is in voorbereiding. Na een gedicht van de Rus Nikolay Zabolotsky was het de beurt aan een gedicht van Van Deel zelf, &#8216;De bijen&#8217;, dat tevens te lezen is op de muur van het insectarium van Artis. Van Deel heeft nooit te klagen gehad over de samenwerking met de reguliere uitgeverij, maar vindt het &#8216;gewoon heerlijk om met zetsel en inkt in de weer te zijn.&#8217;
Katja Scheurman
Jacob Dekker heeft een groentezaak aan de Stadionweg in Amsterdam-Zuid. Buiten de winkeluren geeft hij bijlessen en schrijft hij wetenschappelijke artikelen vanuit zijn achtergrond als cultureel antropoloog. Maar de ware passie van Jacob Dekker is het literaire schrijven. Zijn kloeke romans De jongeling en de dood en Komedie beschouwt hij als de hoogtepunten van zijn oeuvre. &#8216;De rest is versiering,&#8217; bestaande uit theaterteksten en dagboeken. Behalve zijn eigen werk geeft Dekker onder de naam Editions des Guerres ook werk van anderen uit. Als het aan hem ligt, is het omslag altijd rood of zwart, de kleuren van het anarchisme. Wit mag ook.
&#8216;Zelf uitgeven doorbreekt de arbeidsdeling,&#8217; zegt Dekker. &#8216;Maar je moet ervoor bloeden. De boekhandel wil je niet hebben omdat de pers je geen aandacht geeft. De bibliotheekstichting weet zich ook geen raad met je.&#8217; Voor de promotie van zijn werk hanteert Dekker maar één middel: &#8216;Ik geef een verschijningsfeest. Met bier, een band, een buikdanseres en een optreden van mijzelf. Op zo&#8217;n avond verkoop je veertig exemplaren. Dus er moet geld bij, maar het is wel verschrikkelijk lachen.&#8217; Dankzij een beschermengel in de hogere regionen van Reed Elsevier kan Dekker zijn boeken goedkoop laten drukken in Engeland. &#8216;Dat scheelt ook nog eens de btw!&#8217; grijnst de groenteman-antropoloog-auteur opgewekt.
Dezelfde sfeer van monter anarchisme hangt in de boekhandel voor Vrije Schrijvers, tevens de burelen van Boekenmaker.nl in Krommenie. Voor de nieuwkomer in het pand achter de groene houten gevel is niet direct duidelijk of hij in een boekhandel, een uitgeverij of een copyrette terecht is gekomen. Een grote poster roept op om nu vast in te tekenen op The illustrators, an introduction to the artwork for the American car industry. Een zeer gevarieerd boekenaanbod ligt uitgestald in het voorste en lichtste gedeelte van de ruimte. Vreugde en verdriet. 25 jaar op de ambulance bij de G.G.D. deel drie van Koos Homan, de autobiografie van Carla den Hollander: Blinde liefde, brute uitbuiting. 40 maanden passie en verdriet, het in sombere kleuren vormgegeven De laatste aanval van de Islam door David Robertson en het ranzig ogende De wurger van Groningen door Klaas van der Spoel, waarin ene Katja Scheurman eerst haar kuisheid en dan haar leven verliest in de armen van de wrede Ramon.
Ondertussen is het een komen en gaan van klanten. De een komt papier kopen, een ander bekijkt de proeven van zijn kerstkaarten, weer een ander vertelt over zijn nieuwe heup. Achterin zitten de medewerkers van Boekenmaker.nl aan de telefoon of achter de computer, terwijl de baas van het spul alle klanten te woord staat en tegelijkertijd enkele enorme printers en een snijmachine bedient. Als Lulu.com op weg is om de Ikea van het nieuwe uitgeven te worden, dan blijft Boekenmaker.nl de plaatselijke doe-het-zelfzaak.
Erotiek
Tegen de tijd dat de &#8216;vrije schrijvers&#8217; een even grote rol zullen spelen in het literaire bedrijf als de gevestigde auteurs van de reguliere uitgeverijen, en zij dus ook hun eigen eregalerijen en musea zullen hebben, komt één man zeker in aanmerking voor een plaats in de collectie. Bert Reesinck bracht onlangs zijn eerste roman uit bij POD-uitgeverij Gopher. Na twintig jaar werken aan en leuren met het manuscript, had hij er vijftienhonderd euro voor over om Gregoriaans Parfum het licht te doen zien. De media-aandacht was vervolgens nihil, de verkoop navenant, de boekhandel in Reesincks woonplaats Nieuwkoop wilde niet eens een paar exemplaren in consignatie nemen. Maar dat deert hem niet. Reesinck verwezenlijkte een droom. Op zijn tachtigste.
&#8216;Ik heb een gek verleden,&#8217; zegt hij. &#8216;Het schrijven was daarin het leukste.&#8217; In dat verleden was Reesinck onder meer monnik, automatiseerder bij Akzo, communicatieadviseur en docent. Zijn allereerste boek is een vijfhonderd pagina&#8217;s tellend, handgeschreven verslag van een voetreis naar Rome. Het unieke exemplaar heeft de auteur zelf vervaardigd op de binderij van de abdij waar hij zestien jaar in stilte doorbracht. &#8216;Op die binderij werkten we met bladgoud. Dat is zo dun, dat weegt eigenlijk niets. Op een dag vloog er een grote bij door het raam naar binnen. Vlak boven het bladgoud zorgden zijn vleugels voor zoveel luchtverplaatsing dat het bladgoud zich opkrulde en de bij erdoor werd omwikkeld.&#8217; Na een opleiding aan de Haagse Kunstacademie had Reesinck ineens het klooster in gewild. &#8216;Niet zozeer om voor de wereld te bidden, maar om verlost te worden uit de wereld van zuipen en partijtjes die toen, vlak na de oorlog, al begon. Ik ging in het klooster om de schoonheid van het gezang, de witte gewaden, de politesse van de monniken.&#8217; Maar hij bleef een zinnelijke man, op vrouwen gericht. Na zestien jaar werd het smachten te groot en verliet hij de orde. Het zijn die thema&#8217;s &#8211; schoonheid, zuiverheid en zinnelijkheid &#8211; die de roman Gregoriaans Parfum dragen. Reesinck heeft het niet als autobiografie bedoeld, maar de vriend met wie hij in 1948 die voetreis naar Rome maakte, zag dat anders. Met een woedende e-mail reageerde hij op de erotiek in het boek, al heeft die niet meer gewicht dan het bladgoud dat door een bijenvleugel kan worden opgetild. Er zit voor Reesinck niets anders op dan zijn plaats in te nemen onder de auteurs die ten onrechte werden verward met hun personages.
Over de samenwerking met Gopher is Reesinck tevreden, al vielen de inspanningen om het boek te promoten tegen en stelde het hem teleur dat Gopher geen exemplaren wil drukken die de boekhandel in consignatie kan nemen, tenzij Reesinck ze eerst zelf betaalt.
Maar er zijn nieuwe plannen. Gopher ontvangt heel wat manuscripten waar nog zeer veel aan zou moeten gebeuren voordat ze ooit kunnen worden uitgegeven. Reesinck heeft in zijn tijd als communicatieadviseur een boek geschreven over succesvol schrijven. Gopher heeft daarvan nu een update besteld bij de nestor uit Nieuwkoop, om toe te sturen aan al die inzenders van ondeugdelijke manuscripten.
&#8216;Dit keer zal ik niet hoeven te betalen, Gopher gaat mij betalen!&#8217;

Pieter van den Blink

Laat duizend chihuahua’s keffen

Vast in zijn eigen gelijk

Heinen

Verhaal van de Week

Social media hacks

Midterms

Premier Jetten

Exit-strategie

Flashback

Hans Stegeman

Tijd voor activisime

Teun van de Keuken

Stop Big Money

Montana

Zo verslaan we radicaal-rechts

Lula uitgelegd

Werkt het nog?

Demonsteren

Schrijver

S.A. Cosby

Ons nieuwe maandblad!

Nu in de winkel