Brieven van Couperus
In hun oorspronkelijke vorm zijn de reisbrieven uit Algerije en Tunesië van Louis Couperus tegenwoordig moeilijk te verteren. Wie eraan begint uit liefde voor het genre reisverslag of nieuwsgierigheid naar beschrijvingen van de Maghreb, vindt gemakkelijk iets diepgaanders. Wie ze leest om álles van Couperus te hebben gelezen, snakt al snel weer naar diens grote romans.
Historica José Buschman herneemt de twintig brieven op een riskante manier: de navertelling. Maar dat pakt goed uit. Ook wie niet weet dat Buschman een Couperus-kenner bij uitstek is, zou aan haar tekst snel genoeg aflezen dat zij te vertrouwen is. Je krijgt niet de neiging om deel 43 van Couperus&#8217; verzameld werk erbij te pakken om te controleren of Buschmans navertelling correct is. Integendeel, je bent dankbaar dat zij de essentie weergeeft van wat Couperus optekende &#8211; hoe oneerbiedig dat ook is tegenover de grote meester. Hoe dat komt, die indruk van een betrouwbare schrijver die de essentie goed raakt, moet te maken hebben met Buschmans tone of voice, meer nog dan met haar kennis van Couperus &#8211; al wordt die overtuigend tentoongespreid, tot in de noten en het register aan toe.
Maar waarom zijn die reisbrieven zelf dan zo onverteerbaar? Voornaamste oorzaak lijkt de &#8216;welhaast stuitende opgetogenheid&#8217; van Couperus over alles wat hij ziet. Om nog een recensent te citeren: &#8216;Zulke literatuur laat iets achter als het spoor van een slak, dat glinstert óók.&#8217; Waarom het resultaat van Couperus&#8217; omzwerving (samen met zijn vrouw van herfst 1920 tot voorjaar 1921) zo pover is in vergelijking met de rest van zijn oeuvre en in vergelijking met andere reisverslagen, op die vraag geeft Buschman, dwars door haar bewondering voor Couperus heen, interessante antwoorden. Bijvoorbeeld: vijf jaar vóór de reis had Couperus zich weer in Nederland moeten vestigen, gedwongen door financiële problemen en de perikelen van de Eerste Wereldoorlog. Daarvoor woonde hij in Nice. Zijn terugkeer ervoer onze beroemdste dandy als een &#8216;detentie&#8217;, stelt Buschman op basis van brieven en teksten van anderen over Couperus. Hij ging dus op reis in de eerste plaats om hier wég te gaan, niet om elders aan te komen. Half overspannen en depressief vestigde hij zich in het duurste hotel van Algiers &#8211; niet bevorderlijk om de plaatselijke zeden en gewoonten te leren kennen. De wijk Mustapha Superieur, waar dat hotel was, werd ook wel &#8216;groot Bussum&#8217; genoemd vanwege het grote aantal Nederlandse toeristen dat er neerstreek.
S.F. van Oss, de legendarische oprichter van de Haagsche Post, speelde eveneens een bepalende rol. Hij had Couperus opgedragen om in de reisbrieven voor zijn krant vooral een &#8216;gids&#8217; te zijn &#8211; een taak waar Couperus zich van kweet op een manier waar de ANWB nog een puntje aan kan zuigen. De betaling voor de brieven vormde een belangrijk deel van Couperus&#8217; inkomen.
Een dandy in de Oriënt leest als een dubbel reisverslag: Couperus&#8217; reis begon in 1920 in de haven van Marseille, die van Buschman begon drie jaar geleden op de achterkant van een schilderijtje. Daar stond een opdracht aan Couperus door Pieter Marinus Ruys, destijds onze honorair consul te Algiers. Buschman kocht het werkje, omdat ze wist dat Couperus de bundeling van zijn reisbrieven op zijn beurt aan Ruys had opgedragen. Ze werd nieuwsgierig naar de relatie tussen de schrijver en de consul, en naar de achtergrond van Couperus&#8217; reis, die tot nu toe nauwelijks aandacht van de literatuurstudie heeft gekregen. Het resultaat is zeer lezenswaardig.
José Buschman, ‘Een dandy in de Oriënt. Louis Couperus in Afrika’, Bas Lubberhuizen, 157 p., € 16,90

Pieter van den Blink

Onuitstaanbaar opgetogen

Vast in zijn eigen gelijk

Heinen

Verhaal van de Week

Social media hacks

Midterms

Premier Jetten

Exit-strategie

Flashback

Hans Stegeman

Tijd voor activisime

Teun van de Keuken

Stop Big Money

Montana

Zo verslaan we radicaal-rechts

Lula uitgelegd

Werkt het nog?

Demonsteren

Schrijver

S.A. Cosby

Ons nieuwe maandblad!

Nu in de winkel