<div class="wpg-element lead-bold">
<p>Michel Houellebecq betreedt andermaal het literaire strijdperk, met een filmdebuut en een briefwisseling met Bernard-Henri Lévy. Een gesprek.</p>
</p></div>
<div style="width:160px; height:211px;" class="wpg-element image right"><img decoding="async" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2008/10/b3b0084f-6c77-40dc-bd1e-c9c0bf0001b0_michel-houellebecqcost1.jpg" width="160" height="211" alt=""  /></div>
<div class="wpg-element paragraph">
<p>De fulltime geëngageerde intellectueel Bernard-Henri Lévy is in meer dan een opzicht de tegenpool van de schuchtere Houellebecq. Toch staan Lévy en Houellebecq in hun pas gepubliceerde gebundelde correspondentie schouder aan schouder. Hun gemeenschappelijke &#8216;vijand&#8217; in de &#8216;strijd&#8217; (beiden spreken in die termen), is de publieke aandacht, het gesnuffel van de &#8216;mediaparasieten&#8217; dat zij zich beiden moeten laten welgevallen bij alles wat ze zeggen, schrijven, doen of laten.</p>
<p>Bijzonder wordt het boek op de momenten dat de briefschrijvers hun geweeklaag hierover ontstijgen. Dat gebeurt veelvuldig, en dan komt de lezer terecht in prachtige autobiografische fragmenten. Vooral Houellebecq slaagt erin om uit zijn levensverhaal veel elementen naar voren te halen die voor de lezers van zijn boeken relevant zijn. Drie jaar geleden begon hij aan een poging om zijn autobiografie te schrijven in de vorm van een weblog, als weerlegging van wat een &#8216;mediaparasiet&#8217; over hem geschreven had in een ongeautoriseerde biografie. Dat blog strandde snel. Nu hoeft het niet meer. Ennemis publics (staatsvijanden, maar ook: openlijke vijanden, in de eerste betekenis een verwijzing naar de aversie die beide auteurs oproepen bij grote delen van het publiek, in de tweede betekenis een hint in de verkeerde richting omtrent hun onderlinge relatie) leest als een compacte dubbele autobiografie. De lezer kan zich laven aan het narcisme van twee grote geesten.</p>
<p><b>Schuchter en teder</b><br />Michel Houellebecq doet open in dezelfde kleren waarin hij drie dagen tevoren te zien was op het Franse achtuurjournaal. Daar staat hij. Magerder dan ooit, rode vlekjes in de huid, in zichzelf gekeerd als altijd. Maar ook, en dat is het ontregelende aan Michel Houellebecq, teder en spontaan. Hij heeft zich verschanst in een bedompt appartement in Parijs dat hij tijdelijk heeft gehuurd via een website voor short stay rentals. Zijn echte huis staat al jaren in Ierland, waar zijn vrouw achterblijft als hij op reis gaat. Op blauwe pantoffeltjes gaat hij voor naar een kleine, sfeerloze woonkamer met te veel meubels erin. Als hij van hieruit het strijdperk moet betreden, had hij zich in zijn hoek van de ring wel iets beters kunnen gunnen.</p>
<p>&#8216;Lévy treedt als strijder de vijand tegemoet, ikzelf voel me meer een martelaar,&#8217; zegt hij binnensmonds. De martelaar, nooit heeft hij gewacht tot anderen hem dat predikaat opplakten. Hij begint verder niet over het boek, dat lovend wordt ontvangen, maar over zijn film, La possibilité d&#8217;une île (naar zijn gelijknamige roman), die is geflopt. Tijdens de première op het filmfestival van Locarno waren al critici de zaal uitgelopen, terwijl anderen de slappe lach kregen. Eén lyrische recensie in de Süddeutsche Zeitung, die Houellebecq vergeleek met Kubrick en Antonioni, was de uitzondering op de regel. Na een maand is de film al verdwenen uit de Parijse bioscopen. &#8216;Niet helemaal trouwens, ergens in de banlieue draait hij nog,&#8217; zegt de martelaar. De producent doet geen moeite meer om de film verder gedistribueerd te krijgen, het internationale publiek moet wachten op de dvd.</p>
<p><b>Crisis</b><br />Toch wil Houellebecq graag praten over zijn cinematografische ervaring, die voor hem de verwezenlijking van een droom betekende. Jaren had hij er naartoe geleefd, zich van de ene uitgever naar de andere laten lokken met de belofte dat hij daar de mogelijkheid zou krijgen om zijn eigen boek &#8216;naar het scherm te dragen&#8217; zoals de Fransen dat zeggen.</p>
<p>Scenario en montage waren &#8216;zwaar&#8217;, vertelt hij. Daartussen lagen de opnames, &#8216;een erg goeie tijd&#8217;. &#8216;Het op de been brengen van een filmploeg is zo duur dat iedereen op de set gewoon doet wat de regisseur zegt, om geen tijd te verliezen. En ik was de regisseur.&#8217; De vraag of hij zelf tevreden is over het resultaat ontwijkt hij, maar op de suggestie dat filmmaken een vak apart is, anders dan schrijven, is zijn reactie uitgesproken: &#8216;Geen enkele manier van kunst maken is een vak dat je kunt leren. Je kunt het, of niet. Er bestaat toch ook geen school voor schrijvers?&#8217; Dat er in Nederland een Schrijversvakschool bestaat, zet hem wel aan het denken. &#8216;Hoeveel zouden ze me daar betalen, denkt u?&#8217;</p>
</p></div>
<div class="wpg-element paragraph">
<p><object width="300" height="249"><param name="movie" value="https://www.youtube.com/v/rIA-_XOZeH8&#038;hl=nl&#038;fs=1"></param><param name="allowFullScreen" value="true"></param><embed src="https://www.youtube.com/v/rIA-_XOZeH8&#038;hl=nl&#038;fs=1" type="application/x-shockwave-flash" allowfullscreen="true" width="300" height="249"></embed></object><br /><i>Trailer van  La possibilité d&#8217;une île (in het Frans)</i></p>
</p></div>
<div class="wpg-element paragraph">
<p>Zo komt het gesprek op de onzekere tijden. &#8216;Tegen wil en dank ben ik ook bij die crisis betrokken. De bank heeft me altijd praatjes verkocht over dat ik &#8220;mijn geld moest laten werken voor mij&#8221;. Donder op. Ik vind De speler zeker niet Dostojevski&#8217;s beste boek, misschien is het zelfs een mislukt boek, maar je kunt er veel uit leren over de waanzin van mensen die echt geloven dat je geld kunt vermeerderen zonder je in te spannen. Ik geloof daar niet in.&#8217;</p>
<p>Houellebecq vleit zich op een bedbank en trekt zijn knieën onder zich. Glas drank en pakje sigaretten als getrouwe attributen. De financiële crisis fascineert hem, maar zijn eigen beslommeringen &#8211; zijn &#8216;strijd&#8217; met de Franse media &#8211; verhinderen dat hij zich erin verdiept. &#8216;Ik heb sinds de crisis in Azië, waar ik toen vaak kwam, veel over economische theorie gelezen, maar ik ben er niets wijzer van geworden. Geen enkele economische theorie houdt stand. Net als in Azië is de crisis van het westerse financiële systeem het gevolg van verkeerde voorspellingen door specialisten. Iedereen vertrouwt die specialisten, maar die hebben geen enkele wetenschappelijke status. Krankzinnig dat er een Nobelprijs voor de economie is. Dat is het verschil met de klimaatverandering. De specialisten die ons daarvoor waarschuwen, baseren zich op harde wetenschappelijke modellen. Sinds de financiële crisis is uitgebroken, is de klimaatdiscussie naar de achtergrond geschoven, daarover maak ik me pas zorgen.&#8217;</p>
<p><b>Afstandelijkheid</b><br />Houellebecq heeft de reputatie van een cynicus. Zijn personages leveren zich vaak over aan fantasieën over het einde der tijden. La possibilité d&#8217;une île is daar geheel op gebaseerd. Maakt de financiële crisis niet een heimelijk verlangen in hem los om de huidige wereldorde te zien imploderen?</p>
<p>&#8216;Nee, zeker niet. Ik hoop dat het systeem standhoudt. Als het zou instorten, komt er op termijn misschien een nieuwe wereldorde, maar eerst komt er chaos en barbarij. En vervolgens misschien een islamitische wereldorde. Geld is nog niet de slechtste regulator van de menselijke betrekkingen. Ik kan me nog veel slechtere voorstellen en daar zit ik niet op te wachten. Het is belangrijk om op de korte termijn te denken nu.&#8217;</p>
<p>In Ennemis publics schrijft Houellebecq over Frankrijk, waarvan hij nog steeds staatsburger is: &#8216;Wat Frankrijk betreft (of elk ander land waar ik zou kunnen besluiten te gaan wonen), voel ik mij (en heb ik mij en zal ik mij altijd voelen) geen citoyen maar een gebruiker. Voilà, het is niet anders. Wel een beetje triest, de verwantschap houdt op te bestaan.&#8217;</p>
</p></div>
<div class="wpg-element paragraph">
<p>De brieven zijn geschreven in de eerste helft van dit jaar, voordat het ineens voorstelbaar werd dat staten failliet gaan. IJsland, misschien ook Ierland, waar Houellebecq zijn geld op de bank heeft. Frankrijk zal niet failliet gaan (&#8216;al zou me dat niets doen, hooguit zou ik medelijden voelen voor de individuele Fransen&#8217;), maar het land zal wel veranderen, schrijft Houellebecq. Eén groot agrarisch toeristenoord moet het worden. Na de Engelsen en de Amerikanen zullen de Indiërs en de Aziaten hun opwachting maken om het bucolische Franse landschap te annexeren met tweede huizen. Houellebecq kan het alleen maar toejuichen.</p>
<p>Die afstandelijkheid &#8211; het tegenovergestelde van verwantschap &#8211; is een constante in zijn leven. Misschien zou ik me soms wat menselijker moeten voordoen dan ik me voel, schrijft hij in een van zijn brieven in een poging een antwoord te vinden op de vraag waarom hij zoveel haat oproept in de Franse media. Feit is dat het er daar vileiner aan toe gaat dan in Nederland.</p>
<p>Feit is ook dat Houellebecq het spel meespeelt. Zijn ambitie om te vermenselijken blijkt ook een strategische reden te hebben. &#8216;Als ik me meer zou inlaten met het literaire wereldje, ergens een positie zou aanvaarden als redacteur van een uitgeverij of columnist van een blad, dan zou ik meer gevreesd worden. Dan zou het boek van mijn moeder niet verschenen zijn.&#8217;</p>
</p></div>
<div class="wpg-element paragraph">
<p>Het boek van zijn moeder; een geval van reality surpasses fiction en tot nu toe de zwartste bladzij uit het jaar 2008 voor Houellebecq. Door tussenkomst van dezelfde journalist die zijn ongeautoriseerde biografie heeft geschreven vond Houellebecqs moeder, met wie hij al vijftien jaar geen contact meer had, een uitgever. Zij bleek veel gelijkenis te vertonen met de geschifte en koudbloedige moeder uit Elementaire deeltjes. Haar herinneringen aan, beter gezegd haar afrekening met zoon Michel, verscheen dit voorjaar. De correspondentie tussen Lévy en Houellebecq was toen halverwege. Houellebecq schrijft indringend over hoe het is om zo&#8217;n moeder te hebben, waardoor het brievenboek zijn opzet ontstijgt, juist op het moment dat de &#8216;mediaparasieten&#8217; de &#8216;strijd&#8217; weer aangaan met koppen als &#8216;Het boek waar Houellebecq bang voor was&#8217;, enzovoort.</p>
<p>Dat de schrijver in briefvorm zijn verhaal doet, heeft een effect dat zelfs Houellebecqs uitgever, toen zij het idee kreeg om deze twee tegenpolen te laten corresponderen, niet voorzien zal hebben. Schopenhauer constateerde het al: in brieven kun je moeilijk liegen. De tegenstem van Lévy, die hem nadrukkelijk vraagt om meer over zijn vader te vertellen, brengt Houellebecq tot een gecondenseerde definitie van zijn schrijverschap.</p>
<p>Eerst beschrijft hij hoe zijn vader, als zij met de camper op vakantie gingen, altijd een paar minuten van aarzeling had op de treeplank van die camper, een minachtende uitdrukking op zijn gezicht, voordat hij er werkelijk uit stapte om zich &#8216;in de massa van zijn gelijken te begeven. En die minuten, hoe lang leken ze me niet!&#8217; En een paar alinea&#8217;s verder: &#8216;Het lijkt me soms dat ik als volwassen man niets anders heb gedaan dan een esthetische vertaling te geven aan die houding van distantie, die ik als kind bij mijn vader heb kunnen observeren.&#8217;</p>
<p>In een andere brief doet Houellebecq, die zichzelf een &#8216;dubbele atheïst&#8217; noemt omdat hij noch in een god noch in de mensheid gelooft, aan de belijdend joodse Lévy uit de doeken hoezeer hij vroeger gegrepen was door het katholicisme. Ze vertellen elkaar over de eerste kennismaking met Baudelaire, die voor beiden bepalend is geweest. Over de ontdekking van geweld en wreedheid bij hun klasgenoten op de lagere school. En, Houellebecq, over de &#8216;catastrofe&#8217; van zijn puberteit. &#8216;Het is de enige manier waarop ik over mezelf kan schrijven, zo tak tak, in korte stukken, voor de duur van een brief.&#8217;</p>
<p>Is hij dan in het hele boek zo eerlijk? Die eruditie op het gebied van de denkers uit de Oudheid bijvoorbeeld, waarin hij de filosoof Lévy tracht te evenaren, waar komt die ineens vandaan? &#8216;O, ik heb hier en daar wel wat lacunes in mijn kennis, je kan niet alles lezen.&#8217; Hij pakt een dikke pocket van tafel. Joseph Finder, Paranoïa. &#8216;Ik lees vooral wat ik tegenkom op vliegvelden. In de kiosk van een vliegveld vind je altijd iets interessants.&#8217; Hij wijst een bladzijde aan achter in het boek, waar de auteur een waslijst aan informanten noemt. &#8216;Wie verdiept zich nog zo grondig in zijn materiaal, sinds Balzac? Zo zou ik ook te werk willen gaan maar ik heb de contacten niet. Daarvoor zou ik meer onder de mensen moeten komen. Als ik bijvoorbeeld een rubriek had in Paris Match…&#8217;</p>
<p><b>Zaken van leven en dood</b><br />Maar ook als hij niet onder de mensen komt, komen de mensen nog op hem af. Carla Bruni zingt het gedicht waarmee La possibilité d&#8217;une île afsluit op haar nieuwste cd. En Iggy Pop komt met een hele cd geïnspireerd op dat boek. Houellebecq laat er alvast zeven nummers van horen op zijn iBook. De tranen staan hem in de ogen als hij zegt: &#8216;Begrijpt u in welke staat mij dit brengt? Ik kocht de platen van Iggy toen ik veertien, vijftien was. Dit is een van de mooiste cadeaus in mijn leven.&#8217;</p>
<p>De duisternis is begonnen in te treden in het toch al donkere appartement. Houellebecq maakt geen aanstalten om het licht aan te doen. Iggy staat op repeat in de iBook. Houellebecq zingt telkens één regel mee. Die, die, die, on the Spanish coast. Om te verstaan wat hij verder nog zegt is het nodig om vlak bij hem te gaan zitten. Juist de muziek van Iggy maakt Houellebecq spraakzaam, alsof er een golf in hem opwelt. In sommige brieven aan Lévy zinspeelt hij op zelfmoord. De kans dat hij zich dood drinkt is ook aanwezig. De blik in zijn ogen, voor zover nog te onderscheiden bij het laatste licht dat naar binnen valt, doet vermoeden dat hij het over zulke zaken van leven en dood heeft. Maar Iggy overstemt hem, er is niets van te verstaan. Dan zet hij de muziek af. Er zit iemand op hem te wachten, zegt hij. &#8216;De chef cultuur van Paris Match.&#8217;</p>
</p></div>


Pieter van den Blink

Michel Houellebecq: ‘Ik hoop dat het systeem standhoudt’

Welkom in Nederland

De opvangcrisis escaleert

Verhaal van de Week

En nu?

Vechten tegen Assad

Extreemrechtse connecties

JA21

Soepschildpad

Hans Stegeman

Schooljuf

Nicolaas Veul

Plan Rutte mislukt

NAVO

Parijs was een voorbode

Protest

Leven onder de radar

In beeld

Himmler in New York

Voorbeschouwing

Verdwaald in de AI-psychose

Chatbots