Brug dicht, geld op

Werkt het minderheidskabinet?

Tussenstand zomerreces 

6 miljard tekort op Rijkswaterstaat 

Verhaal van de Week

Kruistocht tegen de hoofddoek

Chard van den Berg

Cassettes en cd's zijn terug

Zeitgeist: TikToktrend

Big Tech maakt van burgers vee

Essay Roxane van Iperen

Vladimir Poetin is de wanhoop nabij

Rusland

De AI-hype is ordinaire landroof

Hans against the machine

Super El Niño is hier

Column Hannah Prins

Wat is leuk in juli?

Cultuurtips

Opnieuw relevant

Tomas Vanheste

Maurits Martijn

Viroloog Jaap Goudsmit: ‘Hoeveel fouten mag je maken?’

&#8216;Aan de introductie van nieuwe technologieën zitten sociale implicaties vast waar geen rekening mee wordt gehouden tijdens het ontwerpen ervan. Dat komt omdat we de grote maatschappelijke uitdagingen niet interdisciplinair benaderen. Technologie wordt gezien als het gebied van de experts, terwijl we bij het ontwerpen van deze technologieën mensen zouden moeten betrekken die in staat zijn om kennis te vertalen naar de publieke context. Het gevaar is dat op het moment dat die nieuwe technologie er is, je dat &#8220;sociale&#8221; er ook niet meer in krijgt.
Zo stond bij de OV-chipkaart-discussie het feit dat de kaart gekraakt kon worden centraal. Wat mij meer zorgen baart, is dat bij het ontwerp van die kaart niet is nagedacht over de sociaal-maatschappelijke effecten ervan. Met de ouderwetse strippenkaart kun je mensen uitnodigen met je mee te gaan in het openbaar vervoer. Met de OV-chipkaart zorg je in principe alleen voor jezelf. Het sociale aspect dat je voor anderen kunt betalen, is weggevallen.
Van technologische vernieuwingen wordt veel heil verwacht. Bijvoorbeeld het rekeningrijden, de patiëntendossiers, de slimme meters. De verwachting is dat ze duurzaam, rechtvaardig of efficiënt zijn. Al die verschillende systemen hebben een enorme invloed op hoe wij ons tot elkaar verhouden, maar vanuit dat perspectief worden ze niet ontworpen.
Het gaat ongeveer zo: de belangenbehartigers zitten aan tafel en maken een model van het probleem. Dat leidt noodgedwongen tot een grote abstractie van de werkelijkheid. Neem de slimme meters: het bedrijfsleven en de overheid maken het model en het wordt uitbesteed aan systeemarchitecten. Het oorspronkelijke probleem is nu een puur technologisch vraagstuk. Pas bij de invoering komen de gebruikers in het geweer en dan is het te laat. Zie de stemcomputer: na het in gebruik nemen, blijken die dingen opeens niet veilig te zijn.
Het zou verstandiger zijn om van meet af aan de gebruiker er bij te betrekken als medeontwerper, zodat gedrag en acceptatie een onderdeel vormen van het ontwikkelingsproces.
De technologie van de toekomst is biotechnologie. Vanuit de maatschappij wordt af en toe wat geroepen over de maatschappelijke effecten ervan. &#8220;Mag dit wel?&#8221; of: &#8220;Is het niet gevaarlijk?&#8221; De overheid steunt instituten om publieke debatten hierover te organiseren. Maar dit geroep vanaf de zijlijn snijdt weinig hout. Om werkelijk invloed te hebben op de uitkomsten van dit toekomstbepalende kennisgebied moet je aan de ontwerptafel zitten. Bij Waag Society zijn we bezig een dergelijke praktijk op te bouwen waarbij kunstenaars, wetenschappers en geïnteresseerde burgers samen in het laboratorium staan en samen op zoek gaan naar nieuwe levensvormen. Om dit op grotere schaal mogelijk te maken zijn ingrijpende veranderingen nodig. De werelden van kunst en wetenschap zijn veel te ver uit elkaar gegroeid. Er is een nieuwe alliantie nodig om de zoektocht naar kennis en betekenis weer samen te brengen.
<blockquote>Van monoculturen kunnen we de grote oplossingen niet verwachten: de grote problemen zijn niet eendimensionaal.</blockquote>
In ons opleidingssysteem en de manier waarop we innovatie organiseren, benaderen we professionals in hun eigen disciplines. Wetenschappers bij wetenschappers, creatieven bij creatieven, ondernemers bij ondernemers, de bestuurders in een politieke orde, de burgers in hun burgerhokje. Het gevolg: verschillende monoculturen die niet samen kunnen werken.
Zo wordt de financiële wereld gedomineerd door het denken in economische waarde. Maatschappelijke waarde is daarbij secundair. Ook hier zie je dezelfde monocultuur, waarbij de legitimatie van het eigen reilen en zeilen plaatsvindt binnen de eigen kolom. Van monoculturen kunnen we de grote oplossingen niet verwachten: de grote problemen zijn niet eendimensionaal.
Wat we nodig hebben, zijn nieuwe plekken waar interdisciplinair kan worden samengewerkt aan concrete vraagstukken. En de overheid deemoedig als deelnemer aan de ontwerptafel plaatsneemt. Uiteindelijk is politiek bedrijven namelijk ook een vorm van ontwerpen.
Ik geloof in een nieuw soort organisaties, waar mensen uit de werelden van het bedrijfsleven, wetenschap, creatieve industrie en samenleving bij elkaar worden gebracht aan de hand van actuele vraagstukken, en waar gezamenlijk een nieuw idioom wordt ontwikkeld.&#8217;
<div class="info-box">
Marleen Stikker (1962) is directeur van de Waag Society, een cultureel innovatiecentrum in Amsterdam. Stikker was een van de pioniers van het Nederlandse internet begin jaren negentig. Zij richtte onder andere De Digitale Stad (DDS) op.
</div>

Internetpionier Marleen Stikker waarschuwt voor nieuwe technologie zonder sociale dimensie

Sander Donkers

Een terugblik, tien jaar na de moord op Pim Fortuyn

<div class="wpg-element paragraph">
<div class="lead">
Julian Assange kan elk moment de Ecuadoraanse ambassade in Londen verlaten, na er drie jaar en zeven maanden te hebben gebivakkeerd. Een &#8216;grote overwinning&#8217; voor Assange. Hoe zat het ook alweer? Wij doken in het archief.
</div>
<div class="info-box">
Dit stuk stond in de papieren Vrij Nederland op 8 december 2010.
</div>
Waar zijn Assange en zijn site mee bezig? Zeven manieren om naar het fenomeen te kijken.
<h5>Assange als held</h5>
Hij is een klokkenluider van Mul­ta­tuliaanse allure die de hypocrisie van de macht blootlegt. Een vaandeldrager van de vrijheid van meningsuiting. Een Robin Hood die in zijn eentje grootmacht Amerika doet schudden op zijn grondvesten. In hun aanbidding van Julian Assange sluiten opiniemakers van links tot rechts de wonderlijkste allianties. Volks­krant-columniste Nausi­caa Mar­be schrijft dat <a class="normal" title="https://opinie.volkskrant.nl/artikel/show/id/7299/Rutte,_bied_Assange_asiel_in_Nederland" href="https://opinie.volkskrant.nl/artikel/show/id/7299/Rutte,_bied_Assange_asiel_in_Nederland">de ‘rebel en briljante geest’ onze volledige steun verdient.</a> Ze riep Rutte op, een week voordat Assange in Groot-Britannië werd gearresteerd, hem politiek asiel te verlenen. Was de premier niet de man, riep Marbe in herinnering, die pleitte voor ‘absolute vrijheid van meningsuiting’?
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
Francisco van Jole, hoofdredacteur van de VARA-debatsite Joop, schaarde zich aan haar zijde en startte de internetpetitie <a class="normal" title="https://petities.nl/petitie/rutte-red-wikileaks" href="https://petities.nl/petitie/rutte-red-wikileaks">‘Rutte, Red WikiLeaks’</a>. Nederland is, lezen we erin, ‘van oudsher een land dat onderdak biedt aan mensen die zich inzetten voor de vrijheid van meningsuiting’. Ook Van Jole wees Rutte op diens eigen woorden. ‘Het kabinet bevordert een vrij en open internet,’ las hij in de regeringsverklaring. Nota bene bij PowNews mocht Van Jole zeggen dat Assange een held is. Zijn vroegere vijand van GeenStijl, Dominique Weesie, verklaarde: ‘Het is oorlog.’ De inzet van de grote strijd? Internetvrijheid.
Marbe, Van Jole en Weesie vinden elkaar in het gemak waarmee ze een verband leggen tussen de vrijheid van meningsuiting en WikiLeaks. Maar is dat wel zo vanzelfsprekend? Valt het openbaar maken van de meningen van anderen tegen hun wil onder onze eigen vrijheid om meningen te uiten? Betekent een ‘vrij en open internet’ ook het ongelimiteerd kunnen openbaren van vertrouwelijke documenten?
<h5>WikiLeaks als ondermijning van de democratie</h5>
<a class="normal" title="https://www.joop.nl/opinies/detail/artikel/wikileaks_ondermijnt_democratie/" href="https://www.joop.nl/opinies/detail/artikel/wikileaks_ondermijnt_democratie/">Natuurlijk niet, betoogt hoogleraar natuurkunde en blogger Ad Lagendijk</a> op Van Joles eigen site Joop. De WikiLeaks-adepten vergissen zich als ze het schenden van vertrouwelijkheid als een goed op zich beschouwen. ‘Schenders vinden dat iedere burger het recht heeft op de inhoud van elk overheidsdocument, ook als democratisch bepaald is dat niet iedereen daar recht op heeft,’ schrijft Lagendijk. De lekkers achten zich verheven boven de wet en boven de democratische meerderheid.
Ook volgens The Daily Beast-blogger en hoogleraar Tunku Varadarajan <a class="normal" title="https://www.thedailybeast.com/blogs-and-stories/2010-11-29/wikileaks-documents-fallout-from-diplomatic-cables-exposure/" href="https://www.thedailybeast.com/blogs-and-stories/2010-11-29/wikileaks-documents-fallout-from-diplomatic-cables-exposure/">is Assange een gevaarlijke vandaal die zich als moraalridder vermomt.</a> ‘De sleutel tot begrip van het fenomeen WikiLeaks ligt in het onderscheid tussen het publieke en het niet publieke,’ stelt Varadarajan. De diplomatie gedijt juist bij het in vertrouwelijkheid ideeën uitproberen en vrijelijk over elkaar roddelen, als een verkenningsfase voordat officiële, openbare posities worden ingenomen. Ten grondslag aan de weigering dit onderscheid te zien, ligt naar de overtuiging van Varadarajan de marxistische opvatting dat bezit de wortel van al het kwaad is. In de ogen van Assange is zelfs het hebben van eigen gedachten verboden.
<h5>WikiLeaks als samenzweringsfilosofie</h5>
Inderdaad ontzegt Assange regeringen het recht op geheimen. In zijn manifest <a class="normal" title="https://estaticos.elmundo.es/documentos/2010/12/01/conspiracies.pdf" href="https://estaticos.elmundo.es/documentos/2010/12/01/conspiracies.pdf">Conspiracy as Governance (pdf-bestand) </a>uit 2006, dat te lezen is als een blauwdruk voor WikiLeaks, schrijft hij dat regimes als de VS ‘autoritaire samenzweringen’ zijn, die informatie voor burgers proberen achter te houden.
De manier om het complot te ontmantelen is door geheime informatiestromen aan het licht te brengen. ‘Massaal lekken maakt de samenzweerders uitermate kwetsbaar voor degenen die hen willen vervangen door een meer open regering,’ denkt Assange. Het is een soort marxistische Verelendung. Door het lekken zullen de samenzweerders nog geheimzinniger gaan opereren en ook in eigen kringen de informatiestromen tot een minimum beperken. In een veelbesproken analyse typeerde blogger Aaron Bady Assanges strategie als volgt: ‘Je vernietigt de samenzwering door die zo paranoïde jegens zichzelf te maken dat ze niet langer kan samenzweren.’
De eerste reactie van diplomaten op cablegate was dat hun werk nooit meer hetzelfde zou zijn. Dat is dus precies wat Julian Assange voor ogen had toen hij WikiLeaks oprichtte.
Alleen gedraagt WikiLeaks zichzelf niet naar de ideologie van de transparantie. Sterker nog, het past perfect in Assanges schets van ‘autoritaire samenzweringen’. Hij doet alles in het geheim en gedraagt zich volgens bronnen als een despoot. Om zich voor die geheimhouding te verantwoorden, zegt hij dat WikiLeaks echte vijanden heeft en dus noodgedwongen zo moet opereren. ‘Je verslaat je tegenstander op een manier die het onmogelijk maakt je van hen te onderscheiden,’ becommentarieert mediatheoreticus Geert Lovink.
<h5>WikiLeaks als ’s werelds eerste statenloze nieuwsorganisatie</h5>
Deze manier van opereren kan WikiLeaks zich ook permitteren omdat het als statenloze organisatie niet aan de wetten van een bepaald land hoeft te gehoorzamen en uiterst lastig is af te sluiten. Het heeft geen hoofdkantoor. Haar servers staan in verschillende landen.
De organisatie werkte bij de laatste lekken samen met een aantal grote kranten wereldwijd, waaronder <a class="normal" title="https://www.nytimes.com/" href="https://www.nytimes.com/">The New York Times.</a> Bij het lekken van de documenten over Afghanistan riep de NYT op aandringen van het Witte Huis in het hoofdredactioneel commentaar WikiLeaks op geen materiaal te publiceren dat schadelijk kan zijn voor personen. Volgens mediaprofessor Jay Rosen toont dit aan dat de machtsverhoudingen compleet anders zijn komen te liggen. ‘In het nieuwe plaatje zien we de staat, die geheimen bezit maar machteloos is de publicatie ervan tegen te gaan; de staatloze nieuwsorganisatie, die beslist hoe ze te publiceren; en de nationale krant in het midden, die tussen de twee onderhandelt over wat legitiem is.’
<h5>WikiLeaks als spiegel voor de overheid</h5>
‘Door de kenmerken van het internet – grensoverschrijdendheid, snelheid, massaliteit, laagdrempeligheid – heeft lekken een heel andere dynamiek gekregen,’ zegt Corien Prins, hoogleraar recht en informatisering aan de Universiteit van Tilburg en lid van de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid. ‘Een druk op de knop en heel de wereld kan het bekijken.’ 
In het debat over de betekenis van WikiLeaks gaat het volgens Prins te veel over het openbaar maken van de gegevens. ‘Maar voor mij is het juist een mooi voorbeeld van hoe kwetsbaar de overheid is.’
Ook overheden blijken in tijden van internet behoefte te hebben aan iets wat ze de burger steeds meer afpakken: privacy. Prins: ‘Steeds vaker horen we de boodschap dat privacy niet van deze tijd is. De vorige minister van Binnenlandse Zaken Guusje ter Horst zei ronduit dat ze er niet zo veel mee had. Nu heeft de overheid zelf opeens behoefte aan privacy.’
Dat WikiLeaks de overheid een spiegel voorhoudt, sluit mooi aan bij de observatie van de Italiaanse schrijver Umberto Eco in Libération: ‘De staat houdt elke burger in de gaten, maar elke burger, of in ieder geval elke hacker – zelfbenoemde wrekers van de burgers – kan snuffelen in alle geheimen van de staat.’
<h5>WikiLeaks als teken van de tijd</h5>
Ook hoogleraar filosofie van mens en cultuur aan de Erasmus Universiteit Rotterdam Jos de Mul heeft ‘ambigue gevoelens’ over WikiLeaks. Aan de ene kant weet hij niet of de organisatie haar bronnen en klokkenluiders wel goed weet te beschermen. Aan de andere kant zijn ‘informatiestromen het zenuwstelsel van de informatiesamenleving waar we in leven’. Macht in die informatiesamenleving heeft alles te maken met de beheersing en de manipulatie van informatie. Om de macht inzichtelijk te maken, ‘is het van groot belang dat de informatiestromen zo transparant mogelijk zijn’.
Geert Lovink spreekt over WikiLeaks als ‘bijproduct van de hardware-industrie’, die de explosie van informatie mogelijk heeft gemaakt. Het gebruik van informatietechnologie heeft zich als een razende verspreid, de kosten zijn dramatisch omlaag gegaan en de opslag van enorme hoeveelheid data is mogelijk geworden.
</div>
<figure id="post-74111 media-74111" class="align-none"><img decoding="async" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2010/12/63e4d1b0-a45b-44e2-a039-21566ccaf5d1_PA-98848911.jpg" alt="Na de arrestatie. Is Assage een gevaarlijke vandaal die zich vermomt als moraalridder? Foto: Stephan Rousseau/PA/Bruno Press" /><figcaption>Na de arrestatie. Is Assage een gevaarlijke vandaal die zich vermomt als moraalridder? Foto: Stephan Rousseau/PA/Bruno Press</figcaption></figure>
<div class="wpg-element paragraph">
Bovendien, legt Lovink uit, zijn staats-, bedrijfs- en privégeheimen moeilijk te bewaren in een tijd dat informatie als vanzelf wordt gereproduceerd en verspreid.
The New York Times trok een parallel tussen WikiLeaks en Facebook. Beide passen in een samenleving waarin alles open en bloot moet komen te liggen, niets tot een afgeschermd, privédomein behoort. Corien Prins ziet juist een heropleving van het belang van privacy: ‘Uit recent onderzoek blijkt dat Facebookgebruikers steeds alerter worden wat ze er wel en wat ze er niet opzetten. Mensen gaan beseffen dat ze kwetsbaar zijn en dat ze iets te verbergen hebben.’ Ze hoopt dat WikiLeaks ook dit effect op overheden zal hebben. ‘Ze staan nu voor schut. Ik denk dat het ertoe zal leiden dat ze meer aandacht krijgen voor de beveiliging van haar systemen.’
<h5>WikiLeaks als keerpunt</h5>
Julian Assange verwacht juist dat WikiLeaks het tijdperk van de klokkenluiders zal inluiden: WikiLeaks als wenkend perspectief voor mensen die geheime documenten in hun bezit hebben. ‘Ik hoop dat de ideeën van WikiLeaks blijven en er een meer democratische en verantwoordelijke versie van ontstaat, mocht Julian Assange worden veroordeeld of vermoord en WikiLeaks stoppen,’ zegt Geert Lovink.
Veel zal volgens de internetdenker afhangen van de mogelijke veroordeling van de jonge militair Bradley Manning, die ervan verdacht wordt het grote lek te zijn. Als die een forse straf krijgt en als bovendien blijkt dat niet alleen hijzelf maar ook WikiLeaks slordig is geweest bij het laten uitlekken van zijn identiteit, dan denken potentiële klokkenluiders wel twee keer na voordat zij naar de site lekken. Lovink: ‘Dat is D-Day voor WikiLeaks.’
De digitale burgerrechtenorganisatie <a class="normal" title="https://www.bof.nl/" href="https://www.bof.nl/">Bits of Freedom</a> ziet nog een ander gevaar. WikiLeaks kan ertoe leiden dat overheden het internet in toenemende mate zullen gaan censureren, uit angst voor onwelgevallige informatie. Assanges filosofie van radicale transparantie zou dan het omgekeerde effect sorteren: meer geheimen, meer controle, meer censuur. Volgens Assange is dat juist de eerste stap richting de instorting van het systeem. Maar of die voorspelling uitkomt moet hij maar eens aan Marx vragen.
</div>

Deugt WikiLeaks?

Medische doorbraak
Zes jaar geleden lag er een doodzieke vrouw op de afdeling Interne Geneeskunde van het AMC in Am­sterdam. Ze had chronische diarree, veroorzaakt door de bacterie Clostridium difficile, een potentieel fatale ziekte. Haar behandelaars, de twee jonge artsen-in-opleiding Max Nieuwdorp en Josbert Keller, wisten niet wat ze met de vrouw aan moesten; de antibiotica sloegen niet aan. Ze overwogen haar dikke darm te verwijderen – een zeer ingrijpende maatregel – maar twee Noorse specialisten die op dat moment toevallig het AMC bezochten, stelden iets anders voor: een poeptransfusie. Deze ‘fecestransplantaties’ zijn al terug te vinden in duizend jaar oude Chinese geneesboeken en zijn een beproefde methode onder veeartsen en boeren. Sinds eind jaren vijftig gold het als een hoogst experimentele behandeling voor patiënten met darmaandoeningen; ziekenhuizen voerden het sporadisch en met wisselend resultaat uit bij hopeloze gevallen. Maar de wetenschappelijke onderbouwing voor de werking ervan ontbrak.
De patiënte ging akkoord met het voorstel en kort daarop vond de behandeling plaats. De verdunde feces van een gezonde donor werd via een sonde door de neus bij de patiënte ingebracht om zo haar darmen door te spoelen. Een dag later was de vrouw volkomen genezen van de infectie. Haar diarree kwam niet meer terug. Korte tijd later herhaalden Nieuwdorp en Keller de behandeling bij drie andere Clostridium-patiënten, en ook zij genazen vrijwel direct.
Fecestransplantatie
‘Het ging de hele wereld over,’ zegt Josbert Keller (40), die nu als maag-darm-lever-arts in het Haga-ziekenhuis in Den Haag werkt. ‘De meeste medici vonden het maar een grote grap. Moet je kijken wat ze in het AMC aan het doen zijn! Ze konden niet geloven dat dit een serieuze manier van behandelen kon zijn. Bovendien: welke patiënt wil nu een poeptransfusie?’
De jonge artsen besloten het opmerkelijke succes verder te onderzoeken. Keller: ‘Je zit toch een beetje tegen de kwakzalverij aan te schuren als je die poeptransfusies blijft geven zonder dat je bewijzen voor de werking hebt.’ Samen met onderzoekers uit verschillende disciplines van Wageningen Universiteit en het Leiden Universiteit Medisch Centrum zette het AMC een uitgebreid onderzoek op. In totaal werden zeventien patiënten met een onbehandelbare, terugkerende Clostridium-infectie behandeld met de poep van een gezonde donor. Tachtig procent was een dag later volledig genezen. Slechts één patiënt bleef na een tweede behandeling diarree houden. Met een genezingsscore van meer dan negentig procent was de studie zo’n groot succes dat een ethische commissie besloot het onderzoek vroegtijdig af te breken: het was niet meer verantwoord om de controlegroep, die geen fecestransplantatie onderging, de behandeling te onthouden.
Begin dit jaar verscheen het onderzoek in het gezaghebbende wetenschappelijke tijdschrift The New England Journal of Medicine. Weer waren die Nederlanders met hun poeptransfusie wereldnieuws. Maar deze keer werden ze wel serieus genomen. En niet alleen omdat ze een krachtig ‘medicijn’ hadden gevonden tegen Clostridium, een infectie die steeds vaker voorkomt en waar jaarlijks tienduizenden mensen aan overlijden, maar vooral omdat de onderzoekers voor het eerst klinisch bewijs hadden geleverd voor de werking van de fecestransplantatie. ‘Een oude therapie wordt volwassen’ was de kop van het redactionele commentaar op het onderzoek van The New England Journal of Medicine in januari. Door de Nederlandse studie behoorde de fecestransplantatie definitief tot de ‘mainstream van de moderne, evidence based medische praktijk’, schreef het wetenschappelijke tijdschrift.
‘We worden nu met open armen ontvangen op congressen,’ zegt Josbert Keller. ‘Er zijn zoveel onderzoekers in dit relatief nieuwe veld actief en die zijn blij dat er bewijzen op tafel liggen.’
Partnerkeuze van vliegen
‘Dit nieuwe veld’ is niet de wetenschappelijke discipline ‘poeptransfusie’ maar een jonge tak in de geneeskunde, die het belangrijkste wetenschappelijke tijdschrift ter wereld Nature afgelopen maart een van de ‘meest opwindende wetenschappelijke ontwikkelingen van de laatste jaren’ noemde: het onderzoek naar de bacteriën in onze darmen.
Het idee is dat de micro-organismen die daar leven van doorslaggevende betekenis zijn voor onze gezondheid. Natuurlijk, ze verteren ons voedsel, nemen vitamines op en maken essentiële stoffen aan, maar de laatste tijd stapelen de bewijzen zich op dat de invloed van dat zogeheten microbioom op ons lichaam veel verder gaat. Het microbioom speelt een essentiële rol bij ons immuunsysteem, het draagt bij aan onze ‘interne’ infectiebestrijding en recent onderzoek suggereert dat de darmbacteriën de chemie in onze hersenen beïnvloeden en daarmee ons gedrag. Vooraanstaande wetenschappers spreken zelfs over het ‘tweede brein’ of het ‘tweede genoom’ dat onze gezondheid voor een groot deel bepaalt. Aanleg voor obesitas? Gevoelig voor eczeem? Kans op depressie? Onderzoekers vinden steeds meer aanwijzingen dat niet alleen omgevingsfactoren en genen een rol spelen bij ziekten, maar dat de darmbacteriën evenzeer – of misschien zelfs wel meer – van invloed zijn.
Eigenlijk is dat ook heel logisch: de honderdduizend miljard bacteriën in de darmen hebben tien keer zoveel cellen als de rest van het menselijk lichaam. En honderd keer zoveel genen.
‘Je kunt de darmflora zien als een apart orgaan,’ zegt hoogleraar experimentele bacteriologie Ed Kuijper en een van de medeonderzoekers van de Clostridium-studie. ‘Als een deel van dat orgaan verandert, dan is dat van invloed op het hele menselijke organisme. Bij de Clostridium-studie hebben we aangetoond dat de ziekte verdween doordat we de darmflora voorgoed wisten te veranderen met poeptransplantaties.’
Uit proeven is al vaker gebleken dat het microbioom van invloed is op het functioneren van dieren. Zo speelt het een rol bij de partnerkeuze van vliegen en heeft de samenstelling van de darmflora effect op het hongergevoel bij muizen. Maar de laatste jaren wordt duidelijk dat ook de miljarden bacteriën in de menselijke darmen geen ongenode gasten van het lichaam zijn, maar er een integraal onderdeel van uitmaken.
‘In de geneeskunde heerste lange tijd het idee dat de beste bacterie een dode bacterie is,’ zegt hoogleraar Microbiologie Willem de Vos, ook een van de medeonderzoekers van de Clostri­dium-studie. ‘Maar nu is het besef doorgedrongen dat onze darmbacteriën daar niet voor niets zitten. Ze hebben een belangrijke functie. Sommige kennen we, andere niet. We staan aan het begin van de ontdekkingsreis.’
Van astma tot MS
Die ontdekkingsreis heeft een aantal fascinerende inzichten opgeleverd. Zo kweekten Amerikaanse onderzoekers muizen zonder darmflora die ze vervolgens een fecestransplantatie gaven. De ene groep kreeg een poeptransfusie van slanke muizen en de andere groep van obese muizen. De muizen die de poep van de dikke muizen toegediend hadden gekregen, werden stukken dikker dan de andere groep. Conclusie: er is een verband tussen de darmflora en obesitas. Vorige maand promoveerde Anne Vrieze aan het AMC op een soortgelijk onderzoek bij mensen: de insulinehuishouding van mannen met overgewicht die een poeptransplantatie hadden ondergaan, verbeterde als de transplantatie afkomstig was van een slanke donor. En uit tweelingenonderzoek in Ma­la­wi bleek begin dit jaar dat bij tweelingen die een identiek dieet volgden maar een andere darmflora hadden, de één gezond bleef en de ander ondervoed raakte. Conclu­sie: er is een verband tussen de darmflora en ondervoeding.
Wetenschappers hebben nu voor zo’n vijfentwintig aandoeningen associaties met de darmflora gevonden. Van astma tot MS, van hartaandoeningen tot eczeem, van alzheimer tot autisme, je kunt het zo gek niet bedenken of het microbioom speelt een rol.
Hoewel de Nederlandse onderzoekers vooralsnog als enige hebben bewezen dat de manipulatie van de darmflora een ziekte ook echt kan genezen, dromen artsen en wetenschappers al openlijk van een nieuw tijdperk in de geneeskunde. Wat als we altijd de verkeerde kant op hebben gekeken toen we zochten naar verklaringen voor ziekten? Wat als we in het genetisch materiaal van al die miljarden bacteriën de heilige graal van de medische wetenschap kunnen vinden? Wat als we na de chemische revolutie in de geneeskunde nu getuige zijn van de bacteriologische wending? In een rondgang langs internationale microbioomexperts in het maartnummer van Nature stelt de Chinees Jun Wang dat het recente onderzoek naar de darmflora suggereert dat het in de nabije toekomst ‘praktischer zal zijn om een menselijke ziekte te monitoren, te voorkomen of zelfs te genezen door de menselijke microbacteriën te reguleren.’
Huilbaby’s
De verklaring voor de aandacht voor het microbioom is dat wetenschappers de darmbacteriën steeds beter zijn gaan begrijpen. Dat is voor een belangrijk deel te danken aan het werk van de Nederlander Willem de Vos. De microbioloog stelde als een van de eersten met DNA-analyse vast dat elk mens een unieke verzameling van darmbacteriën bezit. Ook ontwikkelde hij de zogenaamde ‘hitchip’, een microchip met miljoenen kleine kamertjes waar bacteriën op kunnen worden gekweekt en geanalyseerd. En hij was een van de onderzoekers van een internationaal consortium dat in 2011 ontdekte dat mensen wat de darmflora betreft zijn in te delen in drie ‘bloedgroepen’, die de onderzoekers ‘enterotypen’ (‘entero’ is darm in het Grieks) noemden. De verschillende enterotypen bleken verschillende functies te vervullen; zo maakte het ene type veel foliumzuur aan en het andere vitamine B2 – essentiële bouwstenen van het menselijk lichaam en onze gezondheid.
‘Nieuwe technologieën hebben ervoor gezorgd dat we echt een quantum leap hebben gemaakt in onze kennis over darmbacteriën,’ zegt De Vos, die in 2008 voor zijn onderzoek de Spinozapremie kreeg, de hoogste wetenschappelijke onderscheiding in Nederland. ‘Dat levert een totaal ander beeld op dan wat we altijd dachten. We kunnen nu door een soort moleculaire microscoop naar het type bacterie kijken, de genen onderzoeken en de functies analyseren. Wat zijn de werkzame bestandsdelen? Welke bacteriën zijn nu echt belangrijk? En welke kunnen we misschien voor behandeling gebruiken?’
Door bacteriële analyses te maken van menselijke ontlasting heeft de hoogleraar microbiologie al verbanden weten te leggen tussen specifieke bacteriën en aandoeningen als het metabool syndroom, type 2 diabetes en het prikkelbare-darmsyndroom. Boeiend is ook zijn onderzoek naar huilbaby’s: De Vos en zijn team zijn in staat om aan de hand van een analyse van de feces van een pasgeborene te voorspellen of het kindje veel zal gaan huilen. ‘Je ziet dat bij sommige baby’s de diversiteit van de darmbacteriën achterblijft. Bepaalde bacteriën die ontstekingsremmend werken of pijn verminderen zijn dan minder aanwezig. We denken dat ze daarom veel huilen.’
Willem de Vos verwacht veel van het vakgebied. Zo denkt hij dat het niet lang zal duren of de wetenschap kan voorspellen hoe de verschillende darmfloratypes zullen reageren op bepaalde medicijnen en voeding. Ook over de therapeutische mogelijkheden is hij hoopvol: ‘Aan menselijke genen en cellen kun je niet zo heel veel doen, aan bacteriën wel.’
Maar De Vos waarschuwt voor al te overspannen verwachtingen over de darmbacteriën als het nieuwe wonder van de geneeskunde. ‘We begrijpen nog lang niet alles, de leercurve is steil op dit moment. Je moet niet vergeten dat er bijna alleen nog maar correlaties tussen ziekten en de darmflora zijn gevonden en geen causale verbanden. Dat is het kip-of-ei-verhaal. Hebben mensen overgewicht omdat ze een andere darmflora hebben of is de bacterie­samenstelling anders vanwege hun levensstijl? We hebben laten zien dat de darmflora anders is bij huilbaby’s, maar we weten niet zeker of dat ook het vele huilen verklaart.’
Ecosysteem
Hoe dan ook, het opstapelende bewijs van het belang van de darmbacteriën en het idee dat het lichaam als een soort ecosysteem functioneert, betekent dat we de beestjes in onze buik moeten koesteren. En dat levert interessante vragen op. Bijvoorbeeld over het veelvuldig voorschrijven van antibiotica bij kinderen. Daarmee bestrijd je bepaalde aandoeningen door bacteriën te doden, maar wat nu als die bacteriën een essentiële rol spelen bij het voorkomen van andere, misschien wel zwaardere ziekten? Verschillende onderzoeken laten al zien dat kinderen die de bacteriën missen die door antibiotica worden uitgebannen een grotere kans lopen op bijvoorbeeld astma en obesitas. Een andere kwestie die zich opdringt door de toenemende kennis over het microbioom, is die van de natuurlijke geboorte. Een mens legt de basis voor het microbioom bij de bevalling, als contact wordt gemaakt met de bacterierijke vagina van de moeder. Het blijkt dat baby’s die met een keizersnede worden geboren (in de VS ongeveer een derde en in China bijna de helft) minder darmbacteriën hebben. En dat niet alleen: verschillende studies laten zien dat kinderen die op een natuurlijke manier zijn geboren een veel lagere kans hebben op bijvoorbeeld allergieën en astma. In de woorden van een van de meest prominente wetenschappers uit het veld, de Amerikaanse professor microbiologie van de New York University School of Medicine Martin Blaser: ‘Door de manier waarop we nu leven, verliezen we al die micro-organismen. Elke generatie heeft er minder dan de generatie daarvoor.’ Blaser legt een direct verband tussen het verdwijnen van de variatie in onze darmflora en de opkomst van moderne ziekten. ‘Er gebeuren een heleboel dingen tegelijk. De stijging van obesitas, glutenintolerantie, astma, allergieën en type 1 diabetes. Slechte eetgewoonten verklaren de wereldwijde explosie in obesitas echt niet alleen.’
Van die poep af
Terug naar de poeptransfusie. Max Nieuwdorp (35) is nu werkzaam bij het AMC. Hij overziet verschillende onderzoekslijnen naar de werking van fecestransplantatie. De arts tempert de verwachtingen. ‘We worden helemaal gek gebeld sinds de publicatie over Clostridium,’ vertelt hij. ‘Ik zie patiënten op mijn poli komen die een poeptransfusie willen voor hun overgewicht, voor MS, voor parkinson. Dat is wel een beetje mijn eigen schuld. Door het succes van de Clostridium-studie en het onderzoek naar overgewicht denken veel mensen dat het echt een behandeling is voor de meest uiteenlopende ziekten. Maar dat is niet zo.’
Nieuwdorp benadrukt dat de Clostridium­-infectie vooralsnog de enige ziekte is waarvan is bewezen dat een fecestransplantatie werkt. De poeptransfusie is daar een erkende behandelmethode aan het worden. In de VS wacht de poeptransfusie nog op goedkeuring van de gezondheidsautoriteiten. Nieuwdorp: ‘Dat gaat niet zo snel, de Ameri­kanen vinden het maar een vieze behandeling.’
Ook Josbert Keller, die nu in het Haga-zieken­huis in Den Haag werkt als maag-darm-lever-arts, ontvangt verzoeken ‘uit de hele wereld’ voor fecestransplantatie. ‘Maar ik hou me strikt aan de richtlijnen en pas het alleen toe bij Clostridium-infecties.’
Bovendien, benadrukt Keller, wil je op den duur van die poep af. Ook als straks blijkt dat het bij andere ziekten helpt. ‘Uiteindelijk zou je de juiste darmbacteriën uit de poep moeten halen en die dan kweken. Die kun je dan in poedervorm, in een drankje of een pil geven. Of misschien gewoon in een koekje.’
Bladwijzer / Online bron
YouTube; MegaHIT
Eigenlijk is het raar dat de focus van de medische wetenschap zo lang gelegen heeft op het uitroeien van bacteriën. Van al het genetische materiaal dat we met ons meedragen, is slechts 1 % menselijk. De rest is afkomstig van de 100.000 miljard bacteriën in ons lichaam. Daarom spreken sommige wetenschappers al van een paradigmaverandering. We moeten leren te controleren, in plaats van uit te roeien. Dusko Ehrlich leidt het MetaHIT-project, een internationaal samenwerkingsverband met als doel al die miljarden bacteriën te indexeren. Een monsterklus, en potentieel de basis voor een nieuwe medische revolutie.
vn.nl/megahit

Het bruine goud

Republikeinen van Oranje
Verwacht op 30 april geen lsd-suikerklontjes voor de paarden van de ME, geen radio de Vrije Keijser, geen ‘geen woning geen kroning’. Als straks de nieuwe koning aantreedt, zullen de critici zwijgen. Stiekem meekwelend met het ‘Koningslied’.
‘Zwaai op de Dam naar de koningin met een witte zakdoek,’ roept Het Nieuw Republikeins Genootschap (NRG) de antimonarchisten op. De protestorganisatie zegt toe de festiviteiten niet ‘te negeren’ maar ‘juist mee te doen’.
Uiteraard is vrolijk gekneuter te verkiezen boven rookbommen en militante taal, maar als zelfs de voortrekkers van de republikeinse oppositie een gezellige fuif van de troonwisseling beloven te maken, dan weet je meteen wat de werkelijke aard van het ‘verzet’ is. Zeker als je bedenkt dat het Nieuw Republikeins Genoot-schap – opgericht in 1998 – is ontstaan uit onvrede over het gebrek aan actiebereidheid van het twee jaar oudere Republikeins Genoot-schap.
Wij houden van ons koningshuis. Wij hebben het lief. En als we er niet van houden, zwaaien we met een witte zakdoek.
Natuurlijk, er roept wel eens iemand iets over het ‘in de reet neuken’ van de majesteit en er is op Prinsjesdag een waxinelichthouder tegen de Gouden Koets gegooid, maar dat zijn uitspattingen van eenlingen, geen uitingen van brede maatschappelijke onvrede.
Wij houden van de monarchie.
Op de dag dat de abdicatie werd aangekondigd, uitte (toenmalig) Dichter Des Vaderlands Ram-sey Nasr die liefde in het nogal kleffe gedicht ‘O, zoete onbereikbaarheid’. Nasr vond de koningin (‘de mantelglanzende’) niet alleen ‘soeverein en mooi’, maar wilde van kinds af aan de koningin zijn. Daarvan zou je kunnen zeggen: poëtische vrijheid, dichterlijk geneuzel, maar wie op 19 en 20 maart bij de Vrij Nederland fotoshoot aanwezig was, zag dat Nasr niet de enige is met dergelijke fantasieën. Sterker: ook op notoire tegenstanders van het koningshuis hebben de mantelglanzers een magische uitwerking. In de woorden van lid van het Repu-blikeins Genootschap Theodor Holman: ‘Het heeft iets gek opwindends om Máxima te zijn.’
Slappe republikeinse hap
Het idee was om bekende critici van het koningshuis door de grimeurs van Head Affairs (bekend van onder andere Koefnoen en Kopspijkers) tot leden van het koningshuis om te laten bouwen. Gewoon, omdat het leuk is. Maar ook een beetje vanwege de slappe republikeinse hap die ons heden wordt opgediend.
Makkelijk was het niet. Jort Kelder – die wij graag als Willem-Alexander hadden gezien – had het te druk, ‘hoewel ik ook niet echt vrolijk word van dat infantiele hoofse gekruip dat dezer weken losbarst’. Een van de door ons gewenste Máxima’s – Femke Halsema – vond het een ‘leuk verzoek’, maar had geen behoefte om ‘er zelf verkleed en al in te figureren’. De twee SP-Kamerleden Sadet Karabulut en Farshad Bashir, die straks de eed weigeren af te leggen en in onze ogen een gedroomd koningskoppel vormden, wilden niet meewerken, ook al vonden ze het ‘een fantastisch idee’. En Erwin Lensink, de ‘waxinelichthoudergooier’, reageerde helemaal niet op ons verzoek.
Arnold Karskens voelde er wél wat voor. De oorlogsverslaggever is voorzitter van de stichting Onderzoek Oorlogsmisdaden (http://www.onderzoekoorlogsmisdaden.nl) en doet onderzoek naar de medeverantwoordelijkheid van de vader van Máxima, Jorge Zorreguieta, voor de verdwijningen tijdens de militaire junta in Argentinië. ‘Ik moet de stichting in mijn eentje draaiende houden en zoek steun door crowdfunding. Op deze manier vestig ik er aandacht op,’ vertelde hij. ‘Ik heb niks tegen Máxima en Willem-Alexander, volgens mij zijn het fantastische ouders. Maar datzelfde geluk is duizenden Argentijnen onthouden.’
Schrijver Robert Vuijsje uitte kort na de bekendmaking van de troonwisseling op Twitter zijn onvrede over de nationale hosannastemming : ‘Eh, ben ik de enige die nog wist dat het een familie is van oorlogsmisdadigers die ook in tijden van crisis gewetenloze uitvreters blijven?’ Dus ja, Vuijsje was gaarne bereid om tot toekomstige koning te worden verbouwd, ondanks de felle reacties op zijn kritische tweet: ‘Het lijkt hier net Noord-Korea,’ zei hij. ‘Als je iets negatiefs zegt over de Grote Leider, is dat slecht voor je carrière.’
Er was weinig nodig om oud-Opzij-hoofdredactrice Cisca Dresselhuys over te halen zich als Beatrix te laten omtoveren. ‘Ik ben dol op verkleedpartijtjes,’ zei het lid van het Republikeins Genootschap. ‘Mag ik wel zo’n hoedje op?’Lastiger was het om de dakloze Adam, alias Pepe, alias Yaël, beter bekend als de Damschreeuwer, zover te krijgen. Na talloze fietstochten langs opvangcentra wisten we de man die op 4 mei 2010 met één schreeuw de Dam in een slagveld veranderde, te strikken als Willem-Alexander. Daar stond de toezegging tegenover dat er van zijn portret een uitneembare centerfold zou worden gemaakt.
Rode nagels
Eenmaal geschminkt en verkleed, gebeurde er iets met de critici. Plots wandelde Arnold Karskens soeverein door de fotostudio en wierp geregeld een zelfgenoegzame blik in de spiegel. Op het gezicht van Robert Vuijsje verscheen een koninklijke glimlach. En hoe later het werd, hoe meer de Damschreeuwer zich met de aanstaande koning vereenzelvigde. ‘Alex en ik,’ zei hij, ‘we zijn eigenlijk hetzelfde. Hij is straks de koning van Nederland, en ik ben koning David van de Amsterdamse Jordaan.’ Tuurlijk, als je ernaar vroeg zei Theodor Hol-man dat hij neerkeek op de monarchie en het een corrupte bende was die te veel geld bezat. Maar met pruik en in koninginnenjurk zei hij dingen als: ‘Ik had me zó verheugd op rode nagels.’ En: ‘Ik heb altijd al een prinsesje willen worden.’
Cisca Dresselhuys, vanuit de grimestoel: ‘Het koningshuis én de Nederlandse Republikeinen, het is allebei folklore’.
The making of
Fotograaf: Maarten Kools
Assistenten fotograaf: David Jagersma en Merel Verspuij
Fotoagentschap : Witman Kleipool
Post-production: Jan Hibma
Grime en pruiken: Head Affairs (Carolina Leenders, Ivette van Luijk, Kenneth Mountforde-Shone)
Styling, kleding: Maartje Wevers (met dank aan Leon Koekman)
Locatie: No6 Studio’s
Set design: Gloudy
Klei-objecten: Anna Preuss
Tangodanseres : Aimée Warmerdam

De koning zit in ons allemaal; SPECIAL SATIRE

<div class="lead">Wat gebeurt er als je prominente  republikeinen neerzet als leden van het koningshuis?</div>
<div class="wpg-element paragraph">
Voor de tweede keer wijden wij een nummer aan satire. Vroegen wij vorig jaar politici met behulp van pruik, nepneus en veel schmink in de huid van een opponent te kruipen (<a href="https://www.vn.nl/satirespecial/" target="_blank" rel="noopener">met onder andere Tofik Dibi als Geert Wilders en Hero Brinkman als Job Cohen</a>), deze keer vieren enkele dappere republikeinen op eigen wijze vast het feest van de koninklijke inhuldiging.
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
Het idee was om bekende critici van het koningshuis door de grimeurs van Head Affairs (bekend van onder andere Koefnoen en Kopspijkers) tot leden van het koningshuis om te laten bouwen. Gewoon, omdat het leuk is. Maar ook een beetje vanwege de slappe republikeinse hap die ons heden wordt opgediend. Makkelijk was het niet. Jort Kelder – die wij graag als Willem-Alexander hadden gezien – had het te druk, ‘hoewel ik ook niet echt vrolijk word van dat infantiele hoofse gekruip dat dezer weken losbarst’. Een van de door ons gewenste Máxima’s – Femke Halsema – vond het een ‘leuk verzoek’, maar had geen behoefte om ‘er zelf verkleed en al in te figureren’. De twee SP-Kamerleden Sadet Karabulut en Farshad Bashir, die straks de eed weigeren af te leggen en in onze ogen een gedroomd koningskoppel vormden, wilden niet meewerken, ook al vonden ze het ‘een fantastisch idee’. En Erwin Lensink, de ‘waxinelichthoudergooier’, reageerde helemaal niet op ons verzoek.
</div>
<div class="wpg-element streamer">
<blockquote>&#8216;Ik heb altijd al een prinsesje willen worden&#8217;</blockquote>
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
Arnold Karskens voelde er wél wat voor. De oorlogsverslaggever is voorzitter van de stichting Onderzoek Oorlogsmisdaden en doet onderzoek naar de medeverantwoordelijkheid van de vader van Máxima, Jorge Zorreguieta, voor de verdwijningen tijdens de militaire junta in Argentinië. ‘Ik moet de stichting in mijn eentje draaiende houden en zoek steun door crowdfunding. Op deze manier vestig ik er aandacht op,’ vertelde hij. ‘Ik heb niks tegen Máxima en Willem-Alexander, volgens mij zijn het fantastische ouders. Maar datzelfde geluk is duizenden Argentijnen onthouden.’ Schrijver Robert Vuijsje uitte kort na de bekendmaking van de troonwisseling op Twitter zijn onvrede over de nationale hosannastemming : ‘Eh, ben ik de enige die nog wist dat het een familie is van oorlogsmisdadigers die ook in tijden van crisis gewetenloze uitvreters blijven?’ Dus ja, Vuijsje was gaarne bereid om tot toekomstige koning te worden verbouwd, ondanks de felle reacties op zijn kritische tweet: ‘Het lijkt hier net Noord-Korea,’ zei hij. ‘Als je iets negatiefs zegt over de Grote Leider, is dat slecht voor je carrière.’
Er was weinig nodig om oud-Opzij-hoofdredactrice Cisca Dresselhuys over te halen zich als Beatrix te laten omtoveren. ‘Ik ben dol op verkleedpartijtjes,’ zei het lid van het Republikeins Genootschap. ‘Mag ik wel zo’n hoedje op?’ Lastiger was het om de dakloze Adam, alias Pepe, alias Yaël, beter bekend als de Damschreeuwer, zover te krijgen. Na talloze fietstochten langs opvangcentra wisten we de man die op 4 mei 2010 met één schreeuw de Dam in een slagveld veranderde, te strikken als Willem-Alexander. Daar stond de toezegging tegenover dat er van zijn portret een uitneembare centerfold zou worden gemaakt.
Eenmaal geschminkt en verkleed, gebeurde er iets met de critici. Plots wandelde Arnold Karskens soeverein door de fotostudio en wierp geregeld een zelfgenoegzame blik in de spiegel. Op het gezicht van Robert Vuijsje verscheen een koninklijke glimlach. En hoe later het werd, hoe meer de Damschreeuwer zich met de aanstaande koning vereenzelvigde. ‘Alex en ik,’ zei hij, ‘we zijn eigenlijk hetzelfde. Hij is straks de koning van Nederland, en ik ben koning David van de Amsterdamse Jordaan.’ Tuurlijk, als je ernaar vroeg zei Theodor Holman dat hij neerkeek op de monarchie en het een corrupte bende was die te veel geld bezat. Maar met pruik en in koninginnenjurk zei hij dingen als: ‘Ik had me zó verheugd op rode nagels.’ En: ‘Ik heb altijd al een prinsesje willen worden.’ Cisca Dresselhuys, vanuit de grimestoel: ‘Het koningshuis én de Nederlandse Republikeinen, het is allebei folklore’.
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
<iframe src="https://www.youtube-nocookie.com/embed/EttDvPKTIK8" width="560" height="315" frameborder="0" allowfullscreen="allowfullscreen"></iframe>
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
Fotograaf: Maarten Kools. Assistenten fotograaf: David Jagersma en Merel Verspuij. Fotoagentschap : Witman Kleipool. Post-production: Jan Hibma Grime en pruiken: Head Affairs (Carolina Leenders,  Ivette van Luijk, Kenneth Mountforde-Shone). Styling, kleding: Maartje Wevers (met dank aan Leon Koekman). Locatie: No6 Studio’s Set design: GloudyKlei-objecten: Anna Preuss.
De Satirespecial ligt vanaf deze woensdag in de winkel of op uw deurmat.
</div>

Robert Vuijsje als prins Willem-Alexander

<div class="wpg-element paragraph">
FairPhone wil een eerlijke telefoon maken die mens en natuur zoveel mogelijk spaart.
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
De telefoon in uw broekzak is een smerig ding. U kent de verhalen over de omstandigheden in de Apple-fabrieken in China, u weet dat er een oorlog woedt &#8211; compleet met kindsoldaten, milities en massaverkrachtingen &#8211; over de &#8216;bloedmineralen&#8217; die uw mobiel of smartphone draaiende houden, en u heeft vast wel eens van &#8216;e-waste&#8217; gehoord: de enorme milieuvervuiling die gepaard gaat met de productie van communicatieapparaten.
Maar ja. Bellen moet je toch. En bovendien: u koopt uw slaafvrije chocolade al bij Tony Chocolonely, uw fairtrade koffie is van Max Havelaar en uw eerlijke eten haalt u bij Marqt, dus als er een alternatief zou zijn voor de mobiele moordenaar, dan had u daar allang op ingetekend.
Wel, dat alternatief is er. Het heet &#8216;de FairPhone&#8217; en is van Nederlandse makelij. De telefoon moet ongeveer driehonderd euro kosten. Hij kan nagenoeg hetzelfde als een iets oudere iPhone. En mobiele providers als KPN en Vodafone doen mee, net als verschillende buitenlandse aanbieders.
Kinderarbeid
De drijvende kracht achter de <a href="http://www.fairphone.com/" class="normal" title="http://www.fairphone.com/">FairPhone</a> is Bas van Abel (35). Hij wil een &#8216;eerlijke&#8217; telefoon maken die mens en natuur zoveel mogelijk spaart. Het is een project dat al jaren duurt, maar de financiering is zo goed als rond en over twee weken vertrekt Van Abel naar China om afspraken te maken met de fabriek die de eerste tienduizend exemplaren gaat maken. &#8216;Op productniveau is er natuurlijk heel veel aan te merken op telefoons,&#8217; zegt van Abel. &#8216;Dan moet je denken aan kinderarbeid, milieuvervuiling, de oorlogen in Afrika. Maar de telefoon laat ook zien wat er op systeemniveau mis is. Niemand weet meer precies hoe een telefoon gemaakt wordt. Ons economisch systeem van arbeidsdeling en kostenreductie en winstmaximalisatie heeft ervoor gezorgd dat we zijn vervreemd van onze producten en productieprocessen. Ja, dat klinkt marxistisch. We staan met onze borden te protesteren op Wall Street maar weten eigenlijk niet waartegen. Er is zoveel complexiteit en abstractie dat we geen verantwoordelijkheid meer nemen voor al die dingen die mis gaan. Hoe los je dat op? Hoe verander je een systeem waarover niemand meer het overzicht heeft?&#8217;
Door bij het begin te beginnen en ieder schakel in het productieproces aan te pakken. Van Abel, die net terugkomt van een bezoek aan een mineralenmijn in Oost-Congo: &#8216;We maken afspraken met de leveranciers van grondstoffen, we gaan langs bij de fabrieken waar we mee samen gaan werken. We begrijpen nog lang niet alles, de FairPhone is ook een manier om het losgeslagen systeem te doorgronden, om de discussie te voeren. We doen het stap voor stap, honderd procent &#8220;eerlijk&#8221; bestaat vooralsnog niet.&#8217; In mei begin de voorverkoop van de eerste tienduizend FairPhones, die in september 2013 worden geleverd. Zesduizend mensen hebben er al op ingetekend.
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
<iframe src="http://player.vimeo.com/video/27764234?dnt=1" width="500" height="281" frameborder="0" webkitAllowFullScreen mozallowfullscreen allowFullScreen></iframe> 
<a href="http://vimeo.com/27764234">Nous Sommes FairPhone</a> from <a href="http://vimeo.com/fairphone">FairPhone</a> on <a href="http://vimeo.com">Vimeo</a>.
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
Naar de website van <a href="http://www.fairphone.com/" class="normal" title="http://www.fairphone.com/">FairPhone</a>
</div>

FairPhone: geen mobiele moordenaar

<div class="lead">Leergames</div>
<div class="wpg-element paragraph">
Butch and Sundance Media is gespecialiseerd in serious gaming &#8211; videogames waar gebruikers iets van leren.
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
On the Ground Reporter Afghanistan, waarbij mbo-leerlingen in de huid van een oorlogsverslaggever kruipen, werd vorig jaar genomineerd voor de Prix Europa, voor de beste Europese mediaproducties. <a href="http://www.butchandsundance.nl/">Butch and Sundance Media</a> maakten games over Darfur en Oeganda. Een spel over Nederland en Indonesië is in de maak. De doelstelling is om traditionele leerboeken in het onderwijs te vervangen. De eerste stap is al gezet: samen met uitgeverij Deviant produceert het bedrijf voor het mbo-vak &#8216;burgerschap&#8217; een volledige &#8216;game&#8217;-leergang. Komend schooljaar gaan scholen daarmee werken. Al honderdtwintigduizend scholieren tekenden erop in.
Naar de website van <a href="http://www.butchandsundance.nl/" class="normal" title="http://www.butchandsundance.nl/">Butch and Sundance Media</a>
</div>

Butch and Sundance Media: leergames

<div class="wpg-element paragraph">
VJ Movement biedt videojournalisten van Mali tot Mexico de mogelijkheid hun verhalen te vertellen.
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
&#8216;Ik had dezelfde ervaringen als Joris Luyendijk,&#8217; zegt oud-Midden-Oosten-correspondent voor de NOS Thomas Loudon. &#8216;Luyendijk schreef er een boek over, ik ben een bedrijf begonnen.&#8217; Loudon is samen met ondernemer Arend Jan van den Beld eigenaar van VJ Movement, een internationaal onlineplatform voor videojournalistiek met vierhonderd professionele freelancecorrespondenten over de hele wereld. &#8216;Een veel gedeelde behoefte onder correspondenten is om niet alleen maar ergens naartoe te gaan als de ontploffing bij wijze van spreken al geweest is,&#8217; zegt Loudon, &#8216;en om niet drie dagen na die ontploffing, als je verteld hebt hoeveel doden er zijn gevallen, weer weg te moeten, maar ook de aanloop in kaart te brengen én verslag te doen van de nasleep. Als correspondent ga je van incident naar incident. Ik vond het altijd ongelooflijk jammer dat ik niet tussendoor de situatie kon duiden.&#8217;
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
Loudon kwam met het idee, Van den Beld bouwde het om tot een mediabedrijf. VJ Movement biedt videojournalisten van Mali tot Mexico de mogelijkheid om verhalen vanuit hun eigen perspectief te vertellen. Ruim drie jaar geleden werd het netwerk met hulp van verschillende fondsen gelanceerd. Het was gelijk een succes, de poule aan internationale verslaggevers breidde zich snel uit en er werden veel films gemaakt &#8211; inmiddels staat de teller van het aantal YouTube-views op meer dan vijf miljoen.
Vorig jaar was volgens de oprichters een stillere &#8216;tussenperiode&#8217;, waarin nieuwe inkomstenbronnen werden gezocht. Maar ze zaten niet stil: sinds een paar jaar is ook The Cartoon Movement onderdeel van het bedrijf, een populair platform voor politieke cartoons en satire van internationale tekenaars. Ook zijn Loudon en Van den Beld aan het experimenteren met journalistieke videogames, maken zij met de London School of Economics producties over ontwikkelingssamenwerking, en werken zij samen met traditionele media.
Loudon: &#8216;We hebben net een pilotaflevering met KRO&#8217;s Brandpunt gemaakt, over drugsgeweld in Mexico. Een Nederlandse journalist die daar geparachuteerd wordt, heeft maar een zeer beperkte bewegingsvrijheid en ziet in eerste instantie alleen maar de oppervlakkige laag. Onze Mexicaanse journalist woont er en kan het Mexicaanse verhaal vertellen. Ons uitgangspunt is: there is more than one thruth. Wij geloven niet in de objectiviteit van één verhaal, maar in de balans die ontstaat uit een verzameling van perspectieven.&#8217;
Het uiteindelijke doel is om een &#8216;internationale onlinenieuwszender met verschillende themakanalen te zijn, die zich niet zozeer richt op een zo groot mogelijk publiek, maar op zoveel mogelijke verschillende publieken.&#8217;
Naar de website van <a href="http://www.vjmovement.com/" class="normal" title="http://www.vjmovement.com/">VJ Movement</a>
</div>

VJ Movement: nieuws vanuit eigen perspectief

<div class="wpg-element paragraph">
Hack de Overheid haalt overheden over data vrij te geven. Dan maakt zij er een handige app van.
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
Op zaterdagochtend 8 september 2012 namen tientallen hackers het gebouw van de Tweede Kamer over. Op initiatief van Kamervoorzitter Gerdi Verbeet vond er die dag een &#8216;hackaton&#8217; plaats: de Tweede Kamer stelde haar database met Kamerstukken, handelingen, agendapunten en activiteiten als &#8216;open data&#8217; ter beschikking aan de hackers. Die konden zo ter plekke aan de slag met de gegevens om &#8216;de transparantie van het parlement te vergroten&#8217;. De verschillende teams maakten op &#8216;Apps voor democratie&#8217; onder meer applicaties die het doorzoeken van Kamerstukken vergemakkelijkten, die het stemgedrag van Kamerleden visueel weergaven en die het woordgebruik tijdens debatten analyseerden om zo het sentiment van de volksvertegenwoordigers te meten. &#8216;De overheid uitgelegd in de broekzak,&#8217; zei Verbeet, die eraan toevoegde dat de hackers met hun oplossingen een brugfunctie vervulden tussen de overheid en de samenleving.
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
Zwemwater
Op het eerste oog vormen &#8216;hacken&#8217; en &#8216;overheid&#8217; een tegenstrijdige combinatie. In de communis opinio zijn hackers jongens die de overheid met digitaal geweld open proberen te breken, terwijl de overheid de samenleving juist dient te beschermen tegen jongens met vierkante ogen. Maar de organisatie Hack de Overheid &#8211; een van de organiserende partijen van &#8216;Apps voor democratie&#8217; &#8211; probeert juist samenwerkingsverbanden aan te knopen tussen hackers en overheden. &#8216;Het is soms heel verleidelijk om boos te zijn op de overheid omdat ze niet transparant genoeg is,&#8217; zegt Hack de Overheid-oprichter en roerganger Lex Slaghuis. &#8216;Maar woede brengt je als hacker niet zo ver. Neem Julian Assange. Die zit al maanden opgesloten in een ambassade. En dan? Om echt veel te bereiken, moet je met de overheid samenwerken, waar mogelijk.&#8217;
Slaghuis en zijn team zetten zich sinds mei 2009 in om overheden zover te krijgen hun gegevens te openbaren. Denk aan de financiële boekhouding van gemeenten, basisschoolinformatie van het ministerie van OCW, data van het openbaar vervoer. Zijn die gegevens eenmaal binnen dan bouwt het netwerk van Hack de Overheid ICT-toepassingen om die informatie toegankelijk te maken voor het grote publiek. Het leverde al meer dan tweehonderd toepassingen op, zoals de zoekmachine Open KvK (http://www.openkvk.nl/), waar 24 uur per dag gratis gegevens uit de Kamer van Koophandel zijn op te vragen, maar ook bijvoorbeeld &#8216;Zwemwater Noord-Holland&#8217;, een app die de zwemwaterkwaliteit in Noord-Holland aangeeft.
Digitale bouwstenen
Makkelijk is het lospeuteren van data bij overheden niet, vertelt Slaghuis. En áls de gegevens eenmaal vrij worden gegeven, dan gebeurt dat op een hopeloos ouderwetse wijze. &#8216;Dan maken ze een pdf&#8217;je van het databestand, printen dat uit en faxen het vervolgens. Zo weet je zeker dat niemand er ooit meer iets mee kan.&#8217; Want wat Hack de Overheid wil is al die gegevens als open data ontvangen &#8211; in een format waarmee de hackers van Hack de Overheid aan de slag kunnen. Slaghuis: &#8216;Data is kennis. Als burgers toegang hebben tot de data dan kunnen ze zelf de discussie met de overheid voeren. Bovendien moeten overheden gewoon verantwoording afleggen over wat ze doen. En daarnaast zijn er heel mooie dingen te maken met open data. Buienradar bijvoorbeeld, dat meteorologische data gebruikt om het weer te voorspellen. Ook Funda draait op open data.&#8217;
Slaghuis droomt van het blootleggen van politieke subsidiestromen en het in kaart brengen van overheidsaanbestedingen. Hij en zijn team zijn ook hard aan het lobbyen om data uit de zorg en het onderwijs beschikbaar te krijgen. &#8216;Nederland loopt hopeloos achter op dit gebied. Ambtenaren zijn huiverig omdat ze de controle kwijtraken als ze het aan ons geven. Maar het punt is: zij zijn niet de baas over die gegevens, die zijn van ons allemaal.&#8217; Door met de overheid samen te werken, ziet Slaghuis langzaam maar zeker een mentaliteitsverandering optreden. &#8216;We worden serieuzer genomen en krijgen steeds meer gedaan. Overheden kunnen niet meer om ons heen.&#8217;
Hij benadrukt dat het niet alleen gaat over meeslepende idealistische projecten of om het blootleggen van grote misstanden. &#8216;Toen we de data van de sluisjes van de waterschappen open hadden getrokken, benaderde een club van kanoërs ons. Het blijkt dat er een enorme draaikolk ontstaat als bij een bepaald hoogteverschil een sluis opengaat. Als je van wildwaterkanoën houdt, dan kun je in die kolk perfect trainen op je techniek. Daar gaat open data voor mij óók over. Dat daarmee een veelheid aan onverwachte toepassingen ontstaat. Is wildwaterkanoën in een draaikolk maatschappelijk heel relevant? Nee. Is het interessant om dat als samenleving mogelijk te maken? Ja.&#8217;
Naar de website van <a href="http://www.hackdeoverheid.nl/" class="normal" title="http://www.hackdeoverheid.nl/">Hack de Overheid</a>
</div>

Hack de Overheid: niet kraken maar bouwen

Mischa Cohen (archief)

Sophie Derkzen

Jaco Alberts

David Hompes

23 ideeën voor een betere wereld

Criminele virussen
Een paar uurtjes. Meer zegt Rickey Gevers niet nodig te hebben om het Nederlandse vliegverkeer plat te leggen. Hoe moeilijk kan het zijn? Hij heeft immers de inloggegevens en wachtwoorden van vliegtuigmaatschappijen en andere instanties uit de luchtvaartbranche. Het staat allemaal op het bestand van 750 gigabite dat de veiligheidsexpert van het Hilversumse bedrijf Digital Investigation in het najaar van 2012 in handen kreeg. Tussen die gegevens zit zeer gevoelige informatie over ‘ongeveer ieder bedrijf’ in Nederland.
De onderzoeker komt in het najaar van 2012 voor het eerst in aanraking met het zogenaamde ‘Pobelka-virus’. In september blijkt de website van De Telegraaf – een van de meest bezochte van Nederland – te zijn gehackt. Bezoekers van de site worden ongemerkt besmet en zo is een botnet, een netwerk van duizenden zombiecomputers, ontstaan. Een van de dingen die Pobelka doet, is het wegsluizen van informatie uit die computers. Bank­gegevens, Facebookaccounts, mailuitwisselingen, alles komt via het internet bij de criminelen terecht. Binnen de wereld van cyber­­security is dat geen nieuws. Dergelijke aanvallen zijn volgens specialisten aan de orde van de dag, continu worden Nederlandse computergebruikers geïnfecteerd met zogenaamde malware.
Het lijkt dus een routineklus voor Digital Investigation, dat op eigen initiatief de aanval onderzoekt. En net als in veel andere onderzoeken belandt Gevers in Rusland. De gestolen data worden daar verzameld door een server, een zogenaamde proxy, die slechts als intermediair dient en de informatie doorstuurt. Het lukte de computerdeskundige om te achterhalen waar de gegevens uiteindelijk worden verzameld. Hij komt uit bij een in Duitsland draaiende server.
Gevers waarschuwt vervolgens het specialistenteam van de Nederlandse politie, de High Tech Crime Unit (HTCU). Na overleg met de cybercops benadert hij het bedrijf waar de server staat – als de politie dat via officiële wegen zou doen, gaan er maanden over heen. Wel wil de HTCU graag ‘een kopietje’ van de gestolen data. Gevers stuurt een gedetailleerd technisch verslag van zijn speurtocht naar de eigenaar van het hostingbedrijf. Die reageert in eerste instantie laconiek, maar een dag later mailt hij: ‘Ik heb nog een keer gekeken. Je hebt gelijk. It’s all bad.’
Dodelijk
Digital Investigation krijgt vierentwintig uur om de gegevens te kopiëren: daarna zal het bedrijf de gecorrumpeerde server wissen. Via een speciale internetverbinding haalt Gevers 750 gigabyte aan data op. Een gigantische vangst, want het gaat om – in platte tekst – 120 miljoen pagina’s gevuld met privé-informatie van voornamelijk Nederlandse bedrijven en organisaties. Van ziekenhuizen tot energiebedrijven en van rechtbanken tot ministeries. ‘Gegevens die dodelijk kunnen zijn als ze in verkeerde handen komen,’ zegt Gevers. ‘Je kunt via de besmette computers volledige controle krijgen en systemen overnemen. We rolden van de ene in de andere verbazing. Alle vitale sectoren van Nederland zaten er tussen. Chemie, drinkwater, omroepen. Alleen nucleaire energie zat er niet tussen. Maar dat is misschien omdat ik niet goed genoeg heb gezocht.’
Daarop nodigt Gevers twee rechercheurs van HTCU uit. Om zijn verhaal kracht bij te zetten, laat hij zien dat ook de computers van verschillende politieagenten zijn gehackt. De boodschap komt over, de rechercheurs zeggen hun uiterste best te gaan doen. Ze krijgen een harde schijf mee waarop een kopie van de data staat. Maar na overleg met hun bazen komen ze met een teleurstellend bericht: de politie heeft op dat moment geen capaciteit om het Pobelka-virus en de gestolen data verder te onderzoeken.
Ondertussen zorgt Digital Investigation ervoor dat Pobelka wordt ontmanteld. Op verzoek van Gevers haalt een Russische internetinstantie vier websites uit de lucht die het virus draaiende hielden. Daarmee is ‘de kop van het moederschip’ er succesvol afgehaald, in termen van computerbeveiligers.
Korte tijd later stapt Gevers naar het Nationaal Cyber Security Centrum (NCSC). Het NCSC heeft als taak te waken over de digitale veiligheid van sectoren die de vitale infrastructuur vormen (onder meer energie, telecommunicatie, verkeer, media). Hij vindt dat de NCSC actie moet ondernemen. Maar tot Gevers’ verbazing zegt het centrum alleen haar leden te zullen inlichten: dat zijn enkele tientallen instanties die zichzelf eerder hebben aangemeld als ‘vitaal’.
De veiligheidsexpert besluit dan maar zelf een website te bouwen waarop instanties, bedrijven en particulieren kunnen controleren of ze met het Pobelka-virus zijn besmet.
Onder­tussen heeft het antivirusbedrijf Surf­Right waarmee Digital Investigation samenwerkt, een rapport over het criminele botnet online geplaatst. In dat onderzoek komt naar voren dat de cybercriminelen van Pobelka waarschijnlijk ook verantwoordelijk zijn voor eerdere aanvallen, waaronder de uitbraak van het Dorifel-virus. Dat besmette vorig jaar tienduizenden computers en ontvreemde bankgegevens van honderden Nederlanders. Binnen de wereld van cybersecurity wordt het onderwerp al snel opgepikt. Op kerstavond schrijft internetjournalist Brenno de Winter in een column op de website van HP/De Tijd over Pobelka: ‘Ik overdrijf niet als ik stel dat geïnfecteerde netwerken volledig zijn overgeleverd aan criminelen, die in een zwaar geautomatiseerd land als Nederland elk detail van de bedrijfsvoering kunnen zien. Dat is vele tientallen of honderden miljoenen waard en zeker ook interessant voor ons niet zo vriendelijk gezinde landen.’
De Winter mag bij Digital Investigation een blik werpen op de gestolen data en is naar eigen zeggen ‘verbijsterd’. Hij ziet ‘lopende zaken van een gerenommeerd advocatenkantoor en komende rechtzaken’, ‘welke medewerker op een ministerie precies aan welke Kamervragen werkt’ en ‘welke medewerkers in een ziekenhuis welke verslagen schrijven’.
Spionage
Ook het Delftse beveiligingsbedrijf Fox-IT heeft zich inmiddels vastgebeten in Pobelka. In een op hun site gepubliceerd onderzoeksrapport plaatsen de digitale speurders het virus in een bredere context en concluderen dat het botnet ‘niet buitensporig groot of invloedrijk, maar gemiddeld van omvang’ is. Oftewel: er zijn veel grotere aanvallen gaande die veel meer schade berokkenen. Volgens directeur Ronald Prins staat Pobelka niet op zich: ‘Er zijn tientallen, echt tientallen van dit soort botnets en duizenden computers zijn besmet. Over een langere periode heb je het over honderdduizenden infecties. Ik denk wel een miljoen in Nederland.’ Rickey Gevers bevestigt die conclusie: ‘Het enige bijzondere aan Pobelka is dat we de gestolen data in handen hebben gekregen.’
De onderzoekers van Fox-IT zien net als Gevers dat er gevoelige informatie tussen zit, bijvoorbeeld over interne netwerken van organisaties en inloggegevens ‘die verkocht zouden kunnen worden in door staten ondersteunde spionage’. Maar de Delftenaren zijn ‘behoorlijk zeker’ dat het de criminelen daar in het geval van Pobelka niet om te doen is. Ronald Prins: ‘Die jongens willen gewoon snel geld verdienen. Maar goed, het potentiële gevaar van verder misbruik is er zeker.’
Sussende woorden
Ondanks de alarmerende berichten in de kleine kring van deskundigen blijft het daarbuiten lange tijd stil. Tot Journaal-verslaggever Jeroen Wollaars op het Pobelka-verhaal stuit. Tijdens zijn research komt hij er achter dat ook Nederlandse mediabedrijven, waaronder de NOS, zijn getroffen. Wollaars vraagt de gestolen data bij Digital Investigations op. Hij schrikt als hij ziet dat veertien computers van de NOS zijn besmet en de wachtwoorden van 35 medewerkers zijn gelekt.
Wollaars krijgt van Digital Investigations twee dagen om de bestanden te bekijken. Hij ziet wat Gevers en Brenno de Winter ook al zagen: zo goed als ieder bedrijf in Nederland is slachtoffer van de aanval. De verslaggever besluit twintig bedrijven en instanties die getroffen zijn en behoren tot de vitale infrastructuur te vragen of ze van de aanval op de hoogte zijn. Hij belt waterleidingbedrijven, partijen uit de luchtvaartsector, gemeenten, een ziekenhuis. In tegenstelling tot wat de NCSC eerder verklaarde, krijgt Wollaars te horen dat geen enkele instantie bericht heeft gekregen over de besmetting. Op 14 februari opent het Journaal met het nieuws. ‘Overheid wist van cyberaanval, maar deed niets.’ Curieus, want het NCSC is er juist op gericht om te waken over de veiligheid van veel getroffen bedrijven en instanties. In een reactie aan Vrij Nederland beaamt het centrum slechts zestien departementen en instellingen geïnformeerd te hebben over de besmetting. Over andere besmette computers heeft het NCSC de betroffen Internet Service Providers ingelicht. Die zouden op hun beurt hun eigen klanten kunnen informeren.
Erg daadkrachtig lijkt het allemaal niet. En ook de reacties van andere betrokken overheidsinstanties zijn weinig geruststellend. Waarom heeft de politie bijvoorbeeld niet gehandeld, terwijl ze al in oktober 2012 op de hoogte was? ‘We hebben een deel van de informatie aangeboden gekregen, maar die data bleek onleesbaar,’ zegt een woordvoerder tegen de website Webwereld.nl op 19 februari.
De zegsman van het ministerie van Veiligheid en Justitie zegt diezelfde dag met grote stelligheid dat er ‘geen computers van de rijksoverheid zijn besmet,’ maar moet die bewering snel weer intrekken als hij met de feiten wordt geconfronteerd: zevenenvijftig computers van acht verschillende ministeries – waaronder Veiligheid en Justitie – zijn getroffen door het virus.
Desondanks spreekt minister Opstelten van Veiligheid en Justitie een dag na de NOS-uitzending sussende woorden tegenover de omroep. ‘Natuurlijk schrikken we daar van, maar we nemen ook de maatregelen die genomen moeten worden. Wij weten wat we dan moeten doen.’ De bewindsman vindt dat de reactie van het NCSC laat zien dat het centrum ‘echt een spin in het web is’. Opstelten noemt het verder ‘plezierig’ dat het NCSC ‘adequaat’ heeft gehandeld.
Diefstal
Dat is nog maar de vraag. Bart Jacobs, hoogleraar computerbeveiliging en lid van de Cyber Security Raad noemt het Pobelka-virus in een radio-interview ‘verschrikkelijk’ en waarschuwt dat met de gestolen gegevens de aanvallers in feite de ICT-infrastructuur over kunnen nemen en het maatschappelijk verkeer stil kunnen leggen. Achteraf zegt het NCSC niet te kunnen ‘oodelen wat kwaadwillenden met de inhoud van de dataset zouden kunnen doen’. Het ging om gestolen informatie en past daarmee volgens het NCSC niet binnen haar bevoegdheid.
Toch maakt het NCSC een paar dagen na de NOS-uitzending bekend dat ze samen met de opsporings- en inlichtingendiensten (HTCU, AIVD en MIVD) nu wél de gestolen data gaan onderzoeken en daarover binnenkort gezamenlijk zullen rapporteren.
Vanwaar deze plotselinge daadkracht? Maken de overheidsinstanties zich nu ineens daadwerkelijk zorgen over de potentiële impact die het Pobelka-virus heeft? ‘Nu onderdelen van de dataset in de openbaarheid zijn gekomen, is daarmee het risico van misbruik groter geworden en tevens door een aantal partijen de suggestie is gewekt dat hiermee mogelijk een groot belang zou zijn geschaad,’ zegt het NCSC in een reactie.
Ondertussen gaat de diefstal van gevoelige informatie via andere botnets gewoon door, zegt Ronald Prins van Fox-IT. ‘De media hebben het nu op de agenda gezet, de Tweede Kamer zal wel vragen gaan stellen, dan gebeuren er dingen maar dat is vaak tijdelijk. Over drie maanden zijn mensen het weer vergeten.’ Zelfs als het NCSC eerder wel meteen had gereageerd, zou dat volgens Prins weinig verschil hebben gemaakt. ‘Je doet een paar deurtjes dicht, terwijl er vermoedelijk op hetzelfde moment nog tien deurtjes openstaan bij dezelfde organisatie.’
Het is een somber beeld dat de directeur van Fox-IT schetst. Aan de andere kant is het moeilijk te zeggen wat de exacte consequenties zijn van Pobelka: getroffen bedrijven die daadwerkelijk schade hebben ondervonden – geplunderde bankrekeningen of gestolen bedrijfsgeheimen – zijn nog niet naar buiten getreden. Wellicht dat het onderzoek van de NCSC naar Pobelka meer helderheid biedt. Over twee weken komt het centrum met haar bevindingen. Rickey Gevers ziet er naar uit. ‘Ik denk dat de boodschap wel over is gekomen. Ze kunnen niet anders zeggen dan dat het behoorlijk serieus is.’
Wie zit er achter?
Toen Rickey Gevers vorig jaar de gestolen spullen in handen kreeg, zocht hij allereerst naar sporen van de dader. Tussen alle gegevens vond de computerexpert een filmpje van het computerscherm van de dader. De opname toont hoe de crimineel snel klikt op de internetsite van de ING Bank. Dat doet deze zeer behendig. Volgens Gevers valt daaruit te concluderen dat de dader de Nederlandse taal enigszins beheerst, óf precies weet waar hij moet klikken.
Ook Fox-IT speurde naar de persoon/personen achter Pobelka. Onderzoeker Michael Sandee infiltreerde online in de hackersgemeenschap en zag dat één van hen – met het alias Finist – grote belangstelling toonde voor Nederlands internetverkeer. Gedurende de periode dat het virus hier actief was, was diezelfde Finist via het internet in Nederland op zoek naar zogenaamde money mules. Dat zijn mensen die hun rekeningnummers als doorgeefluik beschikbaar stellen voor online buitgemaakt geld. De verzoeken van Finist waren in het cyrillisch geschreven. ‘Dit soort activiteiten vindt grotendeels plaats in Oost-Europa en verder,’ zegt Sandee. ‘Handleidingen hoe je dit soort aanvallen moet doen, zijn in het cyrillisch. Als je een dergelijk virus wil kopen en je spreekt geen Russisch, dan wordt het lastig.’ Een Rus die de Nederlandse taal beheerst. Maar brengt je dat veel verder? Sandee: ‘Je weet dat iemand in Oost-Europa zit. Dan kan het maanden duren voor je medewerking van de lokale instanties krijgt. Dan kunnen de digitale sporen volledig zijn gewist.’
Wake up call
Tot nu toe leek de door veiligheidsexperts geschetste dreiging slechts in theorie te bestaan. Er zou op grote schaal bedrijfsspionage plaatsvinden, er zouden zelfs continu ‘Chinezen in onze netwerken zitten’, maar geen van de doemprofeten kon of wilde dit met harde feiten staven. Vrij Nederland heeft inzage gekregen in een zeer klein deel van de gestolen data en een blik op de gestolen waar maakt het gevaar voor het eerst tastbaar – hoewel zich ook nu voor zover bekend geen daadwerkelijke ramp heeft voorgedaan.
Om dit soort computercriminaliteit effectief te bestrijden, moet de overheid meer macht naar zich toe trekken, vindt Ronald Prins van Fox-IT. ‘Wat ik bij Pobelka heel erg merk, is dat de hete aardappel van organisatie naar organisatie wordt geschoven. Wie gaat hier nu over? In Amerika en Engeland heeft de overheid veel meer bevoegdheden. In Engeland worden bijvoorbeeld vitale organisaties gewaarschuwd door de inlichtingendiensten als er een raar virus in hun organisatie rondwaart. Ik zou graag willen dat wij hier ook zoiets opzetten, maar Nederlanders vinden inlichtingendiensten maar eng. Als het gaat om nationale veiligheid vind ik dat de overheid op dat vlak best wel wat mag afdwingen.’
De eerste stap is gezet. De NCSC maakte onlangs bekend een centrale database met informatie over botnetbesmettingen te gaan bouwen (Abuse-IX). ‘Op deze wijze kunnen incidenten zo snel mogelijk gedetecteerd worden zodat deze van een gepaste respons kunnen worden voorzien,’ laat het centrum weten. Ook zou het NCSC graag zien dat haar bevoegdheden worden uitgebreid.
Ot van Daalen van digitale burgerrechtenbeweging Bits of Freedom ziet liever niet te veel macht bij een overheidsinstantie. Hij vindt dat bedrijven zelf hun beveiliging op orde moeten brengen. En als de opsporingsinstanties toch met gestolen informatie aan de slag gaan, moet dat onder strenge voorwaarden. ‘Het moet geen makkelijke manier worden om gegevens van Nederlanders in hun bezit te krijgen en die informatie vervolgens voor bijvoorbeeld de opsporing van belastingfraude te gebruiken. Ik vraag me af hoe het NCSC dergelijk misbruik gaat voorkomen.’
Ook hoogleraar Bart Jacobs heeft zijn twijfels over de rol van de overheid bij de aanpak van deze vorm van cybercrime. ‘Er is geen absoluut neutrale partij in Nederland waarvan we met z’n allen zeggen: het is goed dat deze partij deze supergevoelige gegevens in handen krijgt en het verder netjes afhandelt,’ zei hij op Radio 1.

Harry Lensink

Een miljoen zombiecomputers

<div class="lead">Reconstructie: De overheid staat machteloos tegenover serieuze computercriminaliteit. Hoe het Pobelka-computervirus heel Nederland lam had kunnen leggen.</div>
<div class="wpg-element paragraph">
Een paar uurtjes. Meer zegt Rickey Gevers niet nodig te hebben om het Nederlandse vliegverkeer plat te leggen. Hoe moeilijk kan het zijn? Hij heeft immers de inloggegevens en wachtwoorden van vliegtuigmaatschappijen en andere instanties uit de luchtvaartbranche.
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
Het staat allemaal op het bestand van 750 gigabite dat de veiligheidsexpert van het Hilversumse bedrijf Digital Investigation in het najaar van 2012 in handen kreeg. Tussen die gegevens zit zeer gevoelige informatie over ‘ongeveer ieder bedrijf’ in Nederland.
De onderzoeker komt in het najaar van 2012 voor het eerst in aanraking met het zogenaamde ‘Pobelka-virus’. In september blijkt de website van De Telegraaf – een van de meest bezochte van Nederland – te zijn gehackt. Bezoekers van de site worden ongemerkt besmet en zo is een botnet, een netwerk van duizenden zombiecomputers, ontstaan. Een van de dingen die Pobelka doet, is het wegsluizen van informatie uit die computers. Bank­gegevens, Facebookaccounts, mailuitwisselingen, alles komt via het internet bij de criminelen terecht. Binnen de wereld van cyber­­security is dat geen nieuws. Dergelijke aanvallen zijn volgens specialisten aan de orde van de dag, continu worden Nederlandse computergebruikers geïnfecteerd met zogenaamde malware.
Het lijkt dus een routineklus voor Digital Investigation, dat op eigen initiatief de aanval onderzoekt. En net als in veel andere onderzoeken belandt Gevers in Rusland. De gestolen data worden daar verzameld door een server, een zogenaamde proxy, die slechts als intermediair dient en de informatie doorstuurt. Het lukte de computerdeskundige om te achterhalen waar de gegevens uiteindelijk worden verzameld. Hij komt uit bij een in Duitsland draaiende server.
Gevers waarschuwt vervolgens het specialistenteam van de Nederlandse politie, de High Tech Crime Unit (HTCU). Na overleg met de cybercops benadert hij het bedrijf waar de server staat – als de politie dat via officiële wegen zou doen, gaan er maanden over heen. Wel wil de HTCU graag ‘een kopietje’ van de gestolen data. Gevers stuurt een gedetailleerd technisch verslag van zijn speurtocht naar de eigenaar van het hostingbedrijf. Die reageert in eerste instantie laconiek, maar een dag later mailt hij: ‘Ik heb nog een keer gekeken. Je hebt gelijk. It’s all bad.’
Dodelijk
Digital Investigation krijgt vierentwintig uur om de gegevens te kopiëren: daarna zal het bedrijf de gecorrumpeerde server wissen. Via een speciale internetverbinding haalt Gevers 750 gigabyte aan data op. Een gigantische vangst, want het gaat om – in platte tekst – 120 miljoen pagina’s gevuld met privé-informatie van voornamelijk Nederlandse bedrijven en organisaties. Van ziekenhuizen tot energiebedrijven en van rechtbanken tot ministeries. ‘Gegevens die dodelijk kunnen zijn als ze in verkeerde handen komen,’ zegt Gevers. ‘Je kunt via de besmette computers volledige controle krijgen en systemen overnemen. We rolden van de ene in de andere verbazing. Alle vitale sectoren van Nederland zaten er tussen. Chemie, drinkwater, omroepen. Alleen nucleaire energie zat er niet tussen. Maar dat is misschien omdat ik niet goed genoeg heb gezocht.’
Daarop nodigt Gevers twee rechercheurs van HTCU uit. Om zijn verhaal kracht bij te zetten, laat hij zien dat ook de computers van verschillende politieagenten zijn gehackt. De boodschap komt over, de rechercheurs zeggen hun uiterste best te gaan doen. Ze krijgen een harde schijf mee waarop een kopie van de data staat. Maar na overleg met hun bazen komen ze met een teleurstellend bericht: de politie heeft op dat moment geen capaciteit om het Pobelka-virus en de gestolen data verder te onderzoeken.
Ondertussen zorgt Digital Investigation ervoor dat Pobelka wordt ontmanteld. Op verzoek van Gevers haalt een Russische internetinstantie vier websites uit de lucht die het virus draaiende hielden. Daarmee is ‘de kop van het moederschip’ er succesvol afgehaald, in termen van computerbeveiligers.
Korte tijd later stapt Gevers naar het Nationaal Cyber Security Centrum (NCSC). Het NCSC heeft als taak te waken over de digitale veiligheid van sectoren die de vitale infrastructuur vormen (onder meer energie, telecommunicatie, verkeer, media). Hij vindt dat de NCSC actie moet ondernemen. Maar tot Gevers’ verbazing zegt het centrum alleen haar leden te zullen inlichten: dat zijn enkele tientallen instanties die zichzelf eerder hebben aangemeld als ‘vitaal’.
De veiligheidsexpert besluit dan maar zelf een website te bouwen waarop instanties, bedrijven en particulieren kunnen controleren of ze met het Pobelka-virus zijn besmet.
</div>
<figure id="post-42223 media-42223" class="align-none"><img decoding="async" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2013/03/0f516c90-1717-4adc-9ae4-3e59f7009363_03466234_preview1.jpg" alt="Het vliegverkeer kan zo platgelegd worden. Fotocredit: Goos van der Veen/HH" /><figcaption>Het vliegverkeer kan zo platgelegd worden. Fotocredit: Goos van der Veen/HH</figcaption></figure>
<div class="wpg-element paragraph">
Onder­tussen heeft het antivirusbedrijf Surf­Right waarmee Digital Investigation samenwerkt, een rapport over het criminele botnet online geplaatst. In dat onderzoek komt naar voren dat de cybercriminelen van Pobelka waarschijnlijk ook verantwoordelijk zijn voor eerdere aanvallen, waaronder de uitbraak van het Dorifel-virus. Dat besmette vorig jaar tienduizenden computers en ontvreemde bankgegevens van honderden Nederlanders. Binnen de wereld van cybersecurity wordt het onderwerp al snel opgepikt. Op kerstavond schrijft internetjournalist Brenno de Winter in een column op de website van HP/De Tijd over Pobelka: ‘Ik overdrijf niet als ik stel dat geïnfecteerde netwerken volledig zijn overgeleverd aan criminelen, die in een zwaar geautomatiseerd land als Nederland elk detail van de bedrijfsvoering kunnen zien. Dat is vele tientallen of honderden miljoenen waard en zeker ook interessant voor ons niet zo vriendelijk gezinde landen.’
De Winter mag bij Digital Investigation een blik werpen op de gestolen data en is naar eigen zeggen ‘verbijsterd’. Hij ziet ‘lopende zaken van een gerenommeerd advocatenkantoor en komende rechtzaken’, ‘welke medewerker op een ministerie precies aan welke Kamervragen werkt’ en ‘welke medewerkers in een ziekenhuis welke verslagen schrijven’.
Spionage
Ook het Delftse beveiligingsbedrijf Fox-IT heeft zich inmiddels vastgebeten in Pobelka. In een op hun site gepubliceerd onderzoeksrapport plaatsen de digitale speurders het virus in een bredere context en concluderen dat het botnet ‘niet buitensporig groot of invloedrijk, maar gemiddeld van omvang’ is. Oftewel: er zijn veel grotere aanvallen gaande die veel meer schade berokkenen. Volgens directeur Ronald Prins staat Pobelka niet op zich: ‘Er zijn tientallen, echt tientallen van dit soort botnets en duizenden computers zijn besmet. Over een langere periode heb je het over honderdduizenden infecties. Ik denk wel een miljoen in Nederland.’ Rickey Gevers bevestigt die conclusie: ‘Het enige bijzondere aan Pobelka is dat we de gestolen data in handen hebben gekregen.’
</div>
<div class="wpg-element streamer">
<blockquote>
Bankgegevens, Facebookaccounts, mailuitwisselingen, alles komt via het internet bij de criminelen terecht
</blockquote>
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
De onderzoekers van Fox-IT zien net als Gevers dat er gevoelige informatie tussen zit, bijvoorbeeld over interne netwerken van organisaties en inloggegevens ‘die verkocht zouden kunnen worden in door staten ondersteunde spionage’. Maar de Delftenaren zijn ‘behoorlijk zeker’ dat het de criminelen daar in het geval van Pobelka niet om te doen is. Ronald Prins: ‘Die jongens willen gewoon snel geld verdienen. Maar goed, het potentiële gevaar van verder misbruik is er zeker.’
Sussende woorden
Ondanks de alarmerende berichten in de kleine kring van deskundigen blijft het daarbuiten lange tijd stil. Tot Journaal-verslaggever Jeroen Wollaars op het Pobelka-verhaal stuit. Tijdens zijn research komt hij er achter dat ook Nederlandse mediabedrijven, waaronder de NOS, zijn getroffen. Wollaars vraagt de gestolen data bij Digital Investigations op. Hij schrikt als hij ziet dat veertien computers van de NOS zijn besmet en de wachtwoorden van 35 medewerkers zijn gelekt.
Wollaars krijgt van Digital Investigations twee dagen om de bestanden te bekijken. Hij ziet wat Gevers en Brenno de Winter ook al zagen: zo goed als ieder bedrijf in Nederland is slachtoffer van de aanval. De verslaggever besluit twintig bedrijven en instanties die getroffen zijn en behoren tot de vitale infrastructuur te vragen of ze van de aanval op de hoogte zijn. Hij belt waterleidingbedrijven, partijen uit de luchtvaartsector, gemeenten, een ziekenhuis. In tegenstelling tot wat de NCSC eerder verklaarde, krijgt Wollaars te horen dat geen enkele instantie bericht heeft gekregen over de besmetting. Op 14 februari opent het Journaal met het nieuws. ‘Overheid wist van cyberaanval, maar deed niets.’ Curieus, want het NCSC is er juist op gericht om te waken over de veiligheid van veel getroffen bedrijven en instanties. In een reactie aan Vrij Nederland beaamt het centrum slechts zestien departementen en instellingen geïnformeerd te hebben over de besmetting. Over andere besmette computers heeft het NCSC de betroffen Internet Service Providers ingelicht. Die zouden op hun beurt hun eigen klanten kunnen informeren.
Erg daadkrachtig lijkt het allemaal niet. En ook de reacties van andere betrokken overheidsinstanties zijn weinig geruststellend. Waarom heeft de politie bijvoorbeeld niet gehandeld, terwijl ze al in oktober 2012 op de hoogte was? ‘We hebben een deel van de informatie aangeboden gekregen, maar die data bleek onleesbaar,’ zegt een woordvoerder tegen de website Webwereld.nl op 19 februari.
De zegsman van het ministerie van Veiligheid en Justitie zegt diezelfde dag met grote stelligheid dat er ‘geen computers van de rijksoverheid zijn besmet,’ maar moet die bewering snel weer intrekken als hij met de feiten wordt geconfronteerd: zevenenvijftig computers van acht verschillende ministeries – waaronder Veiligheid en Justitie – zijn getroffen door het virus.
Desondanks spreekt minister Opstelten van Veiligheid en Justitie een dag na de NOS-uitzending sussende woorden tegenover de omroep. ‘Natuurlijk schrikken we daar van, maar we nemen ook de maatregelen die genomen moeten worden. Wij weten wat we dan moeten doen.’ De bewindsman vindt dat de reactie van het NCSC laat zien dat het centrum ‘echt een spin in het web is’. Opstelten noemt het verder ‘plezierig’ dat het NCSC ‘adequaat’ heeft gehandeld.
</div>
<figure id="post-42223 media-42223" class="align-none"><img decoding="async" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2013/03/02743d3f-932c-4900-ab53-2fe74ee6e467_06215206_preview1.jpg" alt="‘Je kunt via de besmette computers volledige controle krijgen en systemen overnemen’. Fotocredit: Freek van Arkel/HH" /><figcaption>‘Je kunt via de besmette computers volledige controle krijgen en systemen overnemen’. Fotocredit: Freek van Arkel/HH</figcaption></figure>
<div class="wpg-element paragraph">
Diefstal
Dat is nog maar de vraag. Bart Jacobs, hoogleraar computerbeveiliging en lid van de Cyber Security Raad noemt het Pobelka-virus in een radio-interview ‘verschrikkelijk’ en waarschuwt dat met de gestolen gegevens de aanvallers in feite de ICT-infrastructuur over kunnen nemen en het maatschappelijk verkeer stil kunnen leggen. Achteraf zegt het NCSC niet te kunnen ‘oordelen wat kwaadwillenden met de inhoud van de dataset zouden kunnen doen’. Het ging om gestolen informatie en past daarmee volgens het NCSC niet binnen haar bevoegdheid.
Toch maakt het NCSC een paar dagen na de NOS-uitzending bekend dat ze samen met de opsporings- en inlichtingendiensten (HTCU, AIVD en MIVD) nu wél de gestolen data gaan onderzoeken en daarover binnenkort gezamenlijk zullen rapporteren.
Vanwaar deze plotselinge daadkracht? Maken de overheidsinstanties zich nu ineens daadwerkelijk zorgen over de potentiële impact die het Pobelka-virus heeft? ‘Nu onderdelen van de dataset in de openbaarheid zijn gekomen, is daarmee het risico van misbruik groter geworden en tevens door een aantal partijen de suggestie is gewekt dat hiermee mogelijk een groot belang zou zijn geschaad,’ zegt het NCSC in een reactie.
Ondertussen gaat de diefstal van gevoelige informatie via andere botnets gewoon door, zegt Ronald Prins van Fox-IT. ‘De media hebben het nu op de agenda gezet, de Tweede Kamer zal wel vragen gaan stellen, dan gebeuren er dingen maar dat is vaak tijdelijk. Over drie maanden zijn mensen het weer vergeten.’ Zelfs als het NCSC eerder wel meteen had gereageerd, zou dat volgens Prins weinig verschil hebben gemaakt. ‘Je doet een paar deurtjes dicht, terwijl er vermoedelijk op hetzelfde moment nog tien deurtjes openstaan bij dezelfde organisatie.’
Het is een somber beeld dat de directeur van Fox-IT schetst. Aan de andere kant is het moeilijk te zeggen wat de exacte consequenties zijn van Pobelka: getroffen bedrijven die daadwerkelijk schade hebben ondervonden – geplunderde bankrekeningen of gestolen bedrijfsgeheimen – zijn nog niet naar buiten getreden. Wellicht dat het onderzoek van de NCSC naar Pobelka meer helderheid biedt. Over twee weken komt het centrum met haar bevindingen. Rickey Gevers ziet er naar uit. ‘Ik denk dat de boodschap wel over is gekomen. Ze kunnen niet anders zeggen dan dat het behoorlijk serieus is.’
</div>
<div class="wpg-element paragraaf-kader">
<h3>Kader 1: Wie zit er achter?</h3>
Toen Rickey Gevers vorig jaar de gestolen spullen in handen kreeg, zocht hij allereerst naar sporen van de dader. Tussen alle gegevens vond de computerexpert een filmpje van het computerscherm van de dader. De opname toont hoe de crimineel snel klikt op de internetsite van de ING Bank. Dat doet deze zeer behendig. Volgens Gevers valt daaruit te concluderen dat de dader de Nederlandse taal enigszins beheerst, óf precies weet waar hij moet klikken.
Ook Fox-IT speurde naar de persoon/personen achter Pobelka. Onderzoeker Michael Sandee infiltreerde online in de hackersgemeenschap en zag dat één van hen – met het alias Finist – grote belangstelling toonde voor Nederlands internetverkeer. Gedurende de periode dat het virus hier actief was, was diezelfde Finist via het internet in Nederland op zoek naar zogenaamde money mules. Dat zijn mensen die hun rekeningnummers als doorgeefluik beschikbaar stellen voor online buitgemaakt geld. De verzoeken van Finist waren in het cyrillisch geschreven. ‘Dit soort activiteiten vindt grotendeels plaats in Oost-Europa en verder,’ zegt Sandee. ‘Handleidingen hoe je dit soort aanvallen moet doen, zijn in het cyrillisch. Als je een dergelijk virus wil kopen en je spreekt geen Russisch, dan wordt het lastig.’ Een Rus die de Nederlandse taal beheerst. Maar brengt je dat veel verder? Sandee: ‘Je weet dat iemand in Oost-Europa zit. Dan kan het maanden duren voor je medewerking van de lokale instanties krijgt. Dan kunnen de digitale sporen volledig zijn gewist.’
</div>
<div class="wpg-element paragraaf-kader">
<h3>Kader 2: Wake up call</h3>
Tot nu toe leek de door veiligheidsexperts geschetste dreiging slechts in theorie te bestaan. Er zou op grote schaal bedrijfsspionage plaatsvinden, er zouden zelfs continu ‘Chinezen in onze netwerken zitten’, maar geen van de doemprofeten kon of wilde dit met harde feiten staven. Vrij Nederland heeft inzage gekregen in een zeer klein deel van de gestolen data en een blik op de gestolen waar maakt het gevaar voor het eerst tastbaar – hoewel zich ook nu voor zover bekend geen daadwerkelijke ramp heeft voorgedaan.
Om dit soort computercriminaliteit effectief te bestrijden, moet de overheid meer macht naar zich toe trekken, vindt Ronald Prins van Fox-IT. ‘Wat ik bij Pobelka heel erg merk, is dat de hete aardappel van organisatie naar organisatie wordt geschoven. Wie gaat hier nu over? In Amerika en Engeland heeft de overheid veel meer bevoegdheden. In Engeland worden bijvoorbeeld vitale organisaties gewaarschuwd door de inlichtingendiensten als er een raar virus in hun organisatie rondwaart. Ik zou graag willen dat wij hier ook zoiets opzetten, maar Nederlanders vinden inlichtingendiensten maar eng. Als het gaat om nationale veiligheid vind ik dat de overheid op dat vlak best wel wat mag afdwingen.’
De eerste stap is gezet. DE NCSC maakte onlangs bekend in te zetten &#8216;op het versterken van de detectiecapaciteit bij de Rijksoverheid en de vitale sector&#8217;. ‘Op deze wijze kunnen incidenten zo snel mogelijk gedetecteerd worden zodat deze van een gepaste respons kunnen worden voorzien,’ laat het centrum weten. Ook zou het NCSC graag zien dat haar bevoegdheden worden uitgebreid.
Ot van Daalen van digitale burgerrechtenbeweging Bits of Freedom ziet liever niet te veel macht bij een overheidsinstantie. Hij vindt dat bedrijven zelf hun beveiliging op orde moeten brengen. En als de opsporingsinstanties toch met gestolen informatie aan de slag gaan, moet dat onder strenge voorwaarden. ‘Het moet geen makkelijke manier worden om gegevens van Nederlanders in hun bezit te krijgen en die informatie vervolgens voor bijvoorbeeld de opsporing van belastingfraude te gebruiken. Ik vraag me af hoe het NCSC dergelijk misbruik gaat voorkomen.’
Ook hoogleraar Bart Jacobs heeft zijn twijfels over de rol van de overheid bij de aanpak van deze vorm van cybercrime. ‘Er is geen absoluut neutrale partij in Nederland waarvan we met z’n allen zeggen: het is goed dat deze partij deze supergevoelige gegevens in handen krijgt en het verder netjes afhandelt,’ zei hij op Radio 1.
</div>

Criminele virussen

‘Anonimiteit is een mensenrecht’

‘Anonimiteit is een mensen-recht’