DOGE in Den Haag

Komt ook naar Den Haag

De DOGE-kettingzaag

Instanties schieten tekort

Pesten

De innerlijke Ad Melkert

Teun van de Keuken

'Ik heb alles gegeven'

Tim Hofman 

De temperatuur stijgt

Analyse van Hans Stegeman

'Ik heb van weinig dingen spijt'

Peter R. de Vries (1956-2021)

Slavernijexcuses 

Keti Koti

Lezen met Marilyn Monroe

Cultuurtip

Musk is geen self made man

Biljonairsprobleem

<p>Media</p>
<p>‘Persoonlijke memo’s Jorge Zorreguieta gehacked’ staat er in de aanhef van het mailtje. Het bericht komt vrijdagmiddag om tien voor vier binnen bij de verslaggevers van Vrij Nederland. De afzender is ene ‘Roberto Aalzen’ die zegt van een Zuid-Amerikaanse bron explosieve informatie te hebben gekregen over Máxima’s vader. De ontvanger hoeft alleen maar het bijgevoegde attachment te openen.</p>
<p>De verleiding is groot en al snel is het raak: enkele collega’s klikken op het bestandje. Daarachter schuilt echter geen journalistieke scoop maar kwaadaardige software: de redacteuren zijn gehackt. Ze hebben ongemerkt een programma gedownload dat elke twintig minuten een kopie maakt van hun computerscherm en die beelden naar de hacker stuurt. Die ziet zo wat de redacteuren op dat moment aan het doen zijn.</p>
<p>Daarmee was de missie geslaagd. We hadden het Delftse IT-beveiligings­bedrijf Fox-IT gevraagd om de kwetsbaarheid van de Vrij Nederland-redactie te testen. Met een simpel opzetje drong het bedrijf binnen en stuurde na afloop als bewijs de ‘gestolen’ screenshots op. ‘We doen dit vaker. En we komen altijd binnen,’ zegt Fox-IT-woordvoerder Joost Bijl. Dit was slechts een onschuldige aanval. Het meegestuurde programma vernietigde zichzelf na korte tijd.</p>
<p>Maar met dezelfde techniek had een hacker net zo gemakkelijk veel kwaadaardiger software kunnen instaleren. Bijl: ‘Als we bij jullie een zogenaamde “backdoor” hadden gedaan, hadden we het hele computer­netwerk kunnen overnemen. We hadden kunnen meekijken met e-mail, documenten kunnen wissen of toevoegen, webcams en microfoons kunnen aanzetten, zonder dat iemand het door had.’ Tegelijkertijd had de hacker software kunnen installeren die de aanslagen van een toetsenbord registreert en alle wachtwoorden van de gebruiker achterhaalt. Zo makkelijk gaat het dus.</p>
<p>Het overkwam onlangs journalisten van The New York Times. Het lukte hackers om de wachtwoorden van alle werknemers te stelen. Daarna drongen ze binnen in de computers van drieënvijftig medewerkers en infiltreerden gericht in de e-mailaccounts van sommigen. Al snel klonk het dat Chinezen achter de hack zouden zitten. De krant had zich eerder kritisch uitgelaten over de rijkdom van Chinese machthebbers en daarbij anonieme bronnen opgevoerd. De hackers zouden via de illegale toegang tot het computersysteem van The New York Times hebben willen achterhalen wie die bronnen zijn.</p>
<p>Ook andere media, zoals The Wall Street Journal en persbureaus Bloomberg en AP, waren de dupe. Of het daadwerkelijk om Chinese aanvallen ging, staat nog niet vast. Maar de hacks tonen aan hoe kwetsbaar journalisten zijn voor digitale indringers. En dat ondermijnt het vertrouwen in de journalistiek. Is bronmateriaal wel in veilige handen bij een verslaggever? ‘Deze hack is perfect,’ schreef een commentator. ‘Want welke Chinese dissident gaat nu nog met The New York Times praten?’</p>
<p>Hoe waterdicht – of liever: hoe lek – zijn de Nederlandse media? Er zijn voorbeelden van bedrijven en instanties die zijn gehackt (DigiNotar, Rabobank), maar voor zover bekend is er hier nog nooit een serieuze cyberaanval geweest op journalisten. Toch werken zij óók met vertrouwelijke en soms explosieve informatie waarbij bronbescherming van essentieel belang is. En ook hier zouden derden ongetwijfeld graag willen meekijken om zo te achterhalen van wie die informatie afkomstig is. Dat kunnen criminelen zijn, maar net zo goed bedrijven of opsporingsdiensten. Zijn Nederlandse redacties en journalisten zich bewust van de gevaren die zij lopen? En welke voorzorgsmaatregelen nemen zij?</p>
<p>‘Ik pak het redelijk paranoïde aan,’ zegt freelance IT-journalist Brenno de Winter. ‘De kans dat ik in de gaten word gehouden, is gewoon heel groot.’ De Winter, zelf een expert op het gebied van computerbeveiliging, neemt de nodige maatregelen om zichzelf en zijn bronnen te beschermen. ‘Je loopt verschillende risico’s als journalist, maar ik maak me het meest zorgen over bemoeienis van overheidswege.’ De Winter vermoedt dat de staat hem in de gaten houdt. ‘Het Openbaar Ministerie heeft eerder onderzoek naar mij gedaan vanwege de ov-chipkaart (De Winter verwierf landelijke bekendheid door wekenlang op een gekraakte kaart te reizen, red.) en ik ben ooit met een vals identiteitsbewijs verschillende ministeries binnengekomen.’</p>
<p>Om te voorkomen dat anderen meekijken, zet De Winter geen gevoelige informatie op zijn laptop, gebruikt hij meerdere computers op verschillende locaties en versleutelt hij de gegevens. ‘Ik heb geen schijf die niet ge-encrypt is. Relevante e-mails en chatgesprekken versleutel ik ook.’ Daarnaast heeft De Winter meerdere telefoons, waarvan sommige met encryptie zijn beveiligd. En, mocht het echt gevaarlijk worden: ‘Ik heb ook fysieke onderduikadressen geregeld.’</p>
<p>Ook NOS-verslaggever Jeroen Wollaars gaat er vanuit dat hij kan worden afgeluisterd. ‘Als de AIVD een mail van mij wil lezen, dan kunnen ze dat. Een bepaalde vorm van paranoia is dus heel gezond.’ Net als De Winter maakt ook Wollaars gebruik van encryptie. Bij potentieel gevoelige onderwerpen surft en mailt hij ‘veilig’ met anonimiteitssoftware als Tor en VPN, allemaal vanaf zijn eigen laptop. ‘Dan gebruik ik het netwerk van de NOS niet, omdat dat een open systeem is en dus eerder vatbaar voor indringers.’ In uiterst gevoelige zaken zoekt de verslaggever zijn bronnen liever fysiek op in plaats van te mailen of te bellen.</p>
<p>Joost Oranje, hoofdredacteur van het programma Nieuwsuur, heeft het volste vertrouwen in de IT-systemen van de NOS. ‘Die zijn standaard uiteraard beveiligd met de geëigende zaken als passwords en firewalls. Daarnaast krijg je als medewerker iedere keer een unieke code, per sms, als je van buitenaf het systeem in wilt.’</p>
<p>Toch onderkent ook Oranje de risico’s. ‘Veiligheid is van wezenlijk belang, maar ik betwijfel of het bij journalisten wel voldoende op het netvlies staat. Ik neem ook wel eens informatie mee naar huis op een usb-stick. Dan zou ik dat kunnen versleutelen, maar in alle hectiek komt het er niet altijd van. Opsporingsinstanties en inlichtingenorganisaties zijn nieuwsgierig. Toen ik bij m’n vorige werkgever (Oranje was jarenlang redacteur van NRC Handelsblad, red.) over de Nederlandse betrokkenheid bij de Irak-oorlog schreef, kreeg ik stukken in handen die overduidelijk met allerlei veiligheidsmaatregelen waren omgeven en waar de instanties heel zenuwachtig van raakten.’</p>
<p>Hoewel hij er nooit bewijs van heeft gezien, vermoedt Oranje dat de overheid ook graag meekijkt bij journalisten. ‘Kijk hoeveel er in Nederland wordt getapt. Ik wil hier geen indianenverhalen ophangen en ik heb ook nooit het bewijs gezien dat ik ben gedwarsboomd of afgeluisterd. Maar als je me drie weken geleden had gezegd dat de Chinese militaire leiding opdracht heeft gegeven om in te breken in de redactiecomputers van The New York Times, had ik dat een mooi thema voor een nieuwe Ludlum gevonden. Maar het gebeurt! Het wachten is op dat het hier een keer fout gaat.’</p>
<p>Dat is ook de reden waarom onderzoeksjournalist Huub Jaspers van het radioprogramma Argos soms zijn telefoon thuis laat als hij een bron ontmoet. ‘Of ik haal de accu eruit. Anders kunnen ze traceren dat we allebei op hetzelfde tijdstip op dezelfde locatie zijn geweest.’ Jaspers vindt dat hij als journalist de verantwoordelijkheid draagt voor de bronbescherming. ‘Ik zeg altijd tegen mijn collega’s dat wij de veiligheidsexperts zijn, niet de bronnen. Het is niet hun dagelijkse bezigheid, niet hun expertise. Dat zou wel de onze moeten zijn.’</p>
<p>Telegraaf-verslaggever Bart Mos werd ontegenzeglijk door de AIVD in de gaten gehouden. Samen met zijn collega Joost de Haas publiceerde hij in 2006 een reeks artikelen over staatsgeheimen die waren gestolen bij de geheime dienst. ‘Voor we publiceerden hadden we al veiligheidsmaatregelen genomen,’ zegt Mos. ‘We maakten steeds nieuwe e-mailadressen aan bij Gmail of Hotmail. Dat deden we niet op de redactie, maar in internetwinkels. Aan onze bron gaven we dan het e-mailadres en het wachtwoord. We lieten berichten voor elkaar achter in de concept-folder. Zo hoefden we niet daadwerkelijk te mailen.’</p>
<p>Daadwerkelijke informatie wisselden de journalisten zoveel mogelijk uit tijdens fysieke ontmoetingen. Voor telefoonverkeer gebruikten ze anonieme prepaid telefoons. Ondanks alle voorzorgsmaatregelen werd het duo toch volop gescreend. Uiteindelijk werden ze aangehouden voor het voorhanden hebben van staatsgeheimen. In het daaropvolgende onderzoek werden beiden uiteindelijk vrijgesproken, maar uit het dossier bleek dat ze wel degelijk waren afgeluisterd, zowel telefonisch als direct, met behulp van camera’s en richtmicrofoons. Mos: ‘Mijn ervaring is dat uiteindelijk alles kraakbaar is. Er is bijvoorbeeld software die traceert welke prepaid toestellen op dezelfde zendmasten aanstralen als de reguliere toestellen. Dan worden die prepaids ook maar meteen afgeluisterd.’</p>
<p>Dat niet alleen opsporingsinstanties nieuwsgierig zijn, ondervond Mos toen hij berichtte over autobouwer Spyker. ‘Het waren kritische artikelen, de koers van het aandeel kelderde meteen na de publicaties. Mijn bronnen binnen het bedrijf waarschuwden me dat Spyker een recherchebureau in de arm had genomen. Ze wilden weten hoe ik aan m’n informatie kwam. Toen heeft de krant ook meteen de beveiliging opgevoerd, zowel digitaal als fysiek. Zelfs bij mijn privéadres stond ineens een beveiliger voor de deur.’</p>
<p>Het zijn niet-alledaagse voorbeelden, weet ook Mos. Hij is niet continu bezig met de vraag of er iemand meekijkt. Het hangt per keer af van het onderwerp of hij maatregelen neemt, in samenspraak met de veiligheidsspecialisten van de krant. Dat hij is afgeluisterd en begluurd door de overheid staat vast. Daar zijn rechtszaken over gevoerd. Maar of Mos en zijn krant ooit echt zijn gehackt, daarop wil de Telegraaf-verslaggever geen eenduidig antwoord geven. ‘Nee. En als het al zo zou zijn, zou ik het je niet vertellen. Je moet geen slapende honden wakker maken.’</p>
<p>Affaires zoals die met de Telegraaf-journalisten en de AIVD hebben het beeld van een nieuwsgierige en wroetende overheid versterkt. Ook bij de Nederlandse Vereniging van Journalisten (NVJ). ‘We zijn ons zeer bewust van de risico’s, zeker in verband met bronbescherming,’ zegt NVJ-secretaris Thomas Bruning. ‘Instanties als het OM en de AIVD zijn soms zeer geïnteresseerd in de gegevens en de bronnen van journalisten.’</p>
<p>De NVJ geeft cursussen Digitale Beveiliging voor Journalisten. Daarin geeft ze informatie over zaken als versleuteling, anoniem surfen en computerbeveiliging. De training wordt gegeven door het bedrijf Certified Secure. ‘We leren journalisten hoe ze hun bronnen beter kunnen beschermen,’ zegt directeur Joost Pol. ‘Vaak gaat het ook om bewustwording. De eerste en allerbelangrijkste les is: klik niet overal op! Open geen bestanden van mensen die je niet kent.’</p>
<p>Dat is gemakkelijker gezegd dan gedaan. De crux van een goed opgezette hack is het zogenaamde social engineering. Hoe krijg je het potentiële slachtoffer zover om te klikken op een meegestuurde foto, link of een attachment? Iedereen kent de slecht geformuleerde mailtjes die dagelijks binnenkomen, waarin werk, rijkdom en ander geluk voor het grijpen ligt. Ze worden met tienduizenden tegelijk verstuurd in de hoop dat er iemand toehapt. Phishing heet dat in hackersjargon. De meeste ontvangers trappen er niet in.</p>
<p>Maar wat als je een op het lijf geschreven e-mail ontvangt? Stel je ben op zoek naar een klassieke Peugeot 504 uit 1978 en hebt die wens kenbaar gemaakt op je Facebookaccount, een advertentie gezet op Marktplaats en je vraag op Twitter uitgezet. Allemaal openbare informatie. Met die gegevens kan iemand zich bijvoorbeeld voordoen als een ‘kennis van een kennis’ die is ingeseind over jouw wens en een mooi exemplaar in zijn Brabantse schuur heeft staan. Je hoeft slechts op de link en vervolgens op de foto van de auto te klikken om de oldtimer te bewonderen. Dan is het kwaad geschied en staat er malware op je harde schijf.</p>
<p>Zover ging het mailtje over Zorreguieta aan Vrij Nederland niet. Maar het was voor sommige redacteuren goed genoeg om aan te klikken. ‘Dat hebben we in een paar uur tijd in elkaar gezet,’ zegt Joost Bijl van Fox-IT. ‘Het was vrij amateuristisch. De hack op The New York Times was veel geavanceerder. Onze ervaring is dat een aanval altijd slaagt. Je moet er als journalist altijd vanuit gaan dat je gecompromitteerd bent.’</p>
<p>Zie pagina 45, ‘Hoe communiceer ik veilig?’, voor tips om uzelf tegen hackers te beschermen</p>


Harry Lensink

Maurits Martijn

Geen journalist is veilig voor hackers

<div class="lead">Na de hack op ‘The New York Times’ werd ook Vrij Nederland het slachtoffer van een georganiseerde cyberaanval</div>
<div class="wpg-element paragraph">
<p>&#8216;Persoonlijke memo’s Jorge Zorreguieta gehacked’ staat er in de aanhef van het mailtje. Het bericht komt vrijdagmiddag om tien voor vier binnen bij de verslaggevers van Vrij Nederland.</p>
</p></div>
<div class="wpg-element paragraph">
<p>De afzender is ene ‘Roberto Aalzen’ die zegt van een Zuid-Amerikaanse bron explosieve informatie te hebben gekregen over Máxima’s vader. De ontvanger hoeft alleen maar het bijgevoegde attachment te openen. </p>
<p>De verleiding is groot en al snel is het raak: enkele collega’s klikken op het bestandje. Daarachter schuilt echter geen journalistieke scoop maar kwaadaardige software: de redacteuren zijn gehackt. Ze hebben ongemerkt een programma gedownload dat elke twintig minuten een kopie maakt van hun computerscherm en die beelden naar de hacker stuurt. Die ziet zo wat de redacteuren op dat moment aan het doen zijn.</p>
<p>Daarmee was de missie geslaagd. We hadden het Delftse IT-beveiligings bedrijf Fox-IT gevraagd om de kwetsbaarheid van de Vrij Nederland-redactie te testen. Met een simpel opzetje drong het bedrijf binnen en stuurde na afloop als bewijs de ‘gestolen’ screenshots op. ‘We doen dit vaker. En we komen altijd binnen,’ zegt Fox-IT-woordvoerder Joost Bijl. Dit was slechts een onschuldige aanval. Het meegestuurde programma vernietigde zichzelf na korte tijd.</p>
<p>Maar met dezelfde techniek had een hacker net zo gemakkelijk veel kwaadaardiger software kunnen instaleren. Bijl: ‘Als we bij jullie een  zogenaamde “backdoor” hadden  gedaan, hadden we het hele computer netwerk kunnen overnemen. We hadden kunnen meekijken met e-mail, documenten kunnen wissen of toevoegen, webcams en microfoons kunnen aanzetten, zonder dat iemand het door had.’ Tegelijkertijd had de hacker software kunnen installeren die de aanslagen van een toetsenbord registreert en alle wachtwoorden van de gebruiker achterhaalt. Zo makkelijk gaat het dus.</p>
</p></div>
<div class="wpg-element paragraph">
<p>&#8216;Is bronmateriaal wel in veilige handen bij een verslaggever?&#8217;</p>
</p></div>
<div class="wpg-element paragraph">
<p>Het overkwam onlangs journalisten van <i>The New York Times</i>. Het lukte hackers om de wachtwoorden van alle werknemers te stelen. Daarna drongen ze binnen in de computers van drieënvijftig medewerkers en infiltreerden gericht in de e-mailaccounts van sommigen. Al snel klonk het dat Chinezen achter de hack zouden zitten. De krant had zich eerder kritisch uitgelaten over de rijkdom van Chinese machthebbers en daarbij anonieme bronnen opgevoerd. De hackers zouden via de illegale toegang tot het computersysteem van <i>The New York Times</i> hebben willen achterhalen wie die bronnen zijn.</p>
<p>Ook andere media, zoals <i>The Wall Street Journal</i> en persbureaus Bloomberg en AP, waren de dupe. Of het daadwerkelijk om Chinese aanvallen ging, staat nog niet vast. Maar de hacks tonen aan hoe kwetsbaar journalisten zijn voor digitale indringers. En dat ondermijnt het vertrouwen in de journalistiek. Is bronmateriaal wel in veilige handen bij een verslaggever? ‘Deze hack is perfect,’ schreef een commentator. ‘Want welke Chinese dissident gaat nu nog met <i>The New York Times</i> praten?’</p>
</p></div>
<figure id="post-43129 media-43129" class="align-none"><img decoding="async" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2013/02/82d623d4-29bd-464b-97ac-670997532b3a_07mail0313_preview1.jpg" alt="&#039;Social engineering&#039; door hackers: Roberto Aalzen beantwoordt vragen" /><figcaption>&#8216;Social engineering&#8217; door hackers: Roberto Aalzen beantwoordt vragen</figcaption></figure>
<div class="wpg-element paragraph">
<p>Hoe waterdicht – of liever: hoe lek – zijn de Nederlandse media? Er zijn voorbeelden van bedrijven en instanties die zijn gehackt (DigiNotar, Rabobank), maar voor zover bekend is er hier nog nooit een serieuze cyberaanval geweest op journalisten. Toch werken zij óók met vertrouwelijke en soms explosieve informatie waarbij bronbescherming van essentieel belang is. En ook hier zouden derden ongetwijfeld graag willen meekijken om zo te achterhalen van wie die informatie afkomstig is. Dat kunnen criminelen zijn, maar net zo goed bedrijven of opsporingsdiensten. Zijn Nederlandse redacties en journalisten zich bewust van de gevaren die zij lopen? En welke voorzorgsmaatregelen nemen zij?</p>
<p>‘Ik pak het redelijk paranoïde aan,’ zegt freelance IT-journalist Brenno de Winter. ‘De kans dat ik in de gaten word gehouden, is gewoon heel groot.’ De Winter, zelf een expert op het gebied van computerbeveiliging, neemt de nodige maatregelen om zichzelf en zijn bronnen te beschermen. ‘Je loopt verschillende risico’s als journalist, maar ik maak me het meest zorgen over bemoeienis van overheidswege.’ De Winter vermoedt dat de staat hem in de gaten houdt. ‘Het Openbaar Ministerie heeft eerder onderzoek naar mij gedaan vanwege de ov-chipkaart (De Winter verwierf landelijke bekendheid door wekenlang op een gekraakte kaart te reizen, red.) en ik ben ooit met een vals identiteitsbewijs verschillende ministeries binnengekomen.’</p>
</p></div>
<figure id="post-43129 media-43129" class="align-none"><img decoding="async" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2013/02/e5e772a4-27e3-4a7e-875f-25fa1a2ab862_Winter_2173927_preview1.jpg" alt="Brenno de Winter: &#039;redelijk paranoïde&#039;" /><figcaption>Brenno de Winter: &#8216;redelijk paranoïde&#8217;</figcaption></figure>
<div class="wpg-element paragraph">
<p>Om te voorkomen dat anderen meekijken, zet De Winter geen gevoelige informatie op zijn laptop, gebruikt hij meerdere computers op verschillende locaties en versleutelt hij de gegevens. ‘Ik heb geen schijf die niet ge-encrypt is. Relevante e-mails en chatgesprekken versleutel ik ook.’ Daarnaast heeft De Winter meerdere telefoons, waarvan sommige met encryptie zijn beveiligd. En, mocht het echt gevaarlijk worden: ‘Ik heb ook fysieke onderduikadressen geregeld.’</p>
<p>Ook NOS-verslaggever Jeroen Wollaars gaat er vanuit dat hij kan worden afgeluisterd. ‘Als de AIVD een mail van mij wil lezen, dan kunnen ze dat. Een bepaalde vorm van paranoia is dus heel gezond.’ Net als De Winter maakt ook Wollaars gebruik van encryptie. Bij potentieel gevoelige onderwerpen surft en mailt hij ‘veilig’ met anonimiteitssoftware als Tor en VPN, allemaal vanaf zijn eigen laptop. ‘Dan gebruik ik het netwerk van de NOS niet, omdat dat een open systeem is en dus eerder vatbaar voor indringers.’ In uiterst gevoelige zaken zoekt de verslaggever zijn bronnen liever fysiek op in plaats van te mailen of te bellen.</p>
</p></div>
<div class="wpg-element streamer">
<blockquote>
<p>&#8216;Ik heb geen schijf die niet ge-encrypt is. Relevante e-mails versleutel ik ook&#8217;</p>
</blockquote>
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
<p>Joost Oranje, hoofdredacteur van het programma <i>Nieuwsuur</i>, heeft het volste vertrouwen in de IT-systemen van de NOS. ‘Die zijn standaard uiteraard beveiligd met de geëigende zaken als passwords en firewalls. Daarnaast krijg je als medewerker iedere keer een unieke code, per sms, als je van buitenaf het systeem in wilt.’</p>
<p>Toch onderkent ook Oranje de risico’s. ‘Veiligheid is van wezenlijk belang, maar ik betwijfel of het bij journalisten wel voldoende op het netvlies staat. Ik neem ook wel eens informatie mee naar huis op een usb-stick. Dan zou ik dat kunnen versleutelen, maar in alle hectiek komt het er niet altijd van. Opsporingsinstanties en inlichtingenorganisaties zijn nieuwsgierig. Toen ik bij m’n vorige werkgever (Oranje was jarenlang redacteur van <i>NRC Handelsblad</i>, red.) over de Nederlandse betrokkenheid bij de Irak-oorlog schreef, kreeg ik stukken in handen die overduidelijk met allerlei veiligheidsmaatregelen waren omgeven en waar de instanties heel zenuwachtig van raakten.’</p>
<p>Hoewel hij er nooit bewijs van heeft gezien, vermoedt Oranje dat de overheid ook graag meekijkt bij journalisten. ‘Kijk hoeveel er in Nederland wordt getapt. Ik wil hier geen indianenverhalen ophangen en ik heb ook nooit het bewijs gezien dat ik ben gedwarsboomd of afgeluisterd. Maar als je me drie weken geleden had gezegd dat de Chinese militaire leiding opdracht heeft gegeven om in te breken in de redactiecomputers van <i>The New York Times</i>, had ik dat een mooi thema voor een nieuwe Ludlum gevonden. Maar het gebeurt! Het wachten is op dat het hier een keer fout gaat.’ </p>
<p>Dat is ook de reden waarom onderzoeksjournalist Huub Jaspers van het radioprogramma <i>Argos</i> soms zijn telefoon thuis laat als hij een bron ontmoet. ‘Of ik haal de accu eruit. Anders kunnen ze traceren dat we allebei op hetzelfde tijdstip op dezelfde locatie zijn geweest.’ Jaspers vindt dat hij als journalist de verantwoordelijkheid draagt voor de bronbescherming. ‘Ik zeg altijd tegen mijn collega’s dat wij de veiligheidsexperts zijn, niet de bronnen. Het is niet hun dagelijkse bezigheid, niet hun expertise. Dat zou wel de onze moeten zijn.’</p>
</p></div>
<figure id="post-43129 media-43129" class="align-none"><img decoding="async" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2013/02/085b06fe-5ebb-44cb-b43d-11c365f9dbb7_07mail0213_preview1.jpg" alt="&#039;Social engineering&#039; door hackers: Roberto Aalzen beantwoordt vragen" /><figcaption>&#8216;Social engineering&#8217; door hackers: Roberto Aalzen beantwoordt vragen</figcaption></figure>
<div class="wpg-element paragraph">
<p><i>Telegraaf</i>-verslaggever Bart Mos werd ontegenzeglijk door de AIVD in de gaten gehouden. Samen met zijn collega Joost de Haas publiceerde hij in 2006 een reeks artikelen over staatsgeheimen die waren gestolen bij de geheime dienst. ‘Voor we publiceerden hadden we al veiligheidsmaatregelen genomen,’ zegt Mos. ‘We maakten steeds nieuwe e-mailadressen aan bij Gmail of Hotmail. Dat deden we niet op de redactie, maar in internetwinkels. Aan onze bron gaven we dan het e-mailadres en het wachtwoord. We lieten berichten voor elkaar achter in de concept-folder. Zo hoefden we niet daadwerkelijk te mailen.’</p>
<p>Daadwerkelijke informatie wisselden de journalisten zoveel mogelijk uit tijdens fysieke ontmoetingen. Voor telefoonverkeer gebruikten ze anonieme prepaid telefoons. Ondanks alle voorzorgsmaatregelen werd het duo toch volop gescreend. Uiteindelijk werden ze aangehouden voor het voorhanden hebben van staatsgeheimen. In het daaropvolgende onderzoek werden beiden uiteindelijk vrijgesproken, maar uit het dossier bleek dat ze wel degelijk waren afgeluisterd, zowel telefonisch als direct, met behulp van camera’s en richtmicrofoons. Mos: ‘Mijn ervaring is dat uiteindelijk alles kraakbaar is. Er is bijvoorbeeld software die traceert welke prepaid toestellen op dezelfde zendmasten aanstralen als de reguliere toestellen. Dan worden die prepaids ook maar meteen afgeluisterd.’ </p>
<p>Dat niet alleen opsporingsinstanties nieuwsgierig zijn, ondervond Mos toen hij berichtte over autobouwer Spyker. ‘Het waren kritische artikelen, de koers van het aandeel kelderde meteen na de publicaties. Mijn bronnen binnen het bedrijf waarschuwden me dat Spyker een recherchebureau in de arm had genomen. Ze wilden weten hoe ik aan m’n informatie kwam. Toen heeft de krant ook meteen de beveiliging opgevoerd, zowel digitaal als fysiek. Zelfs bij mijn privéadres stond ineens een beveiliger voor de deur.’ </p>
<p>Het zijn niet-alledaagse voorbeelden, weet ook Mos. Hij is niet continu bezig met de vraag of er iemand meekijkt. Het hangt per keer af van het onderwerp of hij maatregelen neemt, in samenspraak met de veiligheidsspecialisten van de krant. Dat hij is afgeluisterd en begluurd door de overheid staat vast. Daar zijn rechtszaken over gevoerd. Maar of Mos en zijn krant ooit echt zijn gehackt, daarop wil de <i>Telegraaf</i>-verslaggever geen eenduidig antwoord geven. ‘Nee. En als het al zo zou zijn, zou ik het je niet vertellen. Je moet geen slapende honden wakker maken.’</p>
</p></div>
<div class="wpg-element streamer">
<blockquote>
<p>Fox-IT: &#8216;Onze ervaring is dat een aanval altijd slaagt&#8217;</p>
</blockquote>
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
<p>Affaires zoals die met de <i>Telegraaf</i>-journalisten en de AIVD hebben het beeld van een nieuwsgierige en wroetende overheid versterkt. Ook bij de Nederlandse Vereniging van Journalisten (NVJ). ‘We zijn ons zeer bewust van de risico’s, zeker in verband met bronbescherming,’ zegt NVJ-secretaris Thomas Bruning. ‘Instanties als het OM en de AIVD zijn soms zeer geïnteresseerd in de gegevens en de bronnen van journalisten.’</p>
<p>De NVJ geeft cursussen Digitale Beveiliging voor Journalisten. Daarin geeft ze informatie over zaken als versleuteling, anoniem surfen en computerbeveiliging. De training wordt gegeven door het bedrijf Certified Secure. ‘We leren journalisten hoe ze hun bronnen beter kunnen beschermen,’ zegt directeur Joost Pol. ‘Vaak gaat het ook om bewustwording. De eerste en allerbelangrijkste les is: klik niet overal op! Open geen bestanden van mensen die je niet kent.’</p>
<p>Dat is gemakkelijker gezegd dan gedaan. De crux van een goed opgezette hack is het zogenaamde social engineering. Hoe krijg je het potentiële slachtoffer zover om te klikken op een meegestuurde foto, link of een attachment? Iedereen kent de slecht geformuleerde mailtjes die dagelijks binnenkomen, waarin werk, rijkdom en ander geluk voor het grijpen ligt. Ze worden met tienduizenden tegelijk verstuurd in de hoop dat er iemand toehapt. Phishing heet dat in hackersjargon. De meeste ontvangers trappen er niet in.</p>
<p>Maar wat als je een op het lijf geschreven e-mail ontvangt? Stel je ben op zoek naar een klassieke Peugeot 504 uit 1978 en hebt die wens kenbaar gemaakt op je Facebookaccount, een advertentie gezet op Marktplaats en je vraag op Twitter uitgezet. Allemaal openbare informatie. Met die gegevens kan iemand zich bijvoorbeeld voordoen als een ‘kennis van een kennis’ die is ingeseind over jouw wens en een mooi exemplaar in zijn Brabantse schuur heeft staan. Je hoeft slechts op de link en vervolgens op de foto van de auto te klikken om de oldtimer te bewonderen. Dan is het kwaad geschied en staat er malware op je harde schijf.</p>
<p>Zover ging het mailtje over Zorreguieta aan Vrij Nederland niet. Maar het was voor sommige redacteuren goed genoeg om aan te klikken. ‘Dat hebben we in een paar uur tijd in elkaar gezet,’ zegt Joost Bijl van Fox-IT. ‘Het was vrij amateuristisch. De hack op <i>The New York Times</i> was veel geavanceerder. Onze ervaring is dat een aanval altijd slaagt. Je moet er als journalist altijd vanuit gaan dat je gecompromitteerd bent.’</p>
<p><i>Lees ook: &#8216;Hoe communiceer ik veilig?&#8217; en het interview met hacker en WikiLeaks-woordvoerder Jacob Appelbaum. Deze week in Vrij Nederland</i></p>
</p></div>


<p>Hoe betrouwbaar zijn reissites?</p>
<p>‘Heilige Moly, kijken naar die uitzicht!!!’</p>
<p>Nee, de vertaalsoftware van TripAdvisor werkt nog niet optimaal, maar verder doet de reissite het uitstekend. Je vult je reisbestemming in, vinkt aan wat voor accommodatie je zoekt, hoeveel je ongeveer wilt spenderen, en je krijgt vrijwel direct een lijst met bestemmingen die aan jouw wensen voldoen. Vervolgens kun je je verdiepen in wat andere reizigers van over de hele wereld van de hotels en bed and breakfasts vonden. Je kunt hun verslagen lezen, hun foto’s bekijken, zien in welk hotel zij het lekkerst aten en waar zij het best bediend zijn. En al grasduinend door al die meningen van de internationale reisgemeenschap (in totaal 75 miljoen) kom je zo tot een wel geïnformeerde keuze.</p>
<p>Onmisbaar</p>
<p>Vergeet de reisgids of betaalde vakantierecensent: reizigers laten de keuze voor hun verblijf meer en meer afhangen van de mening van andere reizigers op sites als TripAdvisor of Zoover. Uit recent Duits onderzoek komt naar voren dat 65 procent van alle reizigers altijd een reissite consulteert voordat zij een vakantie boeken. En social commerce bedrijf Reevoo berekende dat 61 procent van de Nederlandse reizigers eerder geneigd is een reis te boeken wanneer er recensies over zijn te vinden. De belangen zijn groot: voor aanbieders van producten en diensten kunnen online recensies het verschil maken tussen winst en verlies. Michael Luca van Harvard Business School becijferde het belang ervan voor de gerecenseerden: uit zijn analyse van de Amerikaanse restaurantsite Yelp (een soort Iens) bleek dat als het gemiddelde oordeel van een restaurant met één ster toeneemt, de inkomsten van dat restaurant met 5 tot 9 procent stijgen.</p>
<p>Reviews zorgen er volgens de analyse van Reevoo óók voor dat bezoekers 5,5 keer zo lang op een site blijven hangen, wat de kans vergroot dat zij ook echt een reis boeken én de advertentieomzet van de websites omhoog stuwen. ‘Voor consumenten én aanbieders zijn recensies onmisbaar geworden,’ zegt Ivar Vermeulen, universitair docent communicatiewetenschap aan de VU en gespecialiseerd in online reviews en consumentengedrag. ‘Het gaat om miljarden en dat zal alleen maar blijven toenemen.’</p>
<p>Koud kunstje</p>
<p>TripAdvisor, en het soortgelijke HolidayCheck of het van oorsprong Nederlandse Zoover, doen precies waar menige internetprofeet altijd van droomde: zij brengen de belofte van het web als een democratisch medium in de praktijk. Hier heeft de gewone gebruiker de macht in handen. Hier bepaalt the wisdom of the crowd wat mooi is en wat lelijk, wat waar is en wat fictie, wat vijf sterren verdient en wat niet meer dan één.</p>
<p>De grote kracht van deze user generated content sites is de toegankelijkheid ervan: het is voor iedereen een koud kunstje om een recensie te schrijven. Je hebt geen geloofsbrieven nodig of betaald lidmaatschap. Een e-mailadres is genoeg. Enorm democratisch, hartstikke 2.0, maar die openheid roept wel de vraag op hoe betrouwbaar de recensies op de TripAdvisors van deze wereld eigenlijk zijn. Als het voor een bezoeker appeltje-eitje is om een mening te geven, dan is het voor een hoteleigenaar net zo makkelijk om een weergaloze vijfsterrenrecensie over zijn eigen hotel te schrijven, of een dodelijke over de grootste concurrent.</p>
<p>De afgelopen tijd ligt de betrouwbaarheid van gebruikersrecensies onder vuur. Vooral na een aantal incidenten met dé recensiesite onder de recensiesites: Amazon, het bedrijf dat van al het geld dat in de Verenigde Staten aan boeken wordt besteed eenderde opstrijkt. De site bleek kort achter elkaar wel erg makkelijk manipuleerbaar: schrijvers schreven onder aliassen lovende stukken over hun eigen boeken; bestsellerauteur Timothy Ferriss had zijn vele fans aangespoord recensies te schrijven over zijn nieuwe boek – in ruil voor datzelfde boek; recordrecensent Harriet Klausner laadde de verdenking van fraude op zich nadat bekend was geworden dat zij in tien jaar tijd dertigduizend boeken had gerecenseerd die óók nog eens állemaal vier of vijf sterren ontvingen; en vorige week kwam naar buiten dat een groep die zichzelf de ‘Michael Jackson’s Rapid Response Team to Media Attacks’ noemt een nieuwe kritische biografie over de King of Pop letterlijk kapot had gerecenseerd. Ze bombardeerden Amazon met éénsterrecensies, waardoor de algoritmes van de boekengigant het boek onzichtbaar maakten op de site en het zelfs enige tijd van de site werd gehaald (zo werkt Amazon). Naar aanleiding van deze en eerdere voorvallen verwijderde Amazon duizenden recensies en pasten ze het reviewbeleid aan.</p>
<p>Hoe zit dat in de reisbranche? Kan een site als TripAdvisor de claim op de eigen website ‘eerst de waarheid, dan op weg’ wel waarmaken? Kun je als reiziger vertrouwen op de authenticiteit van al die onbekende vakantiegangers?</p>
<p>Reputatie</p>
<p>Niet alle reisrecensiesites zijn zo toegankelijk als TripAdvisor. Bij sommige, zoals Booking en Expedia, kan een gast pas een hotel bespreken als hij kan bewijzen dat hij er ook daadwerkelijk heeft geslapen. Andere sites, zoals airbnb.com, waar gebruikers huizen, kamers en appartementen aan elkaar verhuren, zijn een soort sociale netwerken. Hier wordt anonimiteit niet gewaardeerd en als gebruiker heb je een reputatie hoog te houden. Bij TripAdvisor en Zoover speelt reputatie ook een rol – als je al langer meedraait en veel recensies hebt geplaatst, dan stijg je in de hiërarchie. Bij beide sites bestaat ook de mogelijkheid om hem aan je Facebook-account te koppelen waardoor er een extra laag betrouwbaarheid wordt toegevoegd – bij je vrienden wil je niet te boek staan als een recensiefraudeur. Maar dat is niet verplicht: iedereen kan anoniem recensies schrijven.</p>
<p>‘Bij een site als booking.com kun je ervan uitgaan dat het een echte recensie is,’ zegt Peter Boermans, oprichter van Olery, een bedrijf dat online reviews van hotels analyseert. ‘Bij TripAdvisor en Zoover weet je het nooit helemaal zeker.’ Olery heeft een enorme database met reviews van alle mogelijke sites en sociale netwerken en kan zo zijn klanten – grote hotelketens – adviseren over hun ‘online reputatie’.</p>
<p>Boermans relativeert het effect van niet-betrouwbare recensies op TripAdvisor. ‘Op internet geldt de wet van de grote getallen. Als een hotel honderd reviews heeft, dan worden de eventuele valse recensies vanzelf weggefilterd.’</p>
<p>Dat klopt: de massaliteit van open recensie­sites is een kracht. Hoe meer recensies, hoe kleiner de kans om met een neprecensie het totaalbeeld te beïnvloeden. Maar vertel dat maar eens aan de eigenaar van het Bastion Hotel in Nijmegen. Dit hotel bungelde onderaan op de lijst van beste hotels in Nijmegen op Zoover. De oorzaak was één negatieve recensie van iemand die niet meer binnen werd gelaten na twaalf uur ’s nachts. Deze ‘recensent’ gaf het hotel drie enen, terwijl hij nooit binnen was geweest. Twee verslaggevers van het vakblad Misset Horeca – waar dit voorval in beschreven staat – schreven vervolgens vijf positieve recensies over het hotel. Dat deden ze onder verschillende namen, maar vanaf dezelfde computer. Resultaat: het Bastion Hotel kwam bovenaan de ranglijst te staan.</p>
<p>Het manipuleren van grote hotels met duizenden reviews tegelijk lijkt zo goed als onmogelijk; kleinere hotels of accommodaties op meer afgelegen plekken zijn vatbaarder voor frauduleuze recensies.</p>
<p>Dat komt overeen met de bevindingen van drie onderzoekers van de Amerikaanse universiteiten Yale, Dartmouth en USC. Zij vergeleken de beoordelingen van hotels op TripAdvisor met die van Expedia, waar alleen recensies op staan van gasten die in het hotel zijn geweest. De wetenschappers focusten op hotels waar zich tussen de twee reviewsites grote verschillen in beoordeling voordeden. Wat bleek? Kleine hotels hadden op het toegankelijke TripAdvisor tien procent meer kans op een vijfsterrenrecensie dan op Expedia. De verwachting dat dit verschil te wijten was aan valse recensies werd versterkt door een andere interessante vinding: hotels die kleine hotelletjes als nabije concurrent hebben, liepen bij TripAdvisor zestien procent meer kans op een éénsterrecensie of tweesterrenrecensies dan bij Expedia. Volgens de onderzoekers is dat een vrij sterke aanwijzing dat juist kleine hotels de concurrentie in een kwaad daglicht proberen stellen.</p>
<p>Broeinest van fraude</p>
<p>Als we de Britse online reputation management consultant KwikChex moeten geloven, dan is Trip­Advisor een broeinest van fraude. Het bedrijf schat in dat wel 10 van de 75 miljoen recensies op TripAdvisor gefabuleerd zijn. KwikChex doet al een paar jaar onderzoek naar reviewsites en de conclusie is telkens dat sites waar anoniem gerecenseerd kan worden ook áltijd misbruikt worden. Zo vonden ze bijvoorbeeld recensies waarin hotels werden beticht van creditcardfraude en het serveren van bedorven voedsel die, na grondig onderzoek, volledig uit de duim waren gezogen. KwikChex neemt geregeld ook zelf de proef op de som door steekproefsgewijs valse recensies te schrijven. Dat lukt bijna altijd.</p>
<p>Mede door het werk van KwikChex en honderden klachten van hoteliers dwong de Advertising Standards Authority, de Britse Reclame Code Commissie, vorig jaar februari TripAdvisor om de belofte ‘reviews you can trust’ van de Britse site te halen. TripAdvisor mocht niet meer ‘claimen of impliceren dat alle recensies die op de website verschijnen van echte reizigers komen eerlijk, echt of betrouwbaar zijn’.</p>
<p>Diezelfde maand stelde TripAdvisor een director of content integrity aan. Andrew Marane, een Amerikaanse oud-marinier met vijftien jaar ervaring als georganiseerde misdaadbestrijder, werd verantwoordelijk voor het opsporen en elimineren van frauduleuze recensies op de site. ‘Het is belangrijk om dit gedrag in de kiem te smoren,’ lichtte Marane toe. ‘Vanwege de potentiële economische impact op de accommodaties die op de site staan en op TripAdvisor zelf.’ TripAdvisor maakte Maranes benoeming met veel bombarie wereldkundig. De boodschap van het pr-offensief: wij erkennen dit probleem. En we zitten er bovenop.</p>
<p>Levendige markt</p>
<p>Je kunt als hoteleigenaar zelf een valse recensie schrijven. Maar je kunt er ook iemand voor inhuren. Wie zich verdiept in de wereld van de online recensies ontdekt dat er een levendige markt is ontstaan rondom valse reviews. Onderzoeksbureau Gartner voorspelde een paar maanden geleden dat in 2014 10 tot 15 procent van de online reviews nep zullen zijn – niet alleen in de reisbranche, maar op álle sociale netwerken en sites waar consumenten recensies kunnen achterlaten. Een van de trends die Gart­ner opviel, was dat bedrijven derde partijen inschakelden om positieve recensies te schrijven over hun product of dienst. En, inderdaad, even googelen levert veel verhalen op van hotels (én restaurants, én schrijvers, én fabrikanten, et cetera) die commerciële tekstbureautjes inzetten om hun product aan te prijzen. Zo deed het Duitse blad Computer Bild zich vorig jaar voor als elektronicafabrikant en benaderde online tekstbureautjes met de vraag of zij tegen betaling positieve recensies wilden schrijven over hun product. Dat was voor twee bureaus geen enkel probleem: zij boden aan 35 valse recensies te schrijven voor 190 en 299 euro. Eén bedrijf bezwoer zelfs dat het desgewenst duizend valse reviews per maand kon leveren.</p>
<p>Discretie verzekerd</p>
<p>Bestaan dergelijke bedrijven ook in Nederland? We namen de proef op de som. Op de Nederlandse subsite van het internationale online advertentienetwerk Craigslist vonden we één kandidaat. ‘Our professional graduate copywriters in the Philippines are here to help you,’ beloofde een advertentie. Op Google zochten wij verder en we maakten een selectie van twaalf tekstbureaus. Deze lijst was redelijk willekeurig gekozen, hoewel we wel een lichte voorkeur hadden voor bedrijfjes die ons ‘meer klanten’, ‘meer bezoekers’ of ‘meer geld’ beloofden. Het onderzoek – voor zover je daarvan kunt spreken – duurde niet langer dan een uur.</p>
<p>Vervolgens stuurden we de twaalf bureaus een mail waarin we ons voordeden als Joachim van der Woude, een (niet-bestaande) eigenaar van een klein Amsterdams hotel. ‘Op verschillende recensiewebsites zoals TripAdvisor staan een aantal nare negatieve reacties over mijn hotel die een slechte invloed op mijn zaak hebben,’ schreven we. ‘Ik hoop dat uw bedrijf mij kan helpen om met positieve recensies het imago van mijn hotel te verbeteren. Dat uw schrijvers op iedere site een paar positieve reacties plaatsen waardoor mijn hotel hoger op de rankings eindigt en meer klanten aantrekt. Graag ontvang ik van u een offerte.’</p>
<p>In totaal reageerden zes van de twaalf bureaus. Allemaal binnen 24 uur. ‘Dank voor je aanvraag,’ schreef een tekstschrijver vriendelijk terug. ‘Helaas past dit niet binnen ons integriteitsbeleid.’ Nadat we nog wat aandrongen bij een bedrijf dat in eerste instantie de boot afhield, kregen we de ietwat geïrriteerde reactie: ‘Ik heb in mijn vorige mail geprobeerd aan te geven dat ik, los van morele en juridische implicaties, ook als marketeer niet geloof in het uit de duim zuigen van gasten-reviews.’ Een ander schreef: ‘wellicht goed om aan te geven dat wij als online marketingbureau geen recensies schrijven voor klanten! Gezien de huidige situatie verwacht ik dan ook niet dat wij jou verder kunnen helpen.’</p>
<p>Maar niet iedereen hield er een dergelijke beroepsethiek op na. ‘Beste Joachim, Hartelijk bedankt voor je berichtje, we helpen je graag verder!’ antwoordde een bureau binnen één uur. ‘Al­vo­rens we een offerte kunnen opstellen, hebben we het volgende van je nodig: de URL van de website van je hotel en het gewenste aantal positieve reviews. Met vriendelijke groet, …’</p>
<p>Een ander tekstbureau kwam liever meteen ter zake: ‘Erg vervelend al die negatieve recensies. Ik kan je best helpen aan een aantal positieve recensies. Aangezien ik niet weet om hoeveel recensies het precies gaat en hoeveel tekst iedere recensie minimaal moet bevatten, houd ik het simpel en hanteer ik een woordtarief van 6 cent.’ We legden uit dat we ongeveer tien recensies wilden op verschillende reissites zoals Zoo­ver en TripAdvisor. ‘10 positieve recensies is geen probleem,’ antwoorde dit tekstbureau. ‘Ik zou niet meer dan 50 woorden per recensie gebruiken, dus kom je hooguit uit op een prijs van 10x50x6 cent = 30 euro, exclusief btw. Het kan voor het weekend al klaar zijn. Alleen nog even een akkoordbevestiging en ik ga voor je aan de slag.’ We schreven dat het natuurlijk niet de bedoeling was dat de buitenwereld zag dat het om valse recensies ging. Het tekstbureau antwoordde: ‘uiteraard is discretie verzekerd’.</p>
<p>Anderhalve dag later kregen we tien recensies opgestuurd. En een factuur van 36,30 euro, inclusief btw.</p>
<p>Mocht u binnenkort een weekendje Am­ster­dam willen plannen en komt u op Trip-Ad­vi­sor en Zoover lovende recensies tegen over een hotel in de binnenstad, een ‘sympathiek adresje’, met een ‘prima propere kamer’, gelegen op een ‘mooie locatie’ met ‘prima wifi’ en ‘uitstekende ov-verbinding’, wees dan gewaarschuwd. Want ‘Bert uit ’s Hertogenbosch’, ‘Ju­les en Peter uit Middelburg’, die ‘Vrien­den­groep uit Enschede’ en een ‘Jong gezin uit Zwolle’ hebben het hotel nog nooit van binnen gezien. </p>
<p>Hoe herken ik een neprecensie?</p>
<p>Doe eerst antecedentenonderzoek naar de recensent. Heeft die meer recensies geschreven op de site? (In principe een goed teken.) Zijn die allemaal extreem positief of negatief? (Slecht teken.) Heeft hij kort achter elkaar meerdere recensies geschreven? (Slecht teken.) En heeft hij een gekke naam of emailadres? (Slecht teken.)</p>
<p>Maar dan ben je er nog niet. Kijk maar eens naar deze volgens wetenschappers typische neprecensie:</p>
<p>‘Mijn man en ik verbleven in het James Chicago Hotel voor onze trouwdag. Deze plek is geweldig! Vanaf het moment dat wij arriveerden wisten we dat we de juiste keuze hadden gemaakt! De kamers zijn PRACHTIG en de medewerkers zijn erg attent en geweldig!! De omgeving van het hotel is top, omdat ik zo van winkelen hou had ik me echt niks meer kunnen wensen!! We zullen zeker terug gaan naar Chicago en we zullen zeker terug gaan naar het James Chicago Hotel.’</p>
<p>Op het eerste oog lijkt daar niet heel veel mis mee. Toch zitten er een paar veelvoorkomende ‘trucs’ in. Pas als bezoeker altijd op voor:</p>
<p>&#8211; Veel superlatieven;</p>
<p>&#8211; Veel bijvoegelijke naamwoorden;</p>
<p>&#8211; Veel uitroeptekens!!!!;</p>
<p>&#8211; Het veelvuldig benoemen van de volledige naam van het hotel;</p>
<p>&#8211; CAPS LOCK.</p>
<p>Het Chicago-voorbeeld komt uit een onderzoek van Cornell University naar fake reviews.</p>
<p>Door met software tweehonderd echte en tweehonderd valse reviews met elkaar te vergelijken, destilleerden zij nog twee eigenschappen van valse online recencies:</p>
<p>&#8211; Het veelvuldig gebruik van de eerste persoon enkelvoud: ‘ik’, ‘ik’, ik’;</p>
<p>&#8211; Fake recensies hebben de neiging om de nadruk te leggen op externe aspecten die niets met het hotel te maken hebben. Zoals: ‘mijn man’ en ‘winkelen’. Terwijl echte recensies meer ‘ruimtelijke’ woorden gebruiken zoals ‘klein’, ‘badkamer’, ‘locatie’.</p>
<p>Maar de belangrijkste conclusie van de Cornell onderzoekers luidde dat mensen belabberd zijn in het opsporen van neprecensies. Wij herkennen ze simpelweg niet. Het team van Cornell University ontwikkelde daarom een ingewikkeld algoritme dat ze met negentig procent zekerheid op kan sporen. Het mooie is dat zij daar een website omheen bouwden. Bent u een verdachte recensie op het spoor, ga dan naar reviewskeptic.com, vul de recensie in en u krijgt direct te horen of hij klopt of niet.</p>
<p>Met medewerking van David Hompes</p>


‘De kamers zijn echt PRACHTIG!!!’; SPECIAL REIZEN

<div class="lead">Reizigers laten hun bestemming steeds meer afhangen van de mening van andere reizigers op recensiesites. Maar hoe betrouwbaar zijn die?</div>
<div class="wpg-element paragraph">
<p>‘Heilige Moly, kijken naar die uitzicht!!!’ Nee, de vertaalsoftware van TripAdvisor werkt nog niet optimaal, maar verder doet de reissite het uitstekend. </p>
</p></div>
<div class="wpg-element paragraph">
<p>Je vult je reisbestemming in, vinkt aan wat voor accommodatie je zoekt, hoeveel je ongeveer wilt spenderen, en je krijgt vrijwel direct een lijst met bestemmingen die aan jouw wensen voldoen. Vervolgens kun je je verdiepen in wat andere reizigers van over de hele wereld van de hotels en bed and breakfasts vonden. Je kunt hun verslagen lezen, hun foto’s bekijken, zien in welk hotel zij het lekkerst aten en waar zij het best bediend zijn. En al grasduinend door al die meningen van de internationale reisgemeenschap (in totaal 75 miljoen) kom je zo tot een wel geïnformeerde keuze.</p>
<p><b>Onmisbaar</b></p>
<p>Vergeet de reisgids of betaalde vakantierecensent: reizigers laten de keuze voor hun verblijf meer en meer afhangen van de mening van andere reizigers op sites als TripAdvisor of Zoover. Uit recent Duits onderzoek komt naar voren dat 65 procent van alle reizigers altijd een reissite consulteert voordat zij een vakantie boeken. En <i>social commerce</i> bedrijf Reevoo berekende dat 61 procent van de Nederlandse reizigers eerder geneigd is een reis te boeken wanneer er recensies over zijn te vinden. De belangen zijn groot: voor aanbieders van producten en diensten kunnen online recensies het verschil maken tussen winst en verlies. Michael Luca van Harvard Business School becijferde het belang ervan voor de gerecenseerden: uit zijn analyse van de Amerikaanse restaurantsite Yelp (een soort Iens) bleek dat als het gemiddelde oordeel van een restaurant met één ster toeneemt, de inkomsten van dat restaurant met 5 tot 9 procent stijgen.</p>
<p>Reviews zorgen er volgens de analyse van Reevoo óók voor dat bezoekers 5,5 keer zo lang op een site blijven hangen, wat de kans vergroot dat zij ook echt een reis boeken én de advertentieomzet van de websites omhoog stuwen. ‘Voor consumenten én aanbieders zijn recensies onmisbaar geworden,’ zegt Ivar Vermeulen, universitair docent communicatiewetenschap aan de VU en gespecialiseerd in online reviews en consumentengedrag. ‘Het gaat om miljarden en dat zal alleen maar blijven toenemen.’</p>
<p><b>Koud kunstje</b></p>
<p>TripAdvisor, en het soortgelijke HolidayCheck of het van oorsprong Nederlandse Zoover, doen precies waar menige internetprofeet altijd van droomde: zij brengen de belofte van het web als een democratisch medium in de praktijk. Hier heeft de gewone gebruiker de macht in handen. Hier bepaalt <i>the wisdom of the crowd</i> wat mooi is en wat lelijk, wat waar is en wat fictie, wat vijf sterren verdient en wat niet meer dan één.</p>
<p>De grote kracht van deze <i>user generated content</i> sites is de toegankelijkheid ervan: het is voor iedereen een koud kunstje om een recensie te schrijven. Je hebt geen geloofsbrieven nodig of betaald lidmaatschap. Een e-mailadres is genoeg. Enorm democratisch, hartstikke 2.0, maar die openheid roept wel de vraag op hoe betrouwbaar de recensies op de TripAdvisors van deze wereld eigenlijk zijn. Als het voor een bezoeker appeltje-eitje is om een mening te geven, dan is het voor een hoteleigenaar net zo makkelijk om een weergaloze vijfsterrenrecensie over zijn eigen hotel te schrijven, of een dodelijke over de grootste concurrent.</p>
<p>De afgelopen tijd ligt de betrouwbaarheid van gebruikersrecensies onder vuur. Vooral na een aantal incidenten met dé recensiesite onder de recensiesites: Amazon, het bedrijf dat van al het geld dat in de Verenigde Staten aan boeken wordt besteed eenderde opstrijkt. De site bleek kort achter elkaar wel erg makkelijk manipuleerbaar: schrijvers schreven onder aliassen lovende stukken over hun eigen boeken; bestsellerauteur Timothy Ferriss had zijn vele fans aangespoord recensies te schrijven over zijn nieuwe boek – in ruil voor datzelfde boek; recordrecensent Harriet Klausner laadde de verdenking van fraude op zich nadat bekend was geworden dat zij in tien jaar tijd dertigduizend boeken had gerecenseerd die óók nog eens állemaal vier of vijf sterren ontvingen; en vorige week kwam naar buiten dat een groep die zichzelf de ‘Michael Jackson’s Rapid Response Team to Media Attacks’ noemt een nieuwe kritische biografie over de <i>King of Pop</i> letterlijk kapot had gerecenseerd. Ze bombardeerden Amazon met éénsterrecensies, waardoor de algoritmes van de boekengigant het boek onzichtbaar maakten op de site en het zelfs enige tijd van de site werd gehaald (zo werkt Amazon). Naar aanleiding van deze en eerdere voorvallen verwijderde Amazon duizenden recensies en pasten ze het reviewbeleid aan.</p>
<p>Hoe zit dat in de reisbranche? Kan een site als TripAdvisor de claim op de eigen website ‘eerst de waarheid, dan op weg’ wel waarmaken? Kun je als reiziger vertrouwen op de authenticiteit van al die onbekende vakantiegangers?</p>
</p></div>
<figure id="post-43703 media-43703" class="align-none"><img decoding="async" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2013/01/ebe9b586-6b0c-4144-88d1-25c230e69fb8_Schermafbeelding-2013-01-25-om-12.21.13_preview1.jpg" alt="Illustratie: Paul Faassen" /><figcaption>Illustratie: Paul Faassen</figcaption></figure>
<div class="wpg-element paragraph">
<p><b>Reputatie</b></p>
<p>Niet alle reisrecensiesites zijn zo toegankelijk als TripAdvisor. Bij sommige, zoals Booking en Expedia, kan een gast pas een hotel bespreken als hij kan bewijzen dat hij er ook daadwerkelijk heeft geslapen. Andere sites, zoals airbnb.com, waar gebruikers huizen, kamers en appartementen aan elkaar verhuren, zijn een soort sociale netwerken. Hier wordt anonimiteit niet gewaardeerd en als gebruiker heb je een reputatie hoog te houden. Bij TripAdvisor en Zoover speelt reputatie ook een rol – als je al langer meedraait en veel recensies hebt geplaatst, dan stijg je in de hiërarchie. Bij beide sites bestaat ook de mogelijkheid om hem aan je Facebook-account te koppelen waardoor er een extra laag betrouwbaarheid wordt toegevoegd – bij je vrienden wil je niet te boek staan als een recensiefraudeur. Maar dat is niet verplicht: iedereen kan anoniem recensies schrijven.</p>
<p>‘Bij een site als booking.com kun je ervan uitgaan dat het een echte recensie is,’ zegt Peter Boermans, oprichter van Olery, een bedrijf dat online reviews van hotels analyseert. ‘Bij TripAdvisor en Zoover weet je het nooit helemaal zeker.’ Olery heeft een enorme database met reviews van alle mogelijke sites en sociale netwerken en kan zo zijn klanten – grote hotelketens – adviseren over hun ‘online reputatie’.</p>
<p>Boermans relativeert het effect van niet-betrouwbare recensies op TripAdvisor. ‘Op internet geldt de wet van de grote getallen. Als een hotel honderd reviews heeft, dan worden de eventuele valse recensies vanzelf weggefilterd.’</p>
<p>Dat klopt: de massaliteit van open recensie­sites is een kracht. Hoe meer recensies, hoe kleiner de kans om met een neprecensie het totaalbeeld te beïnvloeden. Maar vertel dat maar eens aan de eigenaar van het Bastion Hotel in Nijmegen. Dit hotel bungelde onderaan op de lijst van beste hotels in Nijmegen op Zoover. De oorzaak was één negatieve recensie van iemand die niet meer binnen werd gelaten na twaalf uur ’s nachts. Deze ‘recensent’ gaf het hotel drie enen, terwijl hij nooit binnen was geweest. Twee verslaggevers van het vakblad <i>Misset Horeca</i> – waar dit voorval in beschreven staat – schreven vervolgens vijf positieve recensies over het hotel. Dat deden ze onder verschillende namen, maar vanaf dezelfde computer. Resultaat: het Bastion Hotel kwam bovenaan de ranglijst te staan.</p>
<p>Het manipuleren van grote hotels met duizenden reviews tegelijk lijkt zo goed als onmogelijk; kleinere hotels of accommodaties op meer afgelegen plekken zijn vatbaarder voor frauduleuze recensies.</p>
<p>Dat komt overeen met de bevindingen van drie onderzoekers van de Amerikaanse universiteiten Yale, Dartmouth en USC. Zij vergeleken de beoordelingen van hotels op TripAdvisor met die van Expedia, waar alleen recensies op staan van gasten die in het hotel zijn geweest. De wetenschappers focusten op hotels waar zich tussen de twee reviewsites grote verschillen in beoordeling voordeden. Wat bleek? Kleine hotels hadden op het toegankelijke TripAdvisor tien procent meer kans op een vijfsterrenrecensie dan op Expedia. De verwachting dat dit verschil te wijten was aan valse recensies werd versterkt door een andere interessante vinding: hotels die kleine hotelletjes als nabije concurrent hebben, liepen bij TripAdvisor zestien procent meer kans op een éénsterrecensie of tweesterrenrecensies dan bij Expedia. Volgens de onderzoekers is dat een vrij sterke aanwijzing dat juist kleine hotels de concurrentie in een kwaad daglicht proberen stellen.</p>
</p></div>
<div class="wpg-element streamer">
<blockquote>
<p>Deze &#8216;recensent&#8217; gaf het hotel drie enen, terwijl hij nog nooit binnen was geweest</p>
</blockquote>
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
<p><b>Broeinest van fraude</b></p>
<p>Als we de Britse <i>online reputation management consultant</i> KwikChex moeten geloven, dan is Trip­Advisor een broeinest van fraude. Het bedrijf schat in dat wel 10 van de 75 miljoen recensies op TripAdvisor gefabuleerd zijn. KwikChex doet al een paar jaar onderzoek naar reviewsites en de conclusie is telkens dat sites waar anoniem gerecenseerd kan worden ook áltijd misbruikt worden. Zo vonden ze bijvoorbeeld recensies waarin hotels werden beticht van creditcardfraude en het serveren van bedorven voedsel die, na grondig onderzoek, volledig uit de duim waren gezogen. KwikChex neemt geregeld ook zelf de proef op de som door steekproefsgewijs valse recensies te schrijven. Dat lukt bijna altijd.</p>
<p>Mede door het werk van KwikChex en honderden klachten van hoteliers dwong de Advertising Standards Authority, de Britse Reclame Code Commissie, vorig jaar februari TripAdvisor om de belofte ‘reviews you can trust’ van de Britse site te halen. TripAdvisor mocht niet meer ‘claimen of impliceren dat alle recensies die op de website verschijnen van echte reizigers komen eerlijk, echt of betrouwbaar zijn’.</p>
<p>Diezelfde maand stelde TripAdvisor een <i>director of content integrity</i> aan. Andrew Marane, een Amerikaanse oud-marinier met vijftien jaar ervaring als georganiseerde misdaadbestrijder, werd verantwoordelijk voor het opsporen en elimineren van frauduleuze recensies op de site. ‘Het is belangrijk om dit gedrag in de kiem te smoren,’ lichtte Marane toe. ‘Vanwege de potentiële economische impact op de accommodaties die op de site staan en op TripAdvisor zelf.’ TripAdvisor maakte Maranes benoeming met veel bombarie wereldkundig. De boodschap van het pr-offensief: wij erkennen dit probleem. En we zitten er bovenop.</p>
</p></div>
<figure id="post-43703 media-43703" class="align-none"><img decoding="async" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2013/01/6a45cf1a-7fb3-40ba-8b55-898fee0add31_Schermafbeelding-2013-01-25-om-12.22.16_preview1.jpg" alt="Illustratie: Paul Faassen" /><figcaption>Illustratie: Paul Faassen</figcaption></figure>
<div class="wpg-element paragraph">
<p><b>Levendige markt</b></p>
<p>Je kunt als hoteleigenaar zelf een valse recensie schrijven. Maar je kunt er ook iemand voor inhuren. Wie zich verdiept in de wereld van de online recensies ontdekt dat er een levendige markt is ontstaan rondom valse reviews. Onderzoeksbureau Gartner voorspelde een paar maanden geleden dat in 2014 10 tot 15 procent van de online reviews nep zullen zijn – niet alleen in de reisbranche, maar op álle sociale netwerken en sites waar consumenten recensies kunnen achterlaten. Een van de trends die Gart­ner opviel, was dat bedrijven derde partijen inschakelden om positieve recensies te schrijven over hun product of dienst. En, inderdaad, even googelen levert veel verhalen op van hotels (én restaurants, én schrijvers, én fabrikanten, et cetera) die commerciële tekstbureautjes inzetten om hun product aan te prijzen. Zo deed het Duitse blad <i>Computer Bild</i> zich vorig jaar voor als elektronicafabrikant en benaderde online tekstbureautjes met de vraag of zij tegen betaling positieve recensies wilden schrijven over hun product. Dat was voor twee bureaus geen enkel probleem: zij boden aan 35 valse recensies te schrijven voor 190 en 299 euro. Eén bedrijf bezwoer zelfs dat het desgewenst duizend valse reviews per maand kon leveren.</p>
</p></div>
<div class="wpg-element streamer">
<blockquote>
<p>&#8216;Ik kan je best helpen aan goede recensies. Voor zes cent per woord&#8217;</p>
</blockquote>
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
<p><b>Discretie verzekerd</b></p>
<p>Bestaan dergelijke bedrijven ook in Nederland? We namen de proef op de som. Op de Nederlandse subsite van het internationale online advertentienetwerk Craigslist vonden we één kandidaat. ‘Our professional graduate copywriters in the Philippines are here to help you,’ beloofde een advertentie. Op Google zochten wij verder en we maakten een selectie van twaalf tekstbureaus. Deze lijst was redelijk willekeurig gekozen, hoewel we wel een lichte voorkeur hadden voor bedrijfjes die ons ‘meer klanten’, ‘meer bezoekers’ of ‘meer geld’ beloofden. Het onderzoek – voor zover je daarvan kunt spreken – duurde niet langer dan een uur.</p>
<p>Vervolgens stuurden we de twaalf bureaus een mail waarin we ons voordeden als Joachim van der Woude, een (niet-bestaande) eigenaar van een klein Amsterdams hotel. ‘Op verschillende recensiewebsites zoals TripAdvisor staan een aantal nare negatieve reacties over mijn hotel die een slechte invloed op mijn zaak hebben,’ schreven we. ‘Ik hoop dat uw bedrijf mij kan helpen om met positieve recensies het imago van mijn hotel te verbeteren. Dat uw schrijvers op iedere site een paar positieve reacties plaatsen waardoor mijn hotel hoger op de rankings eindigt en meer klanten aantrekt. Graag ontvang ik van u een offerte.’</p>
<p>In totaal reageerden zes van de twaalf bureaus. Allemaal binnen 24 uur. ‘Dank voor je aanvraag,’ schreef een tekstschrijver vriendelijk terug. ‘Helaas past dit niet binnen ons integriteitsbeleid.’ Nadat we nog wat aandrongen bij een bedrijf dat in eerste instantie de boot afhield, kregen we de ietwat geïrriteerde reactie: ‘Ik heb in mijn vorige mail geprobeerd aan te geven dat ik, los van morele en juridische implicaties, ook als marketeer niet geloof in het uit de duim zuigen van gasten-reviews.’ Een ander schreef: ‘wellicht goed om aan te geven dat wij als online marketingbureau geen recensies schrijven voor klanten! Gezien de huidige situatie verwacht ik dan ook niet dat wij jou verder kunnen helpen.’</p>
<p>Maar niet iedereen hield er een dergelijke beroepsethiek op na. ‘Beste Joachim, Hartelijk bedankt voor je berichtje, we helpen je graag verder!’ antwoordde een bureau binnen één uur. ‘Al­vo­rens we een offerte kunnen opstellen, hebben we het volgende van je nodig: de URL van de website van je hotel en het gewenste aantal positieve reviews. Met vriendelijke groet, …’</p>
<p>Een ander tekstbureau kwam liever meteen ter zake: ‘Erg vervelend al die negatieve recensies. Ik kan je best helpen aan een aantal positieve recensies. Aangezien ik niet weet om hoeveel recensies het precies gaat en hoeveel tekst iedere recensie minimaal moet bevatten, houd ik het simpel en hanteer ik een woordtarief van 6 cent.’ We legden uit dat we ongeveer tien recensies wilden op verschillende reissites zoals Zoo­ver en TripAdvisor. ‘10 positieve recensies is geen probleem,’ antwoorde dit tekstbureau. ‘Ik zou niet meer dan 50 woorden per recensie gebruiken, dus kom je hooguit uit op een prijs van 10x50x6 cent = 30 euro, exclusief btw. Het kan voor het weekend al klaar zijn. Alleen nog even een akkoordbevestiging en ik ga voor je aan de slag.’ We schreven dat het natuurlijk niet de bedoeling was dat de buitenwereld zag dat het om valse recensies ging. Het tekstbureau antwoordde: ‘uiteraard is discretie verzekerd’.</p>
<p>Anderhalve dag later kregen we tien recensies opgestuurd. En een factuur van 36,30 euro, inclusief btw.</p>
<p>Mocht u binnenkort een weekendje Am­ster­dam willen plannen en komt u op Trip-Ad­vi­sor en Zoover lovende recensies tegen over een hotel in de binnenstad, een ‘sympathiek adresje’, met een ‘prima propere kamer’, gelegen op een ‘mooie locatie’ met ‘prima wifi’ en ‘uitstekende ov-verbinding’, wees dan gewaarschuwd. Want ‘Bert uit ’s Hertogenbosch’, ‘Ju­les en Peter uit Middelburg’, die ‘Vrien­den­groep uit Enschede’ en een ‘Jong gezin uit Zwolle’ hebben het hotel nog nooit van binnen gezien. </p>
<p><i>Met medewerking van David Hompes</i></p>
</p></div>
<figure id="post-43703 media-43703" class="align-none"><img decoding="async" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2013/01/abffe273-dbac-47d1-8f33-146711ec5a23_Schermafbeelding-2013-01-25-om-11.46.14_preview1.jpg" alt="Illustratie: Paul Faassen" /><figcaption>Illustratie: Paul Faassen</figcaption></figure>
<div class="wpg-element paragraph">
<h3>Kader</h3>
<p><b>Hoe herken ik een neprecensie?</b></p>
<p>Doe eerst antecedentenonderzoek naar de recensent. Heeft die meer recensies geschreven op de site? (In principe een goed teken.) Zijn die allemaal extreem positief of negatief? (Slecht teken.) Heeft hij kort achter elkaar meerdere recensies geschreven? (Slecht teken.) En heeft hij een gekke naam of emailadres? (Slecht teken.)</p>
<p>Maar dan ben je er nog niet. Kijk maar eens naar deze volgens wetenschappers typische neprecensie:</p>
<p>‘Mijn man en ik verbleven in het James Chicago Hotel voor onze trouwdag. Deze plek is geweldig! Vanaf het moment dat wij arriveerden wisten we dat we de juiste keuze hadden gemaakt! De kamers zijn PRACHTIG en de medewerkers zijn erg attent en geweldig!! De omgeving van het hotel is top, omdat ik zo van winkelen hou had ik me echt niks meer kunnen wensen!! We zullen zeker terug gaan naar Chicago en we zullen zeker terug gaan naar het James Chicago Hotel.’</p>
<p>Op het eerste oog lijkt daar niet heel veel mis mee. Toch zitten er een paar veelvoorkomende ‘trucs’ in. Pas als bezoeker altijd op voor:</p>
<p>&#8211; Veel superlatieven;</p>
<p>&#8211; Veel bijvoegelijke naamwoorden;</p>
<p>&#8211; Veel uitroeptekens!!!!;</p>
<p>&#8211; Het veelvuldig benoemen van de volledige naam van het hotel;</p>
<p>&#8211; CAPS LOCK.</p>
<p>Het Chicago-voorbeeld komt uit een onderzoek van Cornell University naar <i>fake reviews</i>.</p>
<p>Door met software tweehonderd echte en tweehonderd valse reviews met elkaar te vergelijken, destilleerden zij nog twee eigenschappen van valse online recencies:</p>
<p>&#8211; Het veelvuldig gebruik van de eerste persoon enkelvoud: ‘ik’, ‘ik’, ik’;</p>
<p>&#8211; Fake recensies hebben de neiging om de nadruk te leggen op externe aspecten die niets met het hotel te maken hebben. Zoals: ‘mijn man’ en ‘winkelen’. Terwijl echte recensies meer ‘ruimtelijke’ woorden gebruiken zoals ‘klein’, ‘badkamer’, ‘locatie’.</p>
<p>Maar de belangrijkste conclusie van de Cornell onderzoekers luidde dat mensen belabberd zijn in het opsporen van neprecensies. Wij herkennen ze simpelweg niet. Het team van Cornell University ontwikkelde daarom een ingewikkeld algoritme dat ze met negentig procent zekerheid op kan sporen. Het mooie is dat zij daar een website omheen bouwden. Bent u een verdachte recensie op het spoor, ga dan naar reviewskeptic.com, vul de recensie in en u krijgt direct te horen of hij klopt of niet.</p>
</p></div>


Reisspecial – ‘De kamers zijn echt PRACHTIG!!!’

De zorgpostcodeloterij

<div class="lead">Ab Klink geeft in Vrij Nederland toe zich te hebben verkeken op de effecten van de marktwerking in de zorg. ‘Wij vertrouwden erop dat medici niet meer zouden gaan behandelen.’</div>
<div class="wpg-element paragraph">
<p>Deze week in Vrij Nederland: &#8216;de zorgcodepostcodeloterij&#8217;, een artikel over de grote verschillen in ziekenhuiszorg tussen regio’s. Uit verschillende onderzoeken blijkt dat waar iemand woont in hoge mate bepaalt welke zorg hij krijgt: inwoners uit sommige gemeenten ondergaan veel vaker operaties dan bewoners uit andere gemeenten. En dat komt niet omdat ze meer medische klachten hebben.</p>
</p></div>
<div class="wpg-element paragraph">
<p>Een van de belangrijkste verklaringen hiervoor is het financieringsmodel van het Nederlandse zorgsysteem: artsen en ziekenhuizen worden per verrichting betaald. Ziekenhuizen moeten dus productie draaien. Dit &#8216;perverse effect&#8217; leidt ertoe dat sommige ziekenhuizen overbodige behandelingen uitvoeren en verklaart waarom het ene ziekenhuis meer behandelt dan het andere &#8211;  zonder dat daar medische gronden voor zijn. </p>
<p>Ab Klink, Minister van Volksgezondheid tussen 2007 en 2010, zegt daarover: &#8216;Kwaliteit is eigenlijk nooit een aandachtspunt geweest in de bekostiging van de zorg. Binnen dit systeem belonen we alleen de verrichtingen. Dat moet veranderen.&#8217;</p>
<p>Toch was Klink als minister medeverantwoordelijkheid voor de uitvoering van de marktwerking en het huidige betalingsmodel. Marcel Levi, de bestuursvoorzitter van het Academisch Medisch Centrum, zegt: ‘Daar zal hij misschien een beetje spijt van hebben. Hij dacht dat de prijzen omlaag zouden gaan en dat is ook gebeurd. Tegelijkertijd zijn artsen en ziekenhuizen gewoon heel veel gaan doen en is het volume geëxplodeerd.’</p>
<p>Ab Klink zegt in reactie daarop dat ‘dat inzicht’ tijdens zijn ministerschap ontstond en dat hij een ‘nieuwe agenda’ heeft ingezet om die volumegroei tegen te gaan en kwaliteit meer centraal stellen. ‘Maar,’ erkent de oud-bewindvoerder, ‘het is absoluut een feit dat we eerder naar de prijs keken dan naar de volumeontwikkeling’. Klink geeft toe dat hij en zijn ambtenaren zich hebben verkeken op de effecten van de marktwerking. ‘Wij vertrouwden erop dat medici niet méér gingen behandelen als zij meer financiële prikkels zouden krijgen.’</p>
<p>Het gehele artikel leest u <a href="https://www.vn.nl/Archief/Samenleving/Artikel-Samenleving/De-zorgpostcodeloterij-1.htm" class="normal" title="https://www.vn.nl/Archief/Samenleving/Artikel-Samenleving/De-zorgpostcodeloterij-1.htm">hier</a>.</p>
</p></div>


Oud-minister verkeek zich op effecten marktwerking zorg

Tomas Vanheste

Profiel: Roel Coutinho

‘Ik ben de uitvinder’

<p>Bladwijzers / De beste online bronnen bij het nieuws</p>
<p>Adam Curtis/BBC; Che Guevara</p>
<p>In 1965 trok Che Guevara van Cuba naar de Democratische Republiek Congo, schoor zijn baard en snor af en reisde naar Oost-Congo. Vanuit daar wilde de revolutionair het land omtoveren in een socialistische heilstaat. Hasta la Victoria Siempre? Nee, niet bepaald. Guevara vergistte zich in het geloof onder de Congolese rebellen in &#8216;Dawa&#8217;, magie, en slaagde er niet in hen te transformeren tot de &#8216;nieuwe mannen&#8217; die samen met hem de revolutie moesten ontketenen. Guevara droop af en vestigde zich in Bolivia, voor de volgende poging. Journalist Adam Curtis geeft in zijn blog op de site van de BBC een bloemlezing van deze en andere curieuze pogingen van niet-Congolezen om de loop van de geschiedenis van het land te beïnvloeden. Wie deze beelden ziet en de verhalen leest &#8211; van westerse huursoldaten tot Dian Fossey (Gorillas in the Mist) &#8211; begrijpt beter waarom zelfs Che het land niet naar zijn hand wist te zetten.</p>
<p>The New York Review of Books; Standdaardwerken</p>
<p>Voor de doorbijters: in The New York Review of Books besprak oud-journalist en Afrika-expert Howard French in 2009 een aantal standaardwerken over Congo. In het lijvige artikel probeert French de strijd die daar al jaren woedt, &#8216;een van de meest destructieve oorlogen van de moderne geschiedenis&#8217; die &#8216;vreemd genoeg genegeerd is in de westerse pers&#8217; te duiden en van een historische context te voorzien. Dat lukt, alleen eist hij wel enige concentratie van zijn lezers. Het artikel laat duidelijk zien welke rol de etnische groepen spelen, wat het belang is van de grondstoffen die Oost-Congo herbergt en wat de invloed is van buurland Rwanda op het conflict. French trekt aan het eind van zijn stuk van vierduizend woorden een weinig optimistische conclusie: &#8216;Where contending ethnic groups want to get hold of the region&#8217;s spoils, it will be impossible to end this catastrophe.&#8217;</p>
<p>Vrij Nederland; Van Reybrouck</p>
<p>David Van Reybrouck schreef in 2010 een nieuw standaardwerk over het land: Congo. Een geschiedenis en ontving daar onder andere de AKO-literatuurprijs voor. In een interview met Vrij Nederland in juni 2010 vertelt de schrijver over het Belgische kolonialistische verleden en zijn persoonlijke fascinatie met het land. En hij geeft aan waarom conflicten in het gebied zo goed als onvermijdelijk zijn. &#8216;Bij de jonge generatie in Oost-Congo is geweld doodgewoon, net zoals geluk dat ooit bij ons was.&#8217;</p>
<p>Vice; Kuifje in Afrika</p>
<p>Het Amerikaanse online magazine Vice maakte een vijfdelige videoreportage over Congo. Centraal staat de zoektocht naar coltan, het mineraal dat essentieel is voor mobiele telefoons en computers. Het verslag doet erg Amerikaans aan en de verslaggever behandelt zijn publiek zoals Kuifje in Afrika met een camera zou doen, maar toch maken de opnamen uit de Congoleze jungle indruk.</p>
<p>Mediastorm; A rape of a nation</p>
<p>Fotograaf Marcus Bleasdale vertelt het verhaal van de &#8216;vloek&#8217; van Congo: de aanwezigheid van grote hoeveelheden goud en diamant. Volgens Bleasdale is het gevecht om deze bronnen de oorzaak van de oorlog, de armoede en het seksuele geweld. Dat illustreert hij met rauwe zwart-witfotografie.</p>
<p>Vrij Nederland; Nationaal Park</p>
<p>Midden in het strijdtoneel van Oost-Congo ligt het wonderschone Nationaal Park Virunga, door Unesco aangewezen als beschermd werelderfgoed. Tweehonderdvijftig van de laatste achthonderd berggorilla&#8217;s ter wereld leven hier. Maar de dichte jungle van Virunga is ook een geliefde schuilplaats voor gewapende milities. Bovendien azen energiebedrijven op de olie die er in de grond zit. De Belgische parkdirecteur Emmanuel de Merode probeert het park met man en macht te beschermen tegen dreigende olieboringen, stropers en oprukkende rebellen. Al tientallen rangers kwamen daarbij om. Een jaar geleden was Vrij Nederland in het park. De Merode en zijn team hoopten dat het park in de zomer van 2012 weer open zou zijn voor toeristen, de inkomstenbron waarop het management de hoop heeft gevestigd. Maar de afgelopen maanden werd rondom het hoofdkwartier en de net gebouwde lodge zwaar gevochten. Toerisme in Virunga lijkt voorlopig heel ver weg.</p>
<p>Gorillacd.org; Dicht informatienetwerk</p>
<p>De Merode en zijn team houden vrijwel dagelijks een blog met veel fotomateriaal bij over de ontwikkelingen in het park en de nabije omgeving. De door de rebellen ingenomen stad Goma ligt op zo&#8217;n veertig kilometer van het hoofdkwartier in Rumangabo, de parkwachters hebben een dicht informatienetwerk in de streek. Zo ziet oorlog in Congo eruit, onderkoeld beschreven door de ogen van een team internationale natuurbeschermers: &#8216;Balemba and about 30 rangers hid in the offices, crouched on the floor during the worst of the fighting with mortars and tanks firing at each other just meters away.&#8217; De Merode, nadat de communicatieapparatuur in een gevecht werd vernield: &#8216;Unfortunately, but the morale remains in tact.&#8217; De afgelopen dagen is het blog minder up to date omdat de internetverbinding traag is. In plaats daarvan post het team berichten op Facebook.</p>
<p>Project Gutenberg; Heart of Darkness</p>
<p>De klassieker uit 1899 van Joseph Conrad is in zijn geheel gratis te downloaden én te lezen op de site van Project Gutenberg. Over de zoektocht per stoomboot over de rivier de Congo naar Mr. Kurtz. &#8216;The Horror! The Horror!&#8217;</p>
<p>Varia; Volgen</p>
<p>Op vn.nl vindt u een aantal blogs en sites die u kunt volgen om op de hoogte te blijven over Congo. Onder andere het twitteraccount van Volkskrant- en NOS-verslaggever Kees Broere, die op 24 november meldde: &#8216;A young mother near #Goma told us the name of her one week&#8217;s old daughter. Esperance: Hope. If not hope, then at least let&#8217;s keep Hope alive.&#8217;</p>
<p>Ga voor deze bronnen naar vn.nl/congo</p>


Sophie Derkzen

In Congo

<div class="lead">Kijk hier als u wilt weten waar het geweld in Oost-Congo vandaan komt.</div>
<div class="wpg-element paragraph">
<h3>Che Guevara</h3>
<p><a href="https://www.bbc.co.uk/blogs/adamcurtis/congo/" class="normal" title="https://www.bbc.co.uk/blogs/adamcurtis/congo/"><em>Adam Curtis/BBC</em></a><br />In 1965 trok Che Guevara van Cuba naar de Democratische Republiek Congo, schoor zijn baard en snor af en reisde naar Oost-Congo. Vanuit daar wilde de revolutionair het land omtoveren in een socialistische heilstaat. Hasta la Victoria Siempre? Nee, niet bepaald. Guevara vergistte zich in het geloof onder de Congolese rebellen in &#8216;Dawa&#8217;, magie, en slaagde er niet in hen te transformeren tot de &#8216;nieuwe mannen&#8217; die samen met hem de revolutie moesten ontketenen. Guevara droop af en vestigde zich in Bolivia, voor de volgende poging. Journalist Adam Curtis geeft in zijn blog op de site van de BBC een bloemlezing van deze en andere curieuze pogingen van niet-Congolezen om de loop van de geschiedenis van het land te beïnvloeden. Wie deze beelden ziet en de verhalen leest &#8211; van westerse huursoldaten tot Dian Fossey <em>(Gorillas in the Mist)</em> &#8211; begrijpt beter waarom zelfs Che het land niet naar zijn hand wist te zetten.</p>
</p></div>
<div class="wpg-element paragraph">
<h3>Standdaardwerken</h3>
<p><a href="https://www.nybooks.com/contributors/howard-w-french/" class="normal" title="https://www.nybooks.com/contributors/howard-w-french/"><em>The New York Review of Books</em></a><br />Voor de doorbijters: in <em>The New York Review of Books</em> besprak oud-journalist en Afrika-expert Howard French in 2009 een aantal standaardwerken over Congo. In het lijvige artikel probeert French de strijd die daar al jaren woedt, &#8216;een van de meest destructieve oorlogen van de moderne geschiedenis&#8217; die &#8216;vreemd genoeg genegeerd is in de westerse pers&#8217; te duiden en van een historische context te voorzien. Dat lukt, alleen eist hij wel enige concentratie van zijn lezers. Het artikel laat duidelijk zien welke rol de etnische groepen spelen, wat het belang is van de grondstoffen die Oost-Congo herbergt en wat de invloed is van buurland Rwanda op het conflict. French trekt aan het eind van zijn stuk van vierduizend woorden een weinig optimistische conclusie: &#8216;Where contending ethnic groups want to get hold of the region&#8217;s spoils, it will be impossible to end this catastrophe.&#8217;</p>
</p></div>
<div class="wpg-element paragraph">
<h3>Van Reybrouck</h3>
<p><em><a href="https://www.vn.nl/boeken/non-fictie/congo-een-geschiedenis-david-van-reybrouck/" class="normal" title="https://www.vn.nl/boeken/non-fictie/congo-een-geschiedenis-david-van-reybrouck/">Vrij Nederland</a></em><br />David Van Reybrouck schreef in 2010 een nieuw standaardwerk over het land: <em>Congo. Een geschiedenis</em> en ontving daar onder andere de AKO-literatuurprijs voor. In <a href="https://www.vn.nl/Archief/Samenleving/Artikel-Samenleving/Ik-heb-heimwee-naar-het-rebellengebied.htm" class="normal" title="https://www.vn.nl/Archief/Samenleving/Artikel-Samenleving/Ik-heb-heimwee-naar-het-rebellengebied.htm">een interview met Vrij Nederland</a> in juni 2010 vertelt de schrijver over het Belgische kolonialistische verleden en zijn persoonlijke fascinatie met het land. En hij geeft aan waarom conflicten in het gebied zo goed als onvermijdelijk zijn. &#8216;Bij de jonge generatie in Oost-Congo is geweld doodgewoon, net zoals geluk dat ooit bij ons was.&#8217;</p>
</p></div>
<div class="wpg-element paragraph">
<h3>Kuifje in Afrika</h3>
<p><a href="https://www.vice.com/vice-news/the-vice-guide-to-congo-1" class="normal" title="https://www.vice.com/vice-news/the-vice-guide-to-congo-1"><em>Vice</em></a><br />Het Amerikaanse online magazine <em>Vice</em> maakte een vijfdelige videoreportage over Congo. Centraal staat de zoektocht naar coltan, het mineraal dat essentieel is voor mobiele telefoons en computers. Het verslag doet erg Amerikaans aan en de verslaggever behandelt zijn publiek zoals Kuifje in Afrika met een camera zou doen, maar toch maken de opnamen uit de Congoleze jungle indruk.</p>
</p></div>
<div class="wpg-element paragraph">
<h3>A rape of a nation</h3>
<p><em><a href="https://mediastorm.com/publication/rape-of-a-nation" class="normal" title="https://mediastorm.com/publication/rape-of-a-nation">Mediastorm</a></em><br />Fotograaf Marcus Bleasdale vertelt het verhaal van de &#8216;vloek&#8217; van Congo: de aanwezigheid van grote hoeveelheden goud en diamant. Volgens Bleasdale is het gevecht om deze bronnen de oorzaak van de oorlog, de armoede en het seksuele geweld. Dat illustreert hij met rauwe zwart-witfotografie.</p>
</p></div>
<div class="wpg-element paragraph">
<h3>Nationaal Park</h3>
<p><a href="https://www.vn.nl/Archief/Buitenland/Artikel-Buitenland/Safari-op-een-groen-slagveld.htm" class="normal" title="https://www.vn.nl/Archief/Buitenland/Artikel-Buitenland/Safari-op-een-groen-slagveld.htm"><em>Vrij Nederland</em></a><br />Midden in het strijdtoneel van Oost-Congo ligt het wonderschone Nationaal Park Virunga, door Unesco aangewezen als beschermd werelderfgoed. Tweehonderdvijftig van de laatste achthonderd berggorilla&#8217;s ter wereld leven hier. Maar de dichte jungle van Virunga is ook een geliefde schuilplaats voor gewapende milities. Bovendien azen energiebedrijven op de olie die er in de grond zit. De Belgische parkdirecteur Emmanuel de Merode probeert het park met man en macht te beschermen tegen dreigende olieboringen, stropers en oprukkende rebellen. Al tientallen rangers kwamen daarbij om. Een jaar geleden was Vrij Nederland in het park. De Merode en zijn team hoopten dat het park in de zomer van 2012 weer open zou zijn voor toeristen, de inkomstenbron waarop het management de hoop heeft gevestigd. Maar de afgelopen maanden werd rondom het hoofdkwartier en de net gebouwde lodge zwaar gevochten. Toerisme in Virunga lijkt voorlopig heel ver weg.</p>
</p></div>
<div class="wpg-element paragraph">
<h3>Dicht informatienetwerk</h3>
<p><a href="https://gorillacd.org/blog/" class="normal" title="https://gorillacd.org/blog/"><em>Gorillacd.org</em> </a><br />De Merode en zijn team houden vrijwel dagelijks een blog met veel fotomateriaal bij over de ontwikkelingen in het park en de nabije omgeving. De door de rebellen ingenomen stad Goma ligt op zo&#8217;n veertig kilometer van het hoofdkwartier in Rumangabo, de parkwachters hebben een dicht informatienetwerk in de streek. Zo ziet oorlog in Congo eruit, onderkoeld beschreven door de ogen van een team internationale natuurbeschermers: &#8216;Balemba and about 30 rangers hid in the offices, crouched on the floor during the worst of the fighting with mortars and tanks firing at each other just meters away.&#8217; De Merode, nadat de communicatieapparatuur in een gevecht werd vernield: &#8216;Unfortunately, but the morale remains in tact.&#8217; De afgelopen dagen is het blog minder up to date omdat de internetverbinding traag is. In plaats daarvan post het team berichten op <a href="https://www.facebook.com/virunga" class="normal" title="https://www.facebook.com/virunga">Facebook</a>.</p>
</p></div>
<div class="wpg-element paragraph">
<h3>Heart of Darkness</h3>
<p><a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/219" class="normal" title="https://www.gutenberg.org/ebooks/219"><em>Project Gutenberg</em></a><br />De klassieker uit 1899 van Joseph Conrad is in zijn geheel gratis te downloaden én te lezen op de site van Project Gutenberg. Over de zoektocht per stoomboot over de rivier de Congo naar Mr. Kurtz. &#8216;The Horror! The Horror!&#8217;</p>
</p></div>
<div class="wpg-element paragraph">
<h3>Volgen</h3>
<p>En tot slot een aantal blogs en sites die u kunt volgen om op de hoogte te blijven over Congo. Onder andere het Twitteraccount van <em>Volkskrant</em>&#8211; en NOS-verslaggever <a href="https://twitter.com/keesbroere" class="normal" title="https://twitter.com/keesbroere">Kees Broere</a>, die op 24 november meldde: &#8216;A young mother near #Goma told us the name of her one week&#8217;s old daughter. Esperance: Hope. If not hope, then at least let&#8217;s keep Hope alive.&#8217;</p>
<p>En verder raden wij u aan: <a href="https://www.congoresources.org/" class="normal" title="https://www.congoresources.org/">https://www.congoresources.org/</a> en <br /><a href="https://congosiasa.blogspot.nl/" class="normal" title="https://congosiasa.blogspot.nl/">https://congosiasa.blogspot.nl/</a></p>
</p></div>
<style type="text/css">.wpg-carousel-skin-tabbed .jcarousel-container-horizontal {    width: 180px;height: auto;    padding: 0;}.wpg-carousel-skin-tabbed .jcarousel-container-vertical {    width: 360px;    height: 150px;    padding: 0;}.wpg-carousel-skin-tabbed .jcarousel-clip-horizontal {    width:  180px;    height: 260px;margin-bottom: 15px;float: left;}.wpg-carousel-skin-tabbed .jcarousel-clip-vertical {    width:  360px;    height: 150px;}.wpg-carousel-skin-tabbed .jcarousel-item {list-style-image: none!important;    width: 180px;height: auto;}/*.wpg-carousel-skin-tabbed .jcarousel-item-vertical {    margin-bottom: 10px;}*/.wpg-carousel-skin-tabbed .jcarousel-item-placeholder {    background: #fff;    color: #000;}/** *  Horizontal Buttons */.wpg-carousel-skin-tabbed .jcarousel-next-horizontal {    position: absolute;    top: 73px;    right: 5px;    width: 32px;    height: 32px;    cursor: pointer;    background: transparent url(next-horizontal.png) no-repeat 0 0;}.wpg-carousel-skin-tabbed .jcarousel-next-horizontal:hover {    background-position: -32px 0;}.wpg-carousel-skin-tabbed .jcarousel-next-horizontal:active {    background-position: -64px 0;}.wpg-carousel-skin-tabbed .jcarousel-next-disabled-horizontal,.wpg-carousel-skin-tabbed .jcarousel-next-disabled-horizontal:hover,.wpg-carousel-skin-tabbed .jcarousel-next-disabled-horizontal:active {    cursor: default;    background-position: -96px 0;}.wpg-carousel-skin-tabbed .jcarousel-prev-horizontal {    position: absolute;    top: 73px;    left: 5px;    width: 32px;    height: 32px;    cursor: pointer;    background: transparent url(prev-horizontal.png) no-repeat 0 0;}.wpg-carousel-skin-tabbed .jcarousel-prev-horizontal:hover {    background-position: -32px 0;}.wpg-carousel-skin-tabbed .jcarousel-prev-horizontal:active {    background-position: -64px 0;}.wpg-carousel-skin-tabbed .jcarousel-prev-disabled-horizontal,.wpg-carousel-skin-tabbed .jcarousel-prev-disabled-horizontal:hover,.wpg-carousel-skin-tabbed .jcarousel-prev-disabled-horizontal:active {    cursor: default;    background-position: -96px 0;}/** *  Vertical Buttons */.wpg-carousel-skin-tabbed .jcarousel-next-vertical {    position: absolute;    bottom: 5px;    left: 43px;    width: 32px;    height: 32px;    cursor: pointer;    background: transparent url(next-vertical.png) no-repeat 0 0;}.wpg-carousel-skin-tabbed .jcarousel-next-vertical:hover {    background-position: 0 -32px;}.wpg-carousel-skin-tabbed .jcarousel-next-vertical:active {    background-position: 0 -64px;}.wpg-carousel-skin-tabbed .jcarousel-next-disabled-vertical,.wpg-carousel-skin-tabbed .jcarousel-next-disabled-vertical:hover,.wpg-carousel-skin-tabbed .jcarousel-next-disabled-vertical:active {    cursor: default;    background-position: 0 -96px;}.wpg-carousel-skin-tabbed .jcarousel-prev-vertical {    position: absolute;    top: 5px;    left: 43px;    width: 32px;    height: 32px;    cursor: pointer;    background: transparent url(prev-vertical.png) no-repeat 0 0;}.wpg-carousel-skin-tabbed .jcarousel-prev-vertical:hover {    background-position: 0 -32px;}.wpg-carousel-skin-tabbed .jcarousel-prev-vertical:active {    background-position: 0 -64px;}.wpg-carousel-skin-tabbed .jcarousel-prev-disabled-vertical,.wpg-carousel-skin-tabbed .jcarousel-prev-disabled-vertical:hover,.wpg-carousel-skin-tabbed .jcarousel-prev-disabled-vertical:active {    cursor: default;    background-position: 0 -96px;}</style>
<p><script src="/static/JQueryCollection/js/jquery.jcarousel-0.2.5.pack.js" type="text/javascript"></script><script src="/static/JQueryCollection/js/javascript2.js" type="text/javascript"></script></p>
<div class="mediaDossier-sources"><span class="totalLinks">9 bronnen</span><span class="colon">:</span><span class="videoNumber">1</span><span class="imageNumber">1</span><span class="textNumber">4</span><span class="websiteNumber">3</span></div>


<p>Bladwijzers / De beste bronnen bij het nieuws</p>
<p>David Simon; Powerful shit</p>
<p>‘Ik ben bewonderaar noch criticus van generaal Petraues,’ schrijft David Simon op zijn weblog. ‘Maar ik ben zeker wel een criticus van wat de journalistiek in dit land is geworden.’ Simon, de bedenker en schrijver van de televisieserie The Wire, maakt in een vlammend betoog gehakt van alle politieke commentatoren die vinden dat Petraeus zich door de affaire heeft gediskwalificeerd voor het ambt van generaal en CIA-directeur. Toen Simon zelf nog journalist was, schrijft hij, heeft hij zich voorgenomen nooit meer over seksschandalen van beroemdheden te schrijven. Dat was niet waar hij verslaggever voor was geworden. Bovendien: vreemdgaan is nou eenmaal wat mensen doen. ‘Sex, done right, is some powerful shit.’ Neem notoire vreemdgangers als Roosevelt, Eisenhower, Kennedy, Johnson, Clinton of Martin Luther King. ‘Wij hebben sommige van de slimste en meest toegewijde publieke figuren gesnapt met hun broek op de enkels,’ schrijft Simon. ‘Iedereen die kijkt naar de geschiedenis van de mens en beweert dat er een direct verband is tussen seksuele loyaliteit en politieke grootheid of moreel leiderschap is een gek of een leugenaar.’</p>
<p>Wired; Mea culpa</p>
<p>Dezelfde journalistiek die Petraeus nu veroordeelt, was eerder collectief in katzwijm gevallen voor de generaal. In een artikel op Wired.com trekt verslaggever Spencer Ackerman het boetekleed aan. De Amerikaanse pers zag in Petraeus een mythische figuur, de redder van het vaderland, ‘the wisest general in the US army’, zoals Ackerman hem in 2007 kwalificeerde. Ackerman beschrijft de subtiele manier waarop Petraeus hem en andere journalisten inpalmde, met zijn uitstraling van ‘academicus-soldaat’ in plaats van oorlogszuchtige havik, zijn openhartige off the record-gesprekken en zijn inmiddels befaamde jogsessies met journalisten. Met schaamte herinnert Ackerman zich dat hij zo blij als een kind was toen de generaal zich zijn naam nog herinnerde. Hij citeert een passage uit het boek van Petraeus’ biografe/minnares Paula Broadwell en geeft toe dat hijzelf net zo goed die vleiende woorden had kunnen schrijven. Het artikel van Ackerman is eerlijk en verhelderend en geeft een mooi inzicht in de manier waarop journalisten beïnvloed worden door personen die zij bewonderen maar tegelijkertijd kritisch moeten volgen. Toch blijft de lezer na het artikel met een aantal vragen zitten. Bijvoorbeeld: waarom komt Ackerman pas na de affaire, die in principe niets te maken heeft met Petraeus’ werk als generaal, met deze ontboezemingen? En over welke daden van de generaal zou Ackerman met terugwerkende kracht kritischer zijn geweest?</p>
<p>CNN; Blow job</p>
<p>De Amerikaanse pers was Petraeus inderdaad erg gunstig gezind. Dat kan niet gezegd worden van de jonge verslaggever Michael Hastings, die eerder al met een interview in Rolling Stone die andere ‘grote’ generaal Stanley McChrystal ten val bracht. Hastings is altijd een groot criticaster van Petraeus geweest. Waar bijna iedereen de generaal prees voor zijn werk in Irak en Afghanistan, legde Hastings consequent de keerzijden van zijn beleid bloot. In een interview met CNN fulmineert een felle Hastings tegen die andere kant van Petraeus die niemand wilde zien. In een messcherp artikel op Buzzfeed.com beschrijft hij vervolgens hoe ‘de hele filosofie van Petraeus gebaseerd was op het verhullen van de waarheid, op deceptie en op het bouwen van een vals imago.’ En dat deed hij met groot succes. ‘Ironically, despite all the media fellating, our esteemed and sex-obsessed press somehow missed the actual blow job.’</p>
<p>Runner’s World; Alfamannetje</p>
<p>Op internet worden veel grappen gemaakt over de obsessie van Petraeus met joggen. En, toegegeven, wie de verhalen van Amerikaanse verslaggevers over Petraeus leest, vraagt zich af of er nog journalisten te vinden zijn die de generaal níet tijdens het hardlopen hebben geïnterviewd. Hoogtepunt van deze jogjournalistiek is het hilarische artikel ‘The General Motors’ uit 2007, gepubliceerd in renmagazine Runner’s World. De generaal blijkt hier een dwangmatige fitnessfreak te zijn, een alfamannetje dat met alles van zijn manschappen wil winnen en zich als een onversneden drill instructor opstelt. De generaal is bovendien zo ijdel dat hij de journalist van Runner’s World een paar dagen na het gesprek ongevraagd twee gesigneerde foto’s opstuurt van hun hardloopgesprek.</p>
<p>Guardian; Surveillance state</p>
<p>Voor veel progressieve media is het echte schandaal van de affaire-Petraeus de ongekende omvang van de Amerikaanse surveillance state die is blootgelegd. Er moet dan ook geen onderzoek worden gedaan naar de slippertjes van generaals, maar naar de wijze waarop de FBI de affaire op het spoor is gekomen. Blogger en activist Glenn Greenwald zet op de site van The Guardian uiteen op welke manier de FBI zijn boekje te buiten is gegaan. Zonder bewijs of gerechtelijk bevel kon een FBI-agent grasduinen in verschillende e-mailaccounts. Door middel van digitale forensische technieken wist hij de locaties en namen van de gebruikers te achterhalen. Zo kon hij de verschillende relaties en verbanden blootleggen. Greenwald beschrijft op verongelijkte toon hoe de Amerikaanse grondwet met voeten is getreden, maar ziet ook een lichtpuntje: ‘Er is enige gerechtigheid te vinden in het feit dat een van de sterren van Amerika’s veiligheidsstaat is verwoest door hetzelfde surveillance systeem dat hij zelf heeft geïmplementeerd en moest overzien.’</p>
<p>Yahoo; Gedicteerd door e-mail</p>
<p>De affaire gaat over veel meer dan surveillance en online privacy, betoogt Virginia Hefferman. Het is óók het verhaal van het e-mailtijdperk. De relatie tussen Petraeus en Broadwell werd in stand gehouden door hun gezamenlijke Gmail account. Hier lieten de twee tortelduiven duizenden berichten voor elkaar achter in de concept-folder. Dit maakt hun affaire per definitie anders dan een affaire in de analoge wereld, schrijft mediacolumnist Hefferman. En niet alleen omdat ze vergeten waren om de juiste voorzorgsmaatregelen te treffen voor hun digitale liefdesbriefjes. ‘Nee, de hele vorm van hun affaire werd gedicteerd door het medium,’ betoogt Hefferman. ‘Het was epistolair. Het was obsessief. Het was van een afstand. Het leek hoogst intiem maar werd in feite makkelijk publiek gemaakt. Hun romance was er een gemaakt van e-mail, in de taal van e-mail, met de snelheid van e-mail, en met de risico’s en beloningen van e-mail.’</p>
<p>The Daily Show; Jon Stewart</p>
<p>En dan is er uiteraard nog televisiepresentator Jon Stewart, die op zijn eigen onnavolgbare wijze zichzelf en andere media op de hak neemt. Gewoon even kijken.</p>
<p>Ga voor deze bronnen naar vn.nl/petraeus</p>


David Petraeus

<div class="lead">De affaire rond de vreemdgaande ex-generaal en CIA-directeur heeft groteske vormen aangenomen. Wat zegt het over deze tijd?</div>
<div class="wpg-element paragraph">
<h3>Powerful shit</h3>
<p>‘Ik ben bewonderaar noch criticus van Generaal Petraues,’ <a href="http://davidsimon.com/stray-penises-and-politicos/" class="normal" title="http://davidsimon.com/stray-penises-and-politicos/">schrijft David Simon op zijn weblog</a>. ‘Maar ik ben zeker wel een criticus van wat de journalistiek in dit land is geworden.’ Simon, de bedenker en schrijver van de televisie-serie The Wire, maakt in een vlammend betoog gehakt van alle politieke commentatoren die vinden dat Patraeus zich door de affaire heeft gediskwalificeerd voor het ambt van generaal en CIA-directeur. Toen Simon zelf nog journalist was, schrijft hij, heeft hij zich voorgenomen nooit meer over seksschandalen van beroemdheden te schrijven. Dat was niet waar hij verslaggever voor was geworden. Bovendien: vreemdgaan is nou eenmaal wat mensen doen. ‘Sex, done right, is some powerful shit.’ Neem notoire vreemdgangers als Roosevelt, Eisenhower, Kennedy, Johnson, Clinton of Martin Luther King. ‘Wij hebben sommige van de slimste en meest toegewijde publieke figuren gesnapt met hun broek op de enkels,’ schrijft Simon. ‘Iedereen die kijkt naar de geschiedenis van de mens en beweert dat er een direct verband is tussen sexuele loyaliteit en politieke grootheid of moreel leiderschap is een gek of een leugenaar.’</p>
</p></div>
<div class="wpg-element paragraph">
<h3>Mea Culpa</h3>
<p>Dezelfde journalistiek die Petraeus nu veroordeelt, was eerder in collectief katzwijm voor de generaal gevallen. <a href="http://www.wired.com/dangerroom/2012/11/petraeus-cult-2/" class="normal" title="http://www.wired.com/dangerroom/2012/11/petraeus-cult-2/">In een artikel op Wired</a> trekt verslaggever Spencer Ackerman het boetekleed aan. De Amerikaanse pers zag in Petraeus een mythische figuur, de redder van het vaderland, ‘the wisest general in the US army’, zoals Ackerman hem in 2007 kwalificeerde. Ackerman beschrijft de subtiele manier waarop Petraeus hem en andere journalisten inpalmde, met zijn uitstraling van ‘academicus-soldaat’ in plaats van oorlogzuchtige havik, zijn openhartige off-the-record gesprekken en zijn inmiddels befaamde jog-sessies met journalisten. Met schaamte herinnert Ackerman zich dat hij zo blij als een kind was toen de generaal zich zijn naam nog herinnerde. Hij citeert een passage uit het boek van Petraeus’ biografe/minnares Paula Broadwell en geeft toe dat hijzelf net zo goed die vleiende woorden had kunnen schrijven. Het artikel van Ackerman is eerlijk en verhelderend en geeft een mooi inzicht in de manier waarop journalisten beinvloed worden door personen die zij bewonderen maar tegelijkertijd kritisch moeten volgen. Toch blijft de lezer na het artikel met een aantal vragen zitten. Bijvoorbeeld: waarom komt Ackerman pas na de affaire, die in principe niets te maken heeft met Petraeus’werk als generaal, met deze onboezemingen? En over welke daden van de generaal zou Ackerman met terugwerkende kracht kritischer zijn geweest? </p>
</p></div>
<div class="wpg-element paragraph">
<h3>Blow job</h3>
<p>De Amerikaanse pers was Petraeus inderdaad erg gunstig gezind. Dat kan niet gezegd worden van de jonge verslaggever Michael Hastings, die eerder al met een interview in Rolling Stone die andere ‘grote’ generaal Stanley McChrystal ten val bracht. Hastings is altijd een groot criticaster van Petraeus geweest. Waar bijna iedereen de generaal prees voor zijn werk in Irak en Afghanistan, legde Hastings consequent de keerzijden van zijn beleid bloot. <a href="http://www.youtube.com/watch?v=vkWiZEiBqMA&amp;feature=relmfu" class="normal" title="http://www.youtube.com/watch?v=vkWiZEiBqMA&amp;feature=relmfu">In een interview met CNN</a> fulmineert een felle Hastings tegen die andere kant van Petraeus die niemand wilde zien. In een messcherp artikel op Buzzfeed beschrijft hij vervolgens hoe ‘de hele filosofie van Petraeus gebaseerd was op het verhullen van de waarheid, op deceptie en op het bouwen van een vals imago.’ En dat deed hij met groot succes. ‘Ironically, despite all the media fellating, our esteemed and sex-obsessed press somehow missed the actual blow job.’ </p>
</p></div>
<div class="wpg-element paragraph">
<h3>Alfamannetje</h3>
<p>Op internet worden veel grappen gemaakt over de obsessie van Petraeus met joggen. En, toegegeven, wie de verhalen van Amerikaanse verslaggevers over Petraeus leest, vraagt zich af of er nog journalisten te vinden zijn die níet tijdens het hardlopen de generaal hebben geïnterviewd. Hoogtepunt van deze jogjournalistiek is <a href="http://www.runnersworld.com/runners-stories/general-motors?page=single" class="normal" title="http://www.runnersworld.com/runners-stories/general-motors?page=single">het hilarische artikel The General Motors</a> uit 2007, gepubliceerd in renmagazine Runner’s World. De generaal blijkt hier een dwangmatige fitnessfreak te zijn, een alfamannetje dat met alles van zijn manschappen wil winnen en zich als een onversneden drill-instructor opstelt. De generaal is bovendien zo ijdel dat hij de journalist van Runner’s World een paar dagen na het gesprek ongevraagd twee gesigneerde foto’s opstuurt van hun hardloopgesprek. </p>
</p></div>
<div class="wpg-element paragraph">
<h3>Surveillance state</h3>
<p>Voor veel progressieve media is het echte schandaal van de affaire-Petreaus de ongekende omvang van de Amerikaanse surveillance state die is blootgelegd. Er moet dan ook geen onderzoek worden gedaan naar de slippertjes van generaals, maar naar de wijze waarop de FBI de affaire op het spoor is gekomen. Blogger en activist Glenn Greenwald <a href="http://www.guardian.co.uk/commentisfree/2012/nov/13/petraeus-surveillance-state-fbi" class="normal" title="http://www.guardian.co.uk/commentisfree/2012/nov/13/petraeus-surveillance-state-fbi">zet op de site van The Guardian uiteen</a> op welke manier de FBI zijn boekje te buiten is gegaan. Zonder bewijs of gerechtelijk bevel kon een FBI-agent grasduinen in verschillende e-mailaccounts. Door middel van digitale forensische technieken wist hij de locaties en namen van de gebruikers te achterhalen. En kon zo de verschillende relaties en verbanden blootleggen. Greenwald beschrijft op verongelijkte toon hoe de Amerikaanse grondwet met voeten is getreden, maar ziet ook een lichtpuntje: ‘Er is enige gerechtgheid te vinden in het feit dat een van de sterren van Amerika’s veiligheidsstaat is verwoest door hetzelfde surveillance system dat hij zelf heeft geimplementeerd en moest overzien.’ </p>
</p></div>
<div class="wpg-element paragraph">
<h3>Gedicteerd door e-mail</h3>
<p>De affaire gaat over veel meer dan surveillance en online privacy, <a href="http://news.yahoo.com/fifty-shades-of-email--how-electronic-text-seduced-david-petraeus-11151153.html" class="normal" title="http://news.yahoo.com/fifty-shades-of-email--how-electronic-text-seduced-david-petraeus-11151153.html">betoogt Virginia Hefferman</a>. Het is óók het verhaal van het e-mailtijdperk. De relatie tussen Petraeus en Broadwell werd in stand gehouden door hun gezamenlijke G-mail account. Hier lieten de twee tortelduiven duizenden berichten voor elkaar achter in de concept-folder. Dit maakt hun affaire per definitie anders dan een affaire in de analoge wereld, schrijft mediacolumnist Hefferman. En niet alleen omdat ze vergeten waren om de juiste voorzorgsmaatregelen te treffen voor hun digitale liefdesbriefjes. ‘Nee, de hele vorm van hun affaire werd gedicteerd door het medium,’ betoogt Hefferman. ‘Het was epistolair. Het was obsessief. Het was van een afstand. Het leek hoogst intiem maar werd in feite makkelijk publiek gemaakt. Hun romance was er een gemaakt van e-mail, in de taal van e-mail, met de snelheid van e-mail, en met de risico’s en beloningen van e-mail.’ </p>
</p></div>
<div class="wpg-element paragraph">
<h3>Jon Stewart</h3>
<p>En dan is er uiteraard nog televisiepresentator Jon Stewart, die op zijn eigen onnavolgbare wijze zichzelf en andere media op de hak neemt. <a href="http://www.thedailyshow.com/full-episodes/mon-november-12-2012-mike-huckabee" class="normal" title="http://www.thedailyshow.com/full-episodes/mon-november-12-2012-mike-huckabee">Gewoon even kijken</a>. </p>
</p></div>
<style type="text/css">.wpg-carousel-skin-tabbed .jcarousel-container-horizontal {    width: 180px;height: auto;    padding: 0;}.wpg-carousel-skin-tabbed .jcarousel-container-vertical {    width: 360px;    height: 150px;    padding: 0;}.wpg-carousel-skin-tabbed .jcarousel-clip-horizontal {    width:  180px;    height: 260px;margin-bottom: 15px;float: left;}.wpg-carousel-skin-tabbed .jcarousel-clip-vertical {    width:  360px;    height: 150px;}.wpg-carousel-skin-tabbed .jcarousel-item {list-style-image: none!important;    width: 180px;height: auto;}/*.wpg-carousel-skin-tabbed .jcarousel-item-vertical {    margin-bottom: 10px;}*/.wpg-carousel-skin-tabbed .jcarousel-item-placeholder {    background: #fff;    color: #000;}/** *  Horizontal Buttons */.wpg-carousel-skin-tabbed .jcarousel-next-horizontal {    position: absolute;    top: 73px;    right: 5px;    width: 32px;    height: 32px;    cursor: pointer;    background: transparent url(next-horizontal.png) no-repeat 0 0;}.wpg-carousel-skin-tabbed .jcarousel-next-horizontal:hover {    background-position: -32px 0;}.wpg-carousel-skin-tabbed .jcarousel-next-horizontal:active {    background-position: -64px 0;}.wpg-carousel-skin-tabbed .jcarousel-next-disabled-horizontal,.wpg-carousel-skin-tabbed .jcarousel-next-disabled-horizontal:hover,.wpg-carousel-skin-tabbed .jcarousel-next-disabled-horizontal:active {    cursor: default;    background-position: -96px 0;}.wpg-carousel-skin-tabbed .jcarousel-prev-horizontal {    position: absolute;    top: 73px;    left: 5px;    width: 32px;    height: 32px;    cursor: pointer;    background: transparent url(prev-horizontal.png) no-repeat 0 0;}.wpg-carousel-skin-tabbed .jcarousel-prev-horizontal:hover {    background-position: -32px 0;}.wpg-carousel-skin-tabbed .jcarousel-prev-horizontal:active {    background-position: -64px 0;}.wpg-carousel-skin-tabbed .jcarousel-prev-disabled-horizontal,.wpg-carousel-skin-tabbed .jcarousel-prev-disabled-horizontal:hover,.wpg-carousel-skin-tabbed .jcarousel-prev-disabled-horizontal:active {    cursor: default;    background-position: -96px 0;}/** *  Vertical Buttons */.wpg-carousel-skin-tabbed .jcarousel-next-vertical {    position: absolute;    bottom: 5px;    left: 43px;    width: 32px;    height: 32px;    cursor: pointer;    background: transparent url(next-vertical.png) no-repeat 0 0;}.wpg-carousel-skin-tabbed .jcarousel-next-vertical:hover {    background-position: 0 -32px;}.wpg-carousel-skin-tabbed .jcarousel-next-vertical:active {    background-position: 0 -64px;}.wpg-carousel-skin-tabbed .jcarousel-next-disabled-vertical,.wpg-carousel-skin-tabbed .jcarousel-next-disabled-vertical:hover,.wpg-carousel-skin-tabbed .jcarousel-next-disabled-vertical:active {    cursor: default;    background-position: 0 -96px;}.wpg-carousel-skin-tabbed .jcarousel-prev-vertical {    position: absolute;    top: 5px;    left: 43px;    width: 32px;    height: 32px;    cursor: pointer;    background: transparent url(prev-vertical.png) no-repeat 0 0;}.wpg-carousel-skin-tabbed .jcarousel-prev-vertical:hover {    background-position: 0 -32px;}.wpg-carousel-skin-tabbed .jcarousel-prev-vertical:active {    background-position: 0 -64px;}.wpg-carousel-skin-tabbed .jcarousel-prev-disabled-vertical,.wpg-carousel-skin-tabbed .jcarousel-prev-disabled-vertical:hover,.wpg-carousel-skin-tabbed .jcarousel-prev-disabled-vertical:active {    cursor: default;    background-position: 0 -96px;}</style>
<p><script src="/static/JQueryCollection/js/jquery.jcarousel-0.2.5.pack.js" type="text/javascript"></script><script src="/static/JQueryCollection/js/javascript2.js" type="text/javascript"></script></p>


<p>Radicale vernieuwers</p>
<p>‘Ze gáán jullie écht niet stéken!’ Sheldon Thomas, een breedgeschouderde donkere vijftiger, kijkt met strakke blik de zaal in. ‘Er is geen enkele reden om bang voor ze te zijn. Hun leven is een farce. Het is niet echt!’</p>
<p>Thomas spreekt zijn toehoorders moed in. De zaal luistert ademloos naar het oud-ganglid uit de Londense buitenwijk Brixton, die als een Amerikaanse dominee over het podium beent en zijn woorden zowat uitspuugt. ‘Ze imiteren een lifestyle die niet bestaat,’ zegt Thomas met onversneden Cockney-accent. ‘Dat doen ze om jou vooral niet te laten zien wie ze echt zijn. Geloof mij. Ze zijn zielig, bang en verdrietig en willen niet dat jij dat weet. Maar laat je niet door die leugen intimideren. Dat kun je je simpelweg niet veroorloven.’</p>
<p>Sheldon Thomas is de oprichter van Targeted Against Gangs (T.A.G), een organisatie die in de meest gewelddadige wijken van Engeland jonge gangleden op het rechte pad probeert te krijgen. Zijn publiek bestaat deze middag uit Britse geneeskundestudenten uit verschillende universiteitssteden. Thomas laat foto’s zien van wat hij ‘typical British gangsters’ noemt. Er komt een jongetje van twaalf voorbij dat samen met negen andere gangleden een meisje van veertien verkrachtte. We zien een puber van zestien die op een schoolplein een elfjarig jongetje doodschoot. ‘Zoals jullie zien maakt ras niet uit,’ zegt Thomas. ‘Ze zijn zwart, ze zijn wit. Onze hele samenleving is gebroken. Families functioneren niet, kinderen worden niet meer opgevoed. De politiek zegt dat het door de werkloosheid komt. Bullshit. Het is een mentaal probleem. Een baan gaat deze criminelen niet helpen. Geloof mij, ik was ook zo. Het enige wat helpt is als wij in hun hoofd gaan zitten.’</p>
<p>De toehoorders knikken instemmend. Hun keurige voorkomen staat in schril contrast met de rauwe verschijning op het podium. Toch zijn er veel raakvlakken. De studenten maken onderdeel uit van The Street Doctors, een club jonge artsen in spe die lesgeven aan veroordeelde minderjarige criminelen. Dat gebeurt op een tamelijk onorthodoxe manier: ze leren de jongeren wat te doen in gewelddadige en voor hen bekende situaties. Zoals: hoe stop je het bloeden van een steekwond van een mede-ganglid? Hoe zorg je ervoor dat iemand met een overdosis niet stikt in zijn eigen kots?</p>
<p>‘Ik vind jullie geweldig,’ reclameert Thomas, die ook ‘motivational speaker’ op zijn Twitter-bio heeft staan. ‘Onze agenda is dezelfde. Wij willen levens redden. En geloof mij: zij willen horen wat jullie te zeggen hebben. Ze zullen jullie misschien niet aankijken of doen alsof ze niet luisteren, maar ze hebben jullie nodig. Wees niet bang voor ze, ze zijn niets. Hun hele leven is een leugen. Zet door en je zult zien dat je door ze heen breekt.’</p>
<p>Getuige van steekgeweld</p>
<p>Ongeveer honderd studenten uit heel Engeland zijn afgekomen op deze eerste nationale conferentie van The Street Doctors in een bijgebouwtje van het Liverpoolse Aintree Hospital. Verspreid over twee dagen volgen ze praktische workshops van eerstehulppersoneel en ambulancebroeders, krijgen ze colleges van criminologen en sociologen  en geven sociaal werkers en ervaringsdeskundigen als Sheldon Thomas een inkijkje in de psyche van jonge criminelen.</p>
<p>Wat vier jaar geleden door stom toeval begon als een hobbyproject van een paar studenten, is uitgegroeid tot een landelijke organisatie met vestigingen in Liverpool, Manchester, Londen, Nottingham en Sheffield.</p>
<p>De methode van The Street Doctors is een populair onderwerp op grote wetenschappelijke conferenties over jeugdcriminaliteit. Het idee dat steekwapengeweld óók een publiek gezondheidsprobleem is, wordt gezien als een potentieel nieuwe benadering van misdrijfpreventie. De jonge dokters staan in de aandacht van de landelijke politiek omdat, in de woorden van het aanwezige parlementslid Luciana Berger, het initiatief ‘een positieve impact heeft op de gemeenschap waar nu getrainde mensen klaarstaan om te helpen bij  geweldsmisdrijven’ en ‘het een bewijs is dat vrijwilligersorganisaties van onderop grote maatschappelijke problemen kunnen aanpakken’.</p>
<p>Het project ontstond in 2008, toen twee jonge medicijnenstudenten van Liverpool University, Nick Rhead en Simon Jackson, het Youth Offending-centrum in de Liverpoolse wijk Wavertree bezochten. De bedoeling was om daar jonge criminelen wat simpele eerste hulp bij te brengen. Tijdens de les bleek al gauw dat de jongeren geen enkele boodschap hadden aan hun goedbedoelde adviezen. Totdat een van de jonge criminelen vertelde dat die dag een vriend was neergestoken en in kritieke toestand op de intensive care lag. De rest veerde op: dit was bekende materie, zulke verhalen hadden zij ook. Na een rondvraag bleek dat alle elf aanwezigen wel eens getuige waren geweest van steekgeweld – niet zelden met dodelijke afloop.</p>
<p>En dus demonstreerden de twee studenten technieken om het bloeden te stoppen. Ze legden uit dat je het slachtoffer warm moet houden, absoluut niets te eten of drinken moet geven en alles in het werk moet stellen om het bloed naar de hersenen en de vitale organen te laten stromen. Ze lieten zien hoe je iemand het best op de grond kan leggen, met welk type stof je wel (katoen) en niet (nooit met wol, dat blijft in de wond plakken) druk op de wond kan houden en op welke manier je iemand tot bedaren kunt brengen zodat de bloeddruk daalt.</p>
<p>‘Ze hingen aan onze lippen,’ vertelt Nick Rhead. ‘Dit was kennis waar ze iets aan hadden. Eerst benaderden ze ons wantrouwend en agressief. Ze loerden continu naar de klok om te kijken of de les al klaar was. Na afloop kwamen ze enthousiast naar ons toe en bedankten ons hartelijk.’</p>
<p>Samen met Steve Boote, een medewerker van het Youth Offending-centrum, zetten de twee het Liverpool Project op, de voorloper van The Street Doctors. Rhead en Jackson rekruteerden medestudenten om de lessen te verzorgen; Boote kreeg het voor elkaar dat het project een vast onderdeel werd in de begeleiding van jonge criminelen uit Liverpool. Sindsdien zijn de veroordeelde jongeren verplicht om twee medische sessies van negentig minuten te volgen, als onderdeel van hun restorative justice-programma. In die sessies leren ze reanimeren en hoe ze op straat eerste hulp bij steek- en schotwonden kunnen toepassen.</p>
<p>Pijl en boog</p>
<p>Steekwapengeweld is een serieus probleem in Groot-Brittannië. De krant The Guardian heeft zelfs een aparte ‘knife crime’-sectie op de website. Veertien procent van alle Britse ziekenhuisopnamen als gevolg van geweld wordt veroorzaakt door messteken. Vooral in de grote steden neemt het aantal gewonden en doden elk jaar toe, en al helemaal onder jongeren: vier van de tien tienermoorden wordt gepleegd met een mes, meer dan met welk ander wapen dan ook.</p>
<p>‘Het is een soort spelletje voor ze,’ zegt medeoprichter Simon Jackson. ‘Ze vinden het heel normaal om iemand in de arm of de knie te steken. Sommige gangs maken er zelfs hun specialiteit van en weten precies waar ze moeten steken om de ingewanden te raken. Zo maken ze iemand invalide voor het leven. Maximale schade en maximale vernedering.’</p>
<p>De jongeren in de straten van Liverpool zijn ook creatief in het kiezen van hun wapen, legt Jackson uit. ‘We horen verhalen over alle soorten scherpe objecten, van broodmessen tot bijlen. Maar er is een paar dagen geleden ook een pijl en boog gesignaleerd.’</p>
<p>Enorme littekens</p>
<p>De avond vóór de conferentie in het Aintree-ziekenhuis vindt een sessie van The Street Doctors plaats in het Youth Offending-centrum in de Liverpoolse wijk Wavertree. Er zijn vier jonge criminelen aanwezig. De achttienjarige Tim zit onderuitgezakt op een stoel. Hij is veroordeeld omdat hij cannabis verbouwde in zijn kamer. Hij vertelt dat er vandaag allemaal gillende mensen door zijn buurt renden. Een jonge jongen bleek te zijn beroofd van twee zakjes wiet en een laptop. De overvallers hadden zijn arm er afgehakt met een machete. De aanwezigen knikken. Machetes zijn populair in Liverpool.</p>
<p>De vijftienjarige Becky is lid van een bende. Ze is gepakt tijdens een gewelddadige straatroof. Het kleine mooie meisje ziet bleek: ze heeft gisteren aangifte gedaan tegen haar ex-vriend. Die had haar in elkaar laten slaan omdat ze hem weigerde te pijpen. Eerder schopte hij haar al om dezelfde reden bewusteloos. Vanmiddag heeft hij Becky vanuit de gevangenis bedreigd. Via Facebook. Als zij haar aantijgingen in de rechtszaal herhaalt, zal ze verdwijnen, schreef hij. De zestienjarige Conor is druk in de weer met zijn smartphone. Hij wil niet vertellen waarom hij veroordeeld is. Net als Sam (17), die nog wel even laat weten dat ze vorig jaar een kind heeft verloren.</p>
<p>Pete Carson (26) en Tom Conley (22) verzorgen de les. De twee studenten hebben een baardje, dragen sneakers, jeans en een T-shirt. ‘Zijn jullie dokters?’ vraagt Sam vol ongeloof. Tom legt uit wat het plan is van die avond. ‘Heeft iemand van jullie wel eens iemand op straat op de grond zien liggen? Of iemand zien flauwvallen?’ De jongeren blijven stil en kijken verveeld om zich heen.</p>
<p>‘Jij kent wel iemand die flauw is gevallen, toch Becky?’ vraagt Steve Boote van het Offending-centrum die de sessie ook bijwoont. ‘Nee!’ zegt ze bits, en speelt verder met haar smartphone. De studenten gaan rustig door, óók als Becky’s telefoon tot drie keer toe afgaat. Pete gaat op zijn rug op de grond liggen. Tom doet voor welke stappen je moet nemen als je iemand zo op straat ziet liggen. Eerst kijkt hij om zich heen om na te gaan of er ergens anders nog gevaar is. Hij buigt zich over Pete heen en schreeuwt: ‘Hallo, hallo! Kun je mij horen? Doe je ogen open!’ Tom is een abominabel acteur en dat leidt tot aardig wat hilariteit onder de jongeren.</p>
<p>Uit het niets vertelt de jonge Conor dat hij toch wel eens iemand zo heeft zien liggen. Een goede vriend raakte bewusteloos nadat hij was aangevallen met een mes. Hij werd helemaal koud, zegt Conor, ‘that freaked me out’. Tom vraagt hoe Conor daarop heeft gereageerd. ‘Ik heb een ambulance gebeld en ben weggerend.’ Oké, zegt Tom. ‘Na vanavond weet je wat je de volgende keer moet doen.’ Conor heeft de smaak te pakken en laat nu twee enorme littekens op zijn been zien. Gebeten door een pitbull. Die is daarna doodgeschopt door een vriend van Conor, vertelt hij trots.</p>
<p>Tom gaat stoïcijns verder. Hij luistert naar de ademhaling van Pete. Het is ‘breathing before bleeding’ legt hij uit. ‘Als iemand niet meer ademt, gaat alles kapot. Dat is belangrijker dan bloed.’ Tom laat zien hoe hij Pete op zijn zij draait om de ademhaling te stimuleren. Vervolgens veinst hij dat hij een ambulance belt. Dat doet hij met nogal wat grote gebaren. ‘Lach me niet uit!’ zegt hij tegen de groep die in een deuk ligt. Alleen Becky houdt zich stil.</p>
<p>De sessie gaat verder met een lesje reanimatie. Tom en Pete doen voor hoe je je vingers in elkaar moet vouwen zodat je met je handen stevig kunt stoten, waar je de handen precies neer moet zetten, hoe je de rug moet rechten en in welk tempo de stoten elkaar moeten opvolgen.</p>
<p>De jongeren passen de reanimatietechniek toe op dummy’s en op elkaar. Er worden veel grapjes gemaakt en er wordt veel gelachen. ‘Zo gaat het elke keer,’ zegt Tom Conley in de pauze. ‘Eerst zijn ze stug en dan ontdooien ze. Je ziet de omschakeling na een minuut of vijftien.’ Pete Carson legt uit dat The Street Doctors voor hem niet alleen maar een altruïstische bezigheid is. ‘Ik leer op deze manier om te gaan met mensen die hun school vaak niet hebben afgemaakt. Daar ga ik straks als dokter veel aan hebben. Ik leer communiceren met mensen uit een andere klasse zonder uit te stralen: ik ben slim, luister maar naar mij, ik weet het beter. Ik leer op hun niveau praten zonder ingewikkelde medische termen te gebruiken.’</p>
<p>Buiten staan de vier jonge criminelen voor de deur een sigaret te roken. Dan gebeurt er iets wat zo onverwachts is dat het bijna wel in scène lijkt gezet: de ogen van Becky beginnen weg te draaien, ze valt flauw en knalt hard met haar hoofd op de grond. Tim en Sam buigen zich over haar heen. Ze vragen of Becky hun kan horen, checken haar adem en rollen haar op haar zij. Langzaam komt ze weer bij en ze lijkt helemaal in orde. Dokter Tom Conley staart met grote ogen naar het tafereel. ‘Een perfect scenario,’ zegt hij.</p>
<p>Uit een blank middenklassegezin</p>
<p>Inmiddels hebben veertienhonderd jonge Britse criminelen een cursus gevolgd bij The Street Doctors. Er zijn ten minste drie gevallen bekend waarbij de lessen ook echt effect hebben gehad, vertellen de oprichters Rhead en Jackson. Een jongen redde het leven van zijn oom door hem minutenlang te reanimeren na een hartaanval. Een andere jongen instrueerde per telefoon zijn Londense vrienden nadat een medeganglid met een mes in de nek was gestoken. En drie jonge criminelen waren een paar uur nadat ze een sessie van The Street Doctors hadden bijgewoond getuige van een steekpartij waarbij iemand in zijn onderbuik werd gestoken. ‘Maar dat zijn alleen nog de gevallen die aan ons zijn gerapporteerd,’ zegt Nick Rhead.</p>
<p>De methode van de jonge artsen is controversieel, geeft Rhead toe. ‘Wij zullen nooit tegen een jongere zeggen dat hij geen mes mag dragen. Wij preken niet tegen ze en veroordelen hun gedrag niet. Wij komen bijna allemaal uit een blank middenklassegezin, zonder enige ervaring met het leven dat zij leiden. Wie zijn wij om ze te vertellen wat ze wel en niet mogen doen?’ Daarbij komt, legt Rhead uit, dat een gelijkwaardige relatie essentieel is voor het succes van de sessies. ‘Als wij zouden moraliseren, zou het niet werken. Wij benadrukken dat we het allemaal in onze vrije tijd doen en voldoen niet aan het klassieke beeld van de dokter. Op de een of andere manier is dat het juiste recept. De kids zien vaak voor het eerst iemand van ongeveer hun eigen leeftijd die ze probeert iets positiefs bij te brengen.’ Simon Jackson vult aan: ‘Maar het is niet alleen een kwestie van informatieoverdracht. Wij veranderen hun perspectief. Eindelijk kunnen ze iets goeds doen voor de gemeenschap.’</p>
<p>De plannen om het project uit te breiden naar nog meer steden liggen al klaar. ‘Maar het ultieme doel,’ zegt Rhead, ‘is om te werken in de meest gevaarlijke en gewelddadige steden ter wereld, zoals Johannesburg, Chicago en Mexico City en daar jonge mensen te leren hoe ze de levens van andere kinderen kunnen redden.’</p>
<p>‘Hoe is het eigenlijk in Nederland?,’ vraagt Jackson. ‘Is daar veel steekgeweld?’</p>
<p>Radicale vernieuwers</p>
<p>The Street Doctors werden in februari van dit jaar verkozen tot een van de vijftig &#8216;New Radicals&#8217; van Groot-Brittannië. De lijst, samengesteld door de krant The Observer en denktank Nesta, bestond uit personen en organisaties die met praktische, radicale oplossingen maatschappelijke problemen aanpakken. Van klimaatverandering tot vergrijzing, van onderwijs tot jeugdwerkloosheid: The New Radicals staan voor &#8216;verse ideeën die de wereld kunnen redden&#8217;. Naast The Street Doctors bestond de Britse lijst onder meer uit een groepje burgers dat de financiële huishouding van de grote pensioenfondsen controleert, een vrijwilligersorganisatie die literaire werken aan gevangenen verstrekt, een bedrijf dat dagtripjes organiseert voor mensen met dementie, het Britse initiatief OpenStreetMaps dat een &#8216;Wikipedia voor landkaarten&#8217; wilt zijn, een club die van weggegooid fruit chutney maakt en dat gratis uitdeelt, maar ook wetenschappers, maatschappelijk ondernemers en sociaal werkers die op nieuwe en creatieve manieren maatschappelijke problemen proberen op te lossen. Geïnspireerd op The New Radicals, gaat Vrij Nederland de komende weken op zoek naar de Radicale vernieuwers van Nederland.</p>
<p>Bijvoorbeeld: een bank zonder winstoogmerk. De basisschoolleraar die een compleet nieuw onderwijssysteem bedenkt. Het bedrijfje dat een mobiele telefoon maakt waarvan alle onderdelen milieuvriendelijk worden geproduceerd. De vrijwilligersorganisatie die een overbelaste crisisdienst ondersteunt. Samen met Kennisland, een denktank die zich inzet voor maatschappelijke vernieuwing, zal een lijst worden samengesteld van de geheime wapens van Nederland: mensen en organisaties die op eigen kracht de wereld een beetje beter te maken.</p>
<p>Zie ook pagina 42 en www.vn.nl/radicalevernieuwers</p>


EHBO-les voor stekers

<p>Reportage / Google en het Mundaneum</p>
<p>De eerste keer dat ik het Mundaneum bezocht, is viereneenhalf jaar geleden. Het kleine museum in het Zuid-Belgische stadje Mons, ‘Bergen’ op zijn Vlaams, was op dat moment gesloten voor publiek. De Rue de Nimy, waar het aan gelegen is, lag volledig open; de enige manier om naar binnen te komen, was via een moeilijk te vinden achterdeur. Het doel van mijn bezoek was niet een expositie, want die was er niet. Ik kwam voor de geweldige geschiedenis van het Mundaneum, dat zijn naam dankt aan een megalomaan plan van de Belgische jurist en bibliothecaris Paul Otlet (1868-1944). Om de wereldvrede te bereiken, wilde deze pacifist alle menselijke kennis ter wereld verzamelen en verspreiden. Eind negentiende, begin twintigste eeuw begon Otlet te werken aan zijn ‘wereldstad van kennis’, het Mundaneum, waar iedereen terecht zou kunnen voor antwoorden op elke vraag. Samen met zijn goede vriend Henri La Fontaine, een latere winnaar van de Nobelprijs voor de Vrede, bedacht Otlet een ingenieus classificatiesysteem, het Classification Décimale Universelle, om orde te scheppen in al die boeken, kranten, geschriften, wetenschappelijke publicaties, affiches, platen, dia’s en andere informatiebronnen. Zij gaven onderwerpen en begrippen hun eigen, unieke nummer in decimalen en die gegevens werden op handzame indexkaartjes gezet, samen met de verwijzingen naar de verschillende bronnen die bij het onderwerp pasten. Dat maakte het mogelijk om elk mogelijk onderwerp gemakkelijk op te zoeken. Dit Universele Decimale Classificatie-systeem (UDC) is tot op de dag van vandaag gangbaar in bibliotheken (denk aan: 31:[622+669](485) is: statistiek van mijnbouw en metallurgie in Zweden).</p>
<p>Like!</p>
<p>Otlet was in die tijd een beroemd man. Keizer Hirohito, Marie Curie en Andrew Carnegie kwamen langs om over zijn plan te praten. Jorge Luis Borges schreef een essay over zijn ideeën. En Otlets vriend Le Corbusier maakte alvast een schets van hoe zijn wereldstad van kennis eruit zou moeten zien. De Belgische regering zag wel wat in de plannen van Otlet en hielp hem met de aanleg van een indrukwekkend archief in een groot gebouw in het Brusselse Jubelpark. Op het hoogtepunt bestond zijn database uit zestien miljoen indexkaarten. Van over de hele wereld kwamen vragen binnen per brief of telegraaf. Otlets medewerkers zochten de relevante indexkaarten uit en maakten daar een kopie van. Ongeveer twee weken later ontving de vrager zijn antwoord.</p>
<p>Dit tijdrovende systeem liep uiteraard tegen zijn eigen grenzen aan. Otlets ambitie reikte verder dan die paar duizend vragen die zijn systeem per jaar kon verstouwen. In het boek Traité de Documentation uit 1934 schetste hij hoe zijn ideaal van ‘universele kennis voor iedereen’ in de toekomst werkelijkheid ging worden. De Belgische wetenschapper voorzag een ‘mechanische machine’, een netwerk van ‘elektrische telescopen’ dat alle informatie ter wereld aan elkaar koppelde. Binnen dat web van kennis was alles met alles verbonden. Mensen konden via hun telefoon toegang krijgen tot het netwerk (‘reseau’), zodat ‘iedereen vanuit een leunstoel in staat is om te contempleren over alles wat gecreëerd is’. Otlet maakte er vrolijke, haast kinderlijke tekeningetjes bij, waarop telefoons, televisies, camera’s en kaartenbakken deel waren van hetzelfde informatiesysteem. Hij voorspelde dat mensen via het reseau met elkaar verbonden zouden zijn, informatie zouden uitwisselen en ‘deelnemen, applaudisseren, staande ovaties geven en in koor zingen’. Voelt u hem? Like!</p>
<p>Rond diezelfde tijd trok de Belgische regering zich vanwege een economische crisis terug uit het project. De bibliotheek en de kaartjes leidden een zwervend bestaan. De nazi’s verwoestten in 1941 een deel van de collectie toen zij in het Jubelpark een expositie over het Derde Rijk organiseerden. Drie jaar later stierf Otlet. In 1998 vond wat was overgebleven onderdak in een gebouw in Mons.</p>
<p>Internetpionier</p>
<p>In de zomer van 2008 gaf de vriendelijke hoofdarchivaris mij een uitgebreide rondleiding door het Mundaneum, of beter: ze wees me op stapels en verhuisdozen in de kelder, de planken met opgerolde papieren, her en der verspreide indexkaartjes, affiches, boeken, archiefmateriaal. Van Otlets uitgekiende informatiesysteem, zijn bizar nauwkeurige toekomstvisioenen over wat wij nu als hyperlinks, e-mail en social media kennen, restte niet veel meer dan een verhaal. Wel een verdomd goed verhaal: de blauwdruk van het internet in het archief van een klein museum in Wallonië.</p>
<p>Ruim vier jaar later, op 8 oktober 2012, ben ik terug in het Mundaneum. Nu wel voor een tentoonstelling: Renaissance 2.0, over de ontstaansgeschiedenis van het internet. Ongeveer twintig journalisten zijn afgereisd voor de persconferentie. Er is een cameraploeg, er zijn fotografen. ‘Wij Amerikanen zien het internet graag als een Amerikaanse uitvinding,’ zegt de directeur van het Computer History Museum, Marc Weber, die speciaal voor de opening uit Silicon Valley is overgevlogen. ‘Maar Paul Otlet is eigenlijk de eerste internetpionier.’</p>
<p>Het museum is flink opgeknapt. In het midden van de museumzaal hangt een grote blauwe, ronddraaiende globe. Langs de muren staan de met spotjes uitgelichte houten archiefkasten van Paul Otlet. De website van het Mundaneum is hip en interactief, én te lezen in drie talen. Vier jaar geleden bespeurde ik bij de hoofdarchivaris van het museum nog enige bescheidenheid over de invloed van Otlet op de informatierevolutie; die schroom heeft het Mundaneum nu van zich afgeworpen. Het museum straalt in alles uit het huis van de aartsvader van het internet te zijn. De officiële slogan luidt: ‘Het Mundaneum, Google op papier’. De curatoren van de expositie Renaissance 2.0 leggen in hun ‘ontdekkingsreis naar het ontstaan van het web’ directe verbanden tussen de Encyclopédie van Diderot, het werk en gedachtegoed van Paul Otlet en het algoritme van Google.</p>
<p>En die relatie is meer dan een historische verwantschap: Google sponsort het Mundaneum en houdt zo de herinnering aan Otlet in leven. Afgelopen maart werd een ‘major partnership’ tussen het museum en het internetbedrijf aangekondigd. Elio Di Rupo, premier van België én burgemeester van Mons, maakte het nieuws persoonlijk wereldkundig op het Brusselse kantoor van Google.</p>
<p>‘Er is veel common ground tussen ons en het Mundaneum,’ zegt Bill Echikson, een hoge Google-man die de titel ‘Head of Communi­cations and Public Affairs for Free Expression in Europe, Middle East and Africa’ op zijn visitekaartje heeft staan, na afloop van de persconferentie. ‘We delen dezelfde filosofie. Voor ons is dit een manier om ons met onze wortels te verbinden.’ De band met het Mundaneum is onderdeel van een groter project van Google, vertelt Echikson, waarbij de zoekgigant Europese internetpioniers in het zonnetje zet. ‘Wij zijn very excited om de Europese cultuur te kunnen helpen.’</p>
<p>Amoreel</p>
<p>Het is goed nieuws dat Google de vergeten held Paul Otlet opstoot in de vaart der volkeren. Begrijpelijk ook. De officiële missie van Google is immers om ‘alle informatie ter wereld te organiseren en universeel toegankelijk en bruikbaar te maken’, en dat is een letterlijke echo van Otlets droom. De ideeën van Otlet over hoe je informatie moet organiseren – het indexeren van informatie, het verwijzen naar andere data, het werken met trefwoorden – kunnen gerust worden gezien als de belangrijkste bouwstenen van Googles systeem.</p>
<p>De oprichters van Google delen met Otlet de overtuiging dat toegang tot universele kennis de mens voorspoed zal brengen. Dat het internetbedrijf zichzelf herkent in de dode Belgische denker is daarom logisch. De vraag is wat Paul Otlet van Google zou hebben gevonden. Zijn Mundaneum diende een bij uitstek publiek doel: de verspreiding van kennis en informatie was een verplichting aan de mens, het was noodzakelijk om ‘te werken aan een algemeen geldende opvatting over hoe de wereld zich moet ontwikkelen’. Tot op zekere hoogte komt zelfs dat nog overeen met de idealen die ten grondslag lagen aan Google. In de paper waarmee de twee oprichters in 1998 Google wereldkundig maakten, schreven ze dat een zoekmachine die gefinancierd wordt door commerciële partijen nooit het algemeen belang kon dienen. ‘Wij verwachten dat door advertenties betaalde zoekmachines inherent bevoordeeld zijn richting adverteerders en niet naar de gebruiker.’</p>
<p>Veertien jaar later komt nagenoeg honderd procent van de inkomsten van het beursgenoteerde Google uit advertenties. En met succes: begin oktober streefde het bedrijf aartsrivaal Microsoft eindelijk in beurswaarde voorbij, waardoor het met 249,1 miljard dollar, na Apple, het meest waardevolle technologiebedrijf ter wereld is. Nu is daar helemaal niets mis mee. Sterker nog: je zou kunnen beargumenteren dat het niet anders kan. Waar Paul Otlets utopie ten onder ging omdat hij niet meer gefinancierd werd door de Belgische regering, heeft Google zich gerealiseerd dat zijn ambitie alleen met enorme bakken geld kan worden bereikt.</p>
<p>Het gevolg daarvan is wel dat, hoe graag Google ook anders wil doen voorkomen, het bedrijf een bedrijf is en geen publieke dienst. Daar veranderen Googles strijd voor internetvrijheid, inzet voor groene energie, ontwikkelingsprojecten in Afrika en omarming van het Europese cultuurgoed helemaal niets aan. Google is een geoliede pr-machine en al die mooie initiatieven en filantropie moeten óók in dat licht worden bezien. ‘Het is goed om niet te vergeten,’ schreef auteur James Gleick in een artikel over Google vorig jaar in The New York Review of Books, ‘dat een modern bedrijf per definitie een amoreel creature is, met verplichtingen naar zijn aandeelhouders en niet naar de publieke zaak.’ Wat ooit begon als een promotieonderzoek van twee computernerds, bedoeld om orde te scheppen in het maatschappelijke informatiekapitaal, is nu een miljarden­bedrijf dat aan de wens van de aandeelhouders moet voldoen, dat keiharde patentoorlogen voert met de concurrentie, dat honderden professionele lobbyisten in dienst heeft om in Washington en Brussel politici te masseren. Het gekleurde Google-logo, in 1998 door oprichter Sergey Brin met viltstift op papier getekend, dat krachtig het speelse imago van de gideonsbende verbeeldde en tegelijkertijd van Google in één oogopslag de gezellige tegenpool maakte van de grote concurrent – het kille, nare, zwartgallige Microsoft – dát logo staat nu ook symbool voor een van de grootste kapitalistische succesverhalen van de afgelopen vijftien jaar. En ook daar is helemaal niets mis mee. Google verricht wonderen; dat zou Paul Otlet meteen hebben erkend. Het heeft ons leven veranderd en zonder twijfel beter gemaakt. Het bedrijf is er met excellente technologie in geslaagd om een ‘wereldstad’ van kennis te creëren, het Mundaneum 2.0.</p>
<p>Maar de paradox is dat Google dat alleen kan blijven doen door de grenzen van die wereld te blijven oprekken. Met als gevolg dat Google ‘alle informatie’ steeds letterlijker is gaan nemen: de jongens van Google hebben hun oorspronkelijke speelveld van digitale informatie uitgebreid met zo ongeveer alles wat zich in informatie-eenheden laat uitdrukken. Dat geldt ook voor de gegevens van de gebruikers, het ware kapitaal van het bedrijf, de informatie die het nodig heeft om de zoekmachine te verbeteren en advertenties op maat aan te kunnen bieden. Hoe meer gegevens van de gebruiker het heeft, hoe meer het weet, hoe beter het werkt, hoe meer geld het verdient, hoe meer data het verzamelt, et cetera.</p>
<p>En in die verzamelwoede gaat Google ver. Te ver, zo bleek half oktober. Toen maakten de Europese privacywaakhonden van zevenentwintig landen bekend dat maandenlang onderzoek had uitgewezen dat Google de privacywetgeving van de EU schendt. Eind maart veranderde het bedrijf zijn privacybeleid en koppelde de data van alle producten aan elkaar, van YouTube tot Google+. Het gevolg is volgens de waakhonden dat gebruikers de controle over een deel van hun gegevens kwijt zijn. Google heeft een paar maanden gekregen om gebruikers meer zeggenschap te geven en zelf bovendien meer openheid te bieden over welke data waarvoor worden gebruikt en hoelang ze worden bewaard. Als Google dat niet doet, dan dreigen rechtszaken.</p>
<p>Digitale expansiedrang</p>
<p>Het dilemma van Paul Otlet was dat hij de technologie niet voorhanden had om het Mundaneum te laten groeien. Het probleem van Google is juist dat het móét blijven groeien. De doelstelling om alle informatie ter wereld te organiseren vereist dat, de aandeelhouders vragen het en de hevige concurrentiestrijd met Apple, Facebook en Amazon – die zich steeds meer in het vaarwater van Google begeven – dwingt daartoe. Maar in die digitale expansiedrang loopt het tegen de grenzen van de fysieke wereld op. Zo staat het bedrijf op dit moment voor een misschien nog wel grotere test dan de klachten over privacy: Europees commissaris mededinging Joaquín Almunia gaf Google afgelopen mei een officiële waarschuwing omdat het misbruik zou maken van zijn dominante marktpositie door de concurrentie buiten te sluiten.</p>
<p>Het is de eerste grote mededingingszaak van de EU tegen een internetbedrijf. Daar kwam een bericht uit The New York Times van 12 oktober bovenop dat de Federal Trade Commission in de VS een soortgelijke antitrust-zaak tegen Google in voorbereiding heeft. Ironisch genoeg zijn deze zware aantijgingen vrijwel identiek aan die waarvoor Microsoft – het bedrijf waartegen Google zich altijd zo succesvol heeft afgezet – eind jaren negentig van zowel de EU als de VS miljardenboetes ontving.</p>
<p>Over symboliek gesproken: een paar kilometer van het Mundaneum, op een groot industrieterrein aan de rand van Mons, staat een datacentrum van Google. Het is 85 hectare groot en heeft 250 miljoen euro gekost. Van buiten lijkt het streng beveiligde, grauwe gebouw meer op een energiecentrale dan op het hypermoderne hart van de informatiesamenleving. Binnen verwerken ronkende computers alle zoekopdrachten en herbergen machines een ontelbare hoeveelheid bytes. Datacentra zijn de levensaders van Google en daarom verboden toegang voor onbevoegden. Stel je voor dat de concurrentie ziet hoe Google alle informatie organiseert. Achtenzeventig jaar geleden schreef Paul Otlet: ‘Hier, op de werktafel, ligt geen enkel boek meer. In de plaats daarvan een beeldscherm en daarnaast een telefoon. Daar in de verte, in een immens gebouw, bevinden zich alle boeken en alle informatie. Van daaruit verschijnt op het scherm de pagina die antwoord biedt op de via de telefoon gestelde vraag.’</p>
<p>Non-fictie special</p>
<p>De grote greep</p>
<p>Soms zijn het specialistische onderwerpen die de non-fictie bepalen. Soms gaat het om de grote greep: het combineren van disciplines, de lange termijn, het héle denken. In deze special bezien we hoe álle kennis kan worden opgeslagen, of één theorie over de aarde én haar inwoners kan worden opgesteld, waarom we de geschiedenis kunnen begrijpen via de kunsten, en meer. Met onder anderen Hannah Arend, Simon Schama en Louise Fresco.</p>


Alle kennis altijd en voor iedereen; SPECIAL NON-FICTIE

<div class="lead">De maatschappelijke onrust over het elektronisch patiëntendossier is volledig verstomd. Maar alle bezwaren staan nog steeds overeind. ‘We zijn er zelfs op achteruitgegaan.’</div>
<div class="wpg-element paragraph">
<p>Het klinkt zo vanzelfsprekend. Dat de arts op de spoedeisende hulp met een druk op de knop kan zien wat uw medische geschiedenis is.</p>
</p></div>
<div class="wpg-element paragraph">
<p>Dat verpleegkundigen op de intensive care in een computerscherm lezen waar u allergisch voor bent. Dat u niet bij iedere doorverwijzing naar een specialist opnieuw moet uitleggen welke medicijnen u slikt. Wie kan daar nu tegen zijn? Dus dat systeem komt er. Vanaf 1 januari 2013 kunnen hulpverleners het elektronisch patiëntendossier (EPD) raadplegen van elke Nederlander die daarvoor toestemming heeft gegeven.</p>
<p>Eigenlijk bestaat het al. Sinds er in 2008 een begin werd gemaakt met het EPD zijn de gegevens van negen miljoen Nederlanders via een landelijk systeem te raadplegen. Zij hebben de afgelopen jaren stilzwijgend hun toestemming gegeven, door niet actief te protesteren tegen deelname aan het EPD. Een kleine half miljoen mensen heeft dat wél geweigerd. Dat deden ze via een zogenaamd <i>opt-out</i>regeling; ze hebben via een bezwaarformulier hun deelname uitgesloten.</p>
<p>Die <i>opt-out</i> was slechts één van de bezwaren waar de eerste versie van het EPD vorig jaar op strandde in de Eerste Kamer. De senatoren vonden dat het EPD via een <i>opt-in</i> zou moeten werken: je laat zelf weten of je meedoet, wie niets van zich laat horen wordt niet in het systeem opgenomen. De politici zagen meer beren op de weg. Het EPD zou niet alleen de privacy van patiënten schaden, ook de veiligheid van de gegevens leek niet gegarandeerd, bleek tijdens verschillende bijeenkomsten met IT-deskundigen. Duizenden zorgverleners zouden toegang krijgen tot een landelijke database gevuld met delicate privé-informatie. Daarnaast had het EPD niet voldoende technische waarborgen om misbruik uit te sluiten. Een landelijk systeem dat op zo’n grote schaal zou worden ingevoerd kon alleen maar voor problemen zorgen. Een motie van PvdA-senator Ing Yoe Tan werd Kamerbreed aangenomen en het EPD leek van de baan. De parlementariërs vroegen aan de verantwoordelijke minister Edith Schippers van Volks­gezondheid om haar handen van het project af te trekken.</p>
</p></div>
<div class="wpg-element streamer">
<blockquote>
<p>Het verlies van een pas met pincode is nog steeds &#8216;potentieel een ramp&#8217;</p>
</blockquote>
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
<p>Tot verdriet van veel organisaties in de zorg. Huisartsen, apothekers en zorgverzekeraars zien heil in de geautomatiseerde gegevensuitwisseling. Dus besloten ze Den Haag te passeren en zelf als private partij onder de naam Vereniging van Zorgaanbieders voor Zorgcommunicatie (VZVZ) verder te gaan, gefinancierd door de zorgverzekeraars. Dat leidde eind vorig jaar tot een doorstart van het EPD, onder de eufemistische titel ‘Zorg­infrastructuur’. Om deels aan de wensen van de kritische politici tegemoet te komen, kozen ze voor <i>opt-in</i>: elke Nederlander die wil meedoen, moet dat zelf aangeven. Ook die negen miljoen die nu al staan geregistreerd. De campagne om patiënten over te halen ‘ja’ te zeggen gaat deze week van start.</p>
<p>Wie het niet vertrouwt, laat simpelweg niets van zich horen. Maar zijn daarmee de gevaren voor deelnemers – de miljoenen die ongetwijfeld opnieuw meedoen – ook weggenomen? Is de veiligheid nu wel gegarandeerd? Nee, zeggen deskundigen. Er is niets veranderd. ‘Alle bezwaren die er eerder waren staan nog overeind,’ stelt ICT-onderzoeker Guido van ’t Noordende van de Universiteit van Amsterdam. ‘Dat betekent dat je vanuit een willekeurige plek in Nederland, in ieder geval vanuit ziekenhuizen, gegevens kunt opvragen van patiënten die zich hebben aangemeld. En als ziekenhuizen dat kunnen, dan kan een hacker dat ook.’</p>
<p>Het ‘nieuwe’ EPD draait op dezelfde infrastructuur die eerder al is neergelegd door het ministerie van VWS. Een landelijk schakelpunt (LSP) verbindt via een beveiligd netwerk de computers van hulpverleners met elkaar. Wie straks gegevens wil raadplegen, heeft het burgerservicenummer van een patiënt nodig en een pas met een zogenaamde Unieke Zorg Identificatie (UZI), voorzien van een beveiligingscertificaat. Voorwaarde is verder dat de zorgverlener een ‘behandelrelatie’ met de patiënt heeft. Ook heeft niet iedere medische professional dezelfde privileges. Specialisten in een ziekenhuis kunnen ‘slechts’ lezen welke medicijnen een patiënt gebruikt. Datzelfde geldt voor apothekers. De basis vormen de dossiers die door de huisarts en de apotheker worden bijgehouden, met daarin alle relevante medische gegevens. De informatie wordt niet op een centraal punt opgeslagen; het landelijk schakelpunt zorgt ervoor dat zorgverleners de gegevens bij elkaar kunnen inzien.</p>
</p></div>
<div class="wpg-element streamer">
<blockquote>
<p>&#8216;Ik kan er vrij gemakkelijk een usb-stick insteken met wat narigheid erop&#8217;</p>
</blockquote>
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
<p>Dat klinkt robuust, maar eerder wezen critici er op dat zorgverleners niet getraind zijn in informatiebeveiliging, zoals het omgaan met logins, toegangspassen en wachtwoorden. In het geval van het EPD is het verlies van één enkele pas met bijbehorende pincode ‘potentieel een nationale ramp’, zei een deskundige in 2009 tegen de Eerste Kamer. Dat is met het nieuwe EPD niet anders. ‘Het is nog steeds een kwetsbaar systeem,’ zegt ook Mark Koek, expert van het ICT-beveiligingsbedrijf Fox-IT. ‘Er zijn veel gebruikers in een lastig te beveiligen omgeving. Uit de tests die wij hebben gedaan, blijkt dat ziekenhuizen vaak eenvoudig te compromitteren zijn. En van apothekers en huisartsen kun je al helemaal niet verwachten dat ze een database van deze waarde kunnen beveiligen.’ Koek geeft een voorbeeld. ‘Bij mijn apotheek staan pc’s op de balie. Daar kan ik vrij gemakkelijk een usb-stick insteken met wat narigheid er op om zo de computer over te nemen om het systeem binnen te dringen. Bijvoorbeeld om te achterhalen wie er allemaal aidsremmers slikt, om die mensen vervolgens te chanteren.’ Zijn bedrijf adviseert deelnemers dan ook om apart voor het EPD een pc te kopen, die los staat van andere computers en het internet. Daarnaast kunnen kwaadwillenden zorgverleners onder druk zetten, zegt Koek. ‘Je kunt een arts omkopen of bedreigen, als je informatie echt graag wil hebben.’</p>
<p>De VZVZ geeft toe geen ‘honderd procent garantie’ te kunnen bieden tegen misbruik, maar stelt dat het systeem voldoende checks vooraf en achteraf heeft, om veilig te kunnen worden gebruikt. Zo wordt op voorhand vastgesteld of een gebruiker inderdaad een ‘behandelrelatie’ met de patiënt heeft. Daarnaast is er slimme software die in de gaten houdt of er vreemde dingen gebeuren op het netwerk, bijvoorbeeld of er midden in de nacht vanuit Noord-Oost-Groningen honderden dossiers van patiënten uit Zeeland worden geraadpleegd.</p>
<p>Maar dan is het kwaad al geschied. Wie preventief te werk wil gaan, moet volgens Mark Koek continu het netwerk blijven monitoren. ‘Bij British Telecom houdt een heel team in de gaten wie de data opvraagt van bijvoorbeeld David Beckham. Als iemand vanuit een BT-kantoor op het platteland dat dossier opent, dan is er iets aan de hand en kunnen ze meteen ingrijpen.’ Daarnaast is het nog maar de vraag of misbruik van gegevens altijd de aandacht zal trekken. ‘Een slimme hacker valt juist heel gericht aan,’ zegt Guido van ’t Noordende van de UvA. ‘Het valt niet op als iemand vanuit Friesland opeens in één Limburgs dossier kijkt, want dat is nu juist het hele idee van het systeem.’</p>
<p>Degene die als beste weet wie er legitiem naar zijn of haar dossier kijkt, is de patiënt zelf. Via de website VZVZ kunnen deelnemers een inzageformulier invullen, waarna ze een overzicht krijgen thuisgestuurd van zorgverleners die hun gegevens hebben ingezien en zo kunnen controleren of er misbruik plaats heeft gevonden. Maar wie gaat zoiets regelmatig doen? Het klinkt toch vooral als een halfslachtige poging om de patiënt medeverantwoordelijk te maken voor de veiligheid van het systeem.</p>
</p></div>
<div class="wpg-element streamer">
<blockquote>
<p>&#8216;Wie moet je nu op misbruik aanspreken? Het toezicht ligt bij private partijen&#8217;</p>
</blockquote>
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
<p>Terwijl de patiënt juist meer zeggenschap over zijn gegevens zou moeten hebben, zegt Guido van ’t Noordende. ‘Je moet het omdraaien. Patiënten moeten een pasje krijgen waarmee ze artsen toestemming verlenen om in hun dossier te komen.’ Dat vindt ook Mark Koek van Fox-IT. ‘Alleen op de afdeling Spoedeisende Hulp geef je de medewerkers de bevoegdheid om de gegevens in te zien zonder de patiëntenpas. Dat is veel beheersbaarder.’</p>
<p>Opvallend is dat de grote maatschappelijke onrust over het EPD volledig verstomd lijkt. Lange tijd was het elektronisch patiëntendossier samen met de OV-chipkaart hét voorbeeld van een megalomaan ICT-project met dramatische gevolgen voor de privacy van de burger. Alle bezwaren van toen staan nog steeds overeind. ‘We zijn er zelfs op achteruitgegaan,’ beweert hoogleraar computerbeveiliging Bart Jacobs van de Radboud Universiteit Nijmegen. Hij was een van de experts die drie jaar geleden hun zorgen uitten in de Eerste Kamer. Juist vanwege de risico’s die een zo groot en kwetsbaar systeem met zich meebracht, pleitte Jacobs uiteindelijk vóór het EPD. Dan was het wettelijk verankerd dat de verantwoordelijkheid bij het ministerie van VWS lag. Jacobs vindt het daarom jammer dat de Eerste Kamer de plannen voor het landelijk EPD heeft getorpedeerd. En gevaarlijk dat de verantwoordelijkheid nu bij belanghebbenden uit het veld ligt. ‘Wie moet je nu op misbruik aanspreken? Het toezicht ligt bij de private partijen, terwijl het gaat om een infrastructuur met een hoog publiek gehalte. Het is alsof je taxichauffeurs zelf de wegen aan laat leggen. En als het misgaat, diezelfde taxichauffeurs de klacht laat afhandelen.’</p>
<p>Helemaal zonder onafhankelijke controle is het systeem niet. Mocht het écht misgaan, dan krijgt de VZVZ een tik op de vingers van het College bescherming persoonsgegevens (CBP). ‘De bescherming van medische gegevens in het algemeen en het landelijk EPD in het bijzonder staan heel hoog op onze agenda,’ laat een CBP-woordvoerder weten. ‘Medische gegevens zijn gevoelige persoonsgegevens en vallen onder een strikter beschermingsregime. Daarnaast is het landelijk EPD een grootschalige gegevensverwerking die grote groepen mensen raakt.’</p>
<p>Kortom, het CBP zit er bovenop. Maar deelt de privacywaakhond de zorgen van IT-experts? Daar wil het College nu niet op reageren. ‘In het doorstartmodel zagen we op dit punt geen bijzondere risico’s, maar dit zegt niets over de praktijk,’ klinkt het formeel. ‘Eventueel onderzoek naar de praktijk van het landelijk EPD en eventuele handhaving zal in ieder geval niet eerder dan 1 januari 2013 starten.’ En het Nationaal Cyber Security Centrum (NCSC)? Dat waakt immers over de digitale veiligheid van de Nederlandse burger? De woordvoerder: ‘Het EPD? Fris mijn geheugen even op.’ Dan, minuten later: ‘Private partijen zijn zelf verantwoordelijk voor hun digitale veiligheid. Pas als er een aanval van buitenaf komt, kunnen wij helpen.’</p>
</p></div>


Hoofdpijndossier

<div class="lead">Radicale vernieuwers: In Liverpool leren jonge artsen aan jonge criminelen hoe om te gaan met steekwonden. ‘Ze hingen aan onze lippen.’</div>
<div class="wpg-element paragraph">
<p>‘Ze gáán jullie écht niet stéken!’ Sheldon Thomas, een breedgeschouderde donkere vijftiger, kijkt met strakke blik de zaal in. ‘Er is geen enkele reden om bang voor ze te zijn. Hun leven is een farce. Het is niet echt!’</p>
</p></div>
<div class="wpg-element paragraph">
<p>Thomas spreekt zijn toehoorders moed in. De zaal luistert ademloos naar het oud-ganglid uit de Londense buitenwijk Brixton, die als een Amerikaanse dominee over het podium beent en zijn woorden zowat uitspuugt. ‘Ze imiteren een lifestyle die niet bestaat,’ zegt Thomas met onversneden Cockney-accent. ‘Dat doen ze om jou vooral niet te laten zien wie ze echt zijn. Geloof mij. Ze zijn zielig, bang en verdrietig en willen niet dat jij dat weet. Maar laat je niet door die leugen intimideren. Dat kun je je simpelweg niet veroorloven.’</p>
<p>Sheldon Thomas is de oprichter van Targeted Against Gangs (T.A.G), een organisatie die in de meest gewelddadige wijken van Engeland jonge gangleden op het rechte pad probeert te krijgen. Zijn publiek bestaat deze middag uit Britse geneeskundestudenten uit verschillende universiteitssteden. Thomas laat foto’s zien van wat hij ‘typical British gangsters’ noemt. Er komt een jongetje van twaalf voorbij dat samen met negen andere gangleden een meisje van veertien verkrachtte. We zien een puber van zestien die op een schoolplein een elfjarig jongetje doodschoot. ‘Zoals jullie zien maakt ras niet uit,’ zegt Thomas. ‘Ze zijn zwart, ze zijn wit. Onze hele samenleving is gebroken. Families functioneren niet, kinderen worden niet meer opgevoed. De politiek zegt dat het door de werkloosheid komt. Bullshit. Het is een mentaal probleem. Een baan gaat deze criminelen niet helpen. Geloof mij, ik was ook zo. Het enige wat helpt is als wij in hun hoofd gaan zitten.’ </p>
<p>De toehoorders knikken instemmend. Hun keurige voorkomen staat in schril contrast met de rauwe verschijning op het podium. Toch zijn er veel raakvlakken. De studenten maken onderdeel uit van The Street Doctors, een club jonge artsen in spe die lesgeven aan veroordeelde minderjarige criminelen. Dat gebeurt op een tamelijk onorthodoxe manier: ze leren de jongeren wat te doen in gewelddadige en voor hen bekende situaties. Zoals: hoe stop je het bloeden van een steekwond van een mede-ganglid? Hoe zorg je ervoor dat iemand met een overdosis niet stikt in zijn eigen kots? ‘Ik vind jullie geweldig,’ reclameert Thomas, die ook ‘motivational speaker’ op zijn Twitter-bio heeft staan. ‘Onze agenda is dezelfde. Wij willen levens redden. En geloof mij: zij willen horen wat jullie te zeggen hebben. Ze zullen jullie misschien niet aankijken of doen alsof ze niet luisteren, maar ze hebben jullie nodig. Wees niet bang voor ze, ze zijn niets. Hun hele leven is een leugen. Zet door en je zult zien dat je door ze heen breekt.’</p>
<p><b>Getuige van steekgeweld</b></p>
<p>Ongeveer honderd studenten uit heel Engeland zijn afgekomen op deze eerste nationale conferentie van The Street Doctors in een bijgebouwtje van het Liverpoolse Aintree Hospital. Verspreid over twee dagen volgen ze praktische workshops van eerstehulppersoneel en ambulancebroeders, krijgen ze colleges van criminologen en sociologen en geven sociaal werkers en ervaringsdeskundigen als Sheldon Thomas een inkijkje in de psyche van jonge criminelen. Wat vier jaar geleden door stom toeval begon als een hobbyproject van een paar studenten, is uitgegroeid tot een landelijke organisatie met vestigingen in Liverpool, Manchester, Londen, Nottingham en Sheffield.</p>
<p>De methode van The Street Doctors is een populair onderwerp op grote wetenschappelijke conferenties over jeugdcriminaliteit. Het idee dat steekwapengeweld óók een publiek gezondheidsprobleem is, wordt gezien als een potentieel nieuwe benadering van misdrijfpreventie. De jonge dokters staan in de aandacht van de landelijke politiek omdat, in de woorden van het aanwezige parlementslid Luciana Berger, het initiatief ‘een positieve impact heeft op de gemeenschap waar nu getrainde mensen klaarstaan om te helpen bij geweldsmisdrijven’ en ‘het een bewijs is dat vrijwilligersorganisaties van onderop grote maatschappelijke problemen kunnen aanpakken’.</p>
</p></div>
<figure id="post-46371 media-46371" class="align-none"><img decoding="async" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2012/11/6e4513d0-96c5-49cc-aa09-862cffa4a131_DEF_A133225_preview1.jpg" alt="Sheldon Thomas, ex-ganglid, geeft een workshop" /><figcaption>Sheldon Thomas, ex-ganglid, geeft een workshop</figcaption></figure>
<div class="wpg-element paragraph">
<p>Het project ontstond in 2008, toen twee jonge medicijnenstudenten van Liverpool University, Nick Rhead en Simon Jackson, het Youth Offending-centrum in de Liverpoolse wijk Wavertree bezochten. De bedoeling was om daar jonge criminelen wat simpele eerste hulp bij te brengen. Tijdens de les bleek al gauw dat de jongeren geen enkele boodschap hadden aan hun goedbedoelde adviezen. Totdat een van de jonge criminelen vertelde dat die dag een vriend was neergestoken en in kritieke toestand op de intensive care lag. De rest veerde op: dit was bekende materie, zulke verhalen hadden zij ook. Na een rondvraag bleek dat alle elf aanwezigen wel eens getuige waren geweest van steekgeweld – niet zelden met dodelijke afloop. </p>
<p>En dus demonstreerden de twee studenten technieken om het bloeden te stoppen. Ze legden uit dat je het slachtoffer warm moet houden, absoluut niets te eten of drinken moet geven en alles in het werk moet stellen om het bloed naar de hersenen en de vitale organen te laten stromen. Ze lieten zien hoe je iemand het best op de grond kan leggen, met welk type stof je wel (katoen) en niet (nooit met wol, dat blijft in de wond plakken) druk op de wond kan houden en op welke manier je iemand tot bedaren kunt brengen zodat de bloeddruk daalt. ‘Ze hingen aan onze lippen,’ vertelt Nick Rhead. ‘Dit was kennis waar ze iets aan hadden. Eerst benaderden ze ons wantrouwend en agressief. Ze loerden continu naar de klok om te kijken of de les al klaar was. Na afloop kwamen ze enthousiast naar ons toe en bedankten ons hartelijk.’</p>
</p></div>
<div class="wpg-element streamer">
<blockquote>
<p>‘Ze vinden het heel normaal om iemand in de arm of de knie te steken’</p>
</blockquote>
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
<p>Samen met Steve Boote, een medewerker van het Youth Offending-centrum, zetten de twee het Liverpool Project op, de voorloper van The Street Doctors. Rhead en Jackson rekruteerden medestudenten om de lessen te verzorgen; Boote kreeg het voor elkaar dat het project een vast onderdeel werd in de begeleiding van jonge criminelen uit Liverpool. Sindsdien zijn de veroordeelde jongeren verplicht om twee medische sessies van negentig minuten te volgen, als onderdeel van hun restorative justice-programma. In die sessies leren ze reanimeren en hoe ze op straat eerste hulp bij steek- en schotwonden kunnen toepassen.</p>
<p><b>Pijl en boog</b></p>
<p>Steekwapengeweld is een serieus probleem in Groot-Brittannië. De krant The Guardian heeft zelfs een aparte ‘knife crime’-sectie op de website. Veertien procent van alle Britse ziekenhuisopnamen als gevolg van geweld wordt veroorzaakt door messteken. Vooral in de grote steden neemt het aantal gewonden en doden elk jaar toe, en al helemaal onder jongeren: vier van de tien tiener-moorden wordt gepleegd met een mes, meer dan met welk ander wapen dan ook.</p>
<p>‘Het is een soort spelletje voor ze,’ zegt medeoprichter Simon Jackson. ‘Ze vinden het heel normaal om iemand in de arm of de knie te steken. Sommige gangs maken er zelfs hun specialiteit van en weten precies waar ze moeten steken om de ingewanden te raken. Zo maken ze iemand invalide voor het leven. Maximale schade en maximale vernedering.’ De jongeren in de straten van Liverpool zijn ook creatief in het kiezen van hun wapen, legt Jackson uit. ‘We horen verhalen over alle soorten scherpe objecten, van broodmessen tot bijlen. Maar er is een paar dagen geleden ook een pijl en boog gesignaleerd.’</p>
</p></div>
<figure id="post-46371 media-46371" class="align-none"><img decoding="async" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2012/11/874ced7c-41ea-47c4-b642-f43aeee582ab_DEF_MG_3230_preview1.jpg" alt="Nick Rhead, links, en Simon Jackson, de oprichters van The Street Doctors" /><figcaption>Nick Rhead, links, en Simon Jackson, de oprichters van The Street Doctors</figcaption></figure>
<div class="wpg-element paragraph">
<p><b>Enorme littekens</b></p>
<p>De avond vóór de conferentie in het Aintree-ziekenhuis vindt een sessie van The Street Doctors plaats in het Youth Offending-centrum in de Liverpoolse wijk Wavertree. Er zijn vier jonge criminelen aanwezig. De achttienjarige Tim zit onderuitgezakt op een stoel. Hij is veroordeeld omdat hij cannabis verbouwde in zijn kamer. Hij vertelt dat er vandaag allemaal gillende mensen door zijn buurt renden. Een jonge jongen bleek te zijn beroofd van twee zakjes wiet en een laptop. De overvallers hadden zijn arm er afgehakt met een machete. De aanwezigen knikken. Machetes zijn populair in Liverpool.</p>
<p>De vijftienjarige Becky is lid van een bende. Ze is gepakt tijdens een gewelddadige straatroof. Het kleine mooie meisje ziet bleek: ze heeft gisteren aangifte gedaan tegen haar ex-vriend. Die had haar in elkaar laten slaan omdat ze hem weigerde te pijpen. Eerder schopte hij haar al om dezelfde reden bewusteloos. Vanmiddag heeft hij Becky vanuit de gevangenis bedreigd. Via Facebook. Als zij haar aantijgingen in de rechtszaal herhaalt, zal ze verdwijnen, schreef hij. De zestienjarige Conor is druk in de weer met zijn smartphone. Hij wil niet vertellen waarom hij veroordeeld is. Net als Sam (17), die nog wel even laat weten dat ze vorig jaar een kind heeft verloren.</p>
<p>Pete Carson (26) en Tom Conley (22) verzorgen de les. De twee studenten hebben een baardje, dragen sneakers, jeans en een T-shirt. ‘Zijn jullie dokters?’ vraagt Sam vol ongeloof. Tom legt uit wat het plan is van die avond. ‘Heeft iemand van jullie wel eens iemand op straat op de grond zien liggen? Of iemand zien flauwvallen?’ De jongeren blijven stil en kijken verveeld om zich heen.</p>
</p></div>
<div class="wpg-element streamer">
<blockquote>
<p>Hij werd helemaal koud, zegt deelnemer Conor opeens, ‘that freaked me out’</p>
</blockquote>
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
<p>‘Jij kent wel iemand die flauw is gevallen, toch Becky?’ vraagt Steve Boote van het Offending-centrum die de sessie ook bijwoont. ‘Nee!’ zegt ze bits, en speelt verder met haar smartphone. De studenten gaan rustig door, óók als Becky’s telefoon tot drie keer toe afgaat. Pete gaat op zijn rug op de grond liggen. Tom doet voor welke stappen je moet nemen als je iemand zo op straat ziet liggen. Eerst kijkt hij om zich heen om na te gaan of er ergens anders nog gevaar is. Hij buigt zich over Pete heen en schreeuwt: ‘Hallo, hallo! Kun je mij horen? Doe je ogen open!’ Tom is een abominabel acteur en dat leidt tot aardig wat hilariteit onder de jongeren.</p>
<p>Uit het niets vertelt de jonge Conor dat hij toch wel eens iemand zo heeft zien liggen. Een goede vriend raakte bewusteloos nadat hij was aangevallen met een mes. Hij werd helemaal koud, zegt Conor, ‘that freaked me out’. Tom vraagt hoe Conor daarop heeft gereageerd. ‘Ik heb een ambulance gebeld en ben weggerend.’ Oké, zegt Tom. ‘Na vanavond weet je wat je de volgende keer moet doen.’ Conor heeft de smaak te pakken en laat nu twee enorme littekens op zijn been zien. Gebeten door een pitbull. Die is daarna doodgeschopt door een vriend van Conor, vertelt hij trots. </p>
<p>Tom gaat stoïcijns verder. Hij luistert naar de ademhaling van Pete. Het is ‘breathing before bleeding’ legt hij uit. ‘Als iemand niet meer ademt, gaat alles kapot. Dat is belangrijker dan bloed.’ Tom laat zien hoe hij Pete op zijn zij draait om de ademhaling te stimuleren. Vervolgens veinst hij dat hij een ambulance belt. Dat doet hij met nogal wat grote gebaren. ‘Lach me niet uit!’ zegt hij tegen de groep die in een deuk ligt. Alleen Becky houdt zich stil. De sessie gaat verder met een lesje reanimatie. Tom en Pete doen voor hoe je je vingers in elkaar moet vouwen zodat je met je handen stevig kunt stoten, waar je de handen precies neer moet zetten, hoe je de rug moet rechten en in welk tempo de stoten elkaar moeten opvolgen.</p>
<p>De jongeren passen de reanimatietechniek toe op dummy’s en op elkaar. Er worden veel grapjes gemaakt en er wordt veel gelachen. ‘Zo gaat het elke keer,’ zegt Tom Conley in de pauze. ‘Eerst zijn ze stug en dan ontdooien ze. Je ziet de omschakeling na een minuut of vijftien.’ Pete Carson legt uit dat The Street Doctors voor hem niet alleen maar een altruïstische bezigheid is. ‘Ik leer op deze manier om te gaan met mensen die hun school vaak niet hebben afgemaakt. Daar ga ik straks als dokter veel aan hebben. Ik leer communiceren met mensen uit een andere klasse zonder uit te stralen: ik ben slim, luister maar naar mij, ik weet het beter. Ik leer op hun niveau praten zonder ingewikkelde medische termen te gebruiken.’</p>
</p></div>
<figure id="post-46371 media-46371" class="align-none"><img decoding="async" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2012/11/603330a0-dccb-4fce-bd5c-99cdd25c5e7f_DEF_A143231_preview1.jpg" alt="Liverpool, waar het initiatief van The Street Doctors begon" /><figcaption>Liverpool, waar het initiatief van The Street Doctors begon</figcaption></figure>
<div class="wpg-element paragraph">
<p>Buiten staan de vier jonge criminelen voor de deur een sigaret te roken. Dan gebeurt er iets wat zo onverwachts is dat het bijna wel in scène lijkt gezet: de ogen van Becky beginnen weg te draaien, ze valt flauw en knalt hard met haar hoofd op de grond. Tim en Sam buigen zich over haar heen. Ze vragen of Becky hun kan horen, checken haar adem en rollen haar op haar zij. Langzaam komt ze weer bij en ze lijkt helemaal in orde. Dokter Tom Conley staart met grote ogen naar het tafereel. ‘Een perfect scenario,’ zegt hij. </p>
<p><b>Uit een blank middenklassegezin</b></p>
<p>Inmiddels hebben veertienhonderd jonge Britse criminelen een cursus gevolgd bij The Street Doctors. Er zijn ten minste drie gevallen bekend waarbij de lessen ook echt effect hebben gehad, vertellen de oprichters Rhead en Jackson. Een jongen redde het leven van zijn oom door hem minutenlang te reanimeren na een hartaanval. Een andere jongen instrueerde per telefoon zijn Londense vrienden nadat een medeganglid met een mes in de nek was gestoken. En drie jonge criminelen waren een paar uur nadat ze een sessie van The Street Doctors hadden bijgewoond getuige van een steekpartij waarbij iemand in zijn onderbuik werd gestoken. ‘Maar dat zijn alleen nog de gevallen die aan ons zijn gerapporteerd,’ zegt Nick Rhead.</p>
<p>De methode van de jonge artsen is controversieel, geeft Rhead toe. ‘Wij zullen nooit tegen een jongere zeggen dat hij geen mes mag dragen. Wij preken niet tegen ze en veroordelen hun gedrag niet. Wij komen bijna allemaal uit een blank middenklassegezin, zonder enige ervaring met het leven dat zij leiden. Wie zijn wij om ze te vertellen wat ze wel en niet mogen doen?’ Daarbij komt, legt Rhead uit, dat een gelijkwaardige relatie essentieel is voor het succes van de sessies. ‘Als wij zouden moraliseren, zou het niet werken. Wij benadrukken dat we het allemaal in onze vrije tijd doen en voldoen niet aan het klassieke beeld van de dokter. Op de een of andere manier is dat het juiste recept. De kids zien vaak voor het eerst iemand van ongeveer hun eigen leeftijd die ze probeert iets positiefs bij te brengen.’ Simon Jackson vult aan: ‘Maar het is niet alleen een kwestie van informatieoverdracht. Wij veranderen hun perspectief. Eindelijk kunnen ze iets goeds doen voor de gemeenschap.’</p>
<p>De plannen om het project uit te breiden naar nog meer steden liggen al klaar. ‘Maar het ultieme doel,’ zegt Rhead, ‘is om te werken in de meest gevaarlijke en gewelddadige steden ter wereld, zoals Johannesburg, Chicago en Mexico City en daar jonge mensen te leren hoe ze de levens van andere kinderen kunnen redden.’</p>
<p>‘Hoe is het eigenlijk in Nederland?,’ vraagt Jackson. ‘Is daar veel steekgeweld?’</p>
</p></div>
