Opvangcrisis escaleert wéér

'Klimaatverandering vraagt om populisme'

Filosoof Chris Julien

Opvangcrisis dreigt weer te escaleren in Nederland

Verhaal van de week

Op de cover van Men’s Health

Teun van de Keuken

Westelijke Jordaanoever

Beeldreportage

Interview met Molly Crabapple

Over anti-zionisme

Het kabinet offert welvaart op voor productiviteit

Hans against the machine

Nog eentje dan!

Column Amber Wiznitzer

Queer Amsterdam, de roze stad

Cultuurtips

Essay

Hans van den Bergh

Waarom iedereen tegen de monarchie zou moeten zijn

Andrea Bajani. De belofte. Athenaeum-Polak &#038; Van Gennep, vertaling Yond Boeke en Patty Krone, 293 p., € 18,95
****
door Aart van Zoest
Roman
Een jonge Italiaanse kan niet zwanger raken en verlaat haar vriend Pietro. &#8216;Waarom heb je me nooit vergeven?&#8217; zegt ze op een onverwacht moment door de telefoon wanneer Pietro in Rusland is. Hij is daar omdat hij te weten is gekomen dat zijn beide Italiaanse opa&#8217;s in 1943 aan de zijde van nazi-Duitsland meevochten bij de Don, diep in de Sovjet-Unie, en daar oorlogsmisdaden hebben begaan. Pietro heeft een foto gezien van een door de Italianen opgehangen Russische jongen. Hij gaat naar de plek waar dat plaatsvond. Om vergeving te verkrijgen? Het wordt niet uitgesproken. Dat bepaalt Bajani&#8217;s grondthema. Zijn weergaloze stijl (het is alsof hij jongensachtig verslag doet), zijn intense aandacht voor significante details, het maakt duidelijk: er is een overweldigende gêne om dat waar het in een mensenleven werkelijk om gaat expliciet onder woorden te brengen. Voelbaar maakt hij het, haarfijn, en hoe. 
Jonas Jonasson. De 100-jarige man die uit het raam klom en verdween. Signatuur, 358 p., € 19,95
****
door Hans van den Bergh
Roman
Een onverwacht lichtvoetig, geraffineerd gecomponeerd en met onuitputtelijke fantasie verteld verhaal uit Zweden. Jonasson hanteert een dubbelstructuur die de spanning opdrijft: beurtelings beschrijven de hoofdstukken wat er gebeurt ná hetgeen de titel vermeldt, afgewisseld met wat de hoofdpersoon in de voorafgaande eeuw is overkomen. Deze Allan Karlsson ontpopt zich als een slimme, naïeve avonturier die alle grote politieke ontwikkelingen na de Tweede Wereldoorlog blijkt te hebben veroorzaakt. Aannemelijk is het allemaal niet, maar de auteur zegt al in zijn motto dat &#8216;alléén de waarheid de moeite van het luisteren niet waard is&#8217;. De overdrijvingen en toevalligheden zijn dan ook niet van de lucht. Vooral de ontmoetingen van Karlsson met echte historische figuren als Stalin, Johnson en Mao zijn dolkomisch. Veel ethische principes bevat de roman niet, en wie uit idealisme niet wil weten dat bijna alles in de wereld voor geld te koop is, moet een ander &#8211; waarschijnlijk minder geestig &#8211; boek lezen.
Benjamin Burg. Leo, de vrouwenman. Podium, 180 p., € 17,50
***
door Marjolijn Pouw
Verhalen
Achter de onaantrekkelijke titel Leo, de vrouwenman gaan goed geschreven verhalen schuil over beschadigde mensen die zich in de steek gelaten voelen. Verbintenissen gaan ze niet uit liefde aan maar voor het gemak, ze blijven naar hun verloren of onbereikbare geliefde verlangen. Ze zijn gesneden uit een houtsoort &#8216;van de tamelijk zachte soort, die makkelijk verpulvert&#8217;, zoals de kelner uit het verhaal &#8216;Restaurant des Arènes&#8217; zegt. Hun geliefden beloven ze de hemel en nooit te zullen liegen, maar &#8216;dingen waar de ander buiten staat en niets van hoeft te weten&#8217; houden ze doelbewust achter. Burg zit zijn woordvoerders &#8211; mannen &#8211; dicht op de huid. Je ziet de ontwikkelingen door hun ogen en de schrijver zuigt je mee in hun verwarring. Ze zitten zo vast in hun cocon dat ze de voortekenen van hun verval missen; wat ze overkomt, verrast ze. Dat onverwachte houdt de verhalen open; daar is talent voor nodig.

Aart van Zoest

Marjolijn Pouw

Fictie

&#8216;Een kleine encyclopedie van misleiding&#8217; noemt filosoof en jurist Roelf Bolt zijn Leugenaars en vervalsers. Welnu, &#8216;klein&#8217; is het boek dat 384 gevallen van bedrog beschrijft zeker niet, en een encyclopedie is het evenmin. Daarvoor ontbreken te veel &#8211; beroemde &#8211; gevallen van oplichterij, bijvoorbeeld de ruimtereiziger Adamski. In zijn voorwoord vermeldt Bolt dat hij alle bedrog terzijde heeft gelegd waar een godsdienstig tintje aan zat. Wie kan immers de oprechtheid van de verkondigers controleren? Gelukkig staat Lou de Palingboer er wel in. Veel voorkomende categorieën zijn verder kunstvervalsing, kwakzalverij, pseudo-wetenschap, plagiaat en dergelijke. Het mooiste deel van het boek is de inleiding, waar algemene conclusies uit het verzamelde materiaal worden getrokken, zoals het inzicht dat ieder mens tussen zijn vierde en zesde jaar het bedrog en de voordelen daarvan ontdekt. We zijn nu eenmaal sociale dieren die er profijt van trekken als we ons kunnen losmaken van de actuele werkelijkheid door ons met onze fantasie daarboven te verheffen. Evolutionair gezien is goed kunnen liegen dus gunstig. Maar bestudeer eerst de risico&#8217;s in Bolts encyclopedie.
***1/2 Roelf Bolt. Leugenaars en vervalsers. Querido, 464 p., € 22,50

Non-fictie

Damon Calgut. In een vreemde kamer. Querido, vertaling Rob van der Veer, 221 p., € 18,95
door Hans van den Bergh
roman De Zuid-Afrikaan Damon Calgut heeft met zijn vierde roman een eigenaardig nieuw genre gecreëerd. In een vreemde kamer bevat drie reisverhalen die elk de vraag oproepen naar de zin van reizen en van het daarover vertellen. De gebeurtenissen lijken autobiografisch; toch wordt de hoofdpersoon met &#8216;hij&#8217; aangeduid als hij handelend optreedt, maar de verteller noemt zichzelf &#8216;ik&#8217;, als hij na jaren zijn ervaringen en gevoelens opschrijft. Calgut is een eigenzinnig verteller met een gepolijste stijl en met de bizarre afwijking dat hij geen vraagtekens gebruikt. Waarschijnlijk zijn zijn reiservaringen ook zonder &#8216;?&#8217; hem al raadselachtig genoeg: wat willen zijn metgezellen toch van hem? En waarom blijft hij zelf zo&#8217;n trouwe reisgenoot? Intrigerende existentiële lectuur.
A.L. Snijders. De incunabel. Thomas Rap, 93 p., € 15,90
door Marjolijn Pouw
novelle De incunabel is een pastiche op de autobiografische opgroeiroman met zijn uitgekauwde conflictueuze plaatsbepaling, verveling en vergeefse verliefdheden. Trefzeker en ironisch beschrijft Snijders de jeugdige preoccupaties van twee broers en hun vrienden, en schetst in een kort nawoord de afloop. In zeven vermakelijke columns becommentarieert hij zijn novelle, en de commissie die hem de opdracht ervoor gaf. Ook al heeft Snijders het verhaal naar hij zegt &#8216;als een rechtgeaarde debuterende amateur volgepropt met mijn hele leven&#8217;, amateuristisch is het boekje allerminst. Daarvoor is het te goed geschreven en bedacht, vooral de passages over de benauwenis van de overbewuste David Offenberg, zijn jeugdige alter ego. Snijders heeft de lichte toon niet overal, soms komt er een prediker te voorschijn.
Toine Heijmans. Op zee. L.J. Veen, 192 p., € 18,95
door Marjolijn Pouw
roman Niets is rampzaliger dan je kind verliezen. De vastgelopen kantoorklerk uit Op zee is er bang voor en wordt gek van angst. Met zijn tot zeiljacht omgebouwde sloep zeilt hij drie maanden op de Noordzee rond om tot zichzelf te komen, maar hij legt met de thuishaven in zicht net als de mythische Odysseus bijna het loodje. In paniek maakt deze onzekere man, die als perfecte zeiler en vader trots de haven had willen binnenlopen, de ene na de andere beginnersfout. Hij negeert de voortekenen: &#8216;Mensen denken niet meer na. Met die jachtjes. Er zijn tegenwoordig zoveel mensen die een jachtje kopen en gewoon de zee op zeilen,&#8217; zoals de vuurtorenwachter smalend zegt. Je zou zoiets bijna voor de schrijver laten gelden. Het begin van het boek zit vol sierproza, water &#8216;wordt zenuwachtig&#8217; en trekt dan &#8216;voorhoofdrimpels&#8217;, verderop wordt de stijl gelukkig trefzekerder en sober. Dan zie je wat Heijmans kan.
Irvine Welsh. Misdaad. De Arbeiderspers, vertaling Ton Heuvelmans, 366 p., € 19,95
door Kathy Mathys
thriller Ray Lennox &#8211; gehavende hand, scheve neus, overmatige lichaamsbeharing &#8211; trekt met zijn aanstaande naar Miami om er te onthaasten. De politieman kan de gruwelijke pedofilie- en moordzaak die hem bijna velde niet loslaten. Terwijl zijn verloofde, een poppetje met valse nagels en een coup soleil, de bruidsbladen scant, schuimt Lennox de bars af. Hij ontfermt zich over een tienjarige die in handen viel van een pedofielennetwerk. Welsh, bekend om zijn verhalen over druguitspattingen, wc-potten en extreem gezuip, gaat de serieuze toer op in Misdaad. Het ontbreekt niet aan zintuiglijk beschreven urinoirs. Toch is de toon niet langer cynisch maar boos. Het begint goed met venijnige beschrijvingen van Miami Beach en strakke flashbacks over het politieonderzoek in Edinburgh. Maar de plot begint halverwege te kabbelen en is bij momenten potsierlijk. Het is ook moeilijk om mee te leven met Welsh&#8217; personages, die nauwelijks diepgang hebben. Misdaad is beter dan het vreselijke De bedgeheimen van de topkoks, maar er zijn te veel ongesnoeide tirades en klunzige metaforen. Een zweetdruppel rolt &#8216;zo traag als het scheermes van een psychopaat een snee aanbrengt&#8217;. Het te sterk gesuikerde slot ergert.
Francisco Goldman. Zeg haar naam. Lebowsky publishers, 441 p. ,€ 19,90
door Hans van den Bergh
roman Net zoals in onze letteren A.F.Th. van der Heijden een zeer lijvig boek heeft gewijd aan het overlijden van zijn zoon Tonio, heeft de Amerikaanse schrijver Francisco Goldman in een heel uitvoerige &#8216;roman&#8217; &#8211; Zeg haar naam &#8211; de dood van zijn jonge geliefde Aura minutieus beschreven en ook in zijn geval als bezwering van zijn verdriet en als poging tot rouwverwerking. Aura heeft in te sterke golven geprobeerd te &#8216;bodysurfen&#8217; en daarbij twee nekwervels gebroken.
Dit plotselinge verlies ontwricht het leven van Franco, de verteller, de eerstvolgende jaren; maar zijn schoonouders maken het nog erger door hem de schuld van het ongeluk te geven.
Misschien zou vergeten beter zijn dan de poging om hun gelukkige jaren tot in alle minieme details vast te houden, zegt de auteur zelf op driekwart van het boek, dat dan al een chaotische doolhof is van honderden kleine scènes, van lang vóór, tot jaren ná Aura&#8217;s dood, van fantasieën, dromen en angsten.
In ieder opzicht blijkt Goldman een magnifiek schrijver die associatief ervaringen uit heden en verleden tot een aangrijpend complexe compositie dwingt. Maar de lezer moet wel van doorzetten weten en over nagenoeg onbeperkte tijd beschikken.
Derk Visser. Prikkeldraad. Gottmer, 189 p., € 13,95, 13+
door Joukje Akveld
jeugd Wat een rotlevens hebben de personages in Derk Vissers jongerenroman Prikkeldraad. Dromen genoeg, maar in de praktijk moeten ze het doen met diepvriesmaaltijden, alcoholistische ouders, familiebedrijven die op omvallen staan en slechte rapporten. Chelsea is uit op het vriendje van haar zus en twijfelt over een baantje bij de buurtsuper, maar als haar vader van de trap dondert en met zijn hoofd op een blok beton slaat, wordt alles anders. In sober proza vol kortaffe dialogen ontrolt zich een verhaal dat onmogelijk nog goed kan aflopen. Plastisch is het, en soms behoorlijk naar. Visser komt zijn personages nauwelijks tegemoet en ook de lezer moet het maar uitzoeken met het vriendinnenvenijn, de troosteloze neukpartijen, het geruzie en verdriet. Toch schemert er tussen de regels wel degelijk warmte en liefde, al zijn die dan &#8211; razendknap &#8211; verpakt in onverschilligheid en afgewende blikken.
Dolf Verroen. Een vader voor altijd. Leopold, 97 p., € 12,95, 9+
door Joukje Akveld
jeugd Kinderboekenveteraan Dolf Verroen, die komend najaar met Thé Tjong-Khing het prentenboek voor de Kinderboekenweek maakt, schreef een ingetogen verhaal over een jongen met een stervende vader. Die kan &#8216;niet kakken&#8217; heet het op de eerste bladzijde. Darmkanker, luidt de officiële diagnose. Dat stoma&#8217;s kunnen losraken en voor een hoop rommel zorgen, wordt in klare taal beschreven, maar ondertussen sluimert het tussen de korte zinnen; de slechte tijding is slechts een kwestie van tijd. Ruben is echter meer dan een joch met een doodzieke vader. Op straat wordt gevoetbald, geruzied, geroddeld; pa is lief en bijzonder maar ook bot en stronteigenwijs. Verroen schrijft het op zonder ingewikkeld te doen. Over een vrouw met een grote strik op haar hoofd: &#8216;Net of ze aan de bovenkant een kind was.&#8217; Wat goed dat deze 82-jarige schrijver nog altijd schrijft.
Herta Müller. De rokkenjager en diens bijdehante tante. De Geus, vertaling Ria van Hengel, 256 p., € 22,90
door Bouke Vlierhuis
poëzie Ze fascineren zeker, de collagegedichten van Herta Müller. Allereerst vanwege hun aard: ze bevinden zich op het grensvlak van poëzie en beeldende kunst en het is onmogelijk tekst en visuele vorm los van elkaar te zien. In de teksten, meestal absurde anekdotes zonder kop of staart, is klankspel erg belangrijk en de vertaalster heeft daar zichtbaar mee geworsteld. Deze collages geven ook zicht op het wereldbeeld en de werkwijze van Müller. Ze is duidelijk geobsedeerd door woorden en hoe ze functioneren in hun maatschappelijke context. Maar door het gebrek aan een inhoudelijke lijn in de tekst zelf levert het nergens echt grootse poëzie op.

Joukje Akveld

Kathy Mathys

fictie

Harrie Hageman
Speeltijd
* *
door Marjolijn Pouw
Roman &#8211; Mannen zijn doorgaans met &#8216;de verkeerde&#8217; getrouwd. Rond hun vijftigste gaat de beer los. In Speeltijd herinnert een theatermaker zich de gretigheid waarmee hij als getrouwde middelbare man jonge vrouwen verleidde om het verlies van zijn aantrekkelijkheid goed te maken. Toen had hij succes, maar door uitgezaaide prostaatkanker is dat nu hij zestig is wel anders. Met de dood voor ogen kan een terugblik op je liefdesleven zijn charme hebben, ook als antwoord op de vraag waar het met de mensheid heen moet als die zich aan het volkomen huwelijk blijft vastklampen. Wat in Hagemans debuutroman stoort, zijn de apodictische banaliteiten en bombastische ontboezemingen. Zo worden de kleine uurtjes van een theatergroep &#8216;uren van vertwijfeling, van zoeken en niet vinden, de uren waarin je jezelf afvraagt waar je mee bezig bent, maar ook de uren van niet ter zake doende bezigheden&#8217; genoemd. Gelukkig zijn de dialogen beter.
Nieuw Amsterdam, 224 p., € 18,50
Lucette ter Borg
Valkruid
* * *
door Marjolijn Pouw
Roman &#8211; In Valkruid gaan twee rivaliserende oudere zussen samen op vakantie, met catastrofaal gevolg. Om en om, zodat het verschil tussen beiden goed uitkomt, laat de schrijfster ze aan het woord. De zussen zijn in het vooroorlogse Duitsland geboren en door hun ouders grondig gedrild voor de muzikale top, maar in hun carrière zijn ze niet verder dan Enschede gekomen. Gefrustreerde ambitie verteert de een, vraatzucht door maatschappelijk isolement de ander. Over muziek heeft Ter Borg weinig verrassends te zeggen, over de politieke ontwikkelingen in het vooroorlogse Duitsland evenmin, en ook niet over het grauwe Nederland waar de zussen door hun huwelijk terechtkomen. Geschiedenis en muziek zijn decor, Ter Borg wil slechts gefnuikte ambities tonen en de spanning tussen mensen die elkaar liefhebben en afstoten. Het verhaal is goed opgebouwd, de taal mooi, de gesprekken zijn grappig, toch word je het boek niet ingezogen. Wat afleidt is de gezochte intrige.
Cossee, 272 p., € 19,90
Chica Unigwe
Nachtdanser
* *
door Hans van den Bergh
Roman &#8211; Chica Unigwe, van Belgisch-Nigeriaanse afkomst, schrijft vlekkeloos Nederlands. Ook kan zij levendig vertellen. Maar de vraag is wat zij eigenlijk te vertellen heeft. Haar eerste twee romans hebben de aandacht getrokken, maar deze derde, Nachtdanser, wil maar niet op gang komen. Tot pagina 134 lijkt het te gaan over het opgroeiende Afrikaanse meisje Mma, maar op pagina 136 wordt van hoofdpersoon gewisseld en belanden we in een doolhof van brokjes heden en verleden. In elk geval komt er in het hele boek gaan &#8216;nachtdanser&#8217; voor en het blijft een raadsel welk inzicht in de Afrikaanse cultuur Unigwe ons wil meegeven. Wat zij van de Nigeriaanse samenleving laat zien is het stereotype westerse plaatje: bijgeloof, vrouwenonderdrukking, primitieve sociale normen, tot de grote Noord-Zuid-slachting losbreekt. Haar redacteur zal haar nog krachtiger in de houdgreep moeten nemen.
De Bezige Bij Antwerpen, 284 p., € 22,50
Caroline Ligthart
Russisch water
* * *
door Marjolijn Pouw
Roman &#8211; Vrouwen willen kinderen, mannen niet. Dat kost ze hun relatie, zo is te lezen in het romandebuut van Caroline Ligthart. Na een valse start heeft de 38-jarige Gijs een goede baan in Rusland, hij vindt zijn draai pas echt als hij zijn grote liefde Alma tegenkomt. Ze gaan samenwonen; zij wil kinderen, hij niet en dan breekt geleidelijk de hel los. Hun verhaal wordt verteld door Gijs: &#8216;Waarom wilden vrouwen altijd progressie in een relatie? Waarom was het nooit genoeg?&#8217; vraagt hij zich af. Het antwoord is verpakt in zijn schattige kleine nichtje. Het grappige kind komt hem na Alma&#8217;s definitieve vertrek in zijn Russische buitenhuisje opvrolijken, maar de logeerpartij loopt slecht af. Ligthart is als schrijfster nogal partijdig. Haar sympathie ligt bij Alma en het nichtje, de onverantwoordelijke Gijs krijgt er stevig van langs. De moralistische ondertoon geeft dit goed geschreven boekje een stichtelijk karakter, en dat is jammer.
Nieuw Amsterdam, 160 p., € 15,95
Heinrich Mann
De jeugd van koning Henri Quatre
* * * *
door Aart van Zoest
Klassieker &#8211; Waarom publiceerde de links-radicale Duitser Heinrich Mann in 1935 een levensbeschrijving van een Franse koning van eeuwen her? Als een eerbewijs aan zijn tweede vaderland, Frankrijk, waarheen hij vluchtte toen de nazi&#8217;s, die zijn boeken verbrandden, aan de macht kwamen. En omdat hij in Henri IV de eerste Europese daadkrachtige koning zag die een element van solidariteit met bezitslozen in zijn beleid bracht. Henri IV maakte een eind aan de gruwelijke godsdiensttwisten die zijn land teisterden. Het ging hem niet louter om macht, ook om menselijkheid. Er zit veel stellingname van Mann achter zijn verzonnen beschrijvingen van wat historische personen zeiden en dachten. Zo sluit hij aan bij zijn niet geringe historische kennis. Om te laten voelen waartoe religieus fanatisme mensen bracht, beschrijft hij wat Henri IV vernam toen hij Montauban had ingenomen. Zes jonge protestantse meisjes waren daar door katholieken verkracht. Daarna was kruit in hun geslacht geduwd en aangestoken, zodat, zoals Mann schrijft &#8216;zes lieftallige godvruchtige meisjes uiteen waren gereten&#8217;. Opdat het werd afgeleerd liet Henri IV driehonderd gevangenen afmaken. Leerzaam.
Atlas, vertaling José Rijnaarts, 576 p., € 49,95
Massimo Gramellini
De laatste regel van het sprookje
*
door Hans van den Bergh
Roman &#8211; Omdat ik nooit iets van Paulo Coelho en dezulken heb gelezen, wilde ik hier beginnen met &#8216;De laatste regel van het sprookje van de Italiaan Massimo Gramellini is het gekste boek ooit geschreven&#8217;. Maar het blijkt te behoren tot een pseudo-mystiek genre waar hele reeksen van bestaan vol spirituele lariekoek. Toch maakt Gramellini (die nota bene in de hoofdredactie van La Stampa zit) het wel heel erg bont. Er worden geen feiten of gebeurtenissen beschreven want alles speelt zich af in &#8216;de Thermen van de Ziel&#8217;, waar je nu eens een modderbad in het smerige &#8216;bassin van het Ik&#8217; moet nemen en dan weer de opwekkende &#8216;Thee van de Moed&#8217; moet drinken. Ook is er een teiltje om je verleden in uit te spuwen. Zelfs de meest vage visie op de echte wereld ontbreekt. En de personages zijn eerder plastic nazaten van Barbie en Kim dan invoelbare mensen. Er is echt meer wijsheid te vinden in de Donald Duck.
Cargo, vertaling Jan van der Haar, 252 p., € 18,50
Y.M. Dangre
Meisje dat ik nog moet
* *
door Rob Schouten
Poëzie &#8211; Compromisloos amoureus, dat is het dichterlijke debuut van de Vlaming Y.M. Dangre (1986), die als prozaïst al met Vulkaanvrucht explodeerde. Liefdeslyriek van het soort dat je niet alle dagen meer ziet, hunkerend, verheerlijkend, hoofs, en eigenlijk steeds gericht op weer een volgende liefde. En alles nadrukkelijk van taal want daar lijkt het vooral om te doen, een &#8216;meisje in wie ik fluister en fluisterende / reservoirs vol inkt vermoed&#8217;.
Muze dus. En inderdaad houdt het maar niet op: &#8216;Elke ochtend lik ik de dauw uit je monden&#8217;, &#8216;Onverzadigbaar en met haar tandafdrukken / nog in mijn stem roep ik haar weer aan.&#8217;
&#8216;Kom dan, meisje dat ik niet kan, / meisje almaar vertikkend, vertakkend / doorheen mijn keel die voor jou sneeuwt.&#8217;
Welbespraakt maar onbedaarlijk naïef, deze hoogliedkunst, vol passie en woordenbrij die je haast vergeten was. Iets belovend misschien maar vooral onrijp. Een jonge Orpheus en zijn Euridice. Ach ja.
De Bezige Bij, 62 p., € 19,95
vn.nl/boeken
Deze week op de site van de Republiek:
Jeroen Vullings over Nederlandse campers en de Amerikaanse televisieserie Breaking Bad. Tomas Vanheste pleit voor Tilburg als Culturele Hoofdstad van Europa in 2018. En natuurlijk lange en korte recensies, sterren en toplijstjes.
En:
Carel Peeters&#8217; literaire kroniek
Over de twintiger Gustave Flaubert (&#8216;Het leven van een man van twintig&#8217; schreef hij als bijna twintigjarige in zijn dagboek, &#8216;is (in elk geval wat mij betreft) noch een leeftijd van rijpheid, noch een van verval, maar van allebei op zijn tijd. Zoveel is duidelijk, in mijn toestand, hoe rustig die ook is, mijn fysisch en psychisch temperament is een ratjetoe dat met slaande trom wordt geleid door fantasie en het beloop van de dingen&#8217;) en over de poëtische gerechtigheid van Orhan Pamuk.

Rob Schouten

Jan Fabre. Nachtboek 1978-1984. Bezige Bij, 235 p.,€ 22,50
**
Dagboek
Nachtboek is een mooie titel voor de lange reeks overpeinzingen die de Vlaamse kunstenaar Jan Fabre in slapeloze nachten pleegt vast te leggen. In tegenstelling tot een doorsnee &#8216;dagboek&#8217; waarin vooral gebeurtenissen worden gememoreerd, noteert Fabre &#8216;s nachts dwangmatig in hem opwellende, dikwijls poëtische, maar steeds koortsachtige ideeënstromen die associatief aansluiten bij wat hem overkomt in zijn reizend bestaan van performance naar tentoonstelling &#8211; wereldwijd.
De Bezige Bij is van plan de hele reeks notities van 1978 tot 2005 in vier delen uit te geven. De eerste bundeling (1978 tot en met 1984) is nu verschenen. Fabre, geboren in 1958, staat nog aan het begin van een fysiek bijna slopende kunstenaarscarrière, overdag urenlang repeterend voor zijn buitenissige theaterproducties en &#8216;s nachts onafgebroken tekenend, veelal in blauwe BIC-inkt. Fabre is op een rauwe manier bezig alles wat hem &#8216;théâtre de papa&#8217; lijkt van zich af te schrijven. In zijn nachtelijke erupties blijft hij zoekende naar wat hijzelf nastreeft: ultieme theatrale schoonheid. Maar hoe hij het zegt, is vooralsnog vaak ondoorgrondelijk. Daarom zou men aan de volgende delen zeker een notenapparaat en een verklarend namenregister moeten toevoegen. Ook een aantal reproducties van tekeningen en scènefoto&#8217;s zouden een welkome aanvulling zijn.

non-fictie

Nazmiye Oral. Zehra. De Bezige Bij, 207 p., € 16,90
**1/2
door Eva Gerrits
Roman
Zehra, het romandebuut van Nazmiye Oral, bekend van de Volkskrant en De gesluierde monologen, opent met een intens bedoelde terugblik van de verteller op haar eigen geboorte: &#8216;Ik herinner mij de dag waarop ik stierf. Het was de dag waarop ik besloot te leven,&#8217; inclusief details over haar pas bevallen moeder: &#8216;Van onderen kapot. Rauw vlees, rood vocht dat uit haar droop.&#8217; Later wordt het Turkse meisje Zehra, de &#8216;ik&#8217;, verstoten. Ze vindt onderdak bij Havva, een vrouw met een passend beroep voor dit wat onevenwichtige, duistere sprookje: een lijkenwasser met een zesde zintuig. Die herkent &#8216;iets ouds&#8217; in Zehra en wijdt haar in in de geheimen van haar beroep. Veel vrouwelijkheid, verlies en verdriet, weinig diepgang en nuance: Zehra is eerder sentimenteel dan aangrijpend. En een steviger redactieronde had er nog wel wat uitgehaald. Hoe zit dit bijvoorbeeld landschaptechnisch? &#8216;Ik kroop uit de grot [&#8230;] De grot lag halverwege een heuvel en na één stap hield de aarde op. Ik stond aan de rand van een ravijn.&#8217;
Tjark Kruiger. Spiegelpaleis. Compaan uitgevers, 452 p., € 19,90
***
door Marjolijn Pouw
Roman
Evenaart Spiegelpaleis Elsschots Lijmen? Kruiger verwijst er ostentatief naar, maar gaat verder dan zijn voorbeeld. Hij laat zijn Boorman geen illusies verkopen, maar laster. In opdracht van het grootkapitaal bedenkt deze witteboordencrimineel campagnes om de concurrentie te vloeren. &#8216;Het woord is een machtige heerser&#8217; zegt hij met zijn afgod, de Griekse retoricus Gorgias, een vijand van Plato. Bender is een ontwikkelde, goed opgevoede man. Winst laat hem koud, als hoger doel streeft hij de vernietiging van godsdienst na, wat alle middelen moet heiligen. Maar ook al weet Bender zich als een ware sofist onder de verantwoordelijkheid uit te draaien voor het onheil dat hij over zijn slachtoffers afroept, uiteindelijk raakt hij in zijn eigen drogredenen verstrikt. Een meesterwerk is dit vermakelijke debuut niet, Kruiger weet geen maat te houden. Hij pepert je zijn eruditie in en herhaalt aldoor de flauwste grappen. Zijn Laarmanspendant Casimir heeft bovendien een Bokitostoornis.
Het Gilgamesj-epos. Athenaeum, 150 p., € 19,95
****
door Aart van Zoest
Klassieker
&#8216;Tegenwoordig neemt men aan dat Gilgamesj geleefd heeft in de 27e eeuw v.Chr.&#8217; Aldus vertaler Theo de Feyter in zijn inleiding. Eerbiedwaardiger ouderdom hebben we onder de epische helden niet voorhanden. Een must dus voor eenieder die nog historisch besef heeft. Het verhaal over de tirannieke koning van Oeroek (in Irak) is opgetekend op twaalf kleitabletten van ongeveer 2500 v.Chr. Aandachtsgebied dus voor archeologen, taalgeleerden, vertalers. De Feyter heeft alle drie deze kwalificaties. Zijn grootste verdienste: zijn vertaling is lezersvriendelijk, soms zelfs een tikje hedendaags jolig. Ook geleerdheid erbij, dat kan niet missen, maar altijd blijven vertaling en verklaring dienstbaar aan lekenbegrip. We leren dat Gilgamesj samen met een dierbare vriend vreselijke monsters overwint. De goden beslissen dat de vriend daarna moet sterven. Gilgamesj wil onsterfelijk worden. Edoch, de goden en zijn angst voor de dood blijven de baas. Gilgamesj moet de weg van alle vlees gaan, maar zijn epos overleeft. Alles in wonderlijk mooie en intrigerende verzen, die zicht geven op oeroude denkwijzen en rituelen.
Cyrille Offermans. Dood van een leraar. Cossee, 313 p., € 19,90
***
door Marjolijn Pouw
Roman
Het pad van een leraar gaat niet over rozen: incompetente bestuurders, onbegrepen onderwijsvernieuwingen, ellebogende vakgroepvoorzitters, ziekmakende vergaderingen, ouderavonden, gebrek aan middelen en dan die pubers nog. Offermans schrijft met liefde over hen; ze zijn nog onaf. Zijn leraar is voor het vak geboren, maar verruilt het onderwijs na een jaar voor de uitgeversbranche. Niet vanwege de dood van een collega &#8211; een treurige, geïsoleerde man die geen orde kon houden &#8211; en de leraar in hem sterft niet af. Zijn pupillen gaf hij opdrachten &#8216;die hen als gelegenheidsdetectives diep in de syntactische en semantische finesses van een spannende tekst lokten.&#8217; Hij wilde &#8216;spoorzoekers&#8217; van ze maken: &#8216;precieze, gevoelige lezers, niet tevreden met vage praatjes, slappe verklaringen en van buiten geleerde frasen.&#8217; Want schrijven is &#8216;balanceren op de grens van weten en niet-weten.&#8217; Het boek heeft er het vrije, verkennende karakter van. Dat is ook de zwakte, bij alle opdrachten verdwijnt helaas de spanning.
Graham Swift. Was je maar hier. Bezige Bij, vertaling Paul van der Lecq, 383 p, € 19,90
**1/2
door Hans van den Bergh
Roman
Komt de boerenroman weer terug? In Nederland is daar Gerbrand Bakkers Boven is het stil, maar ook in Groot-Brittannië is de agrariër bezig met een literaire comeback. In Was je maar hier van Graham Swift staat het platteland in Devon centraal, maar niet als een van de actuele realiteit geïsoleerd milieu. Integendeel. De grimmige boeren zonder verbale gaven, op de rand van het failliet door de opeenvolgende koeienepidemieën (GKZ en MKZ), staan eerder symbool voor het verkommerde Britse wereldrijk. Het gaat om een bewuste analogie want &#8216;Tom&#8217; &#8211; de jongste zoon van de hoeve &#8211; gaat in het leger en komt om in de vruchteloze strijd rond Basra (Irak).
Swift is een begenadigd stilist, maar het tempo waarin de moeizame ontwikkelingen zich voltrekken ligt wel heel laag. Ook reageert de hoofdpersoon wat al te bot, passief en wereldvreemd op elke tegenslag.
Het verhaal blijft spannend dankzij een aantal onopgehelderde raadsels waar we echter aan het slot helaas mee blijven zitten. Wil de boerenroman ook voor de stadse boekenkoper aantrekkelijk blijven, dan moeten we kunnen rekenen op flitsender dialogen, intrigerender personages en meeslepender avonturen.
Matthijs Kleyn. Vita. Prometheus, 237 p., € 16,95
*1/2
door Marte Kaan
Roman
Wil een vrouw dood. De overeenkomsten met Kluuns bestseller dringen zich (te) sterk op: hippe grootstadjongen in een snelle wereld (televisie) worstelt met liefde en dood. Geen terminale kanker dit keer, maar een depressie met een sterke doodswens. De hoofdpersoon, dertiger Hylke, houdt tegen de klippen op van zijn door hevige stemmingswisselingen getergde liefje Vita en ontlaadt de spanning door hard te werken en uit te gaan. De apotheose is tragisch maar voorspelbaar. De stijl is als een kroegbabbel: onderhoudend, soms geestig, sympathiek. Daarom vergeef je de verteller veel en weet zijn lot, of eerder dat van de beklagenswaardige Vita, je te raken. Maar dat heeft meer te maken met de problematiek dan met de literaire kwaliteit.

Marte Kaan

Erik Menkveld. Het grote zwijgen. Van Oorschot, 387 p., € 20,-
***1/2
door Marjolijn Pouw
Roman
Erik Menkvelds romandebuut over de vriendschap tussen de componisten Diepenbrock en Vermeulen is een waagstuk. In de karakterisering van hun liefdesleven probeert hij hun muzikale opvatting te vangen. Of hij ze daarmee recht doet kan ik niet beoordelen (is hun overspel verzonnen?) maar je kunt eruit afleiden hoe bepalend Menkveld het verschil in houding voor hun muzikale ontwikkeling acht. &#8216;Dat Diepenbrock nooit werkelijk is doorgebroken, is voor een belangrijk deel aan zijn eigen gebrek aan daadkracht en gerichtheid op het verleden te wijten,&#8217; vindt Vermeulen. &#8216;En voor het overige spelen zijn houding in de oorlog en Mengelberg er natuurlijk een belangrijke rol in.&#8217; De afstandelijke, passieve Diepenbrock is in de negentiende eeuw blijven steken, de geëngageerde, felle Vermeulen heeft zich voluit in het leven en op de vraagstukken van zijn tijd gestort. De beschrijving van hun vriendschap is het beste deel van het boek, die van hun liefdesleven lijkt uit een damesroman.
Lawrence Hill. Het negerboek. Ailantus, vertaling Ine Willems, 477 p, € 19,95
***
door Hans van den Bergh
Roman
De oorspronkelijke titel uit 2007 luidde The book of negroes, een licht provocerende naam voor een kwaadwillende lezer. Maar het originele boek dat zo heette heeft in de achttiende eeuw echt bestaan en was een nauwkeurig bijgehouden register van alle in South Carolina geïmporteerde zwarte slaven.
Auteur Lawrence Hill is een Canadese mensenrechtenactivist die de gruwelen van de slavenhandel heeft willen vangen in de vorm van een roman. Als hoofdpersoon koos hij een Afrikaans meisje van dertien dat omstreeks 1758 dicht bij het huidige Mali wordt gevangengenomen door zwarte slavendrijvers. Wij volgen haar op haar mars naar de kust, op haar overtocht naar de Zuidelijke Staten en uiteindelijk naar Londen in 1802 waar de tegenstanders van de slavernij (abolitionisten) haar voor hun campagne inzetten.
Want ondanks de verschrikkingen die zij continu meemaakt is zij een toonbeeld van wat zwarte slaven met veel geluk, intelligentie en hard werken konden bereiken. Ze spreekt tenslotte wel zes talen, is volleerd vroedvrouw en letterlijk iedereen is even dol op haar.
Ik betwijfel of het zin heeft zoveel (onwaarschijnlijke) fictie los te laten op een historisch zo beladen onderwerp. Maar Hill heeft zijn huiswerk dubbel en dwars gedaan. Elk detail is gebaseerd op grondige documentenstudie. Daarmee is zijn boek nog geen meeslepende roman geworden. De vertaling (door Ine Willems) is zeer verzorgd, maar bij de uitgeverij zullen ze toch ooit een corrector in dienst moeten nemen die alle weggevallen letters (en woorden) weer in kan voegen.
Sherwood Anderson. Winesburg, Ohio. Van Oorschot, vertaling Nele Ysebaert, 196 p., € 20,-
****
door David Duijnmayer
Klassieker
Winesburg, Ohio van Sherwood Anderson, oorspronkelijk verschenen in 1919, is door uitgeverij Van Oorschot voorzien van een nieuwe, uiterst leesbare vertaling. Anderson (1876-1941) staat te boek als een inspiratiebron voor met name Amerikaanse schrijvers, maar Winesburg, Ohio is een kleine eeuw na verschijnen niet alleen literair-historisch interessant.
Als roman is het een soort pars pro toto: het bestaat uit een serie portretten van individuele dorpsbewoners, en met die individuele levens komt ook het plattelandsdorp zelf tot leven en toont Anderson ons het Amerika van eind negentiende, begin twintigste eeuw. Anderson was bovendien een van de eersten die inzagen dat vrijwel elk leven &#8211; hoe onbeduidend het zich ook laat aanzien &#8211; stof kan bieden voor een verhaal, en tegelijkertijd laat hij zien hoezeer al die verhalen op elkaar lijken. Door de bank genomen zijn Andersons personages namelijk allemaal gelijk: ofwel jong en vol van hun eigen grootse plannen, ofwel oud en gedesillusioneerd.
Mensje van Keulen. De verhalen. Atlas, 512 p., € 21,95
****
door Anne Versloot
Verhalen
De personages van Mensje van Keulen &#8211; die dit jaar haar veertigjarige schrijversjubileum viert &#8211; mogen er zijn. De vader die met z&#8217;n windbuks op de knijpers van de waslijn schiet of de vrouw die een net geëuthanaseerde hond in de pedaalemmer laat glijden. Ze lijken zo weggelopen uit de Tales of the Unexpected van Roald Dahl. Vreemde vogels. Met kolossale voeten, een bochel, of gewoon een dikke kont. Maar nergens gaat Mensje van Keulen over the top. Haar tante Do of meneer Veldjes zijn weliswaar wat raar, maar o zo menselijk. Ze zouden zomaar bij je om de hoek kunnen wonen, ja, zelfs bij je in de straat. Haar puike korte &#8211; en vooral onvoorspelbare &#8211; verhalen zijn nu gebundeld. Waarin maar weer eens opvalt hoe weinig woorden ze nodig heeft. &#8216;&#8221;Leendert, wil je nog een nootje?&#8221; vroeg ze en rammelde met een schaal. &#8220;Ik heb m&#8217;n tanden niet in,&#8221; zei hij. &#8220;Dan haal ik ze wel even,&#8221; zei ze en zette de schaal op het bed.&#8217;
Tim Davys. Amberville. De Arbeiderspers, vertaling Erica Weeda, 319 p., € 19,95
****
door Hans van den Bergh
Roman
In Amerika is Amberville van Tim Davys door de kritiek met klaroenstoten onthaald. Hier heb ik er nog niet veel over vernomen, maar onalledaags is het boek zeker. Over (het pseudoniem van) de schrijver is bijvoorbeeld niets bekend en het genre is bij mijn weten nooit eerder beoefend. De roman speelt in een sinistere parallelwereld waarin alle personages pluchen beesten zijn &#8211; &#8216;knuffels&#8217; &#8211; die overigens een zeer herkenbare maatschappij in stand houden.
Het is dan ook een mooie vondst om het befaamde schilderij Nighthawks van Edward Hopper op de omslag te zetten, maar dan bevolkt met speelgoedbeesten. Hoe komen een beer en een konijn echter aan pluchen nageslacht? En vooral: wie bepaalt wanneer ze zo versleten zijn dat ze op de dodenlijst worden gezet? Dit zijn de grimmige vragen die Eric Beer en zijn trawanten moeten oplossen; fundamentele ethische vragen worden daarbij niet geschuwd. Zo groeit een komische fabel uit tot een knuffel-thriller. Als er een pluchen Gouden Strop bestond, verdiende Tim Davys hem.

David Duijnmayer

Chris Rippen. Hier gebeurt niets. De Geus, 256 p., € 19,90
**1/2
door Anne Versloot
Roman
Voor Gouden Strop-winnaar Chris Rippen (met Playback in 1991) even geen moord en doodslag meer. Hij komt nu met een roman. Een echte Rippen want: dwingend geschreven en op zachte toon verteld. Het vierluik &#8211; waarin hoofdpersoon Wolter Greve steeds jonger en gereformeerder wordt &#8211; begint wat stroef, maar algauw komt de vaart erin. Wolter heeft net op z&#8217;n 56ste een tia gehad &#8211; &#8216;een modeterm, vroeger kregen de mensen nog een ordentelijke beroerte of een attaque&#8217; &#8211; en blikt terug op zijn leven waarin aanvankelijk niets gebeurt. Dat maakt hij later meer dan goed door zijn vrouw te bedriegen en zijn collega&#8217;s in de steek te laten. Maar je hoopt op iets veel ergers want dit is wel zo&#8217;n über-nette man. Zet &#8216;m op, Wolter, go get &#8217;em, tiger, wil je hem wel toeschreeuwen. Maar Rippen heeft iets heel anders voor zijn lezers in petto: een indrukwekkend ontroerende slotscène. Zo eentje die nog lang in je hoofd blijft rondzingen.
Assaf Gavron. Hydromania. Ailantus, 288 p., € 19,95
****
door Hans van den Bergh
Roman
Om eens met een pluim voor de vertaling te beginnen: Hilde Pach heeft deze Israëlische roman in vlekkeloos Nederlands weergegeven. Dat was geen eenvoudige klus, want Hydromania van Assaf Gavron (1968) speelt over ongeveer een halve eeuw in het Midden-Oosten met alles wat dat aan nieuwe woorden en gewijzigde begrippen inhoudt.
In het ineengeschrompelde Israël (hoofdstad Caesarea) heerst grote droogte, temeer daar de Palestijnen een flink deel van de huidige staat hebben bezet, compleet met Jeruzalem en het Meer van Galilea. Tegen die achtergrond ontspint zich een thrillerachtige intrige van pioniers die tegen het watergebrek strijden en tegen de macht van de wereldwijde waterconcerns. Gavron is een behendig verteller die zijn ingewikkelde expositiegegevens bijna onopgemerkt uitserveert. Ook speelt hij graag met listige, kleine taalgrappen: de namen van zijn personages zijn bijvoorbeeld bijna allemaal aanduidingen voor water in zeer uiteenlopende talen: Vatten, Voda, Shui et cetera.
Ook voor niet-hydromanen een intrigerende &#8216;ecoroman&#8217;.
Janwillem Slort. Terwijl jij slaapt. Prometheus, 176 p., € 17,95
*
door David Duijnmayer
Roman
Janwillem Slort is toneelschrijver en bewerkte een toneelstuk dat hij in 2007 schreef tot de gelijknamige roman Terwijl jij slaapt. Dat klinkt wat gemakzuchtig, en het resultaat is er naar. Een dertigjarige acteur krijgt een rol in een toneelstuk over het nachtleven en prostitutie, en in opdracht van zijn regisseur verlaat hij zijn comfortzone om zich te verliezen in &#8216;het schaduwbestaan op de Amsterdamse Wallen&#8217;. Slort streeft opzichtig naar een duister en mysterieus sfeertje door wat wazige personages op te laten draven en door vrijwel identieke teksten in de mond van verschillende personages te leggen, maar het sorteert niet het gewenste effect. Slort kan niet bogen op een erg oorspronkelijke schrijfstijl en verliest zich regelmatig in clichématig geneuzel: gespuis &#8216;schuimt de straten af&#8217;, als er op een raam geklopt wordt, gebeurt dat natuurlijk &#8216;dwingend&#8217;, angst &#8216;bekruipt hem&#8217; en andere gevoelens zijn bij voorkeur &#8216;sluimerend&#8217;. Opdat u niet vergeet dat het allemaal razend spannend is, daar op de Wallen.
Stefan Kiesbye. Een meisje van hiernaast. De Arbeiderspers, vertaling Gerrit Bussink, 145 p., € 14,95
****
door Aart van Zoest
Roman
Een provincieplaatsje in het noorden van Duitsland, tien jaar vóór de hereniging. Afstotelijke plekken, zoals de sloperij van afgedankte auto&#8217;s, zoals het slachthuis. Het leven van de volwassen bewoners &#8211; kleinburgers, arbeiders &#8211; vertoont ook al weinig schoonheid. Bier en buiken. De jeugd is verdeeld in twee jeugd-bendes, ieder aan een kant van het voetbalveld, de jonkies hebben fietsen, de al wat ouderen brommers. Het groepsdenken van de pubers impliceert allerlei mogelijke schendingen van de collectieve eer. Seksueel contact met een &#8216;meisje van hiernaast&#8217; is aanleiding tot zeer sadistische, gedetailleerd beschreven, wraakacties. Kiesbye beheerst een perfecte stijl en verteltechniek. Veel gruwelijks beschrijft hij precies en toch laat hij ook nog veel aan de verbeelding over. Hij bezorgt daarmee de lezers een reis die via Dom en Lelijk leidt naar Weerzinwekkend. Een illusieloze blik in de Duitse ziel? Op Deutschlandfunk is het zo geformuleerd, vermeldt de omslag. Onzin uiteraard. Maar tot nadenken stemt het wel.
Boris O. Dittrich. Moord en Brand. Nieuw Amsterdam, 416 p., € 19,95
**
door Marjolijn Pouw
Literaire thriller
Zou Boris Dittrich in paranormale krachten geloven? De mensen die hij in zijn romandebuut Moord en brand opvoert, doen dat wel. In het boek treedt een Amerikaans-Indisch medium naar voren, dat de onopgeloste moord op een bekende politicus alsnog moet ophelderen. Haar in trance gegeven aanwijzingen stemmen inderdaad met het gebeurde overeen, maar de aanwezigen weten dat dan nog niet. De moordenaar, die er ook bij is, weet het echter wel. Het optreden van het medium katalyseert zijn in Srebrenica opgelopen posttraumatische stressstoornis en maakt een sadistische moordmachine van deze geïsoleerde man.
Het boek geeft weliswaar een mooi beeld van de ijdele benepenheid van politici en hun pogingen om in de pers op te vallen, maar Boris Dittrich verprutst het uiteindelijk doordat hij te veel wil vertellen. Om de lezer de laatste momenten van zijn politicus te laten meebeleven, voert hij hem, ofschoon hij al dood is, levend op. Onze prediker laat in zijn politiek correcte zedenschets helaas weinig aan het toeval over.
Rob Schouten. Vuil goed. Arbeiderspers, 224 p., € 21,95
****1/2
door Bouke Vlierhuis
poëzie Rob Schouten is een dichter die zijn esthetiek laag bij de grond zoekt, in de bagger van het menselijk onvermogen. Hij doet dat in een unieke stijl waarbij hij die bagger, de chaos en de afzichtelijke poel van lichaamssappen die ons lichaam is, niet alleen beschrijft maar ook iconisch gestalte geeft in zijn teksten.
Zijn zinsbouw, de opbouw van zijn beelden en de structuur van zijn gedichten zijn bewust slordig en onaf.
Gemeenplaatsen en vunzige grappen krijgen een even prominente plaats als prachtige dichtregels. Ook het opgezwollen dichtersego krijgt regelmatig ruim baan en het vrouwelijk geslachtsorgaan duikt, onder vele namen, iedere paar pagina&#8217;s op.
Dat levert soms flauwe, overbodige gedichten op. Vuil goed, een selectie uit zijn tien dichtbundels, is daardoor bij tijd en wijlen moeilijk te pruimen.
Maar regelmatig ook toont Schouten, zeker in het latere werk, dat hij wel degelijk een magistraal dichter is.

Karel van het Reve. U mag alles over mij schrijven. Interviews met Karel van het Reve. Van Oorschot, 155 p., € 15,-
***
door Hans van den Bergh
Bundel
De grote bestrijder van domme gemeenplaatsen, Karel van het Reve, is zelf langzamerhand ten prooi aan zo&#8217;n misplaatst idée reçue: &#8216;Alles wat onze Karel zegt, moet aan de vergetelheid ontrukt worden.&#8217;
Nu zijn in U mag alles over mij schrijven dus ook een reeks interviews met de bekende Leidse slavist gebundeld. Als altijd is veel van wat hij in deze gesprekken, ironisch monkelend, te berde brengt leuk om te lezen, al heel lang bekend en makkelijk te bestrijden. Ook in deze bundel houdt hij manhaftig vol dat de evolutieleer het ontstaan van de giftand niet kan verklaren en dat een letterkundige niet mag proberen iets verstandigs over de betekenis van een literair werk op te merken (&#8216;interpreteren mag niet&#8217;).
Aangrijpend is het mee te maken hoe de ziekte van Parkinson hem geleidelijk verandert en zijn sprankelende geest stillegt.
Samensteller Ton van Brussel heeft met tact en smaak zo&#8217;n vijftien stukken over Van het Reve geselecteerd die een vrij compleet beeld geven van zijn moed (in Moskou), zijn arrogantie (&#8216;ik heb nooit iets van die man gelezen, maar toch weet ik dat het niets voorstelt&#8217;) en zijn sardonische genoegen in het pesten van vrienden en collega&#8217;s.
Guus Meershoek. De groep IJzerman. Hoe de politie infiltreerde in de radicaal linkse beweging van de jaren zestig. Boom, 169 p., € 19,90
***
door Harm Ede Botje
Reconstructie
In de jaren zestig infiltreerde de Amsterdamse politie in radicaal-linkse groepen en in de Kabouterpartij van Roel van Duijn. In 2009 maakte een van die agenten, Wim de Weerdt (hij werkte onder de codenaam Lente) zich al bekend. Hij en drie anderen (inderdaad Zomer, Winter en Herfst) begaven zich van 1967 tot 1971 onder leiding van inspecteur Peter IJzerman in de kringen van de Rode Jeugd, de Socialistische Jeugd en de randgroepjongeren die rondhingen bij het Centraal Station. Ze waren erbij tijdens de Maagdenhuisbezetting en bij de oprichting van Dolle Mina. De infiltratie leverde veel bruikbare informatie op voor het politiekorps, dat aanvankelijk maar bar weinig begreep van wat zich op straat afspeelde. Er werd ook vuil spel gespeeld. Zo leverde een politieofficier informatie aan De Telegraaf en ging er later zelf ook werken. Auteur Guus Meershoek, universitair docent aan de universiteit Twente, sprak met de agenten, hun superieuren en met voormalige actievoerders. Het resultaat is een voorbeeldige reconstructie, die echt wat toevoegt aan de geschiedschrijving van de woelige jaren zestig.
Jan de Bruijn. Wilhelmina formeert. Boom, 193 p., € 18,50
****
door Hans van den Bergh
Geschiedenis
Wie nog altijd de kinderlijke illusie koestert dat de koningin &#8211; ook bij een kabinets-formatie &#8211; geen werkelijke macht uitoefent, doet er goed aan zich te verdiepen in de &#8216;historische documentaire&#8217; Wilhelmina formeert.
Auteur Jan de Bruijn, hoogleraar politieke geschiedenis aan de VU, komt op grond van alle beschikbare documenten &#8211; van telegrammen tot officiële staatsstukken &#8211; tot een minutieuze reconstructie van één formatieperiode, die van 1907-1908. Wilhelmina was toen tien jaar actief aan het bewind en stevende uit alle macht af op een ultra-rechts kabinet dat moest instaan voor een zo sterk mogelijk leger.
Door verhoopte bewindspersonen stevig onder druk te zetten (bij audiënties, met telegrammen en door adjudanten rond te sturen) wist ze haar wil door te drijven, al moest ze daartoe de geslepen politicus Abraham Kuyper tijdelijk in zijn ambities fnuiken.
Aanstekelijke lectuur voor wie nu wel eens precies wil weten wat het begrip &#8216;hofintriges&#8217; eigenlijk inhoudt.
Jan van Galen. Theun de Vries. Een schrijversleven 1907-1945. Aspekt, 644 p., €29,95
***
door Hans Renders
Biografie
Theun de Vries leefde bijna een volle eeuw en heeft zo&#8217;n 160 boeken geschreven. Bovendien was hij ook zijn leven lang overtuigd communist. Er valt dus heel wat uit te leggen. De Groningse historicus Jan van Galen heeft het aangedurfd om de biografie van De Vries te schrijven. Dat wil zeggen: hij publiceert nu het eerste van de twee delen.
De Vries werd geboren in 1907 en al op dertienjarige leeftijd publiceerde hij bewerkingen van de sprookjes van Grimm. Toen hij er op de middelbare school op gewezen werd dat ook de gymnastieklessen gevolgd dienden te worden, reageerde hij recalcitrant: &#8216;Ik ben Bolsjewiek en als het zo doorgaat, gooi ik nog eens een bom op de school.&#8217; Boeiende uitspraak voor iemand die later het symbool zou worden van communistische schrijverschap in Nederland. Dit eerste deel, veel te langdradig geschreven, loopt tot het einde van de Tweede Wereldoorlog. De Vries zat vanwege zijn verzetswerk voor de CPN in kamp Amersfoort, maar werd daar na tien maanden uit bevrijd door een verzetsgroep. De vraag is nu hoe deze redundante biograaf de zestig resterende jaren in deel twee weet te persen.
Arnon Grunberg. Brieven aan Esther. Alauda Publications, 83 p, € 13,50. Gesigneerde facsimile-editie, € 200,-
****
door Jeroen Vullings
Brieven
Tussen 1992 en 1993 correspondeerde Arnon Grunberg met de jongere studente Esther Krop. Hij schreef zijn debuutroman Blauwe maandagen, zij publiceerde poëzie. Inmiddels is Krop vormgeefster en Grunberg beroemd, reden waarom Brieven aan Esther in een fraaie facsimile-editie uitkwam. Het is voor de Grunberg-kunde van immens belang om de adolescente schrijver al zulke volwassen en rigide opvattingen te zien ventileren over het schrijven. Zachtzinnig is het allemaal niet en de &#8211; naar ik afleid uit Grunbergs tekst &#8211; meer idealistische Krop wordt getuchtigd. Soms komt de oneerbiedige gedachte op: zou Grunberg niet kort geleden nog wat wijsgerigs hebben toegevoegd? Zozeer biedt z&#8217;n zwarte filosofie een sleutel voor een recente roman als Huid en Haar: &#8216;Ik ben geobsedeerd door vernietiging. (&#8230;) Ja zelfs de kern van wat liefde is, is voor mij gelegen in de destructie. In de begeerte om mensen te verslinden en om zelf verslonden te worden.&#8217;

Jeroen Vullings

Harm Ede Botje

Hans Renders

Paul Hellmann, Klein kwaad. Het proces Demjanjuk en de speurtocht naar het verraad van mijn vader, Augustus, 144 p., € 14,95
* * *
door Hans van den Bergh
Verslag
Paul Hellmann heeft met zijn non-fictie vertelling Klein kwaad een knap kunstje uitgehaald; twee in wezen onafhankelijke verhaallijnen zijn zo door elkaar gevlochten dat er een schijn van samenhang ontstaat. Het gaat om de onderduik, het verraad en het omkomen van Pauls Joodse vader in Sobibor en tegelijk om Hellmanns eigen deelname als &#8216;Nebenklager&#8217; aan het proces Demjanjuk, tegen een onmenselijke concentratiekampbeul. Het grootste deel van het boek is koele journalistieke verslaglegging, maar soms springt ineens het gruwelijke contrast in het oog tussen de vergaande consi-deratie met Demjanjuks gezondheid en de behandeling van zijn slachtoffers in de vernie-tigingskampen.
De titel Klein kwaad slaat eigenlijk alleen op de Nederlandse handlangers van de nazi&#8217;s, maar dankzij het behendig monteren van stukjes strafproces door episodes uit Hellmanns speurtocht naar het lot van zijn vader lijkt alles met elkaar in verband te staan. Een boek om je blijvend te realiseren wat bevrijding betekent.
Albert Helman, De sfinx van Spanje, beschouwingen van een ooggetuige, Schokland, 176 p., € 22,90
* * * *
door Aart van Zoest
Literair oorlogsverslag
De Spaanse Burgeroorlog begon in 1936 toen de fascistische generaal Franco in opstand kwam tegen een legaal tot stand gekomen linkse regering. Wie in de wereld links was, ging naar Spanje om aan de zijde van antifascisten mee te vechten, met wapens of met de pen. De Surinaamse auteur Albert Helman (pseudoniem voor Lou Lichtveld) was een van hen, net als Hemingway, Malraux en Jef Last. Verslagen en beschouwingen van zijn hand zijn bijeengebracht in dit boek dat oorspronkelijk in 1937 uitkwam en nu is heruitgegeven. Het is geschiedenisles van literair niveau. Zo leren we dat ook in Spanje links zichzelf de das omdeed door onderlinge verdeeldheid tegenover het fascisme. In een informatief nawoord van Michiel van Kempen wordt het &#8216;naïef idealisme&#8217; van de felle antifascist Lichtveld toegelicht; de goedbedoelende ooggetuige rekende in 1937 nog op een antifascistische overwinning. Dat doet aan de waarde van zijn nauwgezette observaties niets af. Hij was erbij toen slecht georganiseerde verworpenen der Spaanse aarde de wapens opnamen en een gehate pastoor ter dood veroordeelden, terwijl aan de andere kant pro-Franco bisschoppen aflaten afkondigden voor elke omgebrachte marxist.
Martin Bril, Het evenwicht. Ineens kanker, Prometheus, 328 p., € 14,95
* *
door Hans van den Bergh
Bundel
Anneke Stehouwer, de weduwe Bril, heeft een chronologische medley samengesteld van vrijwel alles wat de befaamde journalist heeft geschreven en gepubliceerd sinds hij in februari 2002 te horen kreeg dat hij aan kanker leed. Het is een verzameling columns, heel veel e-mails, een enkele brief en soms een poging tot poëzie. Natuurlijk is het geleidelijk wegkwijnen van een publiek persoon aangrijpende lectuur, maar dat kan niemand hier ontslaan van de plicht vast te stellen dat Bril eigenlijk een pover stilist was, wiens grootste culturele helden Bob Dylan en Simenon waren. Van de wereld waarin hij leefde en de plaats die hij daarin persoonlijk innam had hij als meisjes-idool een volkomen vertekend beeld. Zijn veel-geprezen observatievermogen blijft volledig aan de oppervlakte en humor ontbreekt nagenoeg helemaal. Talrijk zijn de fouten in eenvoudige grammaticaregels en de samenstellers hadden heel wat doublures (uit briefjes en columns) kunnen vermijden. Maar uiteraard: een must voor de ware fan.

Michel Houellebecq. De kaart en het gebied. De Arbeiderspers, 400 p., vertaling Martin de Haan, € 19,95
*****
door Nausicaa Marbe
Roman
De kaart en het gebied vertelt de levensgeschiedenis van de elckerlyk Jed Martin, een kluizenaar die uitgroeit tot puissant rijk en beroemd schilder. Houellebecq schetst via zijn wedervaren een blauwdruk van het Frankrijk van de jaren 2040, als de roman eindigt. Weg is het post-9/11-fatalisme, in handen van nieuwe, francofiele migranten is Frankrijk van industrieland verworden tot succesland van toerisme en ecologische landbouw, alle krimpgebieden bevolkt door gastvrije kapitalisten. Niet alleen in essayerende passages duikt Houellebecq op, hij wurmt zich ook als personage in het hart van de roman, als Jed bij hem aanklopt voor een catalogusvoorwoord. Depressief, altijd kachel, in pyjama, onwelriekend, ten prooi aan eczeem. Fenomenaal steekt Houellebecq hier de draak met zijn mediabeeld. Even makkelijk schrijft hij zichzelf er ook uit, via een onheilspellende cliffhanger. Deze Houellebecq-roman is verrassend optimistisch: de mens kan het leven in haast boeddhistische schoonheid ondergaan. Ook het waardenvaste Frankrijk komt tot inkeer: de xenofobe boer wordt verdreven door de vrolijke kosmopoliet. Zo schiep Houellebecq de rijke topografie van de anti-Weltschmerz.
Joseph O&#8217;Connor. Volgspot. Anthos, 250 p., vertaling Harm Damsma en Niek Miedema, € 19,95
****
door Hans van den Bergh
Roman
In O&#8217;Connors jongste roman Volgspot (Ghost Light) dwaalt een bejaarde, aan de drank verslingerde actrice door Londen, die zichzelf &#8211; goeddeels volgens de techniek van de &#8216;stream of consciousness&#8217; (innerlijke monoloog) &#8211; het verhaal vertelt van haar gepassioneerde jeugdliefde voor de Ierse dramaschrijver J.M. Synge. Ook zij is een Ierse en heet bovendien Molly, dus de verwijzing naar het laatste hoofdstuk van Joyce&#8217; Ulysses is onontkoombaar. Maar net als Joyce experimenteert O&#8217;Connor nog met een hele serie andere vertelwijzen: de ik-vertelling, toneelscènes, de jij-verteltrant, brieven, dialogen, enorme tijdsprongen en semibiografische elementen. In grote lijnen is de geschiedenis waar gebeurd, maar de meeste details heeft de auteur naar zijn hand gezet als een lofzang op een (overigens onvervulbare) absolute liefde, de schoonheid van het Ierse land en de meeslepende taalrijkdom van het lijdzame maar altijd verder fantaserende Ierse volk. De technische hoogstandjes zouden niet altijd nodig zijn geweest, maar de geniale, voortbruisende woordenstroom is een eindeloze verrukking. Sommige passages zou je uit je hoofd willen leren om ze voorgoed met je mee te dragen.
Sacha Sperling. Ik, voor eeuwig. Meulenhoff, 192 p., vertaling Kiki Coumans, € 18,95
**
door Marjolijn Pouw
Roman
Waarom maken mensen kinderen als ze die alleen maar verwaarlozen? De veertienjarige Sacha Winter snuift, drinkt, blowt, steelt, pijpt en voert geen klap uit op school, maar zijn artistieke moeder is te veel met zichzelf bezig om dat in de gaten te hebben. Zijn orthodox-joodse vader laat hem ook maar tobben, net als zijn vriendjes en de leraren van zijn prestigieuze middelbare school. Als Sacha&#8217;s kwade genius en grote liefde, de iets oudere Augustin, hem verlaat, eclipseert deze hedendaagse Franse Narcissus &#8216;in het melkwegstelsel&#8217; en schrijft zijn memoires. &#8216;Sacha is slechts een dromer, zijn kat heet Chimaera en ook dat is een leugen,&#8217; zo eindigt dit opgefokte, humorloze boekje. Probeert de als fatale jongen op het kaft poserende Sperling (18) Bonjour Tristesse over te doen, Françoise Sagans schandaalsucces uit 1954? Wonderlijk dat zulke puberromans hier vertaald worden, terwijl we al zo&#8217;n vrolijke overdaad van eigen bodem hebben.
Chris Adrian. Het kinderziekenhuis. Ailantus, 592 p., vertaling Leen Van Den Broucke, An de Greef en Marijke Versluys, € 29,95
***
door David Duijnmayer
Roman
Chris Adrian werd door The New Yorker benoemd tot een van Amerika&#8217;s beste schrijvers onder de veertig. Hij is kinderarts en studeerde theologie. In zijn tweede roman Het Kinderziekenhuis komen al deze specialismen bij elkaar. Een kinderziekenhuis is het enige gebouw ter wereld dat een apocalyptische zondvloed weerstaat. Met horten en stoten evolueert het ziekenhuis tot een op zichzelf staande samenleving, waarbij de overheersende aanwezigheid van engelen en de verrichting van een wonder hier en daar mooi contrasteert met het medisch-wetenschappelijke taalgebruik dat wordt gebezigd. Een ambitieuze, goed geschreven, humoristische en magische roman, die misschien zelfs wel meesterlijk had kunnen zijn als Adrian zich iets meer had weten te beheersen.
Li Kunwu en P. Otié. China deel 1: De tijd van de vader. Oog &#038; Blik/De Bezige Bij, vertaling Ernst van den Hemel, 248 p., € 19,90
****1/2
door Peter Breedveld
Strip
Een van de indrukwekkendste gebeurtenissen in de moderne wereldgeschiedenis is de Chinese Culturele Revolutie. Daarbij overspoelden woedende horden jonge Chinezen, de Rode Brigades, het land in een strijd tegen alles wat aan het &#8216;feodale&#8217; China of decadente Westen herinnerde. Individuen, gezinnen, hele dorpsgemeenschappen werden tot vijand van de revolutie verklaard en kapotgemaakt. Tekenaar Li Kunwu laat in het schokkend openhartige boek De tijd van de vader, het eerste deel van de nieuwe reeks China, zien hoe hij als dader was betrokken bij die verschrikkingen. Het is een adembenemende helletocht en Kunwu is een fantastische tekenaar. Met zijn expressieve, vette lijnen en volgepropte plaatjes weet hij de onontkoombare dreiging van de razende massa, de claustrofobische angstaanjagendheid daarvan, perfect over te brengen. De belettering van dit stripboek is afschuwelijk. De uitgevers volstaan met een priegelig fabriekslettertje, dat ontzettende afbreuk doet aan de compositie van Kunwu&#8217;s pagina&#8217;s.
Jenny Valentine. Het dubbelleven van Cassiel Roadnight. Moon, vertaling Jenny de Jonge, 239 p., € 16,95, 14+
****1/2
door Joukje Akveld
Jeugdroman
Nog voor het young-adultgenre in Nederland explodeerde en elke uitgeverij z&#8217;n eigen jongerenlijn begon, was er de Engelse Jenny Valentine, auteur van weldadig goed geschreven plot-driven jeugdromans. Het dubbelleven van Cassiel Roadnight is een Valentine pur sang met als motor weer een opmerkelijk uitgangspunt. De zestienjarige Chaps heeft geen familie, kent z&#8217;n eigen identiteit niet en voelt zich niemand. Als de mensen in hem de sinds twee jaar vermiste Cassiel Roadnight denken te herkennen, ontkent hij dat niet. Chaps wordt een leven in gekatapulteerd dat niet het zijne is. Op achtbaansnelheid duikt de lezer een bizarre reeks verwikkelingen in die Valentine op de laatste pagina als altijd vaardig aan elkaar punnikt. Met zinnen die verpletteren door hun eenvoud en een personage dat ontroert in z&#8217;n afgrondelijke eenzaamheid. Oorspronkelijk en verbijsterend goed, deze nieuwe Valentine.

Peter Breedveld

Nausicaa Marbe

Levie de Lange. Het verhaal van mijn leven. Van Oorschot, 181 p., € 15,-
****
Memoires
Het door Jaap Stigter opgetekende levensverhaal van Levie de Lange heeft een bijna even bewogen geschiedenis doorgemaakt als de hoofdpersoon zelf, een kleine Joodse ploeteraar, in 1904 in Amsterdam geboren. Zijn herinneringen omvatten dan ook de crisisjaren en de oorlogstijd in Auschwitz en andere kampen. Het boek is al in 1964 en 1984 gepubliceerd als Levie de Lange&#8217;s dagboek. Maar de nieuwe uitgave heet Het verhaal van mijn leven, want Presser had in een bespreking al opgemerkt dat het hier geen dagboek betrof maar een zorgvuldige reconstructie van alles wat De Lange zich herinnerde. Inderdaad haalt de verteller met verbijsterende precisie niet alleen zijn vooroorlogse armoe op &#8211; woningnood, werkloosheid, steun &#8211; als vader van een gezin met vijftien kinderen, maar ook zijn lijdensweg door diverse werkkampen en de dodenmarsen bij het oprukken van de geallieerde legers. Het unieke van deze gladjes genoteerde maar superieur geformuleerde memoires is dat De Lange doorziet hoe hij als een van de weinigen heeft kunnen overleven door zijn grandioze zelfbeheersing en geen seconde verflauwende drang om de nazihel te overleven en zijn familie terug te zien.
Ook nu nog een bewonderenswaardig memoriaal van nuchtere heldenmoed.

Mariëtta Nollen. Ik, Beatrix. Prometheus, 301 p., € 17,95
*
door Hans van den Bergh
Roman
Wat kan iemand bezielen die een verzonnen verslag wil schrijven over een jaar uit het leven van koningin Beatrix? Uiteraard is het eerste doel hoge stapels in de boek-winkels rond Koninginnedag. Want een roman die Ik, Beatrix heet &#8211; daar lusten alle Oranjefans wel pap van, zelfs al weten ze dat alles van a tot z uit de duim van Mariëtta Nollen komt en de inhoud alleen schijnbaar spannende inkijkjes achter de schermen biedt. En als de zich &#8216;schrijver&#8217; noemende mevrouw Nollen, behalve uitgekookt, winstbelust en ervaren als scriptproducente voor GTST, nu maar in staat was taal en stijl op een redelijk niveau te hanteren&#8230; Maar nee, elke bladzij bevat flagrante fouten of misbaksels als: &#8216;Zij keek naar de vrouw en diens handen.&#8217; Het geheel is dan ook nog privacyschennis van de meest louche soort, want onzinnige en abjecte roddels worden als &#8216;waar gebeurd&#8217; gepresenteerd: de koningin zwemt naakt in Tavernelle, ze gaat in psychotherapie bij een auradeskundige en ze heeft de depressies van Claus min of meer bewust geprovoceerd. Je zou bijna voorstander worden van fikse straffen voor majesteitsschennis.
Francisco X. Stork. De laatste zomer van de Krijgers des Doods. Lemniscaat, 303 p., € 16,50, 15+
****
door Jaap Friso
Jeugdroman
Wanneer de vader en het verstandelijk beperkte zusje van Pancho overlijden, verhuist hij vanuit een woonwagenkamp naar een weeshuis. Daar wordt hij gekoppeld aan de terminaal zieke Daniël, die zich heeft verzoend met zijn komende dood door veel na te denken en te filosoferen. In zijn &#8216;manifest van de Krijgers des Doods&#8217; pleit hij ervoor de liefde voor het leven onder alle omstandigheden te behouden. Dat valt niet mee voor Pancho, wiens levensmissie het is wraak te nemen op de man die te maken heeft met de dood van zijn zusje. Tussen de twee jongens ontstaat een bijzondere vriendschap, ook omdat ze verliefd worden op hetzelfde meisje. Stork zet opnieuw overtuigende en goed uitgewerkte karakters neer, net als in zijn opvallende debuutroman Marcelo en de echte wereld. De laatste zomer is overvol en niet geheel vrij van clichés, maar dat wordt ruimschoots gecompenseerd door die twee bijzondere jongens die kiezen voor het leven.
Jozef Deleu (samenstelling). Het Liegend Konijn 2011-1. Van Halewyck/Van Gennep, 264 p., € 20,- (jaarabonnement € 40,-)
****
door Bouke Vlierhuis
Poëzie
Het Liegend Konijn noemt zich een tijdschrift. Misleidende term. Wat Jozef Deleu sinds 2003 elk half jaar samenstelt is een fraai uitgevoerd boek, inmiddels gegroeid tot een dikke tweehonderdvijftig pagina&#8217;s, vol met het beste van wat de poëzie in ons taalgebied te bieden heeft. Zoals altijd brengt Deleu ons een mix van gevestigde namen en nieuw talent en een brede selectie van stijlen, zonder dat zijn persoonlijke poëtica er merkbaar doorheen schijnt. Het lezen van zo&#8217;n dik, divers boek vol gedichten vereist een open mind en veel nieuwsgierigheid. Voor wie die kan opbrengen is er veel te genieten. Een aantal gevestigde namen &#8211; Bruinja, Gruwez, Korteweg, Nolens &#8211; levert mooi nieuw werk af. De nieuwe lichting wordt vertegenwoordigd door dichters als Wesley Albstmeyer, Peter WJ Brouwer en Bo Vanluchene. Voor wie wil weten wat er in de Nederlandstalige poëzie gebeurt, is Het Liegend Konijn onmisbaar.
André Breton &#038; Paul Éluard. Onbevlekte ontvangenis. IJzer, 111 p., vertaling, inleiding, noten en nawoord Theo Festen, € 14,50
***
door Hans Renders
Prozagedichten
Uitgeverij IJzer brengt gestaag vertalingen op de markt van werk van dadaïstische en surrealistische kunstenaars. Eén oertekst van het surrealisme was nog niet eerder in het Nederlands verschenen: Onbevlekte ontvangenis (1930) van André Breton en Paul Éluard. Vertaler Theo Festen schrijft in zijn nawoord dat hij in het surrealisme geïnteresseerd raakte vanwege de aandacht die Breton en de zijnen hadden voor het creatieve talent van psychiatrische patiënten. En inderdaad, vanaf het eerste Surrealistisch Manifest in 1924 (waarvan Breton en Éluard medeondertekenaars waren) was er aandacht voor de fantasie van de geesteszieke. Onbevlekte ontvangenis bevat wel omschrijvingen van &#8216;zwakzinnigheid&#8217;, maar het gaat niet over beeldende kunst van psychiatrische patiënten, hoogstens over &#8216;automatisch schrijven&#8217; en in hoeverre dat lijkt op hersengymnastiek van zwakzinnigen. Vreemd nawoord dus. Ook vanwege de vele slordigheidjes. Zo worden de namen van Joop Moesman, de enige internationaal bekende Nederlandse surrealistische schilder, en A.C. Willink verhaspeld tot &#8216;Jan&#8217; en &#8216;Karel&#8217;.

Mikey Walsh. Zigeunerkind. Terra Lannoo, vertaling Barbara Luijken, 262 p., € 17,95
*
door Hans van den Bergh
Autobiografie
Als er in deze tijd een boek verschijnt dat Zigeunerkind (Gypsy Boy) heet en dat de jeugdjaren beschrijft van een Roma-jongen in Engeland, dan verwacht je dat de (autobiografische) schrijver zijn best zal doen alle vooroordelen te ontkrachten &#8211; of op zijn minst te nuanceren &#8211; die over zijn zwervende familieleden en lotgenoten de ronde doen.
Maar in dit boek worden alle zigeunerclichés onbekommerd bevestigd. De zigeunerclan waarin Mikey Walsh opgroeit bestaat uit een zuipend en blowend stelletje gewelddadige macho&#8217;s die hun vrouwen onderdrukken en slaan en hun kinderen mishandelen. Tot zijn twaalfde kan Mikey nauwelijks lezen en schrijven, wordt uitgebuit en door een oom systematisch verkracht, terwijl zijn vader die leeft van treurige oplichterij en diefstal hem bijna dagelijks knock-out slaat.
Het is allemaal gruwelijker, vuiler en gemener dan de ergste vreemdelingenhater zou durven opschrijven. Gelukkig ontsnapt de ik-verteller rond zijn zestiende om een min of meer normaal bestaan te leiden en schrijft dan (volgens de Sunday Times) deze &#8216;Nr. 1 bestseller&#8217;.
Niettemin blijkt Walsh ondanks verwoede pogingen niet echt te kunnen schrijven. Zijn geforceerde beeldspraak is regelmatig om te huilen. Is het naïviteit om zo&#8217;n boek te publiceren of is het helaas niets dan de onverhoopte waarheid?
Chas Newkey-Burden. Justin Bieber, de superster. Boekerij, vert. Niels van Eekelen, 240 p., € 14.95
*
door Harm Ede Botje
Pop
Hoe melk je een fenomeen uit? Door een snel boekje te schrijven. En dat is precies wat Chas Newkey-Burden heeft gedaan. Voor Justin Bieber, de superster, is de auteur met een stapel krantenknipsel achter de computer gaan zitten en heeft 234 pagina&#8217;s geschreven vol bewonderd proza over de onweerstaanbare opkomst van het gewone jochie uit Canada, dat nu wereldwijd miljoenen fans heeft. Voor de echte Biebettes is het in Jip en Janneke-stijl geschreven boek verplichte kost: je komt te weten waar Bieber zijn broodjes kocht tijdens de schoolpauze, in welke straat hij ooit met zijn skateboard speelde, hoe hij zijn ontdekker Usher ontmoette. Vanzelfsprekend geniet iedereen van &#8216;de lieflijke harmonieuze klanken&#8217; die het gouden keeltje voortbrengt. Een tip voor ouders die snel bijgepraat willen worden over de jongen met dat vreemde kapsel met wie dochterlief nu al maandenlang dweept: in het januarinummer van Vanity Fair stond een uitstekend profiel over het idool. Binnenkort in zijn geheel terug te lezen op vf.com.

Carel Peeters

Philip Snijder. Retour Palermo. Mouria, 192 p., € 17,50
**
door Marte Kaan
Roman
Philip Snijder heeft de neiging de tijd te nemen bij zijn schrijven, vertelde hij op de radio. Om te ontdekken wat voor moois er schuilt in de gedetailleerde beschrijvingen. Een beproefd procédé, vermits je laat staan wat ook daadwerkelijk mooi is. Dat is in de roman Retour Palermo, Snijders tweede boek, niet het geval. Het verhaal: een man gaat op zoek naar het bronzen beeld van zijn overleden Italiaanse jeugdvriend, een bekende journalist. Via flashbacks wordt de geschiedenis van de vriendschap geschetst. Crux: een vrouw. Prima plot. Interessante thematiek: de rol van vriendschap in de wordingsgeschiedenis van een man. Maar het is bij vlagen uiterst onbeholpen opgeschreven. Zo zendt iemand een glimlach die tot in de verste punten van haar krullenbos lijkt door te stralen, doet hitte het land en de lucht sidderen van de koorts en ontlokken voorzichtige bewegingen tijdens een vrijpartij luide, honende geluiden aan luchtbedden.
Silvia Avallone. Staal. De Bezige Bij, vertaling Manon Smits, 360 p., € 19,90
*
door Hans van den Bergh
Roman
In Italië diende zich vorig jaar een nieuwe bestsellerschrijfster aan: Silvia Avallone. Zij was zesentwintig en afgestudeerd filosoof toen haar eerste roman Staal (Acciaio) verscheen. Twee tienermeisjes zitten aanlokkelijk in de zon. Plaats van handeling: een naargeestige industriële buitenwijk van Piombino, tegenover het betoverende eiland Elba. Tussen die twee polen voltrekt zich het zieke, uitzichtloze bestaan van de huurkazernebewoners. De mannen werken in de verkommerde staalfabriek, zuipen en snuiven, doen louche zaken en zitten achter meiden in minieme badpakjes aan die het verleiden al jong als levensdoel zien. De beide dertienjarige hoofdpersonen hunkeren naar een zinvol leven gesymboliseerd door het eiland aan de horizon.
De schrijfster manifesteert zich als een typische grrrl: de mannen zijn bij haar slappe, zinnelijke nietsnutten, alleen de meisjes hebben enig besef van liefde of solidariteit. De toon van het boek past zich aan die meidencultuur aan (&#8216;Er was geen klojo op de hele kutplaneet die iets om haar gaf.&#8217;).
De masculiene behoefte aan een heldere compositie wordt vermeden. Steeds verspringende emoties vormen de hoofdschotel van het ademloos uitdijende relaas. Het is de ideale roman voor &#8216;gendertheoretici&#8217;: vrouwenliteratuur is de verhoopte revolutie in de romankunst.
Hanna Bervoets. Lieve Céline. L.J. Veen, 206 p., € 16,95
***1/2
door David Duijnmayer
Roman
Lieve Céline, de tweede roman van Hanna Bervoets, gaat over een Céline Dion-fan die brieven aan haar idool schrijft. Vandaar de titel. Maar laat u vooral niet afschrikken als u niet van Céline Dion houdt, want Lieve Céline gaat niet echt over Céline Dion en ook niet echt over de wondere wereld van het fan zijn &#8211; hoewel dat laatste wel als decor functioneert.
Lieve Céline gaat over Brooke, een zwakbegaafd meisje uit Amsterdam-Noord dat het op eigen kracht niet redt in de samenleving. Haar moeder, zus en zwager hebben het goed met haar voor, maar Bervoets toont op overtuigende wijze de tekortkomingen van goede bedoelingen. Ze heeft talent voor tragikomisch schrijven: haar personages en haar beschrijvingen van het sociaal zwakke milieu waar Brooke uit voortkomt zijn onderhoudend, maar ook uitermate treurig. En die treurigheid wint uiteindelijk: Bervoets stuurt de lezer met zachte doch dwingende hand richting de tragedie, weg van de al te gemakkelijke komedie die een roman over een Céline Dion-fan zou kunnen zijn.
Martijn Simons. Zomerslaap. De Bezige Bij, 142 p., € 16,90
*
door Marjolijn Pouw
Roman
Zomerslaap is een adolescentieroman en precies wat je daarvan kunt verwachten. Simons beschrijft hoe een jongen na zijn eindexamen in een impasse raakt. In plaats van zich voor te bereiden op zijn studie in de grote stad heeft deze plattelandsjongere een slaperige depressie. Het volwassen leven lokt hem niet. Zijn ouders gaan ondanks hun pas gevierde zilveren bruiloft uit elkaar, zijn grootmoeder ligt op sterven en zijn grote liefde houdt hem op afstand omdat haar vader het al met zijn moeder doet. De verhouding tussen de jongen en zijn moeder doet denken aan Oek de Jongs Opwaaiende zomerjurken, de door hem opgerichte Vereniging voor Goede Smaak aan Reves Werther Nieland, het geflirt van de jeugd in de bosjes aan Franca Treurs Dorsvloer vol confetti en al die andere jeugdromans. Maar wat is dit debuut braaf en saai, er komt geen enkele verrassende gedachte in dat zo keurig beschreven jongenshoofd op.
Anne Vegter. Eiland berg gletsjer. Querido, 71 p, € 17,95
****
door Rob Schouten
Poëzie
In twintig jaar vier bundels met vaak maar een handjevol gedichten, en toch is Anne Vegter onverwisselbaar aanwezig met haar ontregelende grammatica en thematiek. Ze is altijd talig en lichamelijk tegelijk geweest, maar in Eiland berg gletsjer komt er iets bij. Nog altijd wel veel seks en leven en dood, maar de ondertonen zijn ernstiger geworden, en krijgen in het titelgedicht en de cyclus &#8216;Dochter&#8217; zelfs iets bijbels. De stijl is minder springerig maar wat bedachtzamer geworden. Het doet haar gedichten geen kwaad, integendeel. Wat vroeger soms wonderlijk bleef zweven en hupsen komt nu langzaam op aarde. Gevolg: indrukwekkende oden en litanieën over het leven en de liefde, met vreugde en twijfel ineen: &#8216;man ik kon je wel pijpen van plezier. Luister je eigenlijk nog.&#8217; Ongetwijfeld heeft die nieuwe toon iets met rijping en ouder worden te maken. Als een gezicht dat mooier wordt door rimpels: &#8216;je leeftijd scrubt je familievachtje&#8217;.