Femicide is voorspelbaar

Dwingende controle

Verhaal van de Week

Je been of je leven

Israëlische gevangenissen

Geld genoeg, aldus experts

Politiek

Wat maakt een tekst authentiek?

Robot Jetten

Waarom die woede?

Teun van de Keuken

Politieke partijen breken de wet

Illegale cookies

Wat maakt gelukkig?

Hans Against the Machine

De VVD-vrije aflevering

Radio Vrij Nederland

Vredesmissies lopen vast

Verenigde Naties

Dit mag je niet missen

Cultuur

'Totem' van Dew de Nijs Bik

Pop-up poëzie

<div class="wpg-element paragraph">
<p><b>De KB gaat foute blaadjes online zetten. Maar gewone kranten uit de oorlog zijn leerzamer.</b></p>
</p></div>
<div class="wpg-element paragraph">
<p>In 1965 vierde het weekblad dat u nu in handen houdt zijn zilveren jubileum met een &#8216;beredeneerde bloemlezing&#8217; uit de eerste vijfentwintig jaargangen. Uiteraard memoreerde het sober uitgegeven pocketboekje dat meer dan zeventig mensen destijds hun medewerking aan het illegale Vrij Nederland met de dood hadden moeten bekopen. En het citeerde ruim uit de krantjes die in de oorlogsjaren waren verschenen.</p>
</p></div>
<div class="wpg-element paragraph">
<p>In het allereerste nummer legden de piepjonge initiatiefnemers &#8211; het merendeel rond de twintig en van huis uit géén journalist &#8211; verantwoording af. Zij waren &#8216;deze werkelijk Nederlandse krant&#8217; begonnen omdat &#8216;het grootste gedeelte&#8217; van de pers de Duitse bezetter &#8216;naar de ogen ziet&#8217;. &#8216;De dagbladen publiceren berichten en artikelen, welke hun oorsprong vinden in het filiaal van het propagandistisch leugenministerie van een zekere &#8220;Germaanse&#8221; staat,&#8217; schreven ze.&#8217;</p>
<p>Ook in de latere oorlogsjaren bleef Vrij Nederland regelmatig fulmineren tegen zijn bovengrondse tegenvoeters. Telegraaf, Handelsblad en NRC heetten &#8216;de leugenpers&#8217;. Dat waren &#8216;moffenkranten&#8217;, alleen dan in het Nederlands geschreven. Sowieso wond VN zich graag op over de &#8216;schipperaars&#8217; en &#8216;slimmeriken&#8217; &#8211; de grijze mensensoort zeg maar, die tegenwoordig juist op zoveel begrip mag rekenen. &#8216;Niet met behulp van die anderhalve verachtelijke NSB&#8217;er,&#8217; aldus hoofdredacteur H.M. van Randwijk in 1942, &#8216;maar door de stommiteiten, de lafheid en de zg. bemiddelingskunst van al die &#8220;tactische&#8221; mensen, zijn de nazi&#8217;s ons volksleven binnengedrongen!&#8217;</p>
</p></div>
<div class="wpg-element paragraph-quote">
<blockquote>
<p>&#8211; Ook abjecte teksten horen tot ons erfgoed</p>
</blockquote>
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
<p>Toevallig brak er onlangs een kleine rel uit rond de pers tijdens de bezettingsjaren. De Koninklijke Bibliotheek te Den Haag &#8211; een instituut dat doorgaans zelden aanleiding tot ophef geeft &#8211; is voornemens haar digitale collectie Historische Kranten uit te breiden met een selectie uit de foute media: het NSB-weekblad Volk en Vaderland bijvoorbeeld en SS-blaadjes als Storm en Zwarte Soldaat. Die waren op aanvraag altijd al te raadplegen in de KB-archieven zelf, nu zullen ze binnenkort ook op het web staan. Net als de verzetsbladen en enkele van die zogeheten &#8216;gelijkgeschakelde&#8217; kranten.</p>
<p>Bij het ministerie van Justitie bleken ze minder enthousiast over het project. Het departement waarschuwde de KB dat het Openbaar Ministerie straks wellicht tot vervolging zal overgaan. Mogelijkerwijs overtreedt de KB immers het wetsartikel dat de verspreiding verbiedt van &#8216;haatzaaiend&#8217;, &#8216;beledigend&#8217; en &#8216;discriminerend&#8217; materiaal.</p>
<p>Kranten wijdden hoofdredactionele commentaren aan de kwestie, D66 en VVD stelden Kamervragen (&#8216;Deelt u de mening dat dit soort historische teksten kan bijdragen aan ons historisch besef?&#8217;), op de opiniepagina&#8217;s verschenen ingezonden stukken en een berichtje op GeenStijl leverde 756 reacties op. De eensgezindheid was hartverwarmend: verbieden zou betuttelend, hypocriet en naïef zijn in een tijdperk waarin alles met een paar muisklikken toch wel te vinden is. En ook abjecte teksten behoren tot ons nationale erfgoed. Hoezo zouden &#8216;vrije burgers&#8217; als u en ik die verantwoordelijkheid niet aankunnen?</p>
<p>Stuk voor stuk plausibele tegenwerpingen, natuurlijk. Volkomen terecht liet het instituut dan ook vorige week weten (&#8216;De KB is bereid hiervoor haar nek uit te steken&#8217;) de foute titels op 16 september online te zetten.</p>
<p>Die nazi-blaadjes zullen vast interessante lectuur opleveren. Maar eerlijk gezegd denk ik dat de kranten van de schipperaars en de slimmeriken nog vele malen leerzamer zullen zijn.</p>
</p></div>


Elma Drayer

Schipperaars en slimmeriken

<div class="wpg-element paragraph">
<p><b>Is de serie ‘In therapie’ nu wel of niet levensecht? En doet dat er eigenlijk toe? </b></p>
</p></div>
<div class="wpg-element paragraph">
<p>Lang geleden dat ik complete afleveringen van een Nederlandse televisieserie zomaar tot de aftiteling haalde &#8211; zonder krant, boek of laptop op schoot. Bij het dagelijkse NCRV-drama In therapie lukt het me moeiteloos, niet het minst dankzij de fantastische acteurs. Het (gekochte) concept is van een verbluffende eenvoud: dezelfde psychotherapeut, elke avond andere patiënten op de lederen bank. Op vrijdag is de man zelf aan de beurt, als hij bij een wijze supervisor zijn eigen worstelingen tegen het licht houdt.</p>
</p></div>
<div class="wpg-element paragraph">
<p>Niet iedereen deelt mijn geestdrift, geloof ik. Ondanks (of dankzij) de zomerluwte werd er in de kranten vanaf dag één druk geschreven over de serie. En de waardering varieerde opvallend. Trouw rekende het drama al na vier afleveringen tot &#8216;de parels van het seizoen&#8217;, terwijl de Volkskrant diezelfde dag dacht dat de kijker aan het eind van de reeks &#8216;zelf aan een behandeling&#8217; toe moest zijn. Vooral over de rol van de psychotherapeut liepen de meningen stevig uiteen. Volgens de ene recensent oogde acteur Jacob Derwig &#8216;altijd alsof zich voor zijn ogen een vreselijk auto-ongeluk voltrekt&#8217;, volgens een tweede was hij juist &#8216;minstens zo goed als Gabriel Byrne in de Amerikaanse versie&#8217;, terwijl een derde zich vertwijfeld afvroeg: &#8216;En ziet dan niemand hoe houterig de alom geroemde therapeut zijn zinnen uitspreekt?&#8217;</p>
<p>Je vindt het niks, of je vindt het prachtig &#8211; een tussenweg is er niet. Het lijkt me geen gering compliment aan de makers.</p>
</p></div>
<div class="wpg-element paragraph-quote">
<blockquote>
<p>&#8211; Moet drama voldoen aan de normen van documentaire?</p>
</blockquote>
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
<p>Ook binnen de kaste der psychotherapeuten zelf weet de serie nogal wat aandacht te genereren. Toen In therapie drie weken liep, gaven enkele deskundigen in Trouw commentaar op wat er tot dan toe te zien was geweest. Hun grootste bezwaar: de serie was &#8216;niet levensecht&#8217;. &#8216;Zo gaat het niet toe in de gangbare therapiepraktijk,&#8217; zei de voorzitter van de beroepsvereniging, die aanvankelijk bij Editie NL het project nog &#8216;een goed idee&#8217; had genoemd. En een woordvoerder van de patiëntenvereniging hekelde het feit dat de personages in wier zielenleven wij een blik werpen, zonder uitzondering hoogopgeleid, mondig en zelfbewust zijn. &#8216;Daardoor krijg je nogal een grachtengordelbeeld van therapie.&#8217;<br />Dat zal best. Maar sinds wanneer moet een dramaserie voldoen aan de strenge normen van de documentaire?</p>
<p>Helemaal bont maakte een psychotherapeut uit Bussum het, vorige week vrijdag op de opiniepagina&#8217;s van de Volkskrant. Hij analyseerde het karakter van zijn collega als betrof het hier een wezen van vlees en bloed. &#8216;Van enig behandelplan blijkt niets,&#8217; schreef hij op hoge toon. &#8216;Zelfs van enige lijn in het gesprek is geen sprake.&#8217; Zijn confrater lijkt volgens hem &#8216;meer een verongelijkte, rancuneuze, in verzet vastgelopen puber dan een professional die hulp zoekt bij een collega&#8217;. En luisteren naar zijn echtgenote kan hij al evenmin, &#8216;laat staan nadenken over hetgeen zijn vrouw hem te zeggen heeft&#8217;. Gelukkig, besloot hij, ziet &#8216;de echte psychotherapiewereld&#8217; er heel anders uit.</p>
<p>Eerlijk is eerlijk, de makers hebben de verwarring min of meer over zichzelf afgeroepen. In een aandoenlijke poging tot bijdetijdsheid hielpen zij hun personages aan een extra leven in het wondere universum van de social media. Ze kregen allemaal Twitter- en Facebook-accounts waarop zij hun zogenaamde bekommernissen zogenaamd met ons delen.</p>
<p>Ik vermoed dat er geen leek te vinden is die daar serieus geloof aan hecht. Des te fascinerender dat de beroepsgroep het verschil tussen feit en fictie wel uit het oog verliest.</p>
</p></div>


’t Is maar televisie, dokter

<div class="wpg-element paragraph">
<p><b>Een Noorse journaliste schreef een bestseller over een familie in Kaboel. De familie klaagt haar nu aan.</b></p>
</p></div>
<div class="wpg-element paragraph">
<p>In de lente van 2002, vlak na de verdrijving van de taliban, verbleef Åsne Seierstad drie maanden lang ten huize van een Afghaanse extended family. De Noorse oorlogscorrespondente &#8211; ze verwierf ook in Nederland enige bekendheid door haar NOVA-optredens tijdens de val van Bagdad in 2003 &#8211; wilde het alledaagse leven in Kaboel beschrijven, van binnenuit.</p>
</p></div>
<div class="wpg-element paragraph">
<p>Dat deed ze met open vizier en naar eigen zeggen met instemming van alle betrokkenen. &#8216;Als ze wilden dat ik ergens niet over schreef, dan zeiden ze dat.&#8217; Ze goot haar verhaal in &#8216;een literaire vorm&#8217;, aldus haar verantwoording, &#8216;maar het is gebaseerd op ware gebeurtenissen die ik zelf heb meegemaakt of die ik gehoord heb van degenen die ze hebben beleefd&#8217;.</p>
<p>Haar logeerpartij resulteerde in De boekhandelaar van Kaboel. Onder veel meer schetst ze daarin hoe de liberale, beminnelijke boekverkoper zich binnenshuis gedroeg als een despoot &#8211; uiteraard vooral voor de vrouwelijke leden van zijn huishouding. Seierstad deed volstrekt geen moeite haar westerse woede over het droeve lot der Afghaanse vrouw te verbergen. &#8216;De superioriteit van de mannen,&#8217; schreef ze, &#8216;was de vrouwen zo ingeprent dat ze daar zelden vraagtekens bij plaatsten.&#8217;</p>
<p>De boekhandelaar van Kaboel werd wat je noemt een wereldwijde bestseller, vertaald in eenenveertig talen. De kritieken waren lovend, ook hier. NRC Handelsblad roemde het als &#8216;het beste boek in het genre&#8217;. Seierstad, vond de recensent, &#8216;wekt geen enkele keer de indruk dat ze de aldus beschreven waarheid heeft gemodelleerd om deze familiekroniek nog beklemmender te maken dan ze al is&#8217;.</p>
</p></div>
<div class="wpg-element paragraph-quote">
<blockquote>
<p>&#8211; Kijken met een westerse blik, wat is daar op tegen?</p>
</blockquote>
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
<p>De titelheld zelf bleek minder ingenomen met het resultaat. In de herfst van 2003 vloog hij hoogstpersoonlijk naar Noorwegen om Seierstad aan te klagen, in de media en bij het gerecht. Ze had zijn gastvrijheid misbruikt, zei hij, en de Afghaanse cultuur &#8216;beledigd&#8217;. De man vond een meer dan gewillig oor, het aanvankelijke enthousiasme sloeg om. Een Noorse hoogleraar ontwikkelingsvraagstukken beschuldigde de auteur van &#8216;cultuurimperialisme&#8217;. Seierstad, meende menigeen nu, had de Afghaanse cultuur heel erg met westerse ogen beschreven.</p>
<p>Een nogal merkwaardig verwijt, lijkt me zo. Een Afghaanse journalist die in het Westen rondloopt, kijkt met Afghaanse blik. Een westerse journalist die in Afghanistan rondloopt, kijkt met westerse blik. Wat is daar eigenlijk op tegen?</p>
<p>Onlangs diende de zoveelste rechtszaak tegen Seierstad, ditmaal in gang gezet door de jongste vrouw van de boekhandelaar (hij heeft er twee) die tegenwoordig met haar kinderen in Noorwegen woont. En zie, voor het eerst werd Seierstad schuldig bevonden &#8211; let wel, niet aan het schrijven van onjuistheden, maar aan &#8216;schending van de privacy&#8217;. Bovenal had ze zich, vond de rechtbank in Oslo, beter moeten inleven in &#8216;de gevoelens&#8217; van de tweede vrouw. De journaliste en haar uitgever werden veroordeeld tot het betalen van schadevergoeding.</p>
<p>&#8216;Seierstad is schuldig aan neokoloniaal schrijven,&#8217; wist de Volkskrant te melden. Schrijfster &#8216;nam loopje met journalistieke regels&#8217;, schreef het literaire weblog De papieren man. En dagblad Trouw repte van &#8216;eerherstel voor gastgezin schrijfster&#8217;.</p>
<p>Intussen hebben andere familieleden van de boekhandelaar aangekondigd dat ze óók schadevergoeding zullen eisen. Ook zij voelen zich &#8216;verkeerd afgebeeld&#8217;. Van de pater familias zelf verschijnt later dit jaar de Engelse vertaling van een boek met zijn visie op de zaak. En Seierstad gaat in beroep tegen het vonnis &#8211; desnoods tot aan het Europese Hof voor de Rechten van de Mens.</p>
<p>Dat lijkt me heel verstandig. </p>
</p></div>


Boekhandelaar en waarheid

<div class="wpg-element lead-bold">
<p><b>De macht van de pers in de berichtgeving over de PVV is onderzocht. Met een merkwaardige conclusie.</b></p>
</p></div>
<div class="wpg-element paragraph">
<p>Zelden zo&#8217;n merkwaardig werkje gelezen als Het mediapodium van Wilders, het vorige week verschenen rapport van De Nederlandse Nieuwsmonitor. Dit wetenschappelijk instituut, opgericht in 2005, heeft tot taak de vaderlandse pers te bestuderen. Nobel streven: &#8216;het transparant maken van het nieuwsproces voor een breed publiek&#8217;.</p>
<p>Ditmaal viel de leider van de Partij voor de Vrijheid de eer te beurt. Centrale vraag: hoeveel aandacht kreeg hij sinds 2004 in welke organen? En wie bood hem in verkiezingstijd &#8216;het grootste podium&#8217;?</p>
</p></div>
<div class="wpg-element paragraph">
<p>Interessant, evenzogoed. Eclatante zetelwinst alléén kan deze onderzoeksdrift immers niet verklaren. Bij mijn weten heeft het instituut, om maar wat te noemen, nimmer een heel rapport gewijd aan het succes van Jan Marijnissen. Terwijl deze leider toch ooit het zeteltal van zijn partij nóg spectaculairder wist op te stuwen: van negen in 2003 naar vijfentwintig in 2006. Wilders sprong bij de laatste Kamerverkiezingen van negen naar vierentwintig. Als 16,6 procent van de stemmers stemt op stevig links, kortom, ligt de wetenschap daar niet wakker van. Als 15,5 procent van de stemmers stemt op stevig rechts vindt zo&#8217;n instituut het hoog tijd voor kritische analyse.</p>
<p>De Nederlandse Nieuwsmonitor staat daarin beslist niet alleen. Ook UvA-hoogleraar cultuur en media Frank van Vree betoogde vorige week in De Groene Amsterdammer dat de journalistiek &#8216;een flinke bijdrage&#8217; heeft geleverd aan de veranderende politieke verhoudingen. De &#8216;etterende wond&#8217; die nu is opengebarsten (hij bedoelt de dreigende rechtse coalitie) dankt de natie volgens de professor mede aan het &#8216;angstvallig meedraaien en meedeinen&#8217; van de &#8216;serieuze journalistieke media&#8217; met de vox populi. Altijd fijn om te horen dat wij, ondanks hardnekkige geruchten, nog zoveel macht bezitten. De vraag is of het ook klopt.</p>
</p></div>
<div class="wpg-element paragraph-quote">
<blockquote>
<p>&#8211; Altijd fijn te horen dat wij nog zoveel macht bezitten</p>
</blockquote>
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
<p>Het rapport van De Nederlandse Nieuwsmonitor er maar eens bijgepakt. En zie. Uit de verzamelde data blijkt dat de PVV-leider tussen mei 2009 en juni 2010 de meeste aandacht kreeg in de Volkskrant, Trouw en NRC Handelsblad. Gemiddeld een kwart van de politieke berichtgeving in deze dagbladen ging over Wilders. De Telegraaf daarentegen wijdde aan de man slechts achttien procent van zijn Haagse kolommen.</p>
<p>Nu zijn bij mijn weten veruit de meeste lezers van de Volkskrant, Trouw en NRC Handelsblad géén belijdende PVV&#8217;ers. Onder Telegraaf-lezers tref je die wel. (Volgens opiniepeiler Maurice de Hond had vorig jaar 43 procent van hen bij de Europese verkiezingen op Wilders gestemd.) Met andere woorden: juist lezers die toch al weinig van &#8217;s mans gedachtengoed moeten hebben, lazen tussen mei 2009 en juni 2010 vrijwel dagelijks over hem. En juist lezers die hem grosso modo toch al welgezind zijn, werden door hun krant veel minder bediend. Ook pikant: alle vier de dagbladen besteedden in deze periode relatief de meeste aandacht aan de lijsttrekkers van PvdA en CDA, die bij de verkiezingen zouden verliezen. En aan de VVD-leider, de man die als de grote winnaar zou eindigen, relatief de minste.</p>
<p>Mij lijkt de conclusie even pijnlijk als glashelder: het maakt hoegenaamd niets uit of de kranten veel dan wel weinig, zuinig dan wel gul, negatief dan wel positief berichten over welke partijleider dan ook. Als de geschreven pers al ooit de macht bezat om het kiezersvolk te beïnvloeden, dan is ze die inmiddels lelijk kwijtgeraakt. Maar wat concluderen de onderzoekers op de laatste pagina? &#8216;Wat betreft een Haagse [sic] huwelijk tussen pers en politiek kan de PVV nog steeds rekenen op een harem.&#8217;</p>
<p>Wie het begrijpt, mag het zeggen</p>
</p></div>
<p></p>


Pusht de pers de PVV?

<div class="wpg-element paragraph">
<p>Nina Brink probeert onderzoeksjournalist Eric Smit kapot te procederen. Maar de media zwijgen. <br />De Stichting Persvrijheidsfonds &#8211; in 2007 opgericht door de journalistenvakbond NVJ en het Genootschap van Hoofdredacteuren ter ondersteuning van &#8216;juridische procedures met een principieel karakter&#8217; &#8211; heeft Eric Smit vijfduizend euro ter beschikking gesteld.</p>
<p>Wat wil het geval? De journalist in kwestie (ex-Quote, ex-De Pers, nu zelfstandig) heeft het sinds enkele jaren behoorlijk aan de stok met Nina Storms-Vleeschdrager &#8211; beter bekend onder de naam Nina Brink, de vrouw die in 2000 internetprovider World Online naar de beurs bracht. De onderneemster is, zacht gezegd, niet erg ingenomen met wat de jongeman zoal over haar heeft geschreven.</p>
</p></div>
<div class="wpg-element paragraph">
<p>Kan natuurlijk. Het is nooit aangenaam als een journalist naar jouw smaak laster verspreidt. Of zaken in het zonnetje zet die je zelf bij voorkeur vergeten zag. Maar wie het overkomt, kan in Nederland desgewenst naar de rechter stappen om de boodschapper alsnog tot bezinning te dwingen. Gelukkig wel.</p>
<p>Dat Nina Brink zulks probeerde, is dan ook haar goed recht. Ze blijkt alleen nogal moeite te hebben met de maatvoering. Smit werd de afgelopen jaren zesmaal gedagvaard, er liggen twee claims van in totaal 600.000 euro, en er lopen drie zogeheten bodemprocedures. Daarbovenop eiste zij in maart dit jaar in kort geding rectificatie van Smits biografie Nina, de onweerstaanbare opkomst van een power lady. Ze werd in het ongelijk gesteld. &#8216;Vooralsnog,&#8217; oordeelde de Amsterdamse rechter, had de auteur aannemelijk gemaakt &#8216;over voldoende bronnenmateriaal te beschikken om de beschuldigingen aan het adres van Nina Brink en haar ex-echtgenoot Albert Brink te kunnen onderbouwen.&#8217; De beweringen in Smits boek, kortom, vallen tot nader order binnen de grenzen van de vrijheid die de pers hier te lande geniet.</p>
</p></div>
<div class="wpg-element paragraph-quote">
<blockquote>
<p>&#8211; Dit klinkt als een burger op zoek naar wraak, geen recht</p>
</blockquote>
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
<p>Je zou zeggen: pech. Voor de verliezende partij zit er voorlopig niets anders op dan de uitkomst van die bodemprocedures geduldig af te wachten. Maar zo zit Nina Brink niet in elkaar.<br />Toen de toekenning van het Persvrijheidsfonds vorige week naar buiten kwam, sloeg ze een dag later terug. Ze liet via de deurwaarder &#8216;conservatoir beslag&#8217; leggen op Smits huis, bankrekeningen en toekomstige verdiensten. Dat bleek ze in juni al bij de Utrechtse rechtbank geregeld te hebben. (Kan dat zomaar? Ja, dat kan zomaar. De rechter honoreert zulke verzoeken, begrijp ik, bijna altijd vanzelf.)</p>
<p>Dit alles klinkt niet als een burger die op zoek is naar recht. Dit alles klinkt als een burger die op zoek is naar wraak. Daarin vindt Brink trouwens haar huidige echtgenoot, voormalig televisiejournalist Pieter Storms, geheel aan haar zijde. In een interview met De Pers (22 januari 2009) noemde hij Eric Smit &#8216;obsessief&#8217;, &#8216;ziekelijk&#8217; en &#8216;gek&#8217;. &#8216;Ik heb geen behoefte om in zijn psyche te loeren,&#8217; zei Storms, &#8216;ik wil hem alleen tot onder zijn knieën afzagen. Mensen met zo&#8217;n moraal moet je vernietigen, ik ga hem aan de hoogste boom ophangen.&#8217; Tevens zag Storms hem liever niet meer in kranten schrijven. &#8216;Hij mag ze gaan bezorgen.&#8217;</p>
<p>En nu? Dat de Stichting Persvrijheidsfonds vijfduizend euro overmaakt naar de journalist stemt zonder meer tot vreugde. Want inderdaad, als &#8216;iemand met veel geld&#8217;, zoals het fonds schrijft, een onderzoeksjournalist kapot probeert te krijgen door te procederen, dan moet hij &#8216;steun krijgen van het weldenkende deel der natie&#8217;. Maar waarom blijft het in de rest van medialand zo oorverdovend stil?</p>
<p>Het zou kunnen zijn dat intimideren loont. Het zou kunnen zijn dat hier sprake is van onverschilligheid. Ik weet eerlijk gezegd niet wat verontrustender is.</p>
</p></div>


Intimideren loont

<div class="wpg-element paragraph">
<p><b>Sinds de Tweede Intifada in 2000 laait het allochtone anti¬semitisme op. Waarom horen we daar nu pas over? </b></p>
<p>Najaar 2001 wilde ik voor dagblad <i>Trouw</i> een kleine, orthodoxe synagoge in Amsterdam-West portretteren. Zoals dat gaat: die zomer was ik bij toeval in contact gekomen met een van de vaste bezoekers. Zij vertelde me dat vrouwen in deze rabbijnloze gemeente, gesticht in 1957, een bijzondere rol speelden. Sowieso leek zo&#8217;n sjoeltje midden in een allochtone volkswijk me een verhaal waard. Voor de goede orde: die twee torens daar in New York stonden nog recht overeind.</p>
<p>Mijn voorstel werd vriendelijk onthaald. Ik zou enkele gemeenteleden interviewen, en uiteraard een dienst bijwonen. Er was één voorwaarde: de locatie van het godshuis moest in het vage blijven. Low profile, niet opvallen luidde de strategie.</p>
</p></div>
<div class="wpg-element paragraph">
<p>Al snel werd duidelijk waarom. Als de bezoekers het pand verlieten, werden ze regelmatig aan het gas gewenst. Menigeen schoof, heel verstandig, een pet over z&#8217;n keppeltje voor hij de straat op ging. Klagen bij de politie bood geen soelaas. Konden de sjoelgangers, was de reactie, niet wat toleranter staan tegenover de moslimjeugd?</p>
<p>En toen stortten die twee torens in. Behalve verwensingen kregen synagogebezoekers nu ook stenen naar het hoofd. Half september deed Sjoel West officieel aangifte. Dat leek even te helpen. Een buurtwerker sprak de betreffende jongeren vermanend toe, agenten in burger hielden de boel op zaterdag in de gaten.</p>
<p>Toen ik de kwestie aan de politie voorlegde, deed de woordvoerder een hilarisch verzoek. Zeker, het rommelde daar. Maar wilt u in uw artikel niet te veel nadruk leggen op zulke incidenten? U kunt zich voorstellen, zei hij, ze zitten toch al zo in het verdomhoekje.</p>
<p>Doelde de man op de belaagde Joden? Nee, hij doelde op de moslimjongeren.</p>
</p></div>
<div class="wpg-element paragraph-quote">
<blockquote>
<p>&#8211; Low profile, niet opvallen luidde de strategie</p>
</blockquote>
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
<p>We zijn bijna negen jaar verder. En zie, de afgelopen weken kon je geen krant openslaan of het ging erover. Wisten wij wel dat &#8216;steeds meer&#8217; Joden in zekere volkswijken niet meer veilig over straat kunnen? Wisten wij wel dat er in Amsterdam-West een heuse schuilsynagoge is? In Nederland, anno 2010! Schandelijk, inderdaad. Maar niks nieuws. Sinds de Tweede Intifada in 2000 laait het allochtone antisemitisme op gezette tijden torenhoog op. Hoezo genereert het nu pas zoveel verontwaardiging?</p>
<p>Als ik me niet vergis, begon de recente ophef op zaterdag 12 juni. Paul Andersson Toussaint schreef een (uitstekend) <a href="http://diversiteit.nieuwslog.nl/article/diversiteit_106735/Journalist___Antisemitisme_is_meer_dan_een_incident__Het_is_normaal_.html?www" class="normal" title="http://diversiteit.nieuwslog.nl/article/diversiteit_106735/Journalist___Antisemitisme_is_meer_dan_een_incident__Het_is_normaal_.html?www">opiniestuk</a> in <i>NRC Handelsblad</i> over de situatie rond Sjoel West. In de week erna introduceerde Ahmed Marcouch op BNR-radio de vette term &#8216;lokjood&#8217;, die onmiddellijk overal rondzoemde. Niet veel later zond de Joodse Omroep een filmpje uit met korrelige beelden van hangjongeren die een rabbijn onheus bejegenden.</p>
<p>Ineens leek er een actuele misstand te zijn die dringend om bestudering en beschrijving vroeg. Verslaggevers gingen op pad, Ronny Naftaniel van het CIDI draaide overuren, hoofdredactionele commentaren repten van &#8216;het nieuwe antisemitisme&#8217; (<i>de Volkskrant</i>) dan wel het antisemitisme dat &#8216;een nieuwe uitlaatklep&#8217; had gevonden (<i>NRC Handelsblad</i>). Een spoeddebat volgde, bezorgde Kamerleden riepen de minister op tot daadkracht en onorthodoxe maatregelen. Heel fijn, natuurlijk. Maar waarom is dat niet veel eerder gebeurd?</p>
<p>Ik vermoed dat het antwoord schuilt in de politiewoordvoerder die mij in de herfst van 2001 de les trachtte te lezen. Om mysterieuze redenen mochten wij de daders nimmer als daders zien. Absurder nog, moslims gingen door voor &#8216;de nieuwe Joden&#8217;. De echte Joden moesten gewoon niet zo kleinzielig doen. Zo kon het antisemitisme ongehinderd voortwoekeren. En zo kon nieuws dat geen nieuws was dagenlang het nieuws beheersen.</p>
</p></div>


Moslims als de nieuwe Joden

<div class="wpg-element paragraph">
<p><b>‘Iedereen moet etnisch geregistreerd worden,’ aldus het <a href="https://www.pvv.nl/images/stories/Webversie_VerkiezingsProgrammaPVV.pdf" class="normal" title="https://www.pvv.nl/images/stories/Webversie_VerkiezingsProgrammaPVV.pdf">PVV-program</a>: pas na de verkiezingen trok het aandacht. </b></p>
<p>Heel wat sombere analyses gehoord de afgelopen dagen. Over de populistische gevaren die ons wachten, over hoe allochtonen alle reden tot vrees hebben, over de flater die we slaan in internationaal verband, over het beschadigde imago van de verblauwde provincie Limburg. Over de deplorabele staat, kortom, waarin ons land is geraakt nu de <a href="https://www.vn.nl.kpnis.nl/Meer-dossiers/Wilders-en-de-PVV.htm" class="normal" title="Wilders en de PVV">Partij voor de Vrijheid</a> zoveel méér zetels binnensleepte dan door veruit de meeste watchers en peilers was voorzien.</p>
</p></div>
<div class="wpg-element paragraph">
<p>Donderdagavond, de dag na de verkiezingen, zat televisieman Humberto Tan aan tafel bij de EO-talkshow Knevel &#038; Van den Brink. Ook hij was, zacht uitgedrukt, verontrust over de monsterzege van de PVV. Tan had het verkiezingsprogramma van de partij namelijk daadwerkelijk bestudeerd. En daarin had hij een &#8216;heftige passage&#8217; aangetroffen. In het hoofdstuk veiligheid, zei hij, stond het zwart op wit: &#8216;Iedereen moet etnisch geregistreerd worden.&#8217;</p>
<p>Het presentatieduo was er even beduusd van. Andries Knevel vroeg of Tan zich er &#8216;persoonlijk&#8217; door geraakt voelde. Natuurlijk, zei hij. Nee, nee, over zichzelf maakte hij zich geen zorgen. Hij zou zich wel redden. Hij maakte zich zorgen om anderen die zich wellicht wel &#8216;onveilig&#8217; en &#8216;minder welkom&#8217; voelen. Tijs van den Brink informeerde nog of de gewraakte passage wel écht in het PVV-programma stond. Zelf had hij er in de hele campagne niets over gehoord. Kijk, zei Tan, dat was nou precies het probleem. &#8216;Je hebt het niet gehoord, dus het bestaat niet. Maar het stáát er gewoon.&#8217;</p>
</p></div>
<div class="wpg-element paragraph-quote">
<blockquote>
<p>&#8211; Eindelijk voelde een PVV&#8217;er zich bij de staart gegrepen</p>
</blockquote>
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
<p>Het gesprek met Tan zoemde binnen de kortste keren rond op internet. De Vara-debatsite Joop.nl plaatste het EO-fragment onder de pakkende kop: &#8216;Ik word straks misschien etnisch geregistreerd.&#8217; Op de populaire Facebookpagina &#8216;We apologize for the 1,5 million Dutch people that voted for Geert Wilders&#8217; werd er dankbaar naar verwezen.</p>
<p>Interessanter was wat er weer een dag later gebeurde, toen PVV&#8217;er Hero Brinkman aan dezelfde televisietafel mocht aanschuiven. Het fragment met Humberto Tan werd nog eens vertoond, waarop het Kamerlid het betreffende beleidsvoornemen tegenover de andere heren moest verdedigen. Brinkman hakkelde en stuntelde, zijn retoriek sloeg ongenadig plat. Eindelijk, leek het wel, voelde een PVV&#8217;er zich onaangenaam bij de staart gegrepen.</p>
<p>Al met al stemde het tot nadenken. Want hoe is het mogelijk dat uitgerekend dit even onfrisse als explosieve PVV-standpunt rond de &#8216;etnische registratie van iedereen&#8217; nu pas de aandacht wist te trekken &#8211; nota bene ná de verkiezingen? Hoe kon het dat het niemand eerder was opgevallen?<br />Het programma van de PVV, zou je zeggen, is al een tijdje openbaar. De agenda voor hoop en optimisme, een tijd om te kiezen werd onder enorme mediabelangstelling op vrijdag 23 april gepresenteerd in het Haagse perscentrum Nieuwspoort. Elke krant, elk weekblad, elke nieuwsrubriek heeft er sindsdien uitvoerig over bericht. </p>
<p>De personages Henk en Ingrid, het voornemen om drastisch te snoeien in de publieke omroepen, het plan om de cultuursubsidies integraal af te schaffen, om een miniquotum in te stellen voor asielzoekers, om een algehele immigratiestop in te voeren &#8211; enfin, zeven campagneweken lang zijn al die programmapunten besproken en bekritiseerd. Zonder veel inhoudelijke argumenten, trouwens. En, zoals we inmiddels weten, zonder noemenswaardig effect. Anderhalf miljoen medeburgers hebben zich er in elk geval niets van aangetrokken.</p>
<p>En nu blijkt dat juist over dit ene zinnetje collectief is heen gelezen &#8211; tot een wakkere televisieman ons er fijntjes op wees.</p>
</p></div>


Collectieve blindheid

<div class="wpg-element lead-bold">
<p>Voor de machtige lezeressen van Libelle gaven kieswijzer, partijprogramma noch ideologie de doorslag.</p>
</p></div>
<div class="wpg-element paragraph">
<p>Het vrouwenweekblad Libelle besteedde de afgelopen maand vele pagina’s aan de Kamerverkiezingen. Het tijdschrift bood ‘tips voor de zwevende kiezer’, stevige informatie over ‘de hoofdpijndossiers’, portretten van doorsneegezinnen (‘Eerlijk gezegd zouden wij financieel nog best een stapje terug kunnen doen’), en huiselijke interviews met de lijsttrekkers van de belangrijkste partijen (‘Als ik hem op televisie zie, dan denk ik: wauw, dat is mijn Emile’). Blijkbaar beseffen deze politici heel goed wat de spraakmakende gemeente in medialand doorgaans te weinig beseft: dat het nergens voor nodig is om nuffig te doen over een titel die naar eigen zeggen wekelijks 2,7 miljoen Nederlanders bereikt.</p>
</p></div>
<div class="wpg-element paragraph">
<p>In de wildgroei aan peilingen sneeuwde het bericht onder, maar ook Libelle hield onder de doelgroep diverse malen verkiezingspolls (samen met Maurice de Hond). Jan Peter Balkenende kwam bij de lezeressen slechts op de derde plaats als favoriet voor het premierschap, Mark Rutte op de tweede, en Job Cohen werd met dertig procent van de stemmen nummer één. En dat terwijl juist de VVD onder de geënquêteerden het hoogste scoorde.</p>
<p>Nog pikanter was een andere uitkomst. Liefst 54 procent van de lezeressen antwoordde bevestigend op de stelling: ‘Ik denk dat je het beste kunt stemmen met je gevoel’. Niet de kieswijzer, noch een partijprogramma, laat staan enige ideologie is voor hen doorslaggevend, maar ‘je gevoel’. Fraaiere illustratie van de zwevende tijdgeest zal vermoedelijk niet licht te vinden zijn.<br />Zouden de Libelle-lezeressen zich geholpen hebben gevoeld door het laatste grote televisiedebat? </p>
</p></div>
<div class="wpg-element paragraph-quote">
<blockquote>
<p>&#8211; Zouden de lezeressen geholpen zijn door het debat?</p>
</blockquote>
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
<p>Het had in elk geval dat nobele doel. Het treffen in de hal van het Haagse Kamergebouw, hoorden wij het presentatieduo zeggen, moest de aarzelende kiezer tot een ferme beslissing in het stemhokje leiden. Naar verluidt zouden dinsdagavond nog zo’n twintig à dertig zetels door het universum zweven – vandaar. Helaas, het debat verliep zo slepend, want zo verkrampt (alsof de deelnemers allemaal een bezemsteel hadden ingeslikt) dat de aandacht na een tijdje oneerbiedig begon af te dwalen. Naar de kleding van de acht lijsttrekkers bijvoorbeeld. Daar was, neem ik aan, over nagedacht – zo niet door henzelf, dan toch door hun campagneteams.</p>
<p>Uiteraard waren de zeven mannen collectief gehuld in gezag uitstralend donker pak. De variatie zat hem louter in de kleur van de stropdas. Die van Alexander Pechtold was paars – een boodschap die me niet heel moeilijk te verstaan leek. Jan Peter Balkenende, Geert Wilders, Mark Rutte en André Rouvoet hadden gekozen voor een multi-interpretabele blauwe. Job Cohen en Emile Roemer daarentegen maakten het ons weer eenvoudig, met een knalrode. Dat was ook de kleur van de jurk die Femke Halsema droeg (van LaDress, als ik me niet vergis; eventueel ook in olijfgroen leverbaar).</p>
<p>Ik geef onmiddellijk toe, dit waren beslist geen verheven gedachten. Net zo weinig verheven als de twitterberichten die een frisse jongeman ter plekke om de zoveel tijd met ons wilde delen. ‘Alles. Alles laat ik van het slotdebat afhangen,’ twitterde een bekende cabaretière. ‘Geachte ¬politici, draai aub niet zo om de onderwerpen heen!’ meldde een ander. ‘Zo blijf ik zweven!’ De frisse jongeman zelf bleef enthousiast over dit eigentijdse middel ter overbrugging van de kloof tussen volk en politiek. ‘Mark Rutte heeft de laatste minuten revanche genomen op twitter!’ kraaide hij tegen half tien. ‘Er wordt verschrikkelijk veel over hem gesproken!’ Wat wij thuis op de bank met deze mededelingen aan moesten? Geen idee.</p>
<p>Maar dat ze veel gevoel bezaten staat buiten kijf.</p>
</p></div>


Stemmen met je gevoel

<div class="wpg-element lead-bold">
<p>Heer en meester over je eigen berichtgeving, in de grootste krant: welke politicus dagdroomt er niet van? </p>
</p></div>
<div class="wpg-element paragraph">
<p>Vijf lijsttrekkers konden dit weekend ieder twee pagina&#8217;s vullen van De Telegraaf. Glimmend van plezier, kwinkslag hier, bon mot daar, zag je ze aan het werk op de Amsterdamse Basisweg. Achteraf meldden ze dat ze ervan hadden genoten. &#8216;Hartstikke leuk, zo&#8217;n krantje maken,&#8217; zei de een. &#8216;Is toch wel een vak, hoor,&#8217; zei de ander. Aan het eind van de sessie mochten de tijdelijke hoofdredacteuren hun handtekening achterlaten op een pilaar. De VVD-leider was zo goedgemutst dat hij in de R van zijn achternaam een smiley tekende. Of zou hij dit bakvisgrapje altijd maken?</p>
</p></div>
<div class="wpg-element paragraph">
<p>De opgewektheid van de lijsttrekkers was alleszins begrijpelijk. Heer en meester over je eigen berichtgeving, in de grootste krant van Nederland &#8211; welke politicus dagdroomt er niet van?<br />Het resultaat dat maandag in de kiosk lag, was zonder meer aandoenlijk. De vijf leiders waren op hun allerdaadkrachtigst gefotografeerd: frisse blikken, geen verbeten trekjes om de mond of kringen onder de ogen. En ze brachten uitsluitend positief nieuws (&#8216;PvdA pakt files beste aan&#8217;, &#8216;VVD loodst Nederland door crisis&#8217;). Verrassend was alleen de zelfspot die hier en daar doorschemerde. Michelle Obama die op de CDA-pagina tegen Balkenende zegt: &#8216;U kijkt zo lief.&#8217; Het tekeningetje op de PvdA-pagina: &#8216;Liefde is&#8230; de boel bij elkaar houden!&#8217;</p>
<p>Terwijl ik het katern doorbladerde, dacht ik ineens aan Rob Riemen, oprichter-directeur van het Nexus Instituut. Wat zou hij van zo&#8217;n luchthartige onderneming vinden? In Buitenhof had hij zondag uitgebreid mogen somberen over de hedendaagse democratie en de rol van &#8216;de massamedia&#8217; daarin. De recente televisiedebatten noemde hij &#8216;beschamend&#8217;, &#8216;schijnvertoningen&#8217;, een bijdrage aan de &#8217;trivialisering van de politiek&#8217; en aan de &#8216;debilisering van Nederland&#8217;. Bovendien gaat het nooit over &#8216;de inhoud&#8217;, alleen over de economie (hierbij trok hij een vies gezicht). &#8216;Wezenlijke&#8217;, &#8216;filosofische&#8217; vragen komen in het parlement niet meer aan de orde, zei hij. Terwijl wij toch in een &#8216;beschavingscrisis&#8217; verkeren.</p>
</p></div>
<div class="wpg-element paragraph-quote">
<blockquote>
<p>&#8211; &#8216;Hartstikke leuk, zo&#8217;n krantje maken&#8217;</p>
</blockquote>
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
<p>De man hééft natuurlijk een punt. Politiek en media houden elkaar als nooit tevoren in de greep. Zendtijd en kolommen die gevuld moeten raken, getwitter en geblog, reaguurders en alomtegenwoordige camera&#8217;s &#8211; ze maken van elk incidentje een kwestie van nationaal belang. &#8216;Mediacratie&#8217; heet het verschijnsel, geloof ik. Of &#8216;emocratie&#8217;.</p>
<p>Alleen: wie dit wil terugdraaien, zal genoopt zijn tot nogal drastische maatregelen. Bijvoorbeeld de bepaling dat voortaan louter hoogontwikkelde, filosofisch geschoolde, welgemanierde wezens mogen deelnemen aan het politieke debat. En dat louter fatsoenlijke media daarvan verslag mogen doen. In dat geval zal het er ongetwijfeld veel beschaafder aan toe gaan. Of Nederland dan nog steeds de vierde plaats verdient op de wereldwijde Economist Intelligence Unit&#8217;s Democracy Index lijkt me de interessante vraag.</p>
<p>Vorige week was hier &#8211; op uitnodiging van ontwikkelingsorganisatie NCDO &#8211; een gezelschap &#8216;verkiezingswaarnemers&#8217; te gast, afkomstig uit zogeheten &#8216;jonge staten&#8217;. Doel van de reis: observeren hoe Nederland dat doet, campagne voeren. De Ghanese fotojournalist Nana Kofi Acquah keek volgens de Volkskrant &#8216;zijn ogen uit&#8217;. Omdat hij geschokt was over het bedroevende niveau? Welnee. &#8216;Ik ben vooral gecharmeerd,&#8217; zei hij, &#8216;van de Nederlandse debatcultuur.&#8217; Ghana kent helemaal geen verkiezingsdebatten, vertelde hij. Daar geven de kandidaten alleen persverklaringen uit. Of schelden hun opponenten de huid vol tijdens rally&#8217;s voor de eigen achterban.</p>
<p>Wij tellen alles. Behalve onze zegeningen.</p>
</p></div>
<p></p>


Lang leve de mediacratie

<div class="wpg-element lead-bold">
<p>Stel, Eva Jinek was een verhouding begonnen met topadvocaat Victor Koppe. Had ze dan moeten terugtreden?</p>
</p></div>
<div class="wpg-element paragraph">
<p>Twee redenen gaf Eva Jinek vorige week op voor haar terugtreden als anchorwoman van Nieuwsuur. De hoofdredacteur had laten weten haar verhouding met een fameuze topadvocaat ‘onwenselijk’ te vinden. ‘Daarnaast lijkt op de redactie van het programma onvoldoende draagvlak te bestaan voor mij als presentator vanwege die relatie.’ Onder deze omstandigheden, verklaarde ze, ‘kan en wil ik niet werken’.</p>
</p></div>
<p> </p>
<div class="wpg-element paragraph">
<p>Het was de term ‘onvoldoende draagvlak’ die de fantasie onmiddellijk op hol deed slaan. Kennelijk heeft de meerderheid der redacteuren de vrouw laten merken dat zij een grens overschreed. Maar hoe? Openlijk? Bij de koffieautomaat? Via een stille peiling per e-mail? Door te sissen tegen de chef dat dit toch echt niet door de beugel kon?</p>
<p>Ik ken de sfeer op deze Hilversumse redactie niet, maar die op enkele geestverwante redacties wel. En ik vermoed zomaar dat geen collega ervan wakker had gelegen als Jinek een verhouding was begonnen met pakweg Victor Koppe, de jurist die Volkert van der G. tot zijn clientèle mag rekenen. Of met Michiel Pestman, de advocaat die zo enthousiast zijn tanden zet in de zaak-Wilders. Ik denk zomaar dat haar collega’s dan de schouders hadden opgehaald. Of misschien zelfs zouden hinten op de voordelen van zo’n interessant contact.</p>
<p>Jinek was zo onbezonnen om erotische betrekkingen aan te knopen met de nogal glamoureuze, nogal gladde, nogal rechtse strafpleiter Bram Moszkowicz. En dus ontwaakte het journalistieke geweten uit een diepe slaap. En dus smolt het redactionele draagvlak sneller dan de ijskap op de Noordpool.</p>
<p>Vanzelfsprekend werd de boodschap anders naar buiten gebracht. Zo’n privérelatie tussen een topadvocaat en een journaliste, zei hoofdredacteur Carel Kuyl gewichtig in Het Parool, ‘leidt tot vermenging en is niet verstandig’. </p>
<p>Hoezo? Elke journalist – tenzij hij zich op de virtuele hei heeft teruggetrokken – krijgt met het dilemma te maken. Je zwager is middelpunt van een smakelijke rel, je broer bekleedt een politiek gevoelige positie, van de achterbuurvrouw hoor je geheimen die je lezers in extase zouden brengen, en het personage dat je moet interviewen is iemand met wie je toevallig hebt geknikkerd. Telkens weer dien je te besluiten wat je doet met die twee zielen in de borst. Maar een beetje journalist zal er te allen tijde voor waken dat hij die loyaliteit verstrengelt. Dat is hij verplicht aan het medium waarvoor hij werkt, aan zijn eigen geloofwaardigheid, aan zijn beroepseer.</p>
<p>Stel, de dekselse strafpleiter had bij Nieuwsuur moeten aanschuiven, en stel, zijn liefje deed net die avond dienst. Natuurlijk was een interview potsierlijk geweest. Maar zij had haar presentatiebeurt kunnen ruilen. Waarom werd die simpele oplossing op voorhand uitgesloten? Waarom twijfelde Jineks baas op voorhand aan haar professionele verstand?</p>
<p>Er zijn genoeg voorbeelden van journalistieke heren die beroemdheden beminden. De een deed het met een heuse prinses, de ander met een Kamerlid, de derde met een topsporter. Bij mijn weten heeft geen van hen om die reden ooit één carrièrestap teruggedaan – ook al hadden de betreffende collega’s daar wellicht nog zo op gehoopt. Mannen worden geacht eigenstandige wezens te zijn, die moeiteloos hun vakmanschap behouden als ze hun hart verliezen. Bij vrouwen ligt dat blijkbaar héél anders.</p>
<p>Maar dit soort mild seksisme komt altijd van twee kanten. De ene partij doet het, de andere laat het gebeuren. Eva Jinek had Carel Kuyl alle hoeken van het Mediapark moeten laten zien.  n</p>
</p></div>


De strafpleiter en zijn liefje

<div class="wpg-element paragraph">
<p><b>Veel commotie over de platheid van de pers. Maar de grenzen tussen roddelpers en de rest zijn allang vervaagd. </b></p>
</p></div>
<div class="wpg-element paragraph">
<p>Eerst was er alom gemor over de berichtgeving rond CDA-staatssecretaris Jack de Vries. Nadat zijn buitenechtelijke verhuizing was uitgelekt, trad de voormalige spindoctor af. Belangrijkste opgegeven reden: &#8216;de voortgaande publicitaire druk&#8217;.</p>
<p>De commotie was nog niet geluwd of De Telegraaf kreeg de volle laag, vanwege een interviewtje met de enige overlevende van de vliegtuigramp in Tripoli, grote foto erbij. Schandelijk, vond menigeen. Beneden alle peil. Zouden fatsoenlijke kranten nóóit hebben geplaatst.</p>
</p></div>
<div class="wpg-element paragraph">
<p>En vrijdag verscheen het eerste nummer van het roddelblad Binnenhof, gewijd aan de Haagse politicus als mens. Weer was de ophef groot. Een nieuw dieptepunt, hoorde ik, in de vaderlandse journalistiek. Maar ja, een rubriek als deze schept verplichtingen. Dus in de dichtstbijzijnde bladenwinkel pakte ik, als een dominee die porno koopt, eerst twee andere tijdschriften uit de rekken, in de hoop Binnenhof ertussen te kunnen smokkelen. Helaas, het blad was nergens te vinden. Op gedempte toon informeerde ik ernaar bij de kassa, waarbij ik nog nét wist in te slikken dat het &#8216;voor m&#8217;n werk&#8217; was. &#8216;Natuurlijk!&#8217; riep de caissière enthousiast door de winkel. &#8216;U bedoelt dat nieuwe roddelblaadje over Den Haag!&#8217;</p>
</p></div>
<div class="wpg-element paragraph-quote">
<blockquote>
<p>&#8211; Gedempt vroeg ik de caissière om de &#8216;Binnenhof&#8217;</p>
</blockquote>
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
<p>Thuis maakte de gêne snel plaats voor hilariteit. Tjonge, jonge. Komt dit uit de boezem van het ooit zo gerespecteerde opinieweekblad HP/De Tijd? Liefst 146 pagina&#8217;s met &#8216;geheime relaties&#8217;, rookgewoonten, drinkgelagen, kledingrecensies, aanbevolen diëten, woonpaleisjes, budgetproblemen &#8211; alleen zijn nu eens niet Oranjetelgen of televisiehelden de klos, maar onze gekozen volksvertegenwoordigers. Verder is het allemaal al eens eerder vertoond, zelfs de veelbesproken dieptereportage over de afvalverwerking ten huize van de families Rouvoet en Pechtold. Andere tijden interviewde in 2003 een voormalig Privé-journalist. Begin jaren tachtig had hij de vuilniszakken van prinses Irene gejat en de inhoud over zijn keukenvloer uitgespreid, teneinde informatie te vergaren over haar vermeende liefdesaffaire met een kapitein ter zee. De oogst: de prinses bleek een uitgesproken voorkeur te hebben voor Roodmerk van Douwe Egberts.</p>
<p>Natuurlijk, precedenten maken het recente speurwerk van Binnenhof niet minder onsmakelijk, helemaal niet als je er zelf het slachtoffer van blijkt te zijn. Begrijpelijkerwijs maande D66-leider Alexander Pechtold de journalistiek maandag in de Volkskrant tot &#8216;respect voor ieders privacy&#8217;, tot &#8216;verantwoordelijkheid&#8217; en &#8216;zelfbeheersing&#8217;. NRC Handelsblad schreef diezelfde dag in zijn hoofdredactioneel commentaar dat hiermee &#8216;geen enkel redelijk publiek doel&#8217; was gediend en sprak van &#8216;een stuitende beginselloosheid&#8217; bij de bedenker van het plan, Jan Dijkgraaf.</p>
<p>Helemaal juist. Maar zal het helpen?</p>
<p>In 1974 kwam het weekblad Story op de markt. Niet veel later volgde de lancering van Privé, geesteskind van Henk van der Meyden. Beide gossipbladen wisten onmiddellijk spectaculaire oplagen te halen. Toch besteedt het vuistdikke handboek Journalistiek in Nederland 1850-2000 welgeteld één pagina aan de geboorte van het fenomeen (&#8216;wankele feitelijke betrouwbaarheid&#8217;, &#8216;opgeklopte verhaaltjes&#8217;, &#8216;conservatief moralisme&#8217;). Ten onrechte. Want daarna kroop de geest langzaam uit de fles en zou het in medialand nooit meer zo worden als het was. Zonder het wegbereidend werk van deze bladen had nu geen nette krant durven schrijven over de hormoonhuishouding van Jack de Vries, was het jochie in Tripoli gewoon met rust gelaten en had de hoofdredacteur van Binnenhof nergens zendtijd gekregen. De grenzen tussen roddelpers en de rest zijn allang vervaagd. De grote boze wolf loopt allang in de bovenwereld rond. En die zal niet meer verdwijnen.</p>
</p></div>
<p> </p>


De Story als wegbereider

<div class="wpg-element paragraph">
<p><b>Dé waarheid bestaat niet in zedenzaken? Journalisten zouden beter moeten weten. </b></p>
<p>In het voorjaar van 2008 was haar snoetje niet van het televisiescherm weg te sláán. Van Andries Knevel tot Matthijs van Nieuwkerk, van Robert Jensen tot Paul Rosenmöller &#8211; allemaal gaven ze ruim baan aan het Zwolse schoolmeisje dat op twaalfjarige leeftijd &#8216;in handen was gevallen&#8217; van een zogeheten loverboy. </p>
</p></div>
<div class="wpg-element paragraph">
<p>Nu, als achttienjarige, had ze een boek geschreven over haar avonturen: <i>Echte mannen eten geen kaas</i>, uitgebracht bij de respectabele uitgeverij Van Gennep. En aan alle babbeltafels mocht ze vertellen over de groepsverkrachtingen, de sadistische spelletjes, de hoererij. Ook de geschreven pers raakte diep onder de indruk. Dagblad Trouw noemde het boek &#8216;beklemmend&#8217;. </p>
<p>NRC Handelsblad recenseerde het als &#8216;adembenemend&#8217;, &#8216;zeer authentiek&#8217;, en prees de &#8216;durf&#8217;. In dezelfde krant meldde filosofe Stine Jensen &#8211; altoos op de bres tegen &#8216;de seksualisering van de samenleving&#8217; &#8211; dat ze het werkje had &#8216;verslonden&#8217;. Het bood, vond zij, &#8216;een ethische uitdaging aan de eigen moraal&#8217;. Dit weekblad interviewde de &#8216;bedeesde, bijna timide&#8217; schrijfster. &#8216;Zachtjes zegt ze dat ze wel voor het donker thuis wil zijn.&#8217;</p>
</p></div>
<div class="wpg-element paragraph-quote">
<blockquote>
<p>&#8211; Niemand die zich tot voor kort afvroeg of het relaas wel klopte</p>
</blockquote>
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
<p>Geen van de presentatoren, journalisten of recensenten vroeg zich af of het spectaculaire relaas van Maria Mosterd eigenlijk wel klopte. Althans niet hardop. Zo groeide Echte mannen moeiteloos uit tot een bestseller, de auteur tot het nationale icoon van loverboyleed.</p>
<p>In 2009 bracht ook de moeder een boek op de markt, de dochter zelf kwam met een tweede, en ze spande een rechtszaak aan tegen haar middelbare school. Die had veel méér moeten doen om haar op het deugdzame pad te houden. Ter verlichting van haar smarten eiste ze liefst 74.000 euro, waarbij ze uiteraard benadrukte dat het haar &#8216;niet om het geld&#8217; was te doen &#8211; de hilarische toevoeging die zulke schadeclaims altijd vergezelt. Het meisje verloor de zaak, op alle punten. Toch bracht zelfs dat niemand aan het twijfelen.</p>
<p>Maar nu lijkt haar deconfiture aanstaande &#8211; met dank aan de vermaledijde bloggerswereld, waar al veel langer geruchten circuleerden. Iemand tipte misdaadverslaggever Hendrik Jan Korterink, die zich in de kwestie vastbeet. In zijn deze week verschenen boek Echte mannen eten wél kaas doet hij wat veel eerder had moeten gebeuren: gewoon eens wat beweringen natrekken. (Peter R. de Vries, koning der misdaadjournalisten, probeerde overigens dit weekend met de eer te strijken.)</p>
<p>Het is natuurlijk niet voor het eerst dat de pers zich laat betoveren. Eind jaren tachtig ging zij klakkeloos mee in de aantijgingen tegen kinderdagverblijf De Bolderkar en tegen een &#8216;clown&#8217; te Oude Pekela. In 1993 mochten de satanische belevenissen van ene Yolanda uit Epe op massale aandacht rekenen. In 2000 stond de NCRV pal achter een tweeluik van Thom Verheul, waarin enkele mevrouwen losjes hun familie van incest betichtten. In al deze gevallen bleek later het bewijsmateriaal flinterdun, zo niet compleet verzonnen.</p>
<p>Mediakenners constateren dat er in Nederland een klimaat heerst waarin het vrouwelijke slachtoffer, speciaal van zedendelicten, per definitie gelijk krijgt. Dat zal vast kloppen. Maar misschien nog wel griezeliger is de triomf van de postmoderne tegeltjeswijsheid dat dé waarheid niet bestaat. &#8216;Maria heeft het allemaal zo meegemaakt en ervaren,&#8217; verklaarde haar uitgever Chris ten Kate doodleuk tegenover nrc.next. &#8216;Het is háár subjectieve waarheid.&#8217; Dus hoezo zou je je vermoeien met het verifiëren van wat ze beweert?</p>
<p>Toch is juist dat de hoge taak &#8211; eerst en bovenal van de pers. Al was het maar voor al die échte slachtoffers van seksueel geweld.</p>
</p></div>


In de ban van Maria Mosterd

<div class="wpg-element paragraph">
<p><b>Waarom strekt de journalistieke geestdrift zich niet uit tot álle kandidatenlijsten? </b></p>
<p>Indrukwekkend, hoor, de ijver waarmee de vaderlandse pers de PVV-kandidatenlijst de afgelopen weken doorlichtte. Zodra de partij de namen op 12 april openbaarde, moet op menige redactie onmiddellijk het grote googelen zijn begonnen. Niet tevergeefs. Al de dag erna bleek nummer 9 op de lijst, Mellony van Hemert, anders dan de PVV-website suggereerde, nooit gepromoveerd. <a href="https://www.nrc.nl/binnenland/article2525182.ece/Boek_PVV-kandidaat_op_het_laatste_moment_ingetrokken_" class="normal" title="https://www.nrc.nl/binnenland/article2525182.ece/Boek_PVV-kandidaat_op_het_laatste_moment_ingetrokken_">NRC Handelsblad</a> meldde bovendien dat ze onder pseudoniem een dubieus en daarom nimmer uitgegeven boek had geschreven.</p>
</p></div>
<div class="wpg-element paragraph">
<p>Diezelfde week wist dit blad te onthullen dat Gidi Markuszower, nummer 5 op de lijst, in 2008 was <a href="https://www.vn.nl.kpnis.nl/Archief/Politiek/Artikel-Politiek/Aankomend-PVVKamerlid-Markuszower-in-2008-opgepakt-wegens-wapenbezit.htm" class="normal" title="Aankomend PVV-Kamerlid Markuszower in 2008 opgepakt wegens wapenbezit">gearresteerd wegens wapenbezit</a>. Ook bleek de man een heethoofd die dingen zegt over de islam &#8216;waar lang niet alle Joodse Nederlanders het mee eens zijn&#8217;. De Pers kwam daarop met het nieuwtje dat Markuszower graag alle ideologische tegenstanders uit zijn gemeenschap zou willen stoten.</p>
<p>Niet veel later berichtte <a href="https://www.joop.nl/politiek/detail/artikel/pvv_er_de_roon_was_actief_binnen_extreem_rechts/" class="normal" title="https://www.joop.nl/politiek/detail/artikel/pvv_er_de_roon_was_actief_binnen_extreem_rechts/">Joop.nl</a> over &#8216;het besmette verleden&#8217; van PVV-Kamerlid Raymond de Roon, nummer 4. De Antifascistische Onderzoeksgroep Kafka ontdekte dat hij als twintiger extreem-rechtse taal uitsloeg en actief was geweest in &#8216;een club NSB&#8217;ers&#8217;.</p>
</p></div>
<div class="wpg-element paragraph-quote">
<blockquote>
<p>&#8211; Niemand is undercover gegaan bij de Partij voor de Dieren</p>
</blockquote>
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
<p>Eén leugenares, één foute Jood en één cryptofascist &#8211; de oogst was indrukwekkend. De buitenwereld constateerde dan ook triomfantelijk dat het de partijleider niet was gelukt om &#8216;LPF-achtige toestanden&#8217; te voorkomen.</p>
<p>Natuurlijk, het lichten van doopcelen en het natrekken van gangen valt onder de dure plichten van de vrije pers. Maar hoezo zijn alleen potentiële PVV-Kamerleden de moeite van het navorsen waard? Waarom strekt de journalistieke geestdrift zich niet uit tot álle kandidatenlijsten?</p>
<p>Neem Tjeerd van Dekken, nummer 27 op de PvdA-lijst. Die heeft ooit publiciste Karin Spaink hinderlijk &#8216;belaagd&#8217;; zijn broer bedreigde haar met de dood. Spaink moest naar eigen zeggen een advocaat inzetten &#8216;om het gestalk te laten stoppen&#8217;. Dit zou na een kwartiertje surfen boven water zijn gekomen. Alleen: dat deed niemand. Het kwam naar buiten via &#8216;burgerjournalisten&#8217;, onder meer van De Dagelijkse Standaard. En dus kon het genegeerd worden. Toch zou de PvdA er haar voordeel mee kunnen doen. Zoals ook GroenLinks minder schade had opgelopen als de fantasierijke Tara Singh Varma eerder was ontmaskerd. Of als de strapatsen van Wijnand Duyvendak tijdiger aan het licht waren gekomen.</p>
<p>Waarom dat niet gebeurt? Hier wreekt zich, vermoed ik, de nationale fixatie op Het Kwaad Dat <a href="https://www.vn.nl.kpnis.nl/Meer-dossiers/Wilders-en-de-PVV.htm" class="normal" title="Wilders en de PVV">Wilders</a> Heet. HP/De Tijd liet maandenlang een nepstagiaire meelopen bij de PVV-fractie. Geen redactie is bij mijn weten op het idee gekomen om undercover te gaan bij de Partij voor de Dieren &#8211; een clubje dat net zo&#8217;n hekel heeft aan pottenkijkers en dat minstens zo autoritair wordt geregeerd.</p>
<p>Waar een en ander toe leidt, werd zondagavond pijnlijk duidelijk in de Zembla-documentaire Wilders, profeet van de angst. Uiteraard mocht de parallel met de architecten van de Holocaust niet ontbreken. Ook werd de PVV-leider losjes vergeleken met genocideplegers als Milosevic en Karadzic. En even moeiteloos wist de programmamaker de ware vrienden van de lijsttrekker aan te wijzen: de &#8216;militant-rechtse&#8217; dan wel &#8216;bloeddorstige&#8217; krachten in Amerika en Israël. Paul Schnabel, directeur van het Sociaal en Cultureel Planbureau, beschreef het fenomeen onlangs treffend. Het klimaat in Nederland, zei hij in Hollands Diep, wordt verziekt doordat de politieke tegenstander &#8216;eigenlijk altijd&#8217; moreel niet deugt. &#8216;Iemand als Wilders heeft geen ándere opvattingen, hij heeft fóúte opvattingen.&#8217;</p>
<p>Inderdaad. De collectieve obsessie met de PVV zal moreel uiterst bevredigend zijn. Maar ze doet het zicht op de werkelijkheid geen goed.</p>
</p></div>
<p> </p>


De obsessie met Wilders

<div class="wpg-element lead-bold">
<p>Over zijn Verzamelde Werken &#8211; &#8216;Red ons, Maria Montanelli&#8217;, &#8216;De Dierenwinkel&#8217; &#8211; worden al scripties geschreven. Zijn schooljaren op het Montessori vervullen Herman Koch, schrijver en tekstschrijver (van &#8216;Jiskefet&#8217;), nog steeds met weerzin, ook al is hij daar inmiddels &#8216;iemand geworden&#8217;. Een gesprek over wat satire is, en over de schrijvers die hem inspireren. </p>
</p></div>
<div class="wpg-element paragraph">
<p>&#8216;Een boek over mensen die eenzaam zijn in de harde maatschappij leg ik al na veertig pagina&#8217;s weg.&#8217; &#8216;Red ons, Maria Montanelli&#8217; is verschenen bij Meulenhoff (317,90), &#8216;De Dierenwinkel&#8217; verscheen bij uitgeverij De Harmonie (334,90). Herman Kochs onstuitbare neiging om flauwe grappen te maken begon heel vroeg. &#8216;Ik was niet het zielige gepeste jongetje, maar het vervelende knaapje dat dacht dat hij leuk was. Ben vaak van school gestuurd. Een knaapje zoals er nu heel veel zijn. Ik had een keer een juffrouw die de allereerste les al zei: ik denk dat wij dit jaar véél ruzie zullen krijgen. Die zag het meteen. Ik denk dat ik wilde opvallen. Ik was altijd heel dun, slecht in gymnastiek, kon niet voetballen, was geen rekenwonder. Nergens goed in. Je merkt dat je makkelijker een positie krijgt in de groep door flauwe grappen te maken. En het helpt je om de dingen niet zo serieus te hoeven nemen.&#8217;</p>
<p>Koch (1953, verende witte sportschoenen, vrolijke ogen) debuteerde in 1985 met de verhalenbundel De voorbijganger. Vier jaar later kwam Red ons, Maria Montanelli, een van de ontroerendste scholierenromans uit de Nederlandse literatuur (&#8216;Ik geloof dat ik alleen al een zekere weerzin voelde tegen de náám Montessori op het boek. Vandaar Montanelli&#8217;).</p>
<p>Hij kreeg vooral bekendheid door Jiskefet, het televisieprogramma waarvan hij samen met Kees Prins en Michiel Romeyn bedenker en maker is. &#8216;Het publiek dat ons leuk vindt wordt steeds jonger,&#8217; zegt hij. &#8216;We merken het nu bij de opnamen. Meisjes van dertien, veertien! En die willen allemaal met je op de foto!&#8217;</p>
<p>Onlangs verscheen De Dierenwinkel, met de complete tekst van het gelijknamige (inmiddels gestopte) onderdeel uit Jiskefet. Koch, die zelf de winkelbediende speelde, leverde het grootste aandeel in de teksten.</p>
<p>Klant: Ik heb met een muizenplaag te kampen.<br />Verkoper: Over hoeveel muizen hebben wij het hier?<br />Klant: Vijf.<br />Verkoper: Dan heb ik hier precies wat u zoekt.<br />De verkoper pakt een doos uit het rek en licht het deksel eraf. De klant kijkt in de doos.<br />Klant: Dat is een poes.<br />Verkoper: De gelijkenis is inderdaad treffend, maar schijn bedriegt. Wat u hier ziet is een originele Zuidamerikaanse bingo. Als de kat van huis is, dansen de muizen, luidt het spreekwoord, maar daar waar de bingo eenmaal heeft huisgehouden, ligt de balzaal er doorgaans verlaten bij. Dit dier heeft zijn sporen in de graanschuren van het Zuidamerikaanse continent ruimschoots verdiend. Als u er twee neemt zal uw muizenprobleem voorgoed tot het verleden behoren.<br />Klant: Twee bingo&#8217;s? Kan deze het karwei soms niet in zijn eentje klaren?</p>
<p>Poëzierecensent Guus Middag schreef in NRC Handelsblad: &#8216;Zonderlinger Nederlands werd zelden gehoord en het is dan ook terecht dat de tekst ervan nu is uitgegeven. Het boek haalt het niet bij de film, natuurlijk, maar in het boek kan alle aandacht zich nu wel maximaal richten op de ware hoofdrolspeler van de serie: de taal.&#8217;</p>
<p>&#8216;Ik ben zeer benieuwd,&#8217; zegt Herman Koch, &#8216;hoe iemand het boek vindt die de uitzendingen nooit heeft gezien. Het kan best dat het helemaal niet werkt.&#8217;</p>
<p>Schrijven en televisiemaken &#8211; hij vindt het een &#8216;ideale&#8217; combinatie. &#8216;Ik zou het een niet willen inruilen voor het ander. Alleen wijst de praktijk uit dat ik nog maar weinig aan schrijven toekom. Dat vind ik niet zo erg. Als je ouder bent heb je geen zin meer om tien uur in de regen te staan om een scène op te nemen. Dus dan kan ik altijd nog op de hei dikke boeken gaan schrijven.&#8217;</p>
<p>Volgens Herman Koch komen humor en schrijven voort uit dezelfde bron. &#8216;Dat je de dingen net iets anders ziet. De werkelijkheid net even verschuift. Dat je een verbinding maakt die een ander niet heeft opgemerkt. Dat is de bouwsteen van humor en ook van schrijven. De dierenwinkel is een dierenwinkel, maar lijkt op een ijzerwinkel. Maar het is geen satire op een dierenwinkel, en ook niet op een ijzerwinkel. Het is iets wat niet bestaat. Nou ja, dat soort mannetjes bestaat een beetje. Satire vind ik een karikatuur maken, iets uitvergroten, en vervolgens onderuithalen. Cabaretiers doen dat. Koot en Bie doen dat. Satire is niet iets wat mij, wat ons aantrekt. Wat wij met Jiskefet doen is portretjes maken, dwarsdoorsneden van het leven. Dat is humor.&#8217;</p>
<p>Ook zijn roman Red ons, Maria Montanelli was, zegt Koch, &#8216;niet bedoeld&#8217; om het montessorisysteem satirisch op de hak te nemen. &#8216;Veel mensen hebben het wel zo gelezen. Maar die buurt en die school zijn alleen de setting. En al schrijvend kwam er steeds meer boven, deed ik er nog een schepje bovenop. Ik wilde een mooi verhaal vertellen. Ik wilde een boek schrijven over een puber, ongeveer zoals ik zelf ben geweest. Het is het portret van een jongen die grappig is. Of denkt dat hij grappig is. Het is het portret van een leeftijd, van een jongen met een vader die vreemdgaat en een moeder die doodgaat. Hij moet de dood van zijn moeder verwerken, maar hij schreeuwt zo hard en hij is zo stoer dat hij daar niet aan toekomt.&#8217;</p>
<p>Een ongelukkige, onbegrepen puber: het is een vertrouwd thema. Critici vergeleken Koch destijds met Salinger, en dat was niet altijd aardig bedoeld. Herman Koch: &#8216;In toon lijkt het misschien erg op Salinger, door de persoonlijke verteltrant. Maar het is toch zonde om niet nog zo&#8217;n boek te schrijven, alleen omdat iemand ooit zo&#8217;n boek al heeft gemaakt? Ik vind die vergelijkingen een beetje vreemd. Het is toch jammer dat een boek over iemand die het huis van zijn overleden moeder opruimt, waarvan er al zo&#8217;n tweeduizend zijn geschreven, dat zo&#8217;n boek nooit met voorgangers vergeleken wordt. Of een boek van iemand die met zijn vader afrekent, waarvan er al zeker honderdduizend zijn geschreven. Daarvan wordt nooit gezegd: het lijkt wel erg op dat en dat.&#8217;</p>
<p>Voor zover hij er zicht op heeft, wordt zijn roman op middelbare scholen graag gelezen. &#8216;Het is zes jaar geleden verschenen, maar ik krijg nog steeds verzoeken om te komen voorlezen. En ik krijg brieven en werkstukken. Eergisteren nog van een jongen uit Groningen die een scriptie heeft gemaakt over mijn verzamelde werken.&#8217;</p>
<p>Op het Amsterdamse Montessori-lyceum, zijn eigen oude school, staat het, vertelt hij, in de top-tien. &#8216;Ik ben daar ook een keer wezen voorlezen. Typerend was de reactie van de leraar Nederlands: dat ik een portret geef van toen, de jaren zestig, maar dat het nu allemaal héél anders toegaat. Ze hebben daar een beetje dubbele benadering. Er schijnt een lustrumboek te zijn uitgekomen, met een lijst van oud-leerlingen die later wat zijn geworden: Anja Meulenbelt, Gerben Hellinga, en ik sta daar ook bij. Aan de ene kant zijn ze dus trots, maar er staat wel: hoewel geen meesterwerk, zeer de moeite waard als een portret, blablabla. Dat eerste moet er even bij, hè. Je mag leuk meedoen, maar je mag zelf niet te leuk worden.&#8217;</p>
<p>Een van de weinigen die er in zijn boek redelijk goed vanaf komen is Maria Montanelli zelf, van wie de jongen droomt dat ze terugkomt op aarde. &#8216;Ook in dictaturen, waar mensen gearresteerd worden, en er geen water uit de kraan komt, hoor je altijd zeggen: als Fidel ervan zou weten, zou hij er iets aan doen. Daarom kan die jongen in het boek denken: Maria Montanelli deugt wel, alleen de volgelingen hebben het bedorven.&#8217;</p>
<p>Zelf heeft hij, na drie jaar Montessori-lyceum, uiteindelijk op een gewone middelbare school (&#8216;Dus ik kan wel spellen&#8217;) zijn diploma gehaald. &#8216;Ik zie het aan mijn generatiegenoten die het Montessori hebben afgemaakt. Daar is wat mee, die komen bijvoorbeeld nooit goed aan het werk. Als ze van die school afkomen denken ze dat het hele leven een soort Montessori is, met leuke roze torens en schuurletters.&#8217;</p>
<p>Schuurletters?<br />&#8216;Nou ja, weet ik hoe ze heten. Dat was op de lagere school, dan had je van die grote letters van een soort schuurpapier waar je met je vinger overheen moest aaien &#8211; tot je hem had. Dat zeiden ze zo: tot je hem had. Het idee was misschien niet eens zo gek. Maar ik was bijvoorbeeld linkshandig en iemand had gezegd dat ik misschien toch niet helemáál links was, dus ik moest rechts proberen te schrijven. Met als gevolg dat ik nu een volkomen onleesbaar handschrift heb. En als ik wel leesbaar schrijf, zijn het van die schuurletters waar je je kapot voor schaamt.</p>
<p>Natuurlijk waren er ook leuke leraren; ik denk dat je ook op een ultrarechtse school nog aardige mensen tegenkomt. Maar dat hele communistische ideaal van de veranderbare mens, dat vertrouwen in het goede van de mens: hun naïviteit was gigantisch. Ik heb meegemaakt dat we op werkweek gingen en dat de leraren een spel hadden bedacht. De ene helft van de groep moest naar de andere zien te komen over een groot terrein, in het stikdonker en je mocht niks meenemen. Wat gebeurde er: totale survival of the fittest, er werd gevochten, met stokken geslagen. En de leraren maar niks in de gaten hebben en denken dat ze iets leuks hadden bedacht.&#8217;</p>
<p>Schrijven deed hij altijd al, maar na de middelbare school ging Herman Koch &#8216;expres&#8217; geen Nederlands studeren. &#8216;Ik had het idee: die vijf boeken die er toedoen in de Nederlandse literatuur heb ik al wel gehad. Gerard Reve is mijn grote voorbeeld geweest. Toen ik een jaar of zeventien was, las ik Jan Wolkers, Jan Cremer. Maar die las je eigenlijk alleen om de geile passages. Toen las ik Op weg naar het einde, en dat was een schok: god, dat bestaat óók. Een zogenaamd literatuurboek dat ook nog leuk kan zijn. Vanaf toen heb ik alles van Reve gelezen. Ik vind hem een voorbeeld van iemand die een eigen humor heeft én zijn eigen stempel drukt op de stijl. Van de jonge schrijvers vind ik Arnon Grunberg een goed voorbeeld van hoe het ook kan. Eindelijk iemand die helemaal zichzelf is. Die heeft geen cursus Zo moet ik een boek schrijven gevolgd. Hij is een schrijver die je onmiddellijk herkent aan één zin, of één alinea. Behalve Grunberg en Reve zou ik geen andere Nederlandse schrijvers weten die onverwisselbaar zijn. Ik heb altijd het idee dat, iemand anders ook wel Nooit meer slapen of De donkere kamer van Damokles had kunnen schrijven.&#8217;</p>
<p>Koch hééft het niet op het hedendaagse literatuurbedrijf. &#8216;Critici willen ideeën in een boek. Een maatschappijvisie. Schrijvers moeten bij de tijd willen zijn, met thema&#8217;s van nu. Critici houden van romans over de grote stad, over mensen die eenzaam zijn in de harde maatschappij. Ik leg zo&#8217;n boek na veertig pagina&#8217;s weg. Ik vind bij-de-tijd-zijn geen criterium. Ik vind dat een doodlopende weg. Het levert welzijnswerkersproza op. Ik geloof dat de stijl een boek maakt. Met tierelantijnen of geserreerd, dat doet er niet toe. Maar niet dat de boom die zijn bladeren verliest op pagina één, staat voor de onvruchtbaarheid van de hoofdpersoon in hoofdstuk zes. Sla je zo&#8217;n boek open: wie is er nu weer zijn archief aan het ordenen. Of het huis van zijn overleden moeder aan het opruimen. Wat een getut. En het is vooral de stijl die zo&#8217;n boek de das omdoet.&#8217;</p>
<p>Je houdt de hedendaagse schrijvers wel aardig bij.<br />&#8216;Het ontspant me heel erg om slechte boeken te lezen. Dat klinkt pedanterig, maar ik vind het ook niet erg om de Viva te lezen. Van die boeken dat je denkt: wat heeft iemand achter zijn tekstverwerker die driehonderd pagina&#8217;s lang in godsnaam belééfd? Slechte boeken maken me relaxed. Echt goeie schrijvers zijn niet-ontspannend. Die dwingen je van zin tot zin dóór te lezen. Daar sla je door aan het piekeren, die houden je wakker. Een boek moet power hebben. Dat het je grijpt. Niet de herkenbaarheid van: ik lig ook in een scheiding, ik heb dat óók. Ik vind het belangrijk dat het een schrijver lukt om aan het alledaagse een draai te geven. Dat je als lezer denkt: zo heb ik het nog nooit bekeken. Dat doet er meer toe dan of de structuur klopt of dat de symbolen op hun plaats staan. En het ritme en de melodie van de zinnen moeten in orde zijn. Ik denk vaak: zou nou niemand op de uitgeverij hebben gezien dat die zinnen niet lekker lopen? Ik hou van Amerikaanse schrijvers als Carver, Salinger, en onlangs nog Kevin Canty. En iemand als Ishiguro, The Remains of the Day. Die staat in mijn top-vijf. Niet te vergelijken met Nederlandse schrijvers, ik zou niemand weten die het ook maar benadert.&#8217;</p>
<p>Volgend voorjaar verschijnt Kochs nieuwe boek, Eindelijk oorlog. Hij wil er nog niet te veel over kwijt. &#8216;Ik hoop wel dat er nog wat te lachen valt, maar het is heel anders dan Maria Montanelli. Het moet een ironisch zelfportret zijn. Het gaat over het zoeken naar hoe je je eigen leven dramatischer kunt maken door de accentjes net iets anders te leggen. Ik heb mezelf mijn hele leven erop betrapt dat ik gebeurtenissen aandik. Een sausje eroverheen giet. Anekdoten zo versieren dat het mooie verhaaltjes worden. Dat moet te maken hebben met de angst dat ik een leven leid waarin eigenlijk niks gebeurt &#8211; hoewel iedereen zegt: je doet toch leuke dingen.&#8217;</p>
<p>Het moet groots en meeslepend zijn.<br />&#8216;Dat verlangen zit wel in mij, maar heel erg als schizofrenie. Iets in mij had ook wel in de negentiende eeuw, zeg, wapenhandelaar in Soedan willen zijn. Maar als ik denk aan al die ongemakken&#8230; Het is een heel burgerlijke opvatting over avontuur die ik in mezelf voel.&#8217;</p>
</p></div>
