Schipperaars en slimmeriken

De KB gaat foute blaadjes online zetten. Maar gewone kranten uit de oorlog zijn leerzamer.

In 1965 vierde het weekblad dat u nu in handen houdt zijn zilveren jubileum met een ‘beredeneerde bloemlezing’ uit de eerste vijfentwintig jaargangen. Uiteraard memoreerde het sober uitgegeven pocketboekje dat meer dan zeventig mensen destijds hun medewerking aan het illegale Vrij Nederland met de dood hadden moeten bekopen. En het citeerde ruim uit de krantjes die in de oorlogsjaren waren verschenen.

In het allereerste nummer legden de piepjonge initiatiefnemers – het merendeel rond de twintig en van huis uit géén journalist – verantwoording af. Zij waren ‘deze werkelijk Nederlandse krant’ begonnen omdat ‘het grootste gedeelte’ van de pers de Duitse bezetter ‘naar de ogen ziet’. ‘De dagbladen publiceren berichten en artikelen, welke hun oorsprong vinden in het filiaal van het propagandistisch leugenministerie van een zekere “Germaanse” staat,’ schreven ze.’

Ook in de latere oorlogsjaren bleef Vrij Nederland regelmatig fulmineren tegen zijn bovengrondse tegenvoeters. Telegraaf, Handelsblad en NRC heetten ‘de leugenpers’. Dat waren ‘moffenkranten’, alleen dan in het Nederlands geschreven. Sowieso wond VN zich graag op over de ‘schipperaars’ en ‘slimmeriken’ – de grijze mensensoort zeg maar, die tegenwoordig juist op zoveel begrip mag rekenen. ‘Niet met behulp van die anderhalve verachtelijke NSB’er,’ aldus hoofdredacteur H.M. van Randwijk in 1942, ‘maar door de stommiteiten, de lafheid en de zg. bemiddelingskunst van al die “tactische” mensen, zijn de nazi’s ons volksleven binnengedrongen!’

Toevallig brak er onlangs een kleine rel uit rond de pers tijdens de bezettingsjaren. De Koninklijke Bibliotheek te Den Haag – een instituut dat doorgaans zelden aanleiding tot ophef geeft – is voornemens haar digitale collectie Historische Kranten uit te breiden met een selectie uit de foute media: het NSB-weekblad Volk en Vaderland bijvoorbeeld en SS-blaadjes als Storm en Zwarte Soldaat. Die waren op aanvraag altijd al te raadplegen in de KB-archieven zelf, nu zullen ze binnenkort ook op het web staan. Net als de verzetsbladen en enkele van die zogeheten ‘gelijkgeschakelde’ kranten.

Bij het ministerie van Justitie bleken ze minder enthousiast over het project. Het departement waarschuwde de KB dat het Openbaar Ministerie straks wellicht tot vervolging zal overgaan. Mogelijkerwijs overtreedt de KB immers het wetsartikel dat de verspreiding verbiedt van ‘haatzaaiend’, ‘beledigend’ en ‘discriminerend’ materiaal.

Kranten wijdden hoofdredactionele commentaren aan de kwestie, D66 en VVD stelden Kamervragen (‘Deelt u de mening dat dit soort historische teksten kan bijdragen aan ons historisch besef?’), op de opiniepagina’s verschenen ingezonden stukken en een berichtje op GeenStijl leverde 756 reacties op. De eensgezindheid was hartverwarmend: verbieden zou betuttelend, hypocriet en naïef zijn in een tijdperk waarin alles met een paar muisklikken toch wel te vinden is. En ook abjecte teksten behoren tot ons nationale erfgoed. Hoezo zouden ‘vrije burgers’ als u en ik die verantwoordelijkheid niet aankunnen?

Stuk voor stuk plausibele tegenwerpingen, natuurlijk. Volkomen terecht liet het instituut dan ook vorige week weten (‘De KB is bereid hiervoor haar nek uit te steken’) de foute titels op 16 september online te zetten.

Die nazi-blaadjes zullen vast interessante lectuur opleveren. Maar eerlijk gezegd denk ik dat de kranten van de schipperaars en de slimmeriken nog vele malen leerzamer zullen zijn.