Femicide is voorspelbaar

Dwingende controle

Verhaal van de Week

Je been of je leven

Israëlische gevangenissen

Geld genoeg, aldus experts

Politiek

Wat maakt een tekst authentiek?

Robot Jetten

Waarom die woede?

Teun van de Keuken

Politieke partijen breken de wet

Illegale cookies

Wat maakt gelukkig?

Hans Against the Machine

De VVD-vrije aflevering

Radio Vrij Nederland

Vredesmissies lopen vast

Verenigde Naties

Dit mag je niet missen

Cultuur

'Totem' van Dew de Nijs Bik

Pop-up poëzie

<div class="wpg-element paragraph">
Bert van Marwijk maakt zich op voor het WK. Heeft een trainer zijn rijke spelers nog in de hand? ‘Je moet die arrogantie gebruiken.’
Hij deed als voetballer aan Johan Cruijff denken, vonden de kenners die hem eind jaren zestig zagen spelen. Een vergelijkbare souplesse en rankheid. Maar Bert van Marwijk is de eerste om te erkennen dat hij dat niveau toch niet had. Hij was bijna twintig jaar actief als voetballer, één keer kwam hij uit voor Oranje, in 1975. Sinds 1988 werkt hij als trainer, sinds 2008 is hij bondscoach. 
En toch ziet hij voetbal nog altijd niet echt als werk, zegt Van Marwijk (1952). Daarvoor beschouwt hij zichzelf nog te veel als liefhebber. &#8216;Vanaf het moment dat ik kon kruipen, was ik al met een bal bezig. Ik deed in mijn jeugd ook veel andere dingen, hoor. We maakten onze eigen hockeysticks, waar we op straat mee gingen hockeyen. En &#8217;s winters, als de uiterwaarden bevroren, werd het ijshockey. Maar voetballen was nummer een. Dat deed ik van &#8217;s morgens tot &#8217;s avonds.&#8217;
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
Droomde u er als jongetje van om trainer te worden?
&#8216;Ik heb er nooit van gedroomd om betaald voetballer te worden en ook nooit om trainer te worden. Ik ben geboren in Deventer en er was maar één club voor mij: Go Ahead. Ik moest en ik zou bij die club terechtkomen. Ze hadden jaarlijks een open dag waar een paar honderd jongetjes op af kwamen. Aan het einde van zo&#8217;n dag ben ik gekozen. En ja, Go Ahead betekent uiteindelijk ook betaald voetbal. Later, toen ik bij MVV speelde, werd ik als trainer gevraagd. Toen was ik een jaar of dertig. Ze vroegen of ik samen met Willy van Bommel &#8211; de Stengel noemden ze hem &#8211; de jeugd wilde trainen. We keken elkaar aan, zo van: dat lijkt ons wel leuk. We gaan gewoon trainen op onze manier. Een beetje pingelen met die jongens. Zo is het ontstaan.&#8217;
Welke eigenschappen moet je hebben als coach?
&#8216;Spelers moeten graag iets voor je willen doen. Of je nou een vaderfiguur bent of juist een heel democratische coach, je moet ze kunnen beïnvloeden. Tegelijkertijd is het van belang dat je jezelf als trainer juist niet te veel laat beïnvloeden. Vroeger, als speler, was ik zo eigenwijs dat ik me echt door niemand liet sturen. Ik dacht dat ik alles beter wist. Nu laat ik me nog steeds niet echt beïnvloeden, maar ik heb wel geleerd om te luisteren. Omdat je van veel mensen toch iets kunt opsteken. Maar de druk van buiten is zo groot dat je je ook echt moet kunnen afsluiten.&#8217;
Hoe diep gaat het contact met uw spelers?
&#8216;Een van die eigenschappen die je als trainer moet hebben, is dat je de gedachten kunt lezen van spelers. Zodat als je een kleedkamer binnenkomt, de spelers denken: o, hij weet precies waar we het nu over hebben. Waar ik aan denk of wat ik doe. Dat gevoel. Ik heb erg veel aan mijn eigen voetbalcarrière, ik kan mij goed verplaatsen in een speler.&#8217;
Noemt u eens een ding van toen waar u nu als coach iets aan heeft.
&#8216;Spelers zijn vaak erg bijgelovig. Ik heb wel eens een speler meegemaakt die als we het veld op gingen voor de wedstrijd, altijd als laatste naar buiten wilde. Op een gegeven moment stapte de man vóór hem uit de rij, die moest binnen nog wat doen. En die laatste moest daar dus op wachten. Iedereen keek hem aan. Uiteindelijk wilde hij toch maar doorlopen. Toen zei ik: stop, jij blijft staan. Want jij bent de laatste. Ik herkénde dat. Dat zijn dingen die je als speler doet om jezelf prettig te voelen.&#8217;
</div>
<div class="wpg-element paragraph-quote">
<blockquote>
&#8211; Je moet wel beslissingen kunnen nemen als er tachtigduizend mensen bij zitten
</blockquote>
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
Wat zijn voetballers voor mensen? Als je je vanaf je zeventiende totaal op voetbal richt, ga je dan niet geloven dat de middenstip de navel van het heelal is?
&#8216;Ik denk dat ze veel intelligenter zijn dan iedereen denkt. Alleen openbaart dat zich niet omdat ze al op vrij jonge leeftijd gaan voetballen en daar veel geld mee verdienen. Daardoor missen ze een deel van een opleiding. Daarom zeg ik: ze zijn boerenslim. Boerenslimheid is vaak nog veel intelligenter dan algemeen ontwikkeld zijn.&#8217;
Zijn ze niet veel te verwend?
&#8216;Zeker. Alleen houd je dat niet tegen.&#8217;
Ergert het u wel eens? Want u komt toch uit andere omstandigheden.
&#8216;Ergernis is misschien niet het goede woord. Ik vind het eerder jammer. Ik zie het ook in mijn eigen omgeving. Als ik het met mijn eigen jeugd vergelijk, dan hebben mijn kleinkinderen het zó goed. Terwijl mijn jeugd misschien wel leuker was. Er was veel minder geld. Dan word je vaak creatiever. En je wordt sociaal beter opgevoed. Want je deelt altijd alles met zijn allen. Je groeide op straat op, daarna kwam de school erbij. Deze kinderen leven vaak veel geïsoleerder en dat is zonde. Bij spelers is dat niet anders. Maar je kunt moeilijk van een speler verwachten dat als Real Madrid langskomt, hij antwoordt: &#8220;Nou, daar ga ik niet heen. Ik blijf wel bij MVV spelen.&#8221; En dat daar dan veel geld tegenover staat, tja… Moet zo&#8217;n jongen dan zeggen: &#8220;Geeft u mij maar wat minder?&#8221;&#8216;
Zou een maatschappelijke stage voor jonge voetballers zin hebben?
&#8216;Ik denk dat dat goed zou zijn. Je raakt toch geïsoleerd. Die jongens zijn bovendien zo bekend. En als je ook nog veel geld hebt, dan is dat dubbelop. Je kunt niet meer overal heen op vakantie. Het kan wel, maar je hebt gewoon geen leven. Dat betekent dat je daardoor al een ander bestaan krijgt. Ze zoeken elkaar dan ook vaak op. Je raakt steeds geïsoleerder. In alles. Dat is wel jammer. Dat is ook de keerzijde van de medaille.&#8217;
Merkt u dat in uw eigen bestaan?
&#8216;Zeker. Je leert bijna op een andere manier lopen, op een andere manier kijken. Of juist niet kijken. Als je ergens bent waar veel mensen zijn, dan kijk je recht voor je uit. Bewust. Plaatsen waar veel mensen zijn, mijd je. Ik woon al heel lang in een dorp. Daar heb ik restaurantjes waar ik regelmatig kom en waar ik me wel op mijn gemak voel. Maar je wilt ook wel weer eens ergens anders heen.&#8217;
Speelde voetbal een belangrijke rol in het gezin waar u opgroeide?
&#8216;Mijn zus heeft niks met voetbal. Mijn moeder had ook niks met voetbal. Mijn vader wel, maar die was minder fanatiek dan ik. Hij was typograaf, een man van weinig woorden. Als ik vergelijk hoeveel ik met mijn kinderen gesproken heb en hoe vaak mijn vader dat deed met mij, dan is dat een wereld van verschil. Maar non-verbale communicatie is vaak nog veel belangrijker.&#8217;
Hij was toch wel trots op u? Hij hield zelfs plakboeken bij.
&#8216;Ja zeker. Ik heb die boeken nog, ze vallen bijna uit elkaar. Maar dat deed hij inderdaad. Dus hij was zeker trots. Hij liet dat niet blijken, maar ik voelde dat wel. Dat is voor mij veel belangrijker.&#8217;
Uw vader was in de oorlog bij verzetswerk betrokken. Speelde dat een rol toen u later bij een Duitse club ging werken?
&#8216;Ik heb daar wel aan gedacht, ja.&#8217;
Leefde hij toen nog?
&#8216;Nee. Maar ik dacht wel: wat zou hij ervan gevonden hebben? Ik denk dat hij er in eerste instantie van geschrokken zou zijn, maar dat hij dan later gezegd zou hebben: &#8220;Jongen, als je denkt dat je dat moet doen, dan moet je dat zeker doen.&#8221; Zo heeft hij me ook opgevoed. Je moet je eigen verantwoordelijkheid nemen.&#8217;
Was u erbij toen hij doodging?
&#8216;Ja.&#8217;
Waar is hij aan gestorven?
&#8216;Aan longkanker. Ik ben altijd bang geweest dat een van mijn ouders vroeg zou sterven, als kind al. Gewoon, omdat je ze nog zo nodig had. Dat is misschien de verkeerde uitdrukking. Niet kon míssen. Ik vind het nog steeds een nare gedachte dat hij echt weg is.&#8217;
U werd in uw jonge jaren als voetballer vergeleken met Cruijff. Ze kunnen ergere dingen van je zeggen.
&#8216;Dat is ook zo. Maar ik was niet zo goed als Cruijff, hoor.&#8217;
Heb je een voorsprong als je topvoetballer bent geweest?
&#8216;Ik denk het wel. Het is heel belangrijk dat je op een vergelijkbaar niveau gespeeld hebt, als waarop je werkt. Omdat je je dan makkelijker kunt verplaatsen in die spelers. Hoe hoger het niveau, hoe groter de druk van buitenaf.&#8217;
Bijzonder succesvolle trainers als Hiddink en Van Gaal zijn van huis uit gymnastiekleraar. Dus niet de mensen die dertig caps hebben.
&#8216;Nee, maar ze hebben wel betaald voetbal gespeeld. Zij hebben in zoverre een voorsprong dat ze al op jongere leeftijd geleerd hebben om te doceren, om voor een groep te staan. Want dat is natuurlijk voor veel mensen heel lastig.&#8217;
Dick Advocaat had tijdens het EK van 2004 bij een persconferentie de tranen op zijn wangen.
&#8216;Heel triest. Maar Dick heeft wel bewezen dat hij daar uiteindelijk goed mee om kan gaan. Want hij is nog steeds een topcoach. Dat is waarschijnlijk een proces geweest, een moment waarin hij toen zat. En daar zal hij denk ik ook wel van geleerd hebben.&#8217;
Daar staan weer de woede-uitbarstingen van Louis van Gaal tegenover. Hoe kijkt u daar naar?
&#8216;Laat ik zeggen: ik kijk daar naar. En ik denk: zo zou ik dat niet doen.&#8217;
Veel van uw collega&#8217;s zeggen dat ze er erg om moeten lachen.
&#8216;Ik zou het zelf niet zo doen. Ik kan ook ongelofelijk boos worden, maar ik gedraag me dan op een andere manier.&#8217;
Je moet je niet laten kennen?
&#8216;Je moet in elk geval altijd het overzicht bewaren. Onder de meest extreme druk. Dat kan buiten het veld zijn, dat kan hier aan tafel zijn, maar ook in een kolkend stadion. Dat zijn allemaal verschillende vormen van druk. Daar moet je tegen bestand zijn. Want je moet wel beslissingen kunnen nemen als er tachtigduizend mensen bij zitten.&#8217;
Collega&#8217;s van u worden soms bedreigd. U ook?
&#8216;In mijn eerste Feyenoord-periode maakte ik een brief open waarin een kogel zat, met een tekst erbij. Mij en mijn gezin zou wat worden aangedaan. Ik heb het bij de club gemeld. Thuis heb ik niets verteld. Maar de week erna kwam dezelfde brief aan bij Radio Rijnmond. Toen moest ik het ook thuis vertellen. Ik kan me herinneren dat er om het kwartier gepatrouilleerd werd bij ons in de straat. Maar ook bij mijn dochter die toen in Eindhoven woonde.&#8217;
Heeft u toen gedacht: ik moet een ander vak kiezen?
&#8216;Ja, toen dacht ik: stel dat dit uit de hand loopt. Dan zou dat voor mij een reden zijn om ermee te stoppen. Ik begon me na die tweede brief toch echt zorgen te maken, over mijn familie en over mezelf. In die periode was het trainingsveld van Feyenoord nog naast het stadion. Als je dan de catacomben uitkwam, moest je een meter of veertig, vijftig lopen voor je op het trainingsveld kwam. Daar stonden dagelijks honderden mensen.&#8217;
Was u zich op zo&#8217;n moment van die brieven bewust?
&#8216;Ja, op dat moment dacht ik daar heel erg aan. Maar daar liepen ook allerlei mensen om me heen die mij beschermden.&#8217;
U keek toen anders naar de mensen?
&#8216;In het begin wel. Maar zoiets slijt ook wel.&#8217;
Dat is opmerkelijk aan uw huidige functie: of u bent een vriend van het hele land, of de hele natie ziet u niet meer zitten.
&#8216;Ja.&#8217;
Er zit eigenlijk niks tussen?
&#8216;Nee. Ik realiseer me goed dat in dit vak het resultaat heel belangrijk is. Voor mijzelf veel minder. Ik ben wel een winnaar, maar ik kijk ook hoe een team zich ontwikkelt. En wat ik al zei: als ze dan beloond worden, dan zijn dat voor mij de mooiste momenten. Maar ik weet ook heel goed dat als je verliest, het allemaal heel anders kan zijn.&#8217;
Welke collega springt er voor u uit?
&#8216;Marcello Lippi. Die man spreekt mij aan. Zijn houding, zijn manier van coachen, de manier waarop hij langs dat veld staat of zit. Die man heeft al zoveel ervaring, die heeft al zoveel gewonnen. Ik kan me de halve finale van het WK 2006 in Duitsland herinneren: Italië-Duitsland. In zijn opstelling en in zijn wisselen vond ik hem echt geweldig. Dat hij in een heel cruciale fase gewoon zijn meest creatieve spelers liet staan of inbracht. Op het moment waarop de meeste mensen dachten: nu heb je mensen nodig die strijd kunnen leveren, die slidings maken, die veel lopen en verdedigen, bracht hij gewoon de echte voetballers in. En uiteindelijk maakte hij daarmee ook het verschil. De manier waarop hij dat deed, de rust… daar stond iemand die liet zich niet beïnvloeden. Toen wij met Feyenoord tegen Juventus speelden, kwam Lippi voor de wedstrijd naar mij toe. Hij sprak zijn respect uit. Dat vond ik wel geweldig van een man die veel meer had bereikt dan ik. Er zijn ook collegacoaches van dat niveau die mij gewoon voorbij zouden lopen.&#8217;
Die stal uw hart op dat moment?
&#8216;Ja, eigenlijk wel. Daarnaast denk ik dat de beste coach Alex Ferguson is, ook al maakt hij soms foutjes. Dat is iemand die de echte topspelers nog steeds kan beïnvloeden. Hij heeft toch de persoonlijkheid, en daardoor ook macht in de club. Als je coach bent van zo&#8217;n grote club, moet je soms beslissingen nemen over populaire spelers die al een beetje aan het einde van hun carrière zijn. Spelers van wie men intern zegt: &#8220;Het wordt tijd dat we ermee stoppen.&#8221; Bijna niemand durft die beslissing te nemen. Ferguson wel. Ik denk dat er niet één is die dat precies zo doet. Dat je gewoon Beckham wegstuurt en Van Nistelrooij en Stam.&#8217;
Zijn er voetballers die zo goed zijn dat u ze niks meer kunt leren?
&#8216;Als je kijkt naar de top van de wereld: die kun je qua techniek niet veel meer leren. Maar er zijn altijd dingen waardoor ze nog beter kunnen worden.&#8217;
Wat kunt u ze dan meegeven?
&#8216;Kijk naar een team als Real Madrid en vergelijk dat met Barcelona of met Manchester United. Bij Barcelona en ManUnited spelen ze veel meer volgens de gedachte van de coach. Je ziet: het zijn echt teams. Bij Real is dat nog niet zo. Want dan zouden ze bijna onverslaanbaar zijn.&#8217;
Praat u met Hiddink, Beenhakker, Advocaat of Van Basten over hun ervaringen?
&#8216;Het vervelende is dat je die mensen wel ontmoet, maar nooit in de situatie dat je de tijd hebt om nou eens lekker een paar uur met elkaar over dat soort dingen te discussiëren. Je komt elkaar wel eens tegen op een congres of bij een loting. Maar dat is allemaal heel vluchtig. Je zou eigenlijk gewoon eens een dag moeten afspreken, ergens in Europa. Maar die agenda is voor iedereen zo ongelofelijk vol, dat het bijna niet te doen is.&#8217;
Droomt u nog wel eens van 30 mei 1975?
&#8216;Nee, daar heb ik nooit van gedroomd.&#8217;
Want toen stond u in het Nederlands Elftal.
&#8216;Ik moet even goed nadenken, maar dat was Joegoslavië uit.&#8217;
Dat is toch wel een moment.
&#8216;Voor mij was dat een geweldig moment: eindelijk het Nederlands Elftal. Want ik had alle jeugdelftallen doorlopen, vanaf mijn jongste jeugd. Er werd mij een carrière voorspeld van tussen de dertig en de vijftig interlands. Dat kwam er niet van door omstandigheden.&#8217;
Het duurde maar vijfenveertig minuten.
&#8216;Ja. Maar ik heb er wel gespeeld. Ik ben wel trots dat ik dat haasje heb.&#8217;
Is interlandvoetbal mooier dan clubvoetbal?
&#8216;Ik moet het mooiste nog gaan beleven. Het WK lijkt me geweldig. Vanaf 6 mei begint die voorbereiding. Dat WK duurt normaal gesproken tot half juli. Dus zolang ben je met die spelers bezig. Dat is weer te vergelijken met het werk als clubcoach, dan heb je ook meer invloed. Maar kijk eens naar Engeland. Alle Engelse internationals spelen in de Engelse competitie. Mijn spelers komen uit Spanje, Italië, Duitsland, Engeland, Schotland, Nederland. Ze spelen verschillend. Ze trainen anders. Vervolgens komen we bij elkaar en dan moeten we het op één manier gaan doen.&#8217;
Straks kunt u eindelijk uw stempel gaan zetten.
&#8216;Ik denk dat dit elftal in elk geval herkenbaar speelt. Ondanks de matige wedstrijden die we ook achter de rug hebben. Zeker de laatste wedstrijd tegen de VS. Die vond ik achteraf, toen ik hem op tv terugzag, nog matiger dan ik hem beleefde langs het veld.&#8217;
Zie je het in de dug-out heel anders dan op tv?
&#8216;Ja, dat is heel vreemd. Soms heb ik op de bank het idee: nou het is wel aardig. En dan zie ik het op tv terug, en vind ik het veel slechter. Het is ook wel eens andersom.&#8217;
Is dat dan letterlijk gezichtsbedrog?
&#8216;Dat denk ik wel. Ik zit daar met Frank (de Boer, assistent-bondscoach, CV), we praten erover. Vaak hebben we dezelfde mening. Vervolgens kijken we het op tv terug, en zijn we echt verbaasd.&#8217;
Dus eigenlijk is de dug-out ongeveer de slechtste plek in het stadion?
&#8216;Ja.&#8217;
Wat is uw ultieme WK-moment? Wat vond u echt geweldig als u aan het WK denkt?
&#8216;De hele finale tegen West-Duitsland, in 1974. Als je die nog eens bekijkt, dan zie je dat wij gewoon veel beter waren. Ik denk dat we het toen verdiend hadden om wereldkampioen te worden. En dan win je hem toch niet. Ik heb ook het idee dat het een beetje in onze natuur zit. Johan Cruijff zegt terecht: &#8220;We hebben een bepaalde arrogantie.&#8221; Die maakt ons ook sterk, zo van: wie doet ons wat?&#8217;
Wordt dit Nederlands Elftal wereldkampioen?
&#8216;Dit Nederlands Elftal kán wereldkampioen worden. Weet je wat het is, in de hele geschiedenis van het Nederlands voetbal: wij zijn in staat om van iedereen te winnen. Ook van toplanden. Maar wel incidenteel. Mijn ervaring is dat over het algemeen de beste teams winnen. Dat zijn niet altijd de teams met de beste spelers, maar de ploegen die echt een team zijn. Je moet ervoor zorgen dat je die Nederlandse arrogantie op de juiste manier gebruikt. Hier in Nederland is niet snel iets goed. Maar als het goed is, gaan we naast onze schoenen lopen, denken dat we er al zijn. En vervolgens kunnen we weer naar huis. Ik kan de mentaliteit van een volk niet veranderen, maar ik kan wel proberen die boodschap over te brengen op de spelers. Dat er na overwinningen altijd weer een volgende wedstrijd komt.&#8217;
Behalve als je de finale wint.
&#8216;Tot aan die wedstrijd, ja. Want er zijn natuurlijk landen als Brazilië, Argentinië, maar zeker ook Spanje en Engeland, die zoveel meer potentie hebben. We hebben bewezen dat we er incidenteel van kunnen winnen. Nu moeten we zorgen dat we dat vasthouden.&#8217;
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
<h3>Kijken in de ziel</h3>
Vorig jaar interviewde Coen Verbraak voor de televisieserie Kijken in de ziel twaalf psychiaters over hun vak en over zichzelf.
Sinds 25 mei is bij de RVU een nieuwe serie begonnen: Kijken in de ziel &#8211; toptrainers, met onder anderen Guus Hiddink, Leo Beenhakker, Louis van Gaal, Foppe de Haan en Co Adriaanse.
Onlangs verscheen bij Thomas Rap een boek met alle interviews. Dit is een verkorte versie van het interview met bondscoach Bert van Marwijk.
</div>

Coen Verbraak

Bert van Marwijk, coach van Oranje: ‘ik kan de mentaliteit van een volk niet veranderen’

Interview Bert van Marwijk, coach van Oranje
Hij deed als voetballer aan Johan Cruijff denken, vonden de kenners die hem eind jaren zestig zagen spelen. Een vergelijkbare souplesse en rankheid. Maar Bert van Marwijk is de eerste om te erkennen dat hij dat niveau toch niet had. Hij was bijna twintig jaar actief als voetballer, één keer kwam hij uit voor Oranje, in 1975. Sinds 1988 werkt hij als trainer, sinds 2008 is hij bondscoach. En toch ziet hij voetbal nog altijd niet echt als werk, zegt Van Marwijk (1952). Daarvoor beschouwt hij zichzelf nog te veel als liefhebber. &#8216;Vanaf het moment dat ik kon kruipen, was ik al met een bal bezig. Ik deed in mijn jeugd ook veel andere dingen, hoor. We maakten onze eigen hockeysticks, waar we op straat mee gingen hockeyen. En &#8217;s winters, als de uiterwaarden bevroren, werd het ijshockey. Maar voetballen was nummer een. Dat deed ik van &#8217;s morgens tot &#8217;s avonds.&#8217;
Droomde u er als jongetje van om trainer te worden?
&#8216;Ik heb er nooit van gedroomd om betaald voetballer te worden en ook nooit om trainer te worden. Ik ben geboren in Deventer en er was maar één club voor mij: Go Ahead. Ik moest en ik zou bij die club terechtkomen. Ze hadden jaarlijks een open dag waar een paar honderd jongetjes op af kwamen. Aan het einde van zo&#8217;n dag ben ik gekozen. En ja, Go Ahead betekent uiteindelijk ook betaald voetbal. Later, toen ik bij MVV speelde, werd ik als trainer gevraagd. Toen was ik een jaar of dertig. Ze vroegen of ik samen met Willy van Bommel &#8211; de Stengel noemden ze hem &#8211; de jeugd wilde trainen. We keken elkaar aan, zo van: dat lijkt ons wel leuk. We gaan gewoon trainen op onze manier. Een beetje pingelen met die jongens. Zo is het ontstaan.&#8217;
Welke eigenschappen moet je hebben als coach?
&#8216;Spelers moeten graag iets voor je willen doen. Of je nou een vaderfiguur bent of juist een heel democratische coach, je moet ze kunnen beïnvloeden. Tegelijkertijd is het van belang dat je jezelf als trainer juist niet te veel laat beïnvloeden. Vroeger, als speler, was ik zo eigenwijs dat ik me echt door niemand liet sturen. Ik dacht dat ik alles beter wist. Nu laat ik me nog steeds niet echt beïnvloeden, maar ik heb wel geleerd om te luisteren. Omdat je van veel mensen toch iets kunt opsteken. Maar de druk van buiten is zo groot dat je je ook echt moet kunnen afsluiten.&#8217;
Hoe diep gaat het contact met uw spelers?
&#8216;Een van die eigenschappen die je als trainer moet hebben, is dat je de gedachten kunt lezen van spelers. Zodat als je een kleedkamer binnenkomt, de spelers denken: o, hij weet precies waar we het nu over hebben. Waar ik aan denk of wat ik doe. Dat gevoel. Ik heb erg veel aan mijn eigen voetbalcarrière, ik kan mij goed verplaatsen in een speler.&#8217;
Noemt u eens een ding van toen waar u nu als coach iets aan heeft.
&#8216;Spelers zijn vaak erg bijgelovig. Ik heb wel eens een speler meegemaakt die als we het veld op gingen voor de wedstrijd, altijd als laatste naar buiten wilde. Op een gegeven moment stapte de man vóór hem uit de rij, die moest binnen nog wat doen. En die laatste moest daar dus op wachten. Iedereen keek hem aan. Uiteindelijk wilde hij toch maar doorlopen. Toen zei ik: stop, jij blijft staan. Want jij bent de laatste. Ik herkénde dat. Dat zijn dingen die je als speler doet om jezelf prettig te voelen.&#8217;
Wat zijn voetballers voor mensen? Als je je vanaf je zeventiende totaal op voetbal richt, ga je dan niet geloven dat de middenstip de navel van het heelal is?
&#8216;Ik denk dat ze veel intelligenter zijn dan iedereen denkt. Alleen openbaart dat zich niet omdat ze al op vrij jonge leeftijd gaan voetballen en daar veel geld mee verdienen. Daardoor missen ze een deel van een opleiding. Daarom zeg ik: ze zijn boerenslim. Boerenslimheid is vaak nog veel intelligenter dan algemeen ontwikkeld zijn.&#8217;
Zijn ze niet veel te verwend?
&#8216;Zeker. Alleen houd je dat niet tegen.&#8217;
Ergert het u wel eens? Want u komt toch uit andere omstandigheden.
&#8216;Ergernis is misschien niet het goede woord. Ik vind het eerder jammer. Ik zie het ook in mijn eigen omgeving. Als ik het met mijn eigen jeugd vergelijk, dan hebben mijn kleinkinderen het zó goed. Terwijl mijn jeugd misschien wel leuker was. Er was veel minder geld. Dan word je vaak creatiever. En je wordt sociaal beter opgevoed. Want je deelt altijd alles met zijn allen. Je groeide op straat op, daarna kwam de school erbij. Deze kinderen leven vaak veel geïsoleerder en dat is zonde. Bij spelers is dat niet anders. Maar je kunt moeilijk van een speler verwachten dat als Real Madrid langskomt, hij antwoordt: &#8220;Nou, daar ga ik niet heen. Ik blijf wel bij MVV spelen.&#8221; En dat daar dan veel geld tegenover staat, tja… Moet zo&#8217;n jongen dan zeggen: &#8220;Geeft u mij maar wat minder?&#8221;&#8216;
Zou een maatschappelijke stage voor jonge voetballers zin hebben?
&#8216;Ik denk dat dat goed zou zijn. Je raakt toch geïsoleerd. Die jongens zijn bovendien zo bekend. En als je ook nog veel geld hebt, dan is dat dubbelop. Je kunt niet meer overal heen op vakantie. Het kan wel, maar je hebt gewoon geen leven. Dat betekent dat je daardoor al een ander bestaan krijgt. Ze zoeken elkaar dan ook vaak op. Je raakt steeds geïsoleerder. In alles. Dat is wel jammer. Dat is ook de keerzijde van de medaille.&#8217;
Merkt u dat in uw eigen bestaan?
&#8216;Zeker. Je leert bijna op een andere manier lopen, op een andere manier kijken. Of juist niet kijken. Als je ergens bent waar veel mensen zijn, dan kijk je recht voor je uit. Bewust. Plaatsen waar veel mensen zijn, mijd je. Ik woon al heel lang in een dorp. Daar heb ik restaurantjes waar ik regelmatig kom en waar ik me wel op mijn gemak voel. Maar je wilt ook wel weer eens ergens anders heen.&#8217;
Speelde voetbal een belangrijke rol in het gezin waar u opgroeide?
&#8216;Mijn zus heeft niks met voetbal. Mijn moeder had ook niks met voetbal. Mijn vader wel, maar die was minder fanatiek dan ik. Hij was typograaf, een man van weinig woorden. Als ik vergelijk hoeveel ik met mijn kinderen gesproken heb en hoe vaak mijn vader dat deed met mij, dan is dat een wereld van verschil. Maar non-verbale communicatie is vaak nog veel belangrijker.&#8217;
Hij was toch wel trots op u? Hij hield zelfs plakboeken bij.
&#8216;Ja zeker. Ik heb die boeken nog, ze vallen bijna uit elkaar. Maar dat deed hij inderdaad. Dus hij was zeker trots. Hij liet dat niet blijken, maar ik voelde dat wel. Dat is voor mij veel belangrijker.&#8217;
Uw vader was in de oorlog bij verzetswerk betrokken. Speelde dat een rol toen u later bij een Duitse club ging werken?
&#8216;Ik heb daar wel aan gedacht, ja.&#8217;
Leefde hij toen nog?
&#8216;Nee. Maar ik dacht wel: wat zou hij ervan gevonden hebben? Ik denk dat hij er in eerste instantie van geschrokken zou zijn, maar dat hij dan later gezegd zou hebben: &#8220;Jongen, als je denkt dat je dat moet doen, dan moet je dat zeker doen.&#8221; Zo heeft hij me ook opgevoed. Je moet je eigen verantwoordelijkheid nemen.&#8217;
Was u erbij toen hij doodging?
&#8216;Ja.&#8217;
Waar is hij aan gestorven?
&#8216;Aan longkanker. Ik ben altijd bang geweest dat een van mijn ouders vroeg zou sterven, als kind al. Gewoon, omdat je ze nog zo nodig had. Dat is misschien de verkeerde uitdrukking. Niet kon míssen. Ik vind het nog steeds een nare gedachte dat hij echt weg is.&#8217;
U werd in uw jonge jaren als voetballer vergeleken met Cruijff. Ze kunnen ergere dingen van je zeggen.
&#8216;Dat is ook zo. Maar ik was niet zo goed als Cruijff, hoor.&#8217;
Heb je een voorsprong als je topvoetballer bent geweest?
&#8216;Ik denk het wel. Het is heel belangrijk dat je op een vergelijkbaar niveau gespeeld hebt, als waarop je werkt. Omdat je je dan makkelijker kunt verplaatsen in die spelers. Hoe hoger het niveau, hoe groter de druk van buitenaf.&#8217;
Bijzonder succesvolle trainers als Hiddink en Van Gaal zijn van huis uit gymnastiekleraar. Dus niet de mensen die dertig caps hebben.
&#8216;Nee, maar ze hebben wel betaald voetbal gespeeld. Zij hebben in zoverre een voorsprong dat ze al op jongere leeftijd geleerd hebben om te doceren, om voor een groep te staan. Want dat is natuurlijk voor veel mensen heel lastig.&#8217;
Dick Advocaat had tijdens het EK van 2004 bij een persconferentie de tranen op zijn wangen.
&#8216;Heel triest. Maar Dick heeft wel bewezen dat hij daar uiteindelijk goed mee om kan gaan. Want hij is nog steeds een topcoach. Dat is waarschijnlijk een proces geweest, een moment waarin hij toen zat. En daar zal hij denk ik ook wel van geleerd hebben.&#8217;
Daar staan weer de woede-uitbarstingen van Louis van Gaal tegenover. Hoe kijkt u daar naar?
&#8216;Laat ik zeggen: ik kijk daar naar. En ik denk: zo zou ik dat niet doen.&#8217;
Veel van uw collega&#8217;s zeggen dat ze er erg om moeten lachen.
&#8216;Ik zou het zelf niet zo doen. Ik kan ook ongelofelijk boos worden, maar ik gedraag me dan op een andere manier.&#8217;
Je moet je niet laten kennen?
&#8216;Je moet in elk geval altijd het overzicht bewaren. Onder de meest extreme druk. Dat kan buiten het veld zijn, dat kan hier aan tafel zijn, maar ook in een kolkend stadion. Dat zijn allemaal verschillende vormen van druk. Daar moet je tegen bestand zijn. Want je moet wel beslissingen kunnen nemen als er tachtigduizend mensen bij zitten.&#8217;
Collega&#8217;s van u worden soms bedreigd. U ook?
&#8216;In mijn eerste Feyenoord-periode maakte ik een brief open waarin een kogel zat, met een tekst erbij. Mij en mijn gezin zou wat worden aangedaan. Ik heb het bij de club gemeld. Thuis heb ik niets verteld. Maar de week erna kwam dezelfde brief aan bij Radio Rijnmond. Toen moest ik het ook thuis vertellen. Ik kan me herinneren dat er om het kwartier gepatrouilleerd werd bij ons in de straat. Maar ook bij mijn dochter die toen in Eindhoven woonde.&#8217;
Heeft u toen gedacht: ik moet een ander vak kiezen?
&#8216;Ja, toen dacht ik: stel dat dit uit de hand loopt. Dan zou dat voor mij een reden zijn om ermee te stoppen. Ik begon me na die tweede brief toch echt zorgen te maken, over mijn familie en over mezelf. In die periode was het trainingsveld van Feyenoord nog naast het stadion. Als je dan de catacomben uitkwam, moest je een meter of veertig, vijftig lopen voor je op het trainingsveld kwam. Daar stonden dagelijks honderden mensen.&#8217;
Was u zich op zo&#8217;n moment van die brieven bewust?
&#8216;Ja, op dat moment dacht ik daar heel erg aan. Maar daar liepen ook allerlei mensen om me heen die mij beschermden.&#8217;
U keek toen anders naar de mensen?
&#8216;In het begin wel. Maar zoiets slijt ook wel.&#8217;
Dat is opmerkelijk aan uw huidige functie: of u bent een vriend van het hele land, of de hele natie ziet u niet meer zitten.
&#8216;Ja.&#8217;
Er zit eigenlijk niks tussen?
&#8216;Nee. Ik realiseer me goed dat in dit vak het resultaat heel belangrijk is. Voor mijzelf veel minder. Ik ben wel een winnaar, maar ik kijk ook hoe een team zich ontwikkelt. En wat ik al zei: als ze dan beloond worden, dan zijn dat voor mij de mooiste momenten. Maar ik weet ook heel goed dat als je verliest, het allemaal heel anders kan zijn.&#8217;
Welke collega springt er voor u uit?
&#8216;Marcello Lippi. Die man spreekt mij aan. Zijn houding, zijn manier van coachen, de manier waarop hij langs dat veld staat of zit. Die man heeft al zoveel ervaring, die heeft al zoveel gewonnen. Ik kan me de halve finale van het WK 2006 in Duitsland herinneren: Italië-Duitsland. In zijn opstelling en in zijn wisselen vond ik hem echt geweldig. Dat hij in een heel cruciale fase gewoon zijn meest creatieve spelers liet staan of inbracht. Op het moment waarop de meeste mensen dachten: nu heb je mensen nodig die strijd kunnen leveren, die slidings maken, die veel lopen en verdedigen, bracht hij gewoon de echte voetballers in. En uiteindelijk maakte hij daarmee ook het verschil. De manier waarop hij dat deed, de rust… daar stond iemand die liet zich niet beïnvloeden. Toen wij met Feyenoord tegen Juventus speelden, kwam Lippi voor de wedstrijd naar mij toe. Hij sprak zijn respect uit. Dat vond ik wel geweldig van een man die veel meer had bereikt dan ik. Er zijn ook collegacoaches van dat niveau die mij gewoon voorbij zouden lopen.&#8217;
Die stal uw hart op dat moment?
&#8216;Ja, eigenlijk wel. Daarnaast denk ik dat de beste coach Alex Ferguson is, ook al maakt hij soms foutjes. Dat is iemand die de echte topspelers nog steeds kan beïnvloeden. Hij heeft toch de persoonlijkheid, en daardoor ook macht in de club. Als je coach bent van zo&#8217;n grote club, moet je soms beslissingen nemen over populaire spelers die al een beetje aan het einde van hun carrière zijn. Spelers van wie men intern zegt: &#8220;Het wordt tijd dat we ermee stoppen.&#8221; Bijna niemand durft die beslissing te nemen. Ferguson wel. Ik denk dat er niet één is die dat precies zo doet. Dat je gewoon Beckham wegstuurt en Van Nistelrooij en Stam.&#8217;
Zijn er voetballers die zo goed zijn dat u ze niks meer kunt leren?
&#8216;Als je kijkt naar de top van de wereld: die kun je qua techniek niet veel meer leren. Maar er zijn altijd dingen waardoor ze nog beter kunnen worden.&#8217;
Wat kunt u ze dan meegeven?
&#8216;Kijk naar een team als Real Madrid en vergelijk dat met Barcelona of met Manchester United. Bij Barcelona en ManUnited spelen ze veel meer volgens de gedachte van de coach. Je ziet: het zijn echt teams. Bij Real is dat nog niet zo. Want dan zouden ze bijna onverslaanbaar zijn.&#8217;
Praat u met Hiddink, Beenhakker, Advocaat of Van Basten over hun ervaringen?
&#8216;Het vervelende is dat je die mensen wel ontmoet, maar nooit in de situatie dat je de tijd hebt om nou eens lekker een paar uur met elkaar over dat soort dingen te discussiëren. Je komt elkaar wel eens tegen op een congres of bij een loting. Maar dat is allemaal heel vluchtig. Je zou eigenlijk gewoon eens een dag moeten afspreken, ergens in Europa. Maar die agenda is voor iedereen zo ongelofelijk vol, dat het bijna niet te doen is.&#8217;
Droomt u nog wel eens van 30 mei 1975?
&#8216;Nee, daar heb ik nooit van gedroomd.&#8217;
Want toen stond u in het Nederlands Elftal.
&#8216;Ik moet even goed nadenken, maar dat was Joegoslavië uit.&#8217;
Dat is toch wel een moment.
&#8216;Voor mij was dat een geweldig moment: eindelijk het Nederlands Elftal. Want ik had alle jeugdelftallen doorlopen, vanaf mijn jongste jeugd. Er werd mij een carrière voorspeld van tussen de dertig en de vijftig interlands. Dat kwam er niet van door omstandigheden.&#8217;
Het duurde maar vijfenveertig minuten.
&#8216;Ja. Maar ik heb er wel gespeeld. Ik ben wel trots dat ik dat haasje heb.&#8217;
Is interlandvoetbal mooier dan clubvoetbal?
&#8216;Ik moet het mooiste nog gaan beleven. Het WK lijkt me geweldig. Vanaf 6 mei begint die voorbereiding. Dat WK duurt normaal gesproken tot half juli. Dus zolang ben je met die spelers bezig. Dat is weer te vergelijken met het werk als clubcoach, dan heb je ook meer invloed. Maar kijk eens naar Engeland. Alle Engelse internationals spelen in de Engelse competitie. Mijn spelers komen uit Spanje, Italië, Duitsland, Engeland, Schotland, Nederland. Ze spelen verschillend. Ze trainen anders. Vervolgens komen we bij elkaar en dan moeten we het op één manier gaan doen.&#8217;
Straks kunt u eindelijk uw stempel gaan zetten.
&#8216;Ik denk dat dit elftal in elk geval herkenbaar speelt. Ondanks de matige wedstrijden die we ook achter de rug hebben. Zeker de laatste wedstrijd tegen de VS. Die vond ik achteraf, toen ik hem op tv terugzag, nog matiger dan ik hem beleefde langs het veld.&#8217;
Zie je het in de dug-out heel anders dan op tv?
&#8216;Ja, dat is heel vreemd. Soms heb ik op de bank het idee: nou het is wel aardig. En dan zie ik het op tv terug, en vind ik het veel slechter. Het is ook wel eens andersom.&#8217;
Is dat dan letterlijk gezichtsbedrog?
&#8216;Dat denk ik wel. Ik zit daar met Frank (de Boer, assistent-bondscoach, CV), we praten erover. Vaak hebben we dezelfde mening. Vervolgens kijken we het op tv terug, en zijn we echt verbaasd.&#8217;
Dus eigenlijk is de dug-out ongeveer de slechtste plek in het stadion?
&#8216;Ja.&#8217;
Wat is uw ultieme WK-moment? Wat vond u echt geweldig als u aan het WK denkt?
&#8216;De hele finale tegen West-Duitsland, in 1974. Als je die nog eens bekijkt, dan zie je dat wij gewoon veel beter waren. Ik denk dat we het toen verdiend hadden om wereldkampioen te worden. En dan win je hem toch niet. Ik heb ook het idee dat het een beetje in onze natuur zit. Johan Cruijff zegt terecht: &#8220;We hebben een bepaalde arrogantie.&#8221; Die maakt ons ook sterk, zo van: wie doet ons wat?&#8217;
Wordt dit Nederlands Elftal wereldkampioen?
&#8216;Dit Nederlands Elftal kán wereldkampioen worden. Weet je wat het is, in de hele geschiedenis van het Nederlands voetbal: wij zijn in staat om van iedereen te winnen. Ook van toplanden. Maar wel incidenteel. Mijn ervaring is dat over het algemeen de beste teams winnen. Dat zijn niet altijd de teams met de beste spelers, maar de ploegen die echt een team zijn. Je moet ervoor zorgen dat je die Nederlandse arrogantie op de juiste manier gebruikt. Hier in Nederland is niet snel iets goed. Maar als het goed is, gaan we naast onze schoenen lopen, denken dat we er al zijn. En vervolgens kunnen we weer naar huis. Ik kan de mentaliteit van een volk niet veranderen, maar ik kan wel proberen die boodschap over te brengen op de spelers. Dat er na overwinningen altijd weer een volgende wedstrijd komt.&#8217;
Behalve als je de finale wint.
&#8216;Tot aan die wedstrijd, ja. Want er zijn natuurlijk landen als Brazilië, Argentinië, maar zeker ook Spanje en Engeland, die zoveel meer potentie hebben. We hebben bewezen dat we er incidenteel van kunnen winnen. Nu moeten we zorgen dat we dat vasthouden.&#8217;
Kijken in de ziel
Vorig jaar interviewde Coen Verbraak voor de televisieserie Kijken in de ziel twaalf psychiaters over hun vak en over zichzelf.
Op 25 mei a.s. begint bij de RVU een nieuwe serie: Kijken in de ziel &#8211; toptrainers, met onder anderen Guus Hiddink, Leo Beenhakker, Louis van Gaal, Foppe de Haan en Co Adriaanse.
Half mei verschijnt bij Thomas Rap een boek met alle interviews. Dit is een verkorte versie van het interview met bondscoach Bert van Marwijk.

‘Ik kan de mentaliteit van een volk niet veranderen’

Interview Berthe Meijer
In 1994 werd culinair journaliste Berthe Meijer benaderd door de Shoah Foundation van Steven Spielberg. Die organisatie legde getuigenissen vast van overlevenden van de Holocaust. Misschien wilde zij ook haar verhaal door een camera laten vastleggen. Meijer bedankte vriendelijk. Waarom zou ze dat mijnenveld aan pijnlijke herinneringen laten omploegen door twee goedwillende amateurinterviewers? &#8216;Ik dacht: als het al moet worden vastgelegd, dan moet ik dat zelf doen. Ik ben journalist, ik kan het opschrijven.&#8217;
Vijf jaar geleden begon ze, inmiddels gepensioneerd, met de research; ze ging naar Israël, de VS en Duitsland om mensen te spreken en bronnen te checken. Van schrijven kwam het heel lang niet. Dat schoof Meijer (71) voortdurend voor zich uit. &#8216;Ik heb me eindeloos verstopt achter mijn research.&#8217; Uiteindelijk kwam het toch tot een boek: Leven na Anne Frank. Het is een nauwgezet verslag geworden van verschillende episoden uit haar leven. Hoe ze als klein meisje samen met haar zusje ternauwernood Bergen-Belsen overleefde, het kamp waar haar beide ouders stierven. Over de moeizame jeugd die volgde in Joodse kindertehuizen, waar ze opgroeide zonder directe familie. Het gaat over de turbulente jaren zestig in Amsterdam, over haar tijd als culinair journalist bij de NRC en over haar vriendschap met Gerard Reve en Ischa Meijer. Maar de rode draad in het boek is toch de oorlog.
Hyperventilatie
De oorlog is er nog elke dag. Op de meest onverwachte momenten dringt het verleden zich aan haar op. Ze kan nog steeds slecht tegen kou. Meijer kan er &#8217;s winters echt tegen opzien om even naar buiten te moeten, door de sneeuw. Verder zijn er de fobieën, de angst voor menigten. Even in de bus stappen is voor haar bijna ondoenlijk. Dan komen die herinneringen aan vroeger weer boven. Laatst was ze met haar tweede man, musicus Gary Goldschneider, in Amerika. &#8216;Hij zei: &#8220;We gaan deze keer een stuk met de trein. Een heel comfortabele trein. Maak je geen zorgen, ik ben bij je. Alles is veilig.&#8221; Ik dacht: laat ik het maar doen, het zal wel meevallen.&#8217; Ze had nog maar een paar stappen over de treeplank gezet of ze werd besprongen door een aanval van hyperventilatie. &#8216;Ik heb dat al zo vaak gehad. Dat ik dacht: ik moet dat na al die jaren toch kunnen. Dan deed ik het en voelde ik direct: dit had ik nóóit moeten doen.&#8217; Het is een bizarre gedachte, maar in feite houdt Hitler haar na dik zestig jaar nog steeds in zijn greep. &#8216;Die dingen wil je niet. En toch gebeuren ze. Het slijt ook niet, dat is het erge. Naarmate je ouder wordt, worden de problemen alleen maar erger. Omdat de rek er uit raakt.&#8217;
Ze sprak eigenlijk nooit over de oorlog. Ook bij NRC Handelsblad wisten de meeste collega&#8217;s niets van haar oorlogsverleden. &#8216;Ik heb het altijd te moeilijk gevonden om erover te praten. Zelfs met mijn kinderen. Ook mijn kleinkinderen wisten eigenlijk niet precies wat hun oma had meegemaakt.&#8217; Tegelijkertijd zat het haar niet lekker dat steeds meer kinderen nauwelijks iets van de Tweede Wereldoorlog weten. &#8216;De oorlog raakt steeds verder weg. Terwijl er nog elke dag nieuwe oorlogen worden gevoerd, met alle verschrikkelijke gevolgen van dien. Ik dacht: ik moet die boel toch eens in kaart gaan brengen. Ik moet het vastleggen. Nu kan het nog.&#8217;
Nu het boek er eenmaal is, voelt ze toch geen echte opluchting. Daarvoor is er te veel in haar gemoed omgewoeld. &#8216;Het heeft me enorm aangegrepen. Ik slaap er slecht door. De opluchting waar ik op gehoopt had is er niet.&#8217;
Wat was het moeilijkst aan dat omkijken naar uw leven?
&#8216;Dat die emoties van toen weer terugkwamen. De angsten, het verdriet. En ook de schaamte dat je zulke vreselijke dingen hebt moeten ervaren.&#8217;
Uw boek bevat schokkende details. Zoals de constatering dat in Bergen-Belsen kannibalisme voorkwam.
&#8216;Op het laatst was het er zo gruwelijk. Het kwam voor dat mensen van de honger lijken opensneden. Dat is iets waar niemand over durft te praten. Het is te erg. Je schaamt je dat je zoiets hebt gezien. Je schaamt je voor wat je hebt meegemaakt.
Ik heb met veel mensen over de kampen gesproken. Laatst nog met Jessica Durlacher. Die vertelde hoe vreselijk het soms bij hun thuis was, door het kampverleden van haar vader. Voor die kinderen was het afschuwelijk. Dan denk ik: zouden mijn kinderen het ook zo moeilijk hebben gehad? Ik weet zeker dat ik mijn zoons met een tweede generatieprobleem heb opgezadeld. Het is een loodzwaar besef dat mijn kinderen last hebben gehad van mijn problemen. Dat geeft een enorm schuldgevoel. Je voelt je schuldig dat je je kinderen zoiets hebt aangedaan. Precies datgene wat je niet wilde is toch gebeurd.&#8217;
Optimistische kwekkebek
Ze heeft haar boek Leven na Anne Frank genoemd. &#8216;Anne is voor mij de scheidslijn tussen de oorlog en de vrede. Waar haar dagboek ophoudt, begint eigenlijk mijn leven.&#8217; De ouders van Berthe Meijer waren voor de oorlog met de familie Frank bevriend. En hoe jong Meijer in die beginjaren van de oorlog ook was, ze kan zich sommige momenten nog haarscherp voor de geest halen. &#8216;Anne was een heel optimistische kwekkebek, een gezellige klepmachine. Ik herinner mij nog levendig een verjaardag van mijn moeder, waar de familie Frank bij was. Anne danste met mijn moeder de charleston. Als kind zat ik daar ademloos naar te kijken. Zo gezellig, zo vrolijk. Het was in die eerste oorlogsjaren een enorm gespannen tijd. Dat voelde je als kind feilloos aan. Daarom was dit zo&#8217;n schitterend hoogtepunt van vrolijkheid.&#8217;
Drie jaar later zou ze Anne terugzien in Bergen-Belsen, doodziek en tot op het bot vermagerd. Met een paardendeken om zich heen vertelde ze verhaaltjes aan de jongere kinderen. &#8216;Dat zal heel kort voor haar dood geweest zijn.&#8217; Ze moet nog vaak aan Anne en Margot denken, zegt Meijer. &#8216;Ik heb vanaf de bevrijding het idee gehad: ik zal de oorlog niet voor niets hebben overleefd. Anne wilde journalist worden. Die kans heeft ze nooit gekregen. Ik ben uiteindelijk wel journalist geworden. Daarmee heb ik ook een opdracht meegekregen. Ik ben het aan al die doden verplicht dat ik iets van mijn leven maak. Op mijn manier heb ik dat gedaan. Koken is misschien heel triviaal. Maar ik heb het met mijn stukjes in de krant voor een deel van de Nederlanders misschien toch een beetje leuker gemaakt.&#8217;
U beschrijft in uw boek hoe er in het kamp voortdurend over eten werd gepraat. Curieus toeval dat u later een culinaire rubriek ging verzorgen.
&#8216;Toen de NRC mij in 1972 vroeg dacht ik inderdaad: wat is dit een geweldige speling van het lot. Dit is werkelijk van God gezonden. Ik had een missie in het leven: ik kon andere mensen gelukkig maken met eten. Mooier kon het niet.&#8217;
Meijer werd al snel een culinair baken voor menig krantenlezer. Dat zag ze aan de stapels brieven die ze kreeg. En bijna elke dag werd ze rond etenstijd wel gebeld door een lezer uit Appelscha of Weert die wilde weten hoe lang bietjes ook alweer moeten koken of hoe je een smeuïge aardappelpuree maakt. &#8216;Ik heb dat nooit een probleem gevonden.&#8217; Ze wilde Nederland met haar culinaire stukjes opvoeden, zegt Meijer. &#8216;Ik probeerde mensen aan te sporen om nieuwe dingen uit te proberen, om oude gerechten in een nieuw jasje te steken. Rode kool kun je natuurlijk koken, maar je kunt hem ook heel lekker pickelen door hem te bestrooien met zout en suiker, die het vocht aan de kool onttrekken. En dat dan serveren bij eendenborst… verrukkelijk.&#8217;
Johannes van Dam vertelde ooit dat hij wel eens echt gehuild heeft om een gerecht.
&#8216;Dat ken ik ook. Die totale emotie die zich van je meester maakt. Ik werd een keer gebeld door Gerard Fagel. Die zei: &#8220;Berthe, ik heb een nieuwe kaart. Kom je proeven?&#8221; Hij serveerde een gerecht dat bestond uit laagjes carpaccio met flintertjes ganzenlever ertussen, in ragdunne spiraaltjes gesneden. Zo verrukkelijk, zo prachtig. Ik barstte bij het proeven spontaan in huilen uit. Gerard vroeg: &#8220;Wat krijgen we nou?&#8221; Ik zei: het is zó lekker. Ik heb ook wel eens gehuild om een boterham met kaas. Als je dat lang niet geproefd hebt denk je: wat is dit heerlijk, zeg.&#8217;
Dolle jaren
Meijer bracht een groot deel van haar jeugd door in een Joods kindertehuis in Laren, niet ver van het fameuze landhuis Jagtlust. Een enkele keer zag ze vanuit het raam van haar school buiten Fritzi Harmsen van Beek en Remco Campert voorbijlopen, met een klein jongetje in een wandelwagen. &#8216;Ik dacht als meisje: dat is een wereld waar ik bij wil horen.&#8217; Toen ze halverwege de jaren vijftig naar Amsterdam verhuisde en samen ging wonen met een architect, belandde ze bijna als vanzelf in kunstenaarskringen. Op de Oudezijds Achterburgwal woonde ze drie jaar lang onder Gerard Reve. Het waren, zegt ze, &#8216;dolle jaren&#8217;. Reve leefde in die dagen samen met zowel zijn vriend Wim Schumacher &#8211; &#8216;die noemde hij Wimie en soms ook Teigetje&#8217; &#8211; als met zijn voormalige echtgenote Hanny Michaelis. Het contact tussen Meijer en haar man en Reve en zijn aanhang was allerhartelijkst. Ze kwamen bijna dagelijks bij elkaar over de vloer. Al zinde het Reve allerminst dat zijn onderbuurvrouw in zijn ogen te veel geld uitgaf aan levensmiddelen. &#8216;Ik mocht van hem pas na vijf uur &#8217;s middags boodschappen doen op de Nieuwmarkt. Aan het eind van de dag wilden kooplui volgens hem graag van hun producten af en had je dus meer kans op koopjes. Daar lette hij scherp op. Als hij me midden op de dag naar de winkel zag gaan, sprak hij mij streng toe.&#8217; Meijer typeert Reve als &#8216;een hartelijke, zorgzame jongen&#8217;. &#8216;Van tijd tot tijd viel hij trouwens ook op vrouwen. Hij heeft mij ook wel eens bevoeld. En soms vroeg hij: &#8220;Zeg, word jij wel genoeg geveegd? Anders kom ik het wel even goedmaken.&#8221;&#8216;
Reve was getuige op het huwelijk van Meijer en haar man. &#8216;En hij was vrijwel bij de geboorte van mijn oudste zoon. Dat was iets heel raars voor hem. Hij moest eigenlijk niets van kinderen hebben.&#8217;
De oorlog was in die jaren sterk naar de achtergrond verdreven. &#8216;We leefden heel erg in het nu. Ik verdrong het gewoon. Mijn huwelijk was slecht, ik voelde me vaak ontzettend alleen. Ik moest altijd maar flink zijn. Toen mijn kinderen groter werden begon mijn verleden steeds sterker naar boven te komen. Langzaamaan kwam het verdriet terug. Ik realiseerde me dat ik ze geen familie kon geven. Mijn psychiater zei: &#8220;Jij hebt geleerd om te overleven, nu moet je nog zien te leren leven.&#8221;&#8216;
Durfde u na de oorlog nog voluit Jood te zijn?
&#8216;Nee. Ik dacht: als Jood-zijn betekent dat ze je vernietigen, dan wil ik er niets mee te maken hebben. Ik keek ook heel bewust naar niet-Joodse jongens. Hoe niet-Joodser, hoe beter. Maar toen ik kinderen kreeg kwam dat onbenoembare gevoel terug. Dat je er toch bij hoort, bij die gekken. Ik ging net als zij nostalgisch ossenworst halen en een broodje halfom bij Sal Meijer. Het is een lotsverbondenheid. Iets van: zij hebben het ook meegemaakt.&#8217;
Hebt u uw twee zoons een Joods bewustzijn meegegeven?
&#8216;Gek genoeg gaat dat vanzelf. Ik voelde me wel degelijk Joods. Zoiets laat zich niet verdringen. Je voelt het vooral als je met andere Joden bent: de grappen, de sfeer… Ik heb mijn kinderen in hun jonge jaren nooit meegenomen naar de synagoge, later wel. Als kind van een Joodse moeder ben je automatisch Joods. Dan moesten ze dus ook voelen wat dat inhoudt. Het rare was dat ze qua uiterlijk en gedrag hartstikke Joods overkwamen. De grappen die ze maakten, die manier waarop ze praatten herkende ik van vroeger. Ik vond het heerlijk om weer familie te hebben. Dat was een warm en prettig gevoel. Vooral ook door het idee van: wij zijn er nog. Lange neus! Er zijn toch mooi weer twee Joden bij!&#8217;
Hamsterwoede
Haar oudste zoon overleed vorig jaar, op de leeftijd van negenenveertig jaar, aan kanker. Negentien jaar lang was hij ziek. Hodgkin. &#8216;Sommige jaren knapte hij wat op. Maar hij was altijd moe.&#8217;
Hij deelde met zijn moeder de passie voor koken. Ze stonden vaak dagen samen in de keuken. &#8216;Gingen we van die moleculaire gerechtjes maken. Of draadjesvlees in de slowcooker.&#8217; Ze straalt, heel even. Een seconde later is de gelukzaligheid alweer verdwenen. Zelfs over de ziekte van haar zoon kan ze zich soms schuldig voelen, zegt ze. &#8216;Logischerwijs kan ik geen verband beredeneren tussen de oorlog en zijn ziekte. Toch vraag je je af wat je hem onbewust hebt meegegeven. Bij welke dokter je ook komt, ze vragen altijd: &#8220;Had u vroeger kinderziektes?&#8221; Dat weet ik natuurlijk niet. Ik kan dat bij niemand navragen.&#8217;
Recepten schrijft Meijer al lang niet meer. Maar haar koelkast is nog altijd overvol. &#8216;Ik lijd aan een verschrikkelijke hamsterwoede. Dat heeft ongetwijfeld te maken met vroeger. Vanmorgen zat ik een boodschappenlijst te maken, die weer almaar langer en langer werd. Ik dacht: Meijer, daar ga je weer. Véél te véél. Moest er toch weer zalm bij, en krabsalade. En cream cheese natuurlijk. Eten is nog steeds een emotionele afwijking van mij. In eten zit een grote geluksfactor. We eten elke avond heel lekker. Omdat ik dat wíl. Ik ben dat aan mezelf verplicht.&#8217;
Omdat eten een troostende werking heeft?
&#8216;Ja.&#8217;
U hebt zichzelf in feite gelukkig willen koken?
&#8216;Zeker. En dat is me ook gelukt. Ik word heel gelukkig van lekker eten. Mijn God, wat kan dat troosten. Als ik me rot voel zeg ik: kom, laten we nu meteen uit eten gaan. Zo duur mogelijk. Of heel dure bonbons kopen. Met eten kun je verdriet afkopen. Net als met dure kleren of juwelen.&#8217;
Meijer en Meijer
De eerste die haar daarop wees was Ischa Meijer. Ze ontmoette de interviewer halverwege de jaren zeventig, en zou uiteindelijk een relatie met hem krijgen. In feite kende ze Ischa al veel langer. In Bergen-Belsen had ze hem meegemaakt als baby. &#8216;Ik heb daar soms op hem gepast. Dat fascineerde hem mateloos. &#8220;Vertel me: hoe was ik dan als kind? Wat dééd ik?&#8221; Mede doordat we allebei in dat kamp hebben gezeten, kregen we een ongelofelijk sterke band. Ik ben ook de enige vrouw met wie hij ooit naar zijn ouders is geweest.&#8217; De relatie tussen Meijer en Meijer duurde zo&#8217;n drie jaar. Totdat de interviewer op een dag met de noorderzon vertrokken bleek, met achterlating van bijna al zijn spullen. &#8216;Dat was zo jammer bij Ischa: als iets heel mooi werd, dan moest het stuk. Hij had het erg moeilijk met de aandacht die mijn kinderen van me kregen. Dan werd-ie gewoon jaloers. Daarnaast dronk hij veel, en slikte hij enorme hoeveelheden valium.&#8217;
Wat vond u precies bij hem?
&#8216;Líéfde! Ik was zulke rare mannen gewend; eentje meer of minder maakte mij niet uit. We hadden zoveel gemeen. Ischa was Joods, had dezelfde neuroses als ik. We begrepen elkaar. Dat was voor hem heel geruststellend. En tegelijkertijd bedreigend. Na Ischa ben ik negen jaar alleen geweest. Ik had het wel gehad met mannen en relaties. En ik kon eindelijk alleen zijn. Dat bleek me te lukken.&#8217;
Ischa hield ten tijde van de relatie met Berthe Meijer een dagboek bij. Ze nam het vrijwel integraal in haar boek op. &#8216;Ik heb het met zijn kinderen besproken. Die vonden het goed dat ik het deed.&#8217; Het resulteerde in een van de meest curieuze hoofdstukken uit het boek. Ischa Meijer noteert tijdens een retraite in Ommen hartstochtelijke passages, waarin hij beschrijft hoezeer hij niet alleen zijn geliefde mist, maar ook zijn psychiater Louis Tas. &#8216;O Berthe, ik verlang naar jou en T. Ik sta op het punt van huilen, ik schrijf maar en ik schrijf maar en denk aan je lijf en de &#8220;almaar Tröbitz dromen&#8221; van mijn analyticus, aan wie ik mij nooit heb durven hechten zoals aan jou.&#8221;[&#8230;] &#8220;Wentelen in slachtofferschap&#8221;, &#8220;jodendom&#8221;, &#8220;bevrijding&#8221;; plotseling realiseerde ik me dat ik dingen verteld had waarover ik het alleen met T. gehad heb. T. die toen ik hem voor het eerst over jou vertelde zei : &#8220;Een joodse vrouw&#8221;. En inderdaad, DAT WAS EEN ONTDEKKING VOOR MIJ.&#8217;
Wat was voor u de reden om zo&#8217;n strikt persoonlijk dagboek van iemand anders in uw boek op te nemen?
&#8216;Ik dacht: ik vertel nu mijn verhaal, zijn dagboekje is daarbij heel verhelderend. Het laat zien hoe het ene en het andere slachtoffer iets bij elkaar vonden. Ik hoor altijd van andere vrouwen van Ischa dat er geen echte liefde was en dat het seksueel ook allemaal weinig voorstelde. Wij hadden het fantastisch, in elk opzicht. Hij was alleen doodsbang voor geluk. Daardoor ging het weer kapot. Ik heb in die drie jaar enorm veel van hem geleerd. Het belangrijkste was: je moet léven, tegen alle verdrukking in. Hoe beroerd het ook met hem ging, hij leefde vijf kwartier in een uur. Die ontzaglijke levensdrift vond ik indrukwekkend.&#8217;
In 2006 bent u samen met uw zus teruggeweest naar Bergen-Belsen. Heeft dat voor u dingen verhelderd?
&#8216;Nee, helaas niet. Ik had gehoopt op een afronding, op een afsluiting van die verschrikkelijke periode. Maar ik was er na afloop vooral ontzettend kapot van. Het gruwelijke is dat het er niet meer is, en tegelijkertijd toch ook wel. Je weet dat in een van die grafheuvels je ouders liggen, maar je weet niet eens in welke. Het was &#8211; kortom &#8211; verschrikkelijk. Ik wist nadien: het komt nooit meer goed. Dit gaat niet meer over.&#8217;
De laatste zin uit uw boek luidt: &#8216;Er is geen vrede. Het blijft oorlog tot mijn dood aan toe.&#8217;
&#8216;Dat is een bittere constatering, maar ik kan er helaas niets meer van maken. Begrijp me goed: ik heb ook een fijn leven, ik heb een leuke man en lieve kinderen en kleinkinderen. Maar het verdriet zal altijd bij me blijven. Ik zal tot mijn laatste dag gewond blijven. Dat moet ik accepteren.&#8217;
Berthe Meijer, ‘Leven na Anne Frank’, verschijnt 25 maart bij De Bezige Bij

‘Met eten kun je verdriet afkopen’

Interview / Regisseur Martin Koolhoven
Martin Koolhoven was er echt van overtuigd dat zijn film Oorlogswinter zou meedingen naar de Oscar. Helemaal toen Mike van Diem (die in 1998 een Oscar kreeg voor Karakter) na het zien van Oorlogswinter zei: &#8216;Martin, you have a shot. Jij gaat genomineerd worden.&#8217; Alle voortekenen waren goed, zegt Koolhoven (40). De film haalde de shortlist, waar maar negen van de vijfenzestig ingezonden films op kwamen. &#8216;De commissies die een nominatie bepalen, waren onder de indruk.&#8217; Maar het liep anders. Koolhovens film werd uiteindelijk niet genomineerd. En toch maakt de regisseur een paar dagen na de deceptie aan de cafétafel van een etablissement vlak bij zijn huis in Amsterdam-West allerminst een aangeslagen indruk. Hij heeft juist een geweldig inspirerende periode achter de rug. De afgelopen tijd heeft Koolhoven in Amerika allerlei bijzondere mensen ontmoet. &#8216;Mensen van verschillende belangrijke agentschappen weten nu wie ik ben. Ze hebben gezegd dat ze zeker nog contact met me zullen zoeken.&#8217; Bovendien gaat zijn film straks in vijfentwintig Amerikaanse steden draaien. Natuurlijk, het zou nog mooier zijn als hij wel genomineerd was. &#8216;Dan was het nog groter geweest. Maar ik heb niets te klagen.&#8217;
Martin Koolhoven studeerde in 1996 af aan de Filmacademie. In de jaren erna metselde hij in hoog tempo aan een opvallend cinematografisch oeuvre, met films als Suzy Q, AmnesiA, Het Schnitzelparadijs en Knetter. Maar Oorlogswinter, gebaseerd op het jeugdboek van Jan Terlouw, is volgens de regisseur &#8216;absoluut het beste&#8217; wat hij tot nu toe gemaakt heeft. &#8216;De film is op alle fronten gedurfder dan wat ik daarvoor heb gemaakt.&#8217;
Veel regisseurs maken hooguit één film in de drie jaar. U hebt er negen gemaakt in acht jaar.
&#8216;Dat komt omdat ik bewust gekozen heb voor kleine films. Dan kun je er meer maken. Ik geloof in het motto: als je veel maakt, word je vanzelf wel goed. Hitchcock heeft vijfentwintig films gemaakt voordat er iets echt goeds tussen zat. Langzaamaan word je ambitieuzer, en beland je bij een film als Oorlogswinter. Maar zo&#8217;n film kun je natuurlijk niet elk jaar maken.
Het moeilijkste aan films maken is: van tevoren proberen te snappen hoe het er uiteindelijk uit zal gaan zien. Dat is razend ingewikkeld. Kijk naar Amerika. Daar geven ze miljoenen uit aan het schrijven van een scenario. Aan zo&#8217;n script wordt door tientallen mensen gewerkt. Toch zie je op elke dvd deleted scenes. Daarbij moet je bedenken dat wat ze op zo&#8217;n dvd zetten ook nog die deleted scenes zijn waarvoor ze zich niet schamen. Er zijn er in werkelijkheid nog veel meer. Met andere woorden: zij weten het ook niet.&#8217;
Het ingewikkelde van filmen is dat je doorlopend bezig bent met kleine onderdelen, met losse shots. Je componeert een partituur, maar je werkt aan een noot.
&#8216;En dan ook nog noten die niet in chronologische volgorde staan.&#8217;
Hoe weet u dan hoe het uiteindelijk gaat klinken?
&#8216;Dat is nou precies wat het zo moeilijk maakt. Bij Suzy Q had ik een enorm probleem in de eerste akte. Die bleek in de montage veel te lang. Dat hebben we uiteindelijk kunnen oplossen, maar het is natuurlijk erg zonde van tijd en geld. In AmnesiA bleek op driekwart een flinke dip te zitten. Daar kom je pas in de montage achter. Bij De Grot heb ik drie kwartier moeten weggooien. Met scènes waar we nota bene voor naar Thailand zijn gegaan. Dat geld had ik zoveel beter kunnen besteden. Oorlogswinter is de eerste film waarbij alles op zijn plaats viel.&#8217;
Al was het ook bij deze productie soms kantje boord. Dat kwam vooral omdat Koolhoven had besloten dat het verhaal zich in de sneeuw moest afspelen. Vanaf het begin had hij steeds één beeld voor ogen gehad, van een jongetje op een kale sneeuwvlakte. &#8216;De film gaat over het verlies van de onschuld. Daar hoorde die associatie bij van een maagdelijk witte omgeving.&#8217; Daarmee haalde hij zich wel onoverzienbare problemen op de hals. Kernachtig geformuleerd: &#8216;Die sneeuw, dat was de hel.&#8217; In Nederland kon hij natuurlijk niet draaien, had hij vooraf bedacht. Dus op naar Litouwen, waar de sneeuw elke winter gegarandeerd dijbeenhoog ligt. Maar ja, dan had Koolhoven natuurlijk niet net in de warmste winter sinds honderdvijftig jaar moeten komen. De plekken waar ze wilden draaien, stonden volledig onder water. &#8216;Ik heb nog naar de crew van De Storm gebeld: &#8220;Volgens mij moeten jullie hier maar gaan draaien.&#8221;&#8216; Nu kan hij er om lachen, maar toen stond het water hem aan de lippen. Uiteindelijk bracht nepsneeuw uitkomst. Gemaakt van papier, of bestaand uit schuim dat gebruikt wordt bij de bestrijding van bosbranden. Toen de filmploeg na een maand naar huis ging, kon Litouwen zich zelfs het kleinste heidebrandje niet meer veroorloven. &#8216;Ze hadden geen druppel schuim meer.&#8217; Voor close-ups bleek luiervulling, aangelengd met water, de beste oplossing. &#8216;Bloed blijft daar op liggen, terwijl het in echte sneeuw direct wegzakt.&#8217;
En er waren talloze andere kopzorgen. Neem die scène waarin een blikje ansjovis wordt opengedraaid. Hoe ze ook gezocht hadden, meer dan twee van die blikjes waren niet te vinden. &#8216;We moesten heel behoedzaam te werk gaan. Die scène kon niet eindeloos over. We werkten voor de zekerheid met een open en een dicht blikje. Toen heb ik echt staan vloeken: ik sta hier een film van vier miljoen euro te maken en heb maar twee blikjes ansjovis!&#8217;
Op slag verliefd
Martin Koolhoven groeide op in een gezin met twee kinderen; zijn zus is drie jaar ouder. Tot zijn elfde woonde hij in het Westland, daarna verhuisde hij naar Asten in Brabant. Zijn vader was timmerman en werd later cipier. Het was een klassiek sociaal-democratisch milieu, waar maatschappelijk engagement sterk werd aangemoedigd. Koolhoven demonstreerde tegen de kruisraketten &#8211; &#8216;uiteraard&#8217; &#8211; en droeg een badge met &#8216;Blijf van mijn makker&#8217;. In de bioscoop van Deurne &#8211; &#8216;in Asten hadden we geen bioscoop&#8217; &#8211; ontrolde zich voor zijn jongensogen de wereld van Steven Spielberg. &#8216;Ik was op slag verliefd. In die zaal zitten, meegevoerd worden… Dat is het geweldige aan film. Waar literatuur de wereld inzichtelijk maakt op een intellectuele manier, doet film dat op een emotionele manier. Ik zag werelden die ik niet kende, ik maakte avonturen mee die ik nooit had kunnen dromen.&#8217;
Wie waren in die beginjaren uw helden?
&#8216;Ik was vanaf het begin enorm gecharmeerd van Alex van Warmerdam. Hij weet in zijn films een geheel eigen wereld te creëren. Heel Nederlands, maar in zijn aanpak bijna Italiaans. En ik vond later Karakter van Mike van Diem ontzettend goed. Toen ik die film zag, voelde ik: dit is de nieuwe Nederlandse standaard. Het is niet eens de film waarvan ik het meest houd. Turks Fruit ontroert mij meer, en Soldaat van Oranje raakt mij dieper. Maar het goede aan Karakter is dat-ie zo ontzettend professioneel gemaakt is. Alles deugt: het geluid, de casting. In films als Turks Fruit zit toch altijd wel een klein rolletje waarin iemand waardeloos speelt. Bij Karakter is alles goed. Elke scène is doordrenkt van filmische bravoure. Groots en meeslepend. Victor Löw die eigenlijk belachelijk groot staat te spelen. Dat je dat dúrft in een film… dan heb je echt ballen.&#8217;
Telt de Nederlandse film inmiddels internationaal mee?
&#8216;Ja, maar dat hangt samen met incidentele films. Shouf Shouf Habibi! heeft het in verschillende landen vrij goed gedaan. Oorlogswinter is ook aan verschillende landen verkocht. In het buitenland wordt Van Warmerdam hogelijk gewaardeerd. Hij heeft in Frankrijk echt een groep fans. Maar een werkelijk commercieel succes zit er niet bij. De enige die groot en commercieel is &#8211; maar dan wel in Oekraïne &#8211; is Jos Stelling. Je zult het niet geloven, maar Stelling kan daar niet normaal over straat. Laatst draaide hij daar. Kwamen er allerlei filmmakers naar de set om hem een handje te kunnen geven. Er zijn zelfs bioscopen naar hem vernoemd. Om de een of andere reden spreekt zijn beeldtaal die mensen daar enorm aan.&#8217;
U noemt Paul Verhoeven niet.
&#8216;Verhoeven is natuurlijk een grote regisseur. Maar doordat hij ook een aantal flops achter zijn naam heeft staan, is zijn ster wat minder stralend dan vijftien jaar geleden. Het vervelende aan de Nederlandse film is dat er nauwelijks een eigen idioom bestaat. Dat kennen we maar op twee terreinen: bij de comedy en de oorlogsfilm. Zet iemand een ronde helm op en hij is meteen een Duitser. Voor de rest wordt alles gerelateerd aan realisme. Nederlanders zijn beeldenmakers, geen verhalenvertellers. Kijk maar naar de literatuur: er zijn maar heel weinig verhalende boeken. Je hebt W.F. Hermans, maar dat is een uitzondering. Boeken van jonge nieuwe schrijvers gaan grof geschetst altijd over een jongen die zijn eigen binnenwereld verkent. In feite gebeurt er niets.&#8217;
Zelf probeert hij natuurlijk ook mooie beelden te maken, zegt Koolhoven. &#8216;Maar ik voel me nog meer een verhalenverteller. Ik wil mensen meevoeren in mijn fantasie. Dat is voor mij de essentie van cinema.&#8217;
Binnenkort begint hij zijn eigen productiebedrijf: N279 Entertainment. Genoemd naar de provinciale weg die Asten (het dorp van zijn jeugd) verbindt met Helmond (waar zijn producente Els van der Horst vandaan komt). Het bedrijf zal zich toeleggen op het produceren van films van andere regisseurs en natuurlijk op die van Koolhoven zelf. &#8216;Zo hoop ik mijn carrière nog iets meer in eigen hand te houden.&#8217;
U maakte in het begin van uw carrière vooral artistieke films voor een klein publiek. Het opvallende is dat u langzaam maar zeker bent opgeschoven naar het grote publiek.
Merkbaar geïrriteerd: &#8216;Daar word ik echt een beetje móé van. Je kunt hooguit zeggen dat het bij mijn films van arthouse naar mainstream gaat. Maar artisticiteit wordt daar niet door bepaald. Oorlogswinter is absoluut de beste film die ik gemaakt heb. Als Oorlogswinter een betere film is dan mijn eerdere werk, dan is het toch automatisch een artistiekere film? Wat is anders artistiek?&#8217;
U zult vanaf nu niet snel meer met een klein publiek genoegen nemen.
&#8216;Het een heeft niets met het ander te maken. Voor mij zijn Touch of Evil, Once upon a Time in the West en Some Like It Hot de beste films aller tijden. Die drie zijn voor mij als filmmaker het evangelie; daar zit alles in wat film zo mooi maakt. Het zijn dus wél alle drie mainstream films. Niemand maakt mij wijs dat Sergio Leone een minder artistieke regisseur is dan wie dan ook. In dit verband valt vaak de term &#8220;auteursfilm&#8221;. Die gaat uit van de theorie dat films pas echt interessant zijn wanneer de persoonlijkheid van de regisseur erin gereflecteerd wordt. En ja, dat zijn volgens die theorie dan automatisch films voor een klein publiek. Dat vind ik onzinnig. Als er één filmer herkenbaar is in zijn werk, dan is het Dick Maas. Dat is bij uitstek een auteur. En bij hem denk ik toch bepaald niet aan arthouse.&#8217;
De Nederlandse filmwereld is momenteel in de ban van de perikelen rond de film Iep!, waarbij de producent achter de rug van regisseur Rita Horst om in de film gesneden zou hebben. Is de macht van producenten echt zo groot?
&#8216;Ik zal eerlijk zeggen dat ik de hele affaire onbegrijpelijk vind. Van beide partijen. Ze hebben zich allebei onprofessioneel gedragen. Het conflict begon nadat Rita Horst de film had laten zien aan een testpubliek. Dat publiek reageerde nogal lauw. &#8220;Ja,&#8221; zei Horst, &#8220;dat komt omdat de film nog helemaal niet af was.&#8221; De goede muziek zat er nog niet onder, en nog wat van die dingen. Ik zou mij van mezelf niet kunnen vóórstellen dat ik ooit in zo&#8217;n situatie zou belanden. Je laat toch niet een versie zien die niet af is? Zorg dat je film wel af is, en laat die vertoning geheel voor zichzelf spreken. Het is jouw vak als regisseur om het allemaal zo blinkend en mooi mogelijk aan publiek voor te schotelen. Als je dat nalaat, kun je je daar later nooit achter verschuilen. Het is jammer dat het zo hoog is opgelopen. Ik heb veel mensen gesproken die erbij betrokken waren. Echt, er waren genoeg mogelijkheden voor beide partijen om weer tot elkaar te komen. Dat het zo gelopen is, mag je alle betrokkenen verwijten.&#8217;
De affaire-Iep! staat niet op zich, zegt Koolhoven. &#8216;Ik weet van het afgelopen jaar zo zes, zeven films te bedenken waar ook ernstig gezeik was in de montage. Regisseurs en editors werden opeens van de montage gehaald of er juist op gezet. Dat komt omdat geld zo&#8217;n grote rol speelt. Daardoor komt er steeds meer druk op de montage te staan. Dat leidt steeds vaker tot paniekvoetbal.&#8217;
Vader-zoonthema
Koolhoven is, dat durft hij best te bekennen, &#8216;domweg hartstikke verliefd&#8217; op film. &#8216;Ik kan mij nog altijd niets mooiers voorstellen.&#8217; Daarom gaat het hem ook aan het hart dat Nederlanders zijn passie maar zo weinig delen. Laat staan dat ze op cinematografisch vlak enig historisch besef hebben. &#8216;Als je de gemiddelde Nederlander vraagt naar zijn lievelingsfilm is dat altijd iets dat ze de afgelopen twee maanden gezien hebben. Oudere films bestáán niet. Daarin probeer ik Nederland op te voeden. Ik zit niet voor niks bij De Wereld Draait Door te lullen over film. Ik probeer uit alle macht mijn liefde voor cinema over te brengen. Daar ben ik mateloos ambitieus in.&#8217;
Vroeger struinde hij echt elk filmfestival af. Dat is er niet meer bij. &#8216;Diep in mijn hart zou ik mezelf nog steeds dolgraag de hele dag opsluiten met uitsluitend films om me heen. Maar mijn ambitie verbiedt me dat.&#8217; Bovendien is hij sinds twee jaar vader van een zoontje, Tinus Camillo. Het vaderschap heeft zijn bioscoopbezoek tot een minimum teruggedrongen. &#8216;Moet je nagaan,&#8217; zegt hij, enigszins sip, &#8216;alles wat nu in de bioscoop draait, moet ik nog zien. Dat was vroeger ondenkbaar.&#8217;
Het klinkt misschien gek, zegt hij, maar het vaderschap heeft ook iets veranderd aan zijn kijk op de wereld, en aan zijn manier van regisseren. Sterker nog: dat gebeurde al tijdens de zwangerschap, tijdens het draaien van Oorlogswinter. &#8216;Het kan geen toeval zijn dat het vader-zoonthema behoorlijk aanwezig is in de film.&#8217;
Aanvankelijk was hij er bang voor om vader te worden. &#8216;Ik dacht dat door een kind mijn ambitie misschien zou doven, dat ik minder goed zou worden als regisseur. Maar ik weet nu dat er een register bij is gekomen dat er eerst niet was. Ik ben sensitiever geworden, dat merk ik aan alles. Een tijdje terug zag ik Antichrist, een film waarin echt huiveringwekkende dingen gebeuren. Eén scène gaat over een klein dood jongetje. In een flashback zie je dat hij hard aan het huilen is. Zijn moeder heeft hem namelijk altijd expres zijn schoentjes verkeerd om aangetrokken. Nou, werkelijk… it haunted me. Ik heb er drie volle dagen last van gehad. Moest echt tegen mezelf zeggen: dit is niet echt, dit is nooit werkelijk met dat jochie gebeurd.&#8217;
Veertig is hij nu. Nog een half leven als filmmaker te gaan. Want dat er nog veel komen gaat, staat wat Koolhoven betreft vast. Hij werkt al jaren aan een spaghettiwestern &#8211; &#8216;een geweldig genre; als ik mensen erover vertel, beginnen ze direct te glimlachen&#8217; &#8211; en heeft plannen voor een grote horrorproductie. &#8216;Ik ben ambitieus, ik wil groeien. Ik wil grootse en meeslepende films maken. Ik hoop dat we over tien jaar kunnen vaststellen dat er in mijn carrière een scheidslijn loopt die gemarkeerd wordt door Oorlogswinter. Het zou prachtig zijn als Oorlogswinter bij nader inzien het eerste hoofdstuk blijkt te zijn van een nieuw boek. Ik weet nu nog niet precies wat voor boek dat zal zijn. Maar de titel zal toch iets moeten worden als Hoe ik de wereld veroverde.&#8217;
Martin Koolhoven
1969 geboren in Den Haag
1992-1996Filmacademie, afstudeerfilm: De orde der dingen
Maakt daarna onder meer Suzy Q (1999), AmnesiA (2001), Het Zuiden (2004), Het Schnitzelparadijs (2005), &#8217;n Beetje Verliefd (2006) en Oorlogswinter (2008).
Wint in 2001 een Gouden Kalf voor Beste Regie, voor De Grot. In datzelfde jaar krijgt Fedja van Huêt een Gouden Kalf voor zijn rol in AmnesiA. Monic Hendrickx krijgt in 2004 een Gouden Kalf voor haar rol in Koolhovens film Het Zuiden.

‘Ik wil grootse films maken’

<div class="wpg-element paragraph">
Ondanks zijn haperende gezondheid vecht Jan Blokker nog altijd voor de kwaliteitsjournalistiek. ‘Nederlanders lullen liever.’
Amsterdam ligt aan zijn voeten, al vier weken lang. Vanaf de achtste verdieping van het Onze Lieve Vrouwe Gasthuis heeft Jan Blokker een magnifiek zicht over de stad. Nota bene vanuit dezelfde kamer waar een paar jaar geleden Kees Fens lag. &#8216;Die heeft kort voor zijn dood dit uitzicht nog prachtig beschreven.&#8217;
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
Eind december moest Blokker (82) door de brandweer uit zijn huis worden getakeld en per ambulance naar het ziekenhuis worden vervoerd. Dubbele longontsteking. Geen lolletje, al helemaal niet voor iemand die nog maar één long heeft. Kwam er in het ziekenhuis nog eens een hartinfarct overheen. Inmiddels begint hij weer aardig op te knappen. Zijn armen zijn nog diepblauw van alle infusen en prikken, en hij ademt via een mondkapje, maar de lichtblauwe ogen staan helder en wilskrachtig. Tijdens het gesprek mag het kapje verruild worden voor twee kleine slangetjes in zijn neus. Als hij praat is tussen zijn woorden door voortdurend het frisse ruisen te horen van het apparaat dat hem van zuurstof voorziet. Zo zuiver van samenstelling, dat de brandweer het onverantwoord vindt om het zonder toezicht te gebruiken. Straks als hij weer thuis is &#8211; &#8217;terug in mijn eigen stank&#8217; &#8211; zal hij zich moeten redden met een concentrator, een machine die de lucht zuivert.
Die longontsteking was uitzonderlijk heftig, zegt hij. &#8216;Ik was toch wel erg ziek. De dokters keken heel benauwd, verpleegsters begonnen me zorgzaam op mijn schouders te kloppen.&#8217; Bang was hij niet. Hij heeft van nature een groot vermogen om vervelende dingen te verdringen. Toen hij acht jaar geleden geopereerd moest worden aan longkanker ging hij daar ook stoïcijns mee om. &#8216;Ik heb de kanker de toegang tot mijn geest ontzegd,&#8217; zei Blokker daar later over in VN. Deze keer was dat moeilijker. &#8216;Wat mij opbrak, was het zuurstofgebrek. Daardoor ga je hallucineren. Ik kan nooit onthouden wat ik precies droom, maar het hing in die eerste dagen steeds tegen nachtmerries aan. Zodra ik ontwaakte, gingen die dromen deel uitmaken van de werkelijkheid. Dat was echt eng.&#8217;
Soms ging hij bewust op de rand van zijn bed zitten, dacht ferm: nu geen gezeur meer. Lichtje aan, boekje lezen. Hielp allemaal niks. &#8216;Zodra ik ging liggen, kwamen die dromen terug. Pas na een dikke week ging het langzaam beter.&#8217; Daarna had hij vooral de pest in. &#8216;Ik dacht, ik wil echt nog wel even. Ik liep aan mijn nieuwe boek te denken. Dan zou het toch wat lullig zijn om vlak daarvoor in een ziekenhuis dood te gaan.&#8217;
Hoewel het herstel ophanden is, denkt Blokker niet dat hij aanwezig zal kunnen zijn bij de presentatie van Nederlandse journalisten houden niet van journalistiek. Een bundel met bewerkingen van eerdere redes en stukken, die door grondig herschrijven tezamen een prachtig coherent beeld schetsen van de Nederlandse journalistiek. In tien vlot geschreven hoofdstukken fulmineert Blokker tegen het pessimisme dat sinds tien jaar de krantenjournalistiek domineert. De gedachte dat het internet de papieren krant definitief heeft ingehaald en zelfs overbodig heeft gemaakt, is volgens hem onzinnig. &#8216;Daar wilde ik beslist eens iets over zeggen.&#8217;
Rechtse jongen Het ontstaan van het boek is eigenlijk te danken aan Arendo Joustra. Aan hem heeft Blokker de bundel ook opgedragen. Ja, dat lijkt vreemd hè, beaamt de columnist. Wie had nou ooit kunnen denken dat Jan Blokker een boek zou opdragen aan de hoofdredacteur van Elsevier? Hij kent Joustra al sinds 1981. &#8216;Toen heb ik hem als adjunct-hoofdredacteur van de Volkskrant helpen aannemen. Ik zag in hem een briljant aanstormend talent.&#8217; Toen Blokker daarna naar de VPRO overstapte en Joustra voor Elsevier koos, verloren ze elkaar uit het oog. &#8216;In die tijd is Arendo een rechtse jongen geworden.&#8217; Een jaar geleden bereikte Blokker opeens een verzoek van Joustra. &#8216;Hij schreef: &#8220;Je hebt zo enorm veel stukken gemaakt over journalistiek. Zou je die niet eens bundelen?&#8221; Dat vond ik een erg aardige gedachte.&#8217;
Blokker was eigenlijk met een ander project bezig, een boek met bespiegelingen van persoonlijker aard. Kijk, hier in de vensterbank ligt Familiearchief, het boek van historicus Ernst Kossmann dat hem op dat idee bracht. &#8216;Losvaste stukken, over zijn leven, over zijn verleden en zijn familie. Toen dat verscheen, zei ik tegen (uitgever) Mai Spijkers: eigenlijk moet je alle historici in Nederland die een beetje kunnen schrijven, vragen om zo&#8217;n boekje te maken. Wesseling heeft het gedaan, de oude Van Deursen is ermee bezig.&#8217; Nee, Geert Mak hoort wat hem betreft niet in dat rijtje thuis. &#8216;Dan zak je wel heel diep weg in het amateurwerk.&#8217; Mai Spijkers was wel voor het plan te porren. Hij vroeg of Blokker zelf ook niet wat voor zo&#8217;n boek zou voelen. &#8216;Ik zei: ik wil mezelf beslist niet in de categorie Kossmann indelen. Maar het idee om iets vast te leggen over mijn verleden sprak me wel aan. Daar was ik net mee bezig toen dat verzoek van Arendo kwam.&#8217;
Hij heeft een groot voordeel bij het optekenen van herinneringen: hij beschikt over een fotografisch geheugen. &#8216;Misschien herinner ik me plekken wel scherper dan mensen. Ook plekken uit mijn vroegste jeugd. Ik ging naar school in de Chasséstraat in Amsterdam. Om de hoek eindigde de straat in een sloot. Dat stukje straat kan ik mij nog buitengemeen scherp voor de geest halen.&#8217; En hij heeft natuurlijk ook foto&#8217;s bewaard die het verleden in kunnen kleuren. Die ene foto op die brug van de Keizersgracht bijvoorbeeld. Blokker is nog maar zeventien en staat op een zonnige voorjaarsdag met zijn klas te lachen naar de fotograaf. Het is april 1944, nog volop oorlog. Hij draagt een gekeerd pak van zijn vader. De volgende dag zullen ze aan hun eindexamen beginnen, oorlog of niet.
Op de achtergrond de Westertoren én het Achterhuis van Anne Frank, al had toen nog niemand van haar gehoord. &#8216;Het zou heel goed kunnen dat Anne op een verveelde ochtend naar buiten heeft gegluurd &#8211; over de kastanjeboom heen &#8211; en naar dat vrolijke tafereeltje heeft gekeken. Vanaf het moment dat ik me dat ben gaan realiseren, vind ik dat zo ontzettend aangrijpend. Al die dingen waarvan je later dacht, maar gingen die dan allemaal gewoon door? Het antwoord is: ja, die gingen gewoon door. De trams reden, de bakker verkocht brood en kinderen deden examen. En ondertussen zat ergens een meisje opgesloten dat verlangend naar dat gewone leven keek.&#8217;
Zijn eigen internet Dat verhaal belandde niet in dit nieuwe boek. Maar Blokker schrijft wel over het begin van zijn carrière, toen hij in 1952 begon op de kunstredactie van Het Parool. Aanvankelijk dacht hij nog: mooi, ik heb een baan. &#8216;Totdat het besef kwam: hier hoor ik, dit is mijn vak.&#8217; En hij beschrijft het contact dat hij onderhield met Laurens ten Cate: &#8216;Voor mij een ongelofelijk aangrijpend verhaal, dat eigenlijk de kern is van waar het boek over gaat.&#8217;
</div>
<div class="figure--right">
<figure id="post-86421 media-86421" class="align-none"><img decoding="async" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2010/01/0393cebc-6739-46fd-ad2d-5e5d329d49fa_janblokker_P4C5048-Edit1.jpg" alt="" border=" /></figure>
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
Ten Cate werkte voor Het Vrije Volk en stapte later over naar de Friese Koerier. Tijdens vakanties in Friesland kwamen Blokker en Ten Cate elkaar eind jaren zestig vaak tegen. &#8216;Een ontzettend aardige man. Hij had een leuke vrouw, een mooie boerderij. Maar alles in zijn leven ging mis. Hij ging scheiden en kreeg een verschrikkelijk auto-ongeluk, dat enorme gaten in zijn geheugen veroorzaakte. De laatste jaren bezocht ik hem op een treurige etage in Amsterdam, waar hij naartoe was verhuisd. Daar zat hij, in zijn eentje in een naargeestig kamertje dat bezaaid was met kleine systeemkaartjes. Op die kaartjes schreef hij dingen die hij niet meer kon onthouden. Werkelijk overal liep een spoor van kaartjes; langs de wanden, over de boekenkasten. Elk kaartje verwees weer naar een ander kaartje. Op die manier kon hij toch nog kleine commentaartjes schrijven. In feite had Laurens zijn eigen internet uitgevonden. Een heroïsche poging van iemand die wanhopig vecht tegen de gaten in zijn geheugen. Maar als ik eraan terugdenk, kan ik bijna wel huilen. Voor die man zou internet de meest fantastische uitvinding aller tijden geweest zijn. Had hij alles kunnen opzoeken. Laurens heeft het helaas niet meegemaakt.&#8217;
Uw boek heet Nederlandse journalisten houden niet van journalistiek. Is dat typisch Nederlands?
&#8216;Ik heb in een paar hoofdstukken geprobeerd de gemankeerde relatie tussen de Nederlandse samenleving en de journalistiek te schetsen. Nederlanders houden niet van nieuwsgierigheid. Het gaat de buitenwacht geen donder aan wat voor problemen wij thuis hebben. Nederlanders hebben geen behoefte aan feiten, aan nieuws. Ze lullen liever. Het gaat bij ons vooral om opvattingen, meningen en opinies. Dat heeft ook de journalistiek getekend.&#8217;
Hoe definieert u &#8216;journalistiek&#8217; precies?
&#8216;Journalistiek is: het verzamelen en het verspreiden van relevante feiten. Dat is de essentie. Kranten hebben bij ons sinds hun ontstaan veel meer verslag gedaan van wat ze wenselijk vonden dan van wat er werkelijk gebeurde. Al die kranten hadden een idee van de maatschappij. Het moest rechtser danwel linkser. Daarop selecteerden ze niet alleen de feiten, ze kleurden ze ook. Voor mij heeft journalistiek te maken met alles wat er in de wereld gebeurt, los van politieke of ideologische overtuiging. Daar is bij ons geen sprake van. Zeker als je dat vergelijkt met Amerikaanse, Duitse of Franse kranten. De journalistiek in Nederland heeft een eeuw onder de verzuiling gezucht en is daardoor nooit echt volwassen geworden.&#8217;
U schrijft dat opinie en debat het in de krant gewonnen hebben van de feiten.
&#8216;Precies. En dat geldt voor alle grote kranten, of het nou de Volkskrant is of NRC Handelsblad. Als je de opiniepagina&#8217;s bekijkt, zie je dat die kranten zich lenen aan iedereen die zich maar aandient, van Wilders tot Bos. Dat zijn geen journalistieke initiatieven, die kranten laten zich gewoon gebruiken.&#8217;
Debat in je eigen krant is toch prachtig?
&#8216;Niet op die manier. Je kunt een opinie journalistiek begeleiden. Neem dat proces tegen Wilders. Werkelijk iedere boerenlul heeft erover geschreven. Zoek liever de allerbeste jurist die er een stuk over kan schrijven. Wat vindt die man ervan? Vervolgens stuur je die opinie door naar weer vier anderen. Zo regisseer je een debat, zonder je uit te leveren. Maar ja, dat kost geld en doet een beroep op enige intelligentie.&#8217;
U stapte vier jaar geleden over van de Volkskrant naar NRC Next. Hoe bevalt het onder uw nieuwe bazen Derk Sauer en Ruud Hendriks?
&#8216;Ik heb ze nog nooit ontmoet. Van mijn zoon Bas (adjunct-hoofdredacteur bij NRC Handelsblad) hoor ik dat ze geregeld op de redactie komen. Tja, het is een merkwaardige gedachte. Ik heb er ook direct een column over geschreven. De NRC had natuurlijk nooit bij PCM gemoeten, met de Volkskrant als concurrent. Die scheiding was onvermijdelijk. De vraag is: in hoeverre denken Sauers, Hendriks en Frits Barend: &#8220;Ha, we hebben nu een krant en daar gaan we ons eens fijn me bemoeien.&#8221; Dat is in principe zo goed mogelijk afgedekt. Maar die neiging bij die mensen zal niet verdwijnen, maar juist eerder toenemen. Dat staat wel vast.&#8217;
</div>
<div class="wpg-element paragraph-quote">
<blockquote>
&#8211; &#8216;De journalistiek in Nederland is nooit echt volwassen geworden&#8217;
</blockquote>
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
Hoort u niet in de gewone NRC te staan in plaats van in de Next?
&#8216;Ik heb Next zelf voorgesteld. Het was raar geweest om op de achterpagina naast Frits Abrahams te gaan staan. En ik mis de deftigheid voor de Forumpagina. Ik had graag op een nieuwspagina gestaan &#8211; ik schrijf journalistieke columns &#8211; maar dat zat er gewoon niet in.&#8217;
U hebt decennia lang voor de Volkskrant geschreven. U moet die krant toch missen.
&#8216;Nee. Ik vind de Volkskrant er niet op vooruitgegaan. De krant is verrechtst, en dat tweede katern is echt een vod. Sport, kunst, boeken, alles door elkaar gedonderd. Een rotzooi.&#8217;
U had bij die krant wel een vaste groep lezers. Die bent u kwijt.
&#8216;Helaas.&#8217;
Bij NRC Next schrijft u voor een jonger publiek dat u nauwelijks kent.
&#8216;Dat is ontegenzeggelijk waar. Daarom deed het mij de afgelopen ook veel genoegen dat er door lezers werd gereageerd op mijn afwezigheid. Maar het NRC-publiek reageert wel wat meer secundair. Jan Tromp probeerde mij er in een interview voor de Volkskrant van te overtuigen dat ik er bij die krant op achteruit was gegaan. Een beetje schamperend: &#8220;Ja, die jongerenkrant.&#8221; Ik dacht: wát een flauwekul. Jullie hadden bij de Volkskrant allemaal dolgraag zo&#8217;n krant gemaakt. Ik weet nog dat ik bij Pieter Broertjes het moment meemaakte waarop de PCM-directie de NRC toestemming gaf voor het plan om Next te maken. Hij was razend. Ik zei: Pieter, ik begrijp dat je de pest in hebt. Maar je moet vooral de pest in hebben omdat niemand bij jullie zoiets bedacht heeft. Het is namelijk een waanzinnig goed idee. Nadat ik ruzie met hem had gekregen, is Pieter nog één keer bij mij thuis geweest. De trap aflopend, riep hij: &#8220;Als je godverdomme maar niet naar Next gaat.&#8221;&#8216;
Als je een mooie stoel in een ander huis neerzet, valt-ie soms opeens veel minder op.
&#8216;Daar ben ik van overtuigd. Ik heb vooral steeds het idee gehad: als ik maar geen Fremdkörper ben. Ik weet nu dat ik dat niet ben. Maar ik heb ook altijd geweten dat het heel lang zou duren eer ik grip op die lezers zou kunnen krijgen.&#8217;
Nog even over de Volkskrant: op het gebied van de columnistiek heeft zich daar de afgelopen vijf jaar een ongelofelijke kaalslag voorgedaan: CaMu verdween, Blokker stapte op, Martin Bril, Kees Fens en Michael Zeeman gingen dood…
&#8216;Vreselijk. Echt vreselijk.&#8217;
Maar Bert Wagendorp kwám.
&#8216;Ik praat niet graag over andere columnisten. Bert schrijft net als ik journalistieke columns. Omdat dat een uitstervend genre is, vind ik dat wel mooi. Maar hij schrijft vaak hoofdartikelen; keurige stukjes, waar niets nieuws in staat. Hij neemt ook altijd één onderwerp. Als dat dan over iets gaat waar je alles al van weet… Er wordt nooit een switch gemaakt of een onverwachte associatie met wat anders. Ik vind het mooi als een columnist iets toevoegt aan wat jij en ik al weten. Zodat je denkt: verrek, zo kun je er ook tegenaan kijken. Je begrijpt de werkelijkheid vaak pas goed als je &#8216;m net een kwartslag draait.&#8217;
</div>
<div class="wpg-element paragraph-quote">
<blockquote>
&#8211; Ik zie voortdurend de angst om voor ouwe lul te worden aangezien&#8217;
</blockquote>
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
In Nederlandse journalisten houden niet van journalistiek is de opkomst van internet een centraal thema. De papieren krant zou volgens menigeen door het oprukkende world wide web aan zijn laatste stuiptrekkingen bezig zijn. Dáár kan Blokker nou echt giftig over worden. &#8216;Ik heb er in 2006 nog een fikse ruzie met Pieter Broertjes over gehad. Hij debiteerde in alle ernst: &#8220;De papieren krant wordt het speeltje van de elite.&#8221; Dat zul je als jong verslaggever je eigen hoofdredacteur maar horen zeggen.&#8217;
Misschien was het wel een scherpe analyse van Broertjes.
&#8216;Welnee. De reden dat ik dit boek heb geschreven, is dat ik zie hoe de journalistiek wordt weggedaan door de journalistiek zelf. Door dat pessimisme van de laatste tien jaar hebben journalisten zichzelf uitgeleverd. En ik zie bij journalisten geen enkele tegenbeweging. Dat ergert mij mateloos. Er moet een nieuw elan komen. Het gaat mij helemaal niet specifiek om Broertjes. Alleen is hij toevallig wél een groot deel van de afgelopen tien jaar voorzitter van het Nederlands Genootschap van Hoofdredacteuren geweest. Ik beschrijf in mijn boek de anekdote van de oude sportverslaggever van het Handelsblad. Na drie uitzendingen van Sport in Beeld stelde hij geslagen vast dat de geschreven sportjournalistiek definitief verloren was. Wie zou er ooit nog een verslag willen lezen van Ajax-Feyenoord? Een ontstellende misvatting natuurlijk. Datzelfde defaitisme zie ik opnieuw. &#8220;We zijn verloren, binnen een paar jaar staan we op straat.&#8221; Ik vind het weerzinwekkend. Internet is een hulpmiddel, geen noodlot. De krant is nog lang niet dood. Zolang er in dit land nog tweehonderd mensen te vinden zijn die het de moeite waard vinden om een kwaliteitskrant te maken, zal de krant blijven bestaan.&#8217;
U haalt in het boek een paar keer fors uit naar Pieter Broertjes. Je zou het kunnen lezen als een flinke sneer naar hem.
&#8216;Dat is echt onzin. Ik had aanvankelijk een noot getikt waarin stond dat het conflict dat ik met de Volkskrant en Broertjes heb gehad mijn mening niet heeft beïnvloed. Die noot heb ik er weer uitgeflikkerd. Want Pieter zal kunnen getuigen dat we in ons laatste gesprek juist ruzie kregen over dit soort puur inhoudelijke zaken. Ik heb niks tegen Broertjes persoonlijk, vind hem een aardige vent. Maar hij gaat mij te veel door de pomp tegenover meneer Van Thillo. Terwijl ik juist zo graag een opgeheven hoofd wil zien. Zoals de oude politiecommissaris Nordholt die iedereen die aan zijn dienders kwam hoogstpersoonlijk op zijn sodemieter wilde geven. Dát verwacht ik van een hoofdredacteur en van het Genootschap van Hoofdredacteuren. 
Maar ik zie vooral bibberende knietjes. En ook voortdurend de angst om voor ouwe lul te worden aangezien. Doodsbang om voor gek te staan tegenover &#8220;de jongens van internet&#8221;. Die &#8220;jongens van internet&#8221; zijn nota bene jochies van zestien! En die worden al weer bijna van de bank geblazen door ventjes van twaalf. Ik ben tweeëntachtig, maar als ik tweeëndertig zou zijn, zou ik precies hetzelfde zeggen. Je moet waarden verdedigen die het wáárd zijn om verdedigd te worden. Daarvan is de krant er één. Als de ontwikkelingen ertoe leiden dat er in dit land maar plaats is voor één kwaliteitskrant, dan ga ik er niet om rouwen. Maar laat dat dan verdomme wél een kwaliteitskrant zijn.&#8217;
Verrek, zit-ie zich toch op te winden. Niet goed voor zijn ademhaling natuurlijk. Hoog tijd om het zuurstofgehalte in zijn bloed weer even te meten, vindt de verpleegster. Gedwee schuift Blokker zijn vinger in het apparaat. &#8216;Je weet dat ik hier een hekel aan heb, hè?&#8217; Aandachtig, misschien zelfs wel gespannen kijkt hij naar de rode cijfers die in de display opknipperen. Er moet minimaal 90 staan, licht hij toe. Anders heeft hij duidelijk te weinig zuurstof in zijn bloed. 80 zegt het apparaat vervolgens. &#8216;Zie je nou wel,&#8217; mompelt Blokker, &#8216;ben ik toch overleden.&#8217;
</div>

Jan Blokker: ‘De krant is nog lang niet dood’

Interview Jan Blokker
Amsterdam ligt aan zijn voeten, al vier weken lang. Vanaf de achtste verdieping van het Onze Lieve Vrouwe Gasthuis heeft Jan Blokker een magnifiek zicht over de stad. Nota bene vanuit dezelfde kamer waar een paar jaar geleden Kees Fens lag. &#8216;Die heeft kort voor zijn dood dit uitzicht nog prachtig beschreven.&#8217;
Eind december moest Blokker (82) door de brandweer uit zijn huis worden getakeld en per ambulance naar het ziekenhuis worden vervoerd. Dubbele longontsteking. Geen lolletje, al helemaal niet voor iemand die nog maar één long heeft. Kwam er in het ziekenhuis nog eens een hartinfarct overheen. Inmiddels begint hij weer aardig op te knappen. Zijn armen zijn nog diepblauw van alle infusen en prikken, en hij ademt via een mondkapje, maar de lichtblauwe ogen staan helder en wilskrachtig. Tijdens het gesprek mag het kapje verruild worden voor twee kleine slangetjes in zijn neus. Als hij praat is tussen zijn woorden door voortdurend het frisse ruisen te horen van het apparaat dat hem van zuurstof voorziet. Zo zuiver van samenstelling, dat de brandweer het onverantwoord vindt om het zonder toezicht te gebruiken. Straks als hij weer thuis is &#8211; &#8217;terug in mijn eigen stank&#8217; &#8211; zal hij zich moeten redden met een concentrator, een machine die de lucht zuivert.
Die longontsteking was uitzonderlijk heftig, zegt hij. &#8216;Ik was toch wel erg ziek. De dokters keken heel benauwd, verpleegsters begonnen me zorgzaam op mijn schouders te kloppen.&#8217; Bang was hij niet. Hij heeft van nature een groot vermogen om vervelende dingen te verdringen. Toen hij acht jaar geleden geopereerd moest worden aan longkanker ging hij daar ook stoïcijns mee om. &#8216;Ik heb de kanker de toegang tot mijn geest ontzegd,&#8217; zei Blokker daar later over in VN. Deze keer was dat moeilijker. &#8216;Wat mij opbrak, was het zuurstofgebrek. Daardoor ga je hallucineren. Ik kan nooit onthouden wat ik precies droom, maar het hing in die eerste dagen steeds tegen nachtmerries aan. Zodra ik ontwaakte, gingen die dromen deel uitmaken van de werkelijkheid. Dat was echt eng.&#8217;
Soms ging hij bewust op de rand van zijn bed zitten, dacht ferm: nu geen gezeur meer. Lichtje aan, boekje lezen. Hielp allemaal niks. &#8216;Zodra ik ging liggen, kwamen die dromen terug. Pas na een dikke week ging het langzaam beter.&#8217; Daarna had hij vooral de pest in. &#8216;Ik dacht, ik wil echt nog wel even. Ik liep aan mijn nieuwe boek te denken. Dan zou het toch wat lullig zijn om vlak daarvoor in een ziekenhuis dood te gaan.&#8217;
Hoewel het herstel ophanden is, denkt Blokker niet dat hij aanwezig zal kunnen zijn bij de presentatie van Nederlandse journalisten houden niet van journalistiek. Een bundel met bewerkingen van eerdere redes en stukken, die door grondig herschrijven tezamen een prachtig coherent beeld schetsen van de Nederlandse journalistiek. In tien vlot geschreven hoofdstukken fulmineert Blokker tegen het pessimisme dat sinds tien jaar de krantenjournalistiek domineert. De gedachte dat het internet de papieren krant definitief heeft ingehaald en zelfs overbodig heeft gemaakt, is volgens hem onzinnig. &#8216;Daar wilde ik beslist eens iets over zeggen.&#8217;
Rechtse jongen
Het ontstaan van het boek is eigenlijk te danken aan Arendo Joustra. Aan hem heeft Blokker de bundel ook opgedragen. Ja, dat lijkt vreemd hè, beaamt de columnist. Wie had nou ooit kunnen denken dat Jan Blokker een boek zou opdragen aan de hoofdredacteur van Elsevier? Hij kent Joustra al sinds 1981. &#8216;Toen heb ik hem als adjunct-hoofdredacteur van de Volkskrant helpen aannemen. Ik zag in hem een briljant aanstormend talent.&#8217; Toen Blokker daarna naar de VPRO overstapte en Joustra voor Elsevier koos, verloren ze elkaar uit het oog. &#8216;In die tijd is Arendo een rechtse jongen geworden.&#8217; Een jaar geleden bereikte Blokker opeens een verzoek van Joustra. &#8216;Hij schreef: &#8220;Je hebt zo enorm veel stukken gemaakt over journalistiek. Zou je die niet eens bundelen?&#8221; Dat vond ik een erg aardige gedachte.&#8217;
Blokker was eigenlijk met een ander project bezig, een boek met bespiegelingen van persoonlijker aard. Kijk, hier in de vensterbank ligt Familiearchief, het boek van historicus Ernst Kossmann dat hem op dat idee bracht. &#8216;Losvaste stukken, over zijn leven, over zijn verleden en zijn familie. Toen dat verscheen, zei ik tegen (uitgever) Mai Spijkers: eigenlijk moet je alle historici in Nederland die een beetje kunnen schrijven, vragen om zo&#8217;n boekje te maken. Wesseling heeft het gedaan, de oude Van Deursen is ermee bezig.&#8217; Nee, Geert Mak hoort wat hem betreft niet in dat rijtje thuis. &#8216;Dan zak je wel heel diep weg in het amateurwerk.&#8217; Mai Spijkers was wel voor het plan te porren. Hij vroeg of Blokker zelf ook niet wat voor zo&#8217;n boek zou voelen. &#8216;Ik zei: ik wil mezelf beslist niet in de categorie Kossmann indelen. Maar het idee om iets vast te leggen over mijn verleden sprak me wel aan. Daar was ik net mee bezig toen dat verzoek van Arendo kwam.&#8217;
Hij heeft een groot voordeel bij het optekenen van herinneringen: hij beschikt over een fotografisch geheugen. &#8216;Misschien herinner ik me plekken wel scherper dan mensen. Ook plekken uit mijn vroegste jeugd. Ik ging naar school in de Chasséstraat in Amsterdam. Om de hoek eindigde de straat in een sloot. Dat stukje straat kan ik mij nog buitengemeen scherp voor de geest halen.&#8217; En hij heeft natuurlijk ook foto&#8217;s bewaard die het verleden in kunnen kleuren. Die ene foto op die brug van de Keizersgracht bijvoorbeeld. Blokker is nog maar zeventien en staat op een zonnige voorjaarsdag met zijn klas te lachen naar de fotograaf. Het is april 1944, nog volop oorlog. Hij draagt een gekeerd pak van zijn vader. De volgende dag zullen ze aan hun eindexamen beginnen, oorlog of niet.
Op de achtergrond de Westertoren én het Achterhuis van Anne Frank, al had toen nog niemand van haar gehoord. &#8216;Het zou heel goed kunnen dat Anne op een verveelde ochtend naar buiten heeft gegluurd &#8211; over de kastanjeboom heen &#8211; en naar dat vrolijke tafereeltje heeft gekeken. Vanaf het moment dat ik me dat ben gaan realiseren, vind ik dat zo ontzettend aangrijpend. Al die dingen waarvan je later dacht, maar gingen die dan allemaal gewoon door? Het antwoord is: ja, die gingen gewoon door. De trams reden, de bakker verkocht brood en kinderen deden examen. En ondertussen zat ergens een meisje opgesloten dat verlangend naar dat gewone leven keek.&#8217;
Zijn eigen internet
Dat verhaal belandde niet in dit nieuwe boek. Maar Blokker schrijft wel over het begin van zijn carrière, toen hij in 1952 begon op de kunstredactie van Het Parool. Aanvankelijk dacht hij nog: mooi, ik heb een baan. &#8216;Totdat het besef kwam: hier hoor ik, dit is mijn vak.&#8217; En hij beschrijft het contact dat hij onderhield met Laurens ten Cate: &#8216;Voor mij een ongelofelijk aangrijpend verhaal, dat eigenlijk de kern is van waar het boek over gaat.&#8217;
Ten Cate werkte voor Het Vrije Volk en stapte later over naar de Friese Koerier. Tijdens vakanties in Friesland kwamen Blokker en Ten Cate elkaar eind jaren zestig vaak tegen. &#8216;Een ontzettend aardige man. Hij had een leuke vrouw, een mooie boerderij. Maar alles in zijn leven ging mis. Hij ging scheiden en kreeg een verschrikkelijk auto-ongeluk, dat enorme gaten in zijn geheugen veroorzaakte. De laatste jaren bezocht ik hem op een treurige etage in Amsterdam, waar hij naartoe was verhuisd. Daar zat hij, in zijn eentje in een naargeestig kamertje dat bezaaid was met kleine systeemkaartjes. Op die kaartjes schreef hij dingen die hij niet meer kon onthouden. Werkelijk overal liep een spoor van kaartjes; langs de wanden, over de boekenkasten. Elk kaartje verwees weer naar een ander kaartje. Op die manier kon hij toch nog kleine commentaartjes schrijven. In feite had Laurens zijn eigen internet uitgevonden. Een heroïsche poging van iemand die wanhopig vecht tegen de gaten in zijn geheugen. Maar als ik eraan terugdenk, kan ik bijna wel huilen. Voor die man zou internet de meest fantastische uitvinding aller tijden geweest zijn. Had hij alles kunnen opzoeken. Laurens heeft het helaas niet meegemaakt.&#8217;
Uw boek heet Nederlandse journalisten houden niet van journalistiek. Is dat typisch Nederlands?
&#8216;Ik heb in een paar hoofdstukken geprobeerd de gemankeerde relatie tussen de Nederlandse samenleving en de journalistiek te schetsen. Nederlanders houden niet van nieuwsgierigheid. Het gaat de buitenwacht geen donder aan wat voor problemen wij thuis hebben. Nederlanders hebben geen behoefte aan feiten, aan nieuws. Ze lullen liever. Het gaat bij ons vooral om opvattingen, meningen en opinies. Dat heeft ook de journalistiek getekend.&#8217;
Hoe definieert u &#8216;journalistiek&#8217; precies?
&#8216;Journalistiek is: het verzamelen en het verspreiden van relevante feiten. Dat is de essentie. Kranten hebben bij ons sinds hun ontstaan veel meer verslag gedaan van wat ze wenselijk vonden dan van wat er werkelijk gebeurde. Al die kranten hadden een idee van de maatschappij. Het moest rechtser danwel linkser. Daarop selecteerden ze niet alleen de feiten, ze kleurden ze ook. Voor mij heeft journalistiek te maken met alles wat er in de wereld gebeurt, los van politieke of ideologische overtuiging. Daar is bij ons geen sprake van. Zeker als je dat vergelijkt met Amerikaanse, Duitse of Franse kranten. De journalistiek in Nederland heeft een eeuw onder de verzuiling gezucht en is daardoor nooit echt volwassen geworden.&#8217;
U schrijft dat opinie en debat het in de krant gewonnen hebben van de feiten.
&#8216;Precies. En dat geldt voor alle grote kranten, of het nou de Volkskrant is of NRC Handelsblad. Als je de opiniepagina&#8217;s bekijkt, zie je dat die kranten zich lenen aan iedereen die zich maar aandient, van Wilders tot Bos. Dat zijn geen journalistieke initiatieven, die kranten laten zich gewoon gebruiken.&#8217;
Debat in je eigen krant is toch prachtig?
&#8216;Niet op die manier. Je kunt een opinie journalistiek begeleiden. Neem dat proces tegen Wilders. Werkelijk iedere boerenlul heeft erover geschreven. Zoek liever de allerbeste jurist die er een stuk over kan schrijven. Wat vindt die man ervan? Vervolgens stuur je die opinie door naar weer vier anderen. Zo regisseer je een debat, zonder je uit te leveren. Maar ja, dat kost geld en doet een beroep op enige intelligentie.&#8217;
U stapte vier jaar geleden over van de Volkskrant naar NRC Next. Hoe bevalt het onder uw nieuwe bazen Derk Sauer en Ruud Hendriks?
&#8216;Ik heb ze nog nooit ontmoet. Van mijn zoon Bas (adjunct-hoofdredacteur bij NRC Handelsblad) hoor ik dat ze geregeld op de redactie komen. Tja, het is een merkwaardige gedachte. Ik heb er ook direct een column over geschreven. De NRC had natuurlijk nooit bij PCM gemoeten, met de Volkskrant als concurrent. Die scheiding was onvermijdelijk. De vraag is: in hoeverre denken Sauers, Hendriks en Frits Barend: &#8220;Ha, we hebben nu een krant en daar gaan we ons eens fijn me bemoeien.&#8221; Dat is in principe zo goed mogelijk afgedekt. Maar die neiging bij die mensen zal niet verdwijnen, maar juist eerder toenemen. Dat staat wel vast.&#8217;
Hoort u niet in de gewone NRC te staan in plaats van in de Next?
&#8216;Ik heb Next zelf voorgesteld. Het was raar geweest om op de achterpagina naast Frits Abrahams te gaan staan. En ik mis de deftigheid voor de Forumpagina. Ik had graag op een nieuwspagina gestaan &#8211; ik schrijf journalistieke columns &#8211; maar dat zat er gewoon niet in.&#8217;
U hebt decennia lang voor de Volkskrant geschreven. U moet die krant toch missen.
&#8216;Nee. Ik vind de Volkskrant er niet op vooruitgegaan. De krant is verrechtst, en dat tweede katern is echt een vod. Sport, kunst, boeken, alles door elkaar gedonderd. Een rotzooi.&#8217;
U had bij die krant wel een vaste groep lezers. Die bent u kwijt.
&#8216;Helaas.&#8217;
Bij NRC Next schrijft u voor een jonger publiek dat u nauwelijks kent.
&#8216;Dat is ontegenzeggelijk waar. Daarom deed het mij de afgelopen ook veel genoegen dat er door lezers werd gereageerd op mijn afwezigheid. Maar het NRC-publiek reageert wel wat meer secundair. Jan Tromp probeerde mij er in een interview voor de Volkskrant van te overtuigen dat ik er bij die krant op achteruit was gegaan. Een beetje schamperend: &#8220;Ja, die jongerenkrant.&#8221; Ik dacht: wát een flauwekul. Jullie hadden bij de Volkskrant allemaal dolgraag zo&#8217;n krant gemaakt. Ik weet nog dat ik bij Pieter Broertjes het moment meemaakte waarop de PCM-directie de NRC toestemming gaf voor het plan om Next te maken. Hij was razend. Ik zei: Pieter, ik begrijp dat je de pest in hebt. Maar je moet vooral de pest in hebben omdat niemand bij jullie zoiets bedacht heeft. Het is namelijk een waanzinnig goed idee. Nadat ik ruzie met hem had gekregen, is Pieter nog één keer bij mij thuis geweest. De trap aflopend, riep hij: &#8220;Als je godverdomme maar niet naar Next gaat.&#8221;&#8216;
Als je een mooie stoel in een ander huis neerzet, valt-ie soms opeens veel minder op.
&#8216;Daar ben ik van overtuigd. Ik heb vooral steeds het idee gehad: als ik maar geen Fremdkörper ben. Ik weet nu dat ik dat niet ben. Maar ik heb ook altijd geweten dat het heel lang zou duren eer ik grip op die lezers zou kunnen krijgen.&#8217;
Nog even over de Volkskrant: op het gebied van de columnistiek heeft zich daar de afgelopen vijf jaar een ongelofelijke kaalslag voorgedaan: CaMu verdween, Blokker stapte op, Martin Bril, Kees Fens en Michael Zeeman gingen dood…
&#8216;Vreselijk. Echt vreselijk.&#8217;
Maar Bert Wagendorp kwám.
&#8216;Ik praat niet graag over andere columnisten. Bert schrijft net als ik journalistieke columns. Omdat dat een uitstervend genre is, vind ik dat wel mooi. Maar hij schrijft vaak hoofdartikelen; keurige stukjes, waar niets nieuws in staat. Hij neemt ook altijd één onderwerp. Als dat dan over iets gaat waar je alles al van weet… Er wordt nooit een switch gemaakt of een onverwachte associatie met wat anders. Ik vind het mooi als een columnist iets toevoegt aan wat jij en ik al weten. Zodat je denkt: verrek, zo kun je er ook tegenaan kijken. Je begrijpt de werkelijkheid vaak pas goed als je &#8216;m net een kwartslag draait.&#8217;
In Nederlandse journalisten houden niet van journalistiek is de opkomst van internet een centraal thema. De papieren krant zou volgens menigeen door het oprukkende world wide web aan zijn laatste stuiptrekkingen bezig zijn. Dáár kan Blokker nou echt giftig over worden. &#8216;Ik heb er in 2006 nog een fikse ruzie met Pieter Broertjes over gehad. Hij debiteerde in alle ernst: &#8220;De papieren krant wordt het speeltje van de elite.&#8221; Dat zul je als jong verslaggever je eigen hoofdredacteur maar horen zeggen.&#8217;
Misschien was het wel een scherpe analyse van Broertjes.
&#8216;Welnee. De reden dat ik dit boek heb geschreven, is dat ik zie hoe de journalistiek wordt weggedaan door de journalistiek zelf. Door dat pessimisme van de laatste tien jaar hebben journalisten zichzelf uitgeleverd. En ik zie bij journalisten geen enkele tegenbeweging. Dat ergert mij mateloos. Er moet een nieuw elan komen. Het gaat mij helemaal niet specifiek om Broertjes. Alleen is hij toevallig wél een groot deel van de afgelopen tien jaar voorzitter van het Nederlands Genootschap van Hoofdredacteuren geweest. Ik beschrijf in mijn boek de anekdote van de oude sportverslaggever van het Handelsblad. Na drie uitzendingen van Sport in Beeld stelde hij geslagen vast dat de geschreven sportjournalistiek definitief verloren was. Wie zou er ooit nog een verslag willen lezen van Ajax-Feyenoord? Een ontstellende misvatting natuurlijk. Datzelfde defaitisme zie ik opnieuw. &#8220;We zijn verloren, binnen een paar jaar staan we op straat.&#8221; Ik vind het weerzinwekkend. Internet is een hulpmiddel, geen noodlot. De krant is nog lang niet dood. Zolang er in dit land nog tweehonderd mensen te vinden zijn die het de moeite waard vinden om een kwaliteitskrant te maken, zal de krant blijven bestaan.&#8217;
U haalt in het boek een paar keer fors uit naar Pieter Broertjes. Je zou het kunnen lezen als een flinke sneer naar hem.
&#8216;Dat is echt onzin. Ik had aanvankelijk een noot getikt waarin stond dat het conflict dat ik met de Volkskrant en Broertjes heb gehad mijn mening niet heeft beïnvloed. Die noot heb ik er weer uitgeflikkerd. Want Pieter zal kunnen getuigen dat we in ons laatste gesprek juist ruzie kregen over dit soort puur inhoudelijke zaken. Ik heb niks tegen Broertjes persoonlijk, vind hem een aardige vent. Maar hij gaat mij te veel door de pomp tegenover meneer Van Thillo. Terwijl ik juist zo graag een opgeheven hoofd wil zien. Zoals de oude politiecommissaris Nordholt die iedereen die aan zijn dienders kwam hoogstpersoonlijk op zijn sodemieter wilde geven. Dát verwacht ik van een hoofdredacteur en van het Genootschap van Hoofdredacteuren. Maar ik zie vooral bibberende knietjes. En ook voortdurend de angst om voor ouwe lul te worden aangezien. Doodsbang om voor gek te staan tegenover &#8220;de jongens van internet&#8221;. Die &#8220;jongens van internet&#8221; zijn nota bene jochies van zestien! En die worden al weer bijna van de bank geblazen door ventjes van twaalf. Ik ben tweeëntachtig, maar als ik tweeëndertig zou zijn, zou ik precies hetzelfde zeggen. Je moet waarden verdedigen die het wáárd zijn om verdedigd te worden. Daarvan is de krant er één. Als de ontwikkelingen ertoe leiden dat er in dit land maar plaats is voor één kwaliteitskrant, dan ga ik er niet om rouwen. Maar laat dat dan verdomme wél een kwaliteitskrant zijn.&#8217;
Verrek, zit-ie zich toch op te winden. Niet goed voor zijn ademhaling natuurlijk. Hoog tijd om het zuurstofgehalte in zijn bloed weer even te meten, vindt de verpleegster. Gedwee schuift Blokker zijn vinger in het apparaat. &#8216;Je weet dat ik hier een hekel aan heb, hè?&#8217; Aandachtig, misschien zelfs wel gespannen kijkt hij naar de rode cijfers die in de display opknipperen. Er moet minimaal 90 staan, licht hij toe. Anders heeft hij duidelijk te weinig zuurstof in zijn bloed. 80 zegt het apparaat vervolgens. &#8216;Zie je nou wel,&#8217; mompelt Blokker, &#8216;ben ik toch overleden.&#8217; n
Jan Blokker, ‘Nederlandse journalisten houden niet van journalistiek’, Bert Bakker/Prometheus, 169 p., € 16,95

‘De krant is nog lang niet dood’

‘Ik ben de hele dag met die mening bezig’

‘Hij kon een monster zijn’

‘Depressie moet je keihard aanpakken’

Interview / Willem Nijholt 75 jaar
Willem Nijholt speelde honderden grote rollen bij toneel en musical. Dit najaar verschijnt van zijn hand de Lofrede op Oeroeg, die hij ook gaat voordragen. &#8216;Mijn enige angst is of ik het fysiek kan. Lukt het met mijn keel, houdt mijn stem het wel?&#8217;
Hij mag dan onlangs vijfenzeventig zijn geworden, Willem Nijholt doet nog altijd volop mee. &#8216;Ik heb een oorlog, het jappenkamp en kanker overleefd. Ik ga voorlopig nog niet weg.&#8217; Zijn verjaardag werd gevierd met een kloek boek over zijn theatercarrière, geschreven door Hilde Scholten en Ruud Buurman. Een mooi eerbetoon, vindt de acteur. &#8216;Daar ben ik ook echt verguld mee.&#8217; Al is hij natuurlijk niet helemáál tevreden. Het hoofdstuk over Indonesië en het jappenkamp heeft hij eigenhandig herschreven. &#8216;Ik wil het niet afkammen, maar het was mijn toon gewoon niet. Dus ik dacht: dit moet ik zelf schrijven.&#8217;
Hij is druk bezig met de Lofrede op Oeroeg die hij in opdracht van de CPNB schrijft voor de campagne Nederland Leest. Daarnaast zal hij dit najaar weer aantreden als juryvoorzitter in het succesvolle AVRO-programma Op zoek naar… De afgelopen twee seizoenen werd respectievelijk naar een Evita en een Joseph gezocht. In de nieuwe serie wordt het zoeklicht op Mary Poppins gericht. En dan is er nog de Willem Nijholt Academie in Nijmegen, waar hij zelf ook les geeft. Geestig eigenlijk; ooit sjeesde hij in datzelfde Nijmegen voor de hbs. &#8216;Nu heb ik er mijn eigen academie.&#8217; Hij leert er jonge mensen hoe ze moeten spelen en dansen, om goede musicalacteurs te worden. &#8216;Ach, ze zijn zo leuk,&#8217; zegt hij, terwijl hij een foto van de meterslange tjokvolle boekenplanken in zijn appartement in Amsterdam plukt. Er staat een klein clubje uitgelaten meiden op, begin twintig, uit het tweede jaar. &#8216;Mijn kuikentjes,&#8217; zegt hij vertederd. Terwijl de studenten in het begin doodsbang voor hem waren. &#8216;Ze zagen mij als een monster.&#8217; Want ze hadden op televisie gezien hoe hij een van de deelnemers aan Op zoek naar Joseph met beide handen de keel had dichtgeknepen. Een vertekend beeld, zegt Nijholt; hij illustreerde de jongen alleen hoe hij beter kon ademhalen tijdens het zingen. Maar ja, in de montage halen ze er net dat ene stukje uit. Zodat hij er weer gekleurd op staat.
De lat bij die Willem Nijholt Academie ligt hoog. Dit jaar zou de school ook een dependance in Hengelo openen. Maar geen van de aangemelde leerlingen kon het scherpe oog van de meester behagen. Hengelo moet dus nog minstens een jaartje wachten. De meeste jonge mensen weten overigens niets van zijn verleden, van zijn rijke staat van dienst. Dat hij grote rollen speelde bij toneel en musical en glorieerde bij Wim Sonneveld is bij mensen van onder de veertig vrijwel onbekend. Laatst hoorde hij nog een verhaal over een jonge filmregisseuse, bij wie zijn naam was gevallen. &#8216;Willem Nijholt? Kan die spelen dan?&#8217; Hij glimlacht er maar om. Dat hoort ook bij ouder worden.
Laat hij eerlijk zijn: &#8216;vijfenzeventig&#8217; klinkt ook wel oud. Erg oud. &#8216;Maar ik ben blij dat ik het gehááld heb. Dat ik nog zo goed ben en de kanker de deur uit heb weten te werken. Ik heb geluk gehad. Erg veel geluk.&#8217; En wat is oud nou helemaal? Ze vonden hem ook al oud toen hij op zijn zesendertigste in Oebele speelde. &#8216;Dan zeiden de kinderen: &#8220;Bent u zesendértig? Mijn vader is pas achtentwintig.&#8221; Wie veel met kinderen werkt, is altijd oud.&#8217; Tuurlijk, zijn lijf drukt hem met zijn neus op de feiten. Hier, moet je zijn opgezwollen voet eens zien. &#8216;Madame Artrose heeft elke kamer die ze kan bezetten, geannexeerd. Het kréng!&#8217;
Liggende patiënt
Toch had hij een paar jaar geleden nog bijna Henry Higgins gespeeld in My Fair Lady. Een half jaar nadat hij aan keelkanker was geopereerd, kreeg hij dat verzoek van Joop van den Ende. &#8216;Ik zei: &#8220;Joop, als het even kan, doe ik het.&#8221;&#8216; Dat berichtje kwam in de krant: Willem Nijholt krijgt hoofdrol in &#8216;My Fair Lady&#8217;. En ja, dat las zijn oncoloog natuurlijk ook. &#8216;Die vroeg: &#8220;Mijnheer Nijholt, doet u dat nou voor mijnheer Van den Ende of voor uzelf?&#8221; Ik zei: &#8220;Allebei. Ik hou van Joop, en ik gun hem dat hij mij krijgt.&#8221;&#8216; Nou, dan moest hij het vooral maar doen, zei de specialist. &#8216;Hij zei: &#8220;Ga uw gang. Maar ik verzeker u dat ik u hier na drie weken repeteren als liggende patiënt terugzie.&#8221; Dat risico wilden Joop en ik niet lopen. Je mag best weten dat ik er wel een traantje om heb gelaten. Het was zo&#8217;n mooie afsluiting van mijn carrière geweest.&#8217;
Maar goed, hij vindt dat jurywerk op televisie ook &#8216;mooi en dankbaar&#8217;. Laatst werd hij vlakbij zijn huis nog aangesproken door een allochtone vrouw, gehuld in sluiers. &#8216;Mijnheer, u ben erge goede jury.&#8217; Verrukt: &#8216;Zo verschrikkelijk leuk. Zelfs tot in Marokko word ik gewaardeerd.&#8217; Terwijl het eigenlijk de bedoeling was dat niet Nijholt, maar Van den Ende zélf in die jurystoel zou zitten. &#8216;Joop zou Andrew Lloyd Webber zijn. Maar op een dag belde hij mij: &#8220;Willem, ik heb van mijn cardioloog te horen gekregen dat ik die tien live-uitzendingen niet mag doen. We weten niemand behalve jij.&#8221;&#8216;
U moet bij die kandidaten iets van uzelf terugzien.
&#8216;Nee. Dat was bij mij allemaal zo anders. Ik heb maar één keer auditie in mijn loopbaan hoeven doen. Dat was voor Miss Saigon. Joop had me die rol best zo willen geven, maar dat mocht niet van de makers. Hij zei: &#8220;Het spijt me, Willem, maar je zult echt auditie moeten doen. Met het risico dat ze je afwijzen.&#8221; Ik moest als laatste die dag, &#8217;s middags om halfvijf. Ik kwam binnen, en het was direct overduidelijk dat ze er al een lange dag op hadden zitten. Ik zag hoe zenuwachtig Joop was. Hij stond op, met het zweet op zijn voorhoofd en ging heen en weer lopen. De muziek begon. En daar stond ik, met mijn vingers om de vleugel gekromd. Ik begon te zingen, keek naar mijn vingers en dacht: ze komen niet lós, verdomme. Alleen maar witte knokkels. Ondertussen zag ik het gezicht van de regisseur: &#8220;Doe je wérk, man!&#8221; Bij het tweede nummer dacht ik, je bent verdomme toch geen Pietje Puk! Laat die piano lós! Laat ze eens wat zíén! Toen liep ik naar het midden van de zaal en hoorde ik de regisseur zeggen: &#8220;Good Willem, come on.&#8221; Na afloop vloog ik de wc in, om een beetje gal te kotsen. Ja natúúrlijk. Stel je voor. Daar sta je dan, met de auteur en de regisseur voor je. Who the fuck is mister Nijholt?&#8217;
Maar hij werd het. Met zijn tweeënzestig jaar meteen de oudste acteur die ze ooit voor die rol hadden gecast. Ja, aan die spanning moet hij bij Evita en Joseph soms wel terugdenken.
&#8216;Ik heb respect voor die kinderen. Ze doen het bovendien allemaal in drie dagen tijd. Op donderdag krijgen ze hun liedje, op vrijdag wordt er gerepeteerd. Zaterdag is de camerarepetitie en zondag is de live-uitzending. Ga er maar aan staan. Nu krijgen we Mary Poppins. Er zijn achttienhonderd aanmeldingen. Ik hoef gelukkig maar te kiezen uit de laatste zestig.&#8217;
Dus het staat er wel goed voor met het musicaltalent in Nederland?
&#8216;Wat dácht je. En het leuke is dat het open audities zijn. Ook Conny Stuart mag meedoen.&#8217;
Mond vol bloed
Als jongen wist hij nauwelijks iets van theater. In Indië had hij voor de oorlog voornamelijk films gezien. Na de oorlog zette zijn filmliefde zich voort in Nijmegen. Daar zag hij Errol Flynn &#8211; verrukt zuchtend: &#8216;Ohhhh&#8217; &#8211; en Deanna Durbin (&#8216;ohhhh&#8217;). Allemaal in zwart-wit. Wat die sterren bij hem wakker riepen? &#8216;Een gevoel van: dit is het echte leven.&#8217; Via een aanplakbiljet in Nijmegen belandde hij op een zaterdagavond in de jaren vijftig in de schouwburg, bij een voorstelling van De koopman van Venetië, van de Nederlandse Comedie. Het doek ging open en daar zag hij opeens Ko van Dijk, Ank van der Moer, Ton Lutz en Ellen Vogel. En ook nog eens in kleur! Die avond werd hij wakker gekust. &#8216;Ik was ongelukkig; was nog maar kort terug in Nederland, in een gezin waar de oorlog zijn sporen had getrokken. Ik zag die wereld op het toneel en wist: dáár kan ik gelukkig worden.&#8217;
Tot een paar jaar geleden was hij nog een omkijker, zegt Nijholt. Iemand die graag over zijn schouder terugkeek naar zijn verleden. Sinds vier jaar is dat veranderd. &#8216;Door die kanker gebéúrt er iets met je, hoor.&#8217; Op een ochtend in oktober 2004 gaf hij opeens een mondvol bloed op. Ach, een gesprongen adertje, dacht de huisarts. De kno-arts die Nijholt vervolgens consulteerde, zei hetzelfde. Zegt u &#8216;ns A, mijnheer… Zie je wel, niks aan de hand. Zijn huisarts in Frankrijk &#8211; waar hij het grootste deel van het jaar woont &#8211; vertrouwde het niet. &#8216;Hij zei: &#8220;Er zit een ontsteking achter je amandelen. Laat daar in Holland eens naar kijken.&#8221;&#8216; Zijn huisarts in Amsterdam zag hem al weer aankomen… &#8220;Willem, ik heb je al gezegd: het is een gesprongen ader!&#8221; En dezelfde kno-arts van vijf maanden daarvoor kwam opnieuw niet verder dan een achteloos spateltje in zijn keel. &#8216;Ik zei: &#8220;Maar ik vóél dat ik ziek ben.&#8221;&#8216; Hij ziet hem nog meewarig glimlachen: ach ja, jullie acteurs… &#8216;Echt, ik ben niet meer verbaasd dat er soms dokters worden geslagen.&#8217;
Het was een navrant toeval dat hij net in diezelfde periode in de kinderfilm De Griezelbus speelde. Daarin was hij een vampier, die voortdurend een mond vol bloed heeft. &#8216;Ik moest steeds een slokje nepbloed nemen. Ik dacht: als ik even goed schraap, heb ik het zélf. Ja, je lacht je rot af en toe.&#8217;
Uiteindelijk belde hij met de arts die door Van den Ende Producties soms geconsulteerd wordt bij musicals in het Circustheater in Scheveningen. Daar kon Nijholt nog diezelfde middag gescand worden. Hij kon meekijken op de monitor. Zijn duim en wijsvinger spreidend: &#8216;Er zat zó&#8217;n ei.&#8217; Eigenlijk schrok hij niet eens zo heel erg. &#8216;Ik dacht vooral: zie je nou wel. Ze vinden me vaak lastig, maar ik krijg wel altijd gelijk.&#8217; Drie dagen later volgde de uitslag. &#8216;Die dokter zei: &#8220;Ik heb een ellendige mededeling.&#8221; Ik zag Ben (Nijholts partner, CV) ter plekke veertig jaar ouder worden. Ik zei alleen maar: wanneer kunnen we beginnen met de behandeling?&#8217;
Wel een cynische speling van het lot; iemand die zijn hele carrière heeft gezongen, wordt juist op die plek getroffen.
&#8216;Ja, en niet alleen in mijn carrière. Ik zing altijd. Ik zing al als ik opsta. Echt, ik ga ooit zingend het graf in. En dan zit het uitgerekend dáár. Een intens valse streek van moeder natuur. &#8220;Zó, zing jij zo lekker, jongetje? Ik zal joueens even een pets verkopen!&#8221;&#8216;
Bent u bang geweest?
&#8216;Heel bang.&#8217;
Hebt u wel altijd geloofd in de goede afloop?
&#8216;Nee. Mijn vader en moeder zijn allebei gestorven aan kanker. Dan denk je: en nu ik. De eerste week van de bestraling viel ik negen kilo af. En dan die pijn… Je slikt de hele dag. Ik heb nog steeds een schrale mond door de bestraling.&#8217;
Wanneer kreeg u weer een horizon terug?
&#8216;Vrij lang daarna. Ik ging beter slikken. Maar ik wist wel: ik kan geen grote rol meer spelen. Ik probeerde me groot te houden. De allereerste keer op die tafel bij de bestraling lag ik te zingen: If my friends could see me now. Fluiten in het donker, dat was het. Maar zo ben ik. Dat heb ik geleerd in het kamp: overleven doe je zelf.&#8217;
Op schoot bij de dood
Maanden daarna had hij geen stem. Als een vaatdoek lag hij hier op de bank. Hij kon alleen gemalen of gezeefd voedsel eten. Drinken moest met een rietje. Godzijdank had hij zijn boeken, zegt Nijholt. Hij is een hartstochtelijk lezer. &#8216;Ik ben momenteel helemaal in Brakman. Die táál, die schitterende taal. Hij sleept je mee naar de krochten van zijn hallucinaties.&#8217;
En dan was Ben er natuurlijk, zijn reddingsboei. &#8216;Lag ik hier versuft op de bank, kwam die schat weer aan met allemaal lekkere hapjes. Net die ene appelmoes, die hij zelf helemaal niet lust. Of met een mooie dvd. Zonder hem had ik het niet gered. Ik heb in die tijd wel geconstateerd dat ik veel ausdauer heb. En ook zelfspot. Ik weet nog dat ik met een van mijn kleinkindjes op schoot zat (zo noemt Nijholt de kleinkinderen van zijn zus &#8211; CV). Er werd een foto van ons gemaakt. Zag je zo&#8217;n lekker dik, blozend kindje op schoot bij een totaal vermagerde man. Ik dacht: kijk eens aan, het jonge leven op schoot bij de dood. Ik vond mezelf echt een pierlala.&#8217;
Was u dicht bij de dood?
&#8216;Heel dicht. Ik kon zijn adem ruiken. Je krijgt opeens het gevoel dat je de dingen voor het laatst ziet. Dat je de bomen niet meer zult zien uitbotten, dat er voor jou nooit meer een herfst zal zijn. Dat is intens beklemmend.&#8217;
Hebt u toen ook omgekeken naar uw carrière?
&#8216;Nee. Hoewel ik nog wel gedacht heb aan Higgins en My Fair Lady. Toen ze de eerste repetitie hadden, heb ik ze allemaal vanuit de grond van mij hart succes toegewenst. Op de avond van de première lag ik in Frankrijk in mijn bed, met Brakman, stilletjes te hopen op een telefoontje. Maar niemand belde me. Dat heeft me enorm geraakt. Dat gevoel van: ik doe niet meer mee, ik ben niet meer van nut.&#8217;
Wat betekent dat dan?
&#8216;Dat je in je leven steeds meer schraapsel van je gevoel afhaalt.&#8217;
Hebt u veel geschraapt?
&#8216;Heel veel. Ik heb vaak moeten denken aan dat liedje van Henk Westbroek: Vriendschap is een illusie. Toen het uitkwam, dacht ik: leuk gevonden. Nu weet ik: het is een waarheid als een koe. Bij nader inzien voel ik me door sommige mensen toch wel misbruikt.&#8217;
&#8216;Bij Joop heb ik voor het eerst ontdekt wat ik geldelijk waard was. &#8220;O? Kan ik dát verdienen?&#8221; Daarvoor zijn mij echt de kloten afgesneden. Na het eerste seizoen Foxtrot kochten Harry Bannink en Annie Schmidt allebei een nieuw huis en (producent) John de Crane zelfs zijn vijfde pand. En ik moest twee maanden de WW in. Hé, lúíster je? Twee maanden de WW in! Toen voelde ik me echt verneukt. Want ik stond daar wel die centen binnen te trekken. Nu lach ik erom. Had je maar niet zo stom moeten zijn.&#8217; Ja, nu zullen anderen wel denken, o, daar heb je Willem Nijholt weer. Want het kleeft hem al zijn hele loopbaan aan: dat etiket van zeuren, van de eeuwige zeikerd. &#8216;Terwijl ik dat he-le-maal niet ben.&#8217;
Bent u lastig om mee om te gaan?
&#8216;Néé! Néé! Ik ben nauwgezet. Ik stond ooit met Conny Stuart in een groentewinkel. Conny wilde twee gelijkvormige aardappelen hebben. Die had ze nodig om te poffen. Nee, die was niet goed; die was te klein en die te groot. &#8220;Goh, mevrouw Stuart,&#8221; zei de groenteman, &#8220;u bent wel lastig, hoor.&#8221; &#8220;Nee mijnheer,&#8221; zei Conny toen streng, &#8220;Ik ben nauwgezet.&#8221; Dat heb ik ook. Het is die man zijn vak om twee gelijksoortige aardappelen te vinden. Zoals het mijn vak is om mensen even hun dagelijkse sores te laten vergeten. Daar doe ik alles voor. Dus als een collega bij een repetitie elke dag te laat is, dan zég ik daar wat van. Ik repeteerde in Den Haag met een actrice die elke dag een halfuur te laat kwam. Ik zei: &#8220;Realiseer jij je eigenlijk wel dat je elke dag pas om half twaalf binnenkomt, terwijl ik al om acht uur in de trein zit?&#8221; Ja, dat was lastig, want haar wekker deed het niet. Goed, zei ik, dan zal ik je vanaf morgen elke dag om acht uur bellen. Wóédend was ze: &#8220;Zie je nou wel dat je lastig bent.&#8221;&#8216;
Dat is ook raar van ouder worden, zegt Nijholt: het verleden tekent zich steeds scherper af. Die drie jaar dat hij in het jappenkamp zat &#8211; van zijn achtste tot zijn elfde &#8211; lijken alleen maar uit te dijen. &#8216;Die periode heeft mij voor een groot deel bepaald. Ik leerde al jong hoe mensen werkelijk zijn. Je zit tussen mensen die verrekken van de honger, die voortdurend lelijk tegen elkaar doen. Dan zou je toch zeggen dat je later alleen maar wantrouwen kunt voelen.&#8217;
Uw ouders, broertje en zusje en u zaten drie jaar in het kamp. Konden jullie na de oorlog nog samen een gezin zijn?
&#8216;Nee. Dat was voorgoed voorbij. Er zaten vijf beschadigde mensen bij elkaar die angstvallig zwegen over wat hun was overkomen.&#8217;
Wanneer kocht u uw eerste Japanse auto?
&#8216;Dat was heel raar. Ik reed mijn auto total loss, en had met spoed een nieuwe nodig. De enige die ik snel kon krijgen, was een Datsun. Ik ging met die wagen mijn tante opzoeken in Hengelo. Zij had ook in het kamp gezeten. Ze keek naar mijn auto en zei: &#8220;Willy, als je moeder nog zou leven, zou haar hart breken.&#8221; Heb ik hem de volgende dag verkocht.&#8217; Ja, dat ontroert hem nu weer hevig. &#8216;Ik was erbij dat na de oorlog een Jap in een auto bij Soestdijk stopte en aan mijn moeder vroeg: &#8220;Palace? Palace of queen?&#8221; Mijn moeder zei: &#8220;Nippon?&#8221; En spuugde hem een grote klodder in het gezicht.&#8217;
Dat kamp moet uw karakter mede bepaald hebben.
&#8216;Dat kan haast niet anders. Ik was in het kamp zo wantrouwig geworden. Door dat kamp rubriceer je mensen: dat is een veelvraat en dat een meevreter. Dat is een opportunist, en dat is een echte op wie je kunt vertrouwen. Mijn moeder zei: &#8220;Straks als we in Holland zijn, wordt alles weer fijn. Daar is alles leuk en zijn de mensen aardig.&#8221; Dat viel in werkelijkheid natuurlijk ontzettend tegen. En ik moest met mijn dertien jaar gewoon weer terug naar de lagere school. Dat blijft je altijd achtervolgen: het gevoel dat je achter de feiten aan loopt. Ik heb geen goede opleiding gehad. Terwijl ik dolgraag Nederlands had willen studeren.&#8217;
Wel frappant dat u nu die Lofrede op &#8216;Oeroeg&#8217; doet. Daarmee lijkt de cirkel rond.
&#8216;Beslist. Terwijl ik Oeroeg toen het uitkwam niet wilde lezen. Want Indië, dat was het kamp. Nu ik vijfenzeventig ben, kom ik terug met het verhaal van die Indische jongen. Kan het mooier? Mijn enige angst is of dat wat ik geschreven heb ook fysiek kan voordragen. Lukt het met mijn keel, houdt mijn stem het wel? Dat maakt me soms onzeker. Dat is het nadeel van ouder worden; naarmate je het langer doet, weet je ook steeds beter wat er mis kan gaan.&#8217;

‘Laat ze ‘ns wat zien!’

‘Ik heb eruit gehaald wat er in zat’

Sjuul Paradijs over zijn Telegraaf

‘Niet dat verbetene. We zijn de SP niet’

Interview Andries Knevel
Ja hoor, het gaat weer goed met hem, zegt Andries Knevel. De nadruk ligt op het woordje &#8216;weer&#8217;. Want het geldt nog maar sinds kort. &#8216;De tijd moest zijn werk doen,&#8217; zegt de EO-presentator opvallend plechtig. Aan zijn gezicht is te zien dat hij het meent. Die plechtigheid zal het hele gesprek doordesemen. Sinds hij op 3 februari een deel van de EO-achterban diep schokte door op televisie te beweren dat de aarde niet in zes dagen is geschapen, maar is ontstaan in een proces van miljarden jaren, heeft Knevel zijn mond stijf dicht gehouden. Nu, twee maanden later, acht hij de tijd voor het eerst rijp om te reageren.
Het begon allemaal zo onschuldig. Het leek hem een goed idee om een televisieprogramma te maken naar aanleiding van het Darwinjaar, &#8216;een uitzending over schepping en evolutie&#8217;. Eigenlijk had de EO mee willen varen op het schip waarmee de VPRO dit jaar de reis van de Beagle reconstrueert. Dat zou fantastisch zijn geweest, glundert Knevel. &#8216;Zie je het voor je? De EO die met de VPRO meegaat naar de Galapagoseilanden. Zo wilden we laten zien dat ook christenen geïnteresseerd zijn in wetenschap.&#8217; Maar de VPRO voelde er weinig voor.
Nou ja, dan zou de EO wel iets op eigen kracht doen. Op 6 januari kwam de aftrap in Knevels eigen programma Het Elfde Uur, met een debat over de evolutietheorie. Daarna volgde een documentaire. In dat programma vertelde Knevel dat hij langzaam tot het besef was gekomen dat de aarde niet in zes dagen is geschapen. Tot zover niks nieuws onder de zon. Daar had hij al eerder over geschreven en op televisie over gepraat. Maar aan het eind van het programma maakte hij een fatale vergissing. Op verzoek van de programmamaker tekende hij een verklaring waarin hij publiekelijk erkende dat hij zijn kinderen én de kijkers met het creationisme jarenlang op een verkeerd spoor had gezet. Sterker nog, daar betuigde hij nu zelfs zijn spijt voor. Stom, stom, stom. &#8216;Die verklaring had ik natuurlijk nóóit moeten tekenen. Ik had op zijn minst die spijt-zin eruit moeten halen.&#8217;
Een daverend onweer
Toen hij op 3 februari &#8217;s avonds vlak voor aanvang van de uitzending voor de televisie zat, voelde hij al nattigheid. &#8216;Ik zei tegen mijn vrouw: &#8220;Dit gaat helemaal mis.&#8221;&#8216; Nou, daar sprak ze hem bepaald niet in tegen. &#8216;Ze zei direct: &#8220;Sukkel, dit had je nooit zo moeten doen.&#8221;&#8216; Direct na afloop, om half twaalf &#8217;s avonds, belde zijn moeder van achtentachtig: &#8216;Daar ga je last mee krijgen, jongen.&#8217; Die nacht sliep hij vrijwel niet. &#8216;Ik voelde dat dit grote onrust te weeg zou brengen.&#8217; De volgende dag bleek dat de documentaire erg slecht bekeken was. Voor het eerst in zijn EO-carrière was hij buitengewoon opgelucht over lage kijkcijfers. Die dag bleef het rustig. Totdat er de dag daarna een sms&#8217;je binnenkwam van Trouw: &#8216;Excuses voor de kop.&#8217; Knevel siddert bij de herinnering. &#8216;Ik had de krant nog niet gezien maar wist wel: er moet iets heel ergs zijn gebeurd.&#8217;
En ja hoor, daar stond het, pontificaal: &#8216;EO neemt afstand van scheppingsverhaal&#8217;. &#8216;Vanaf dat moment was de beer los. Het Journaal bracht het, het stond groot op teletekst. Tijs (van den Brink) zei nog schertsend: &#8216;Zal ik er een foto van maken, voor je kleinkinderen?&#8217; Ondertussen bleef de telefoon maar gaan. Iedereen belde: &#8216;Van Pauw &#038; Witteman tot de krant van Westkapelle-Noord&#8217;. En EO-leden natuurlijk, die zich diep geschokt toonden over de dwalingen van hun boegbeeld. Tot grote schrik van de talkshowpresentator zelf. &#8216;Ik was verbijsterd over wat ik blijkbaar had losgemaakt.&#8217;
Hij had het geluk dat hij net die week naar Israël zou vertrekken, voor een programma rondom de verkiezingen. Dat was wel goed voor hem; even ver weg van het tumult. Die uitzending werd tot overmaat van ramp een drama. Technisch ging ongeveer alles mis wat er maar mis kan gaan. Ook omdat het noodweer was. Máánden had het niet geregend, maar net toen Knevel de uitzending opende, barstte er een daverend onweer los boven Jeruzalem. Over symboliek gesproken… En ook in Israël blééf zijn telefoon maar gaan. &#8216;Ik dacht: ik ga terug. Wat dóé ik hier?&#8217; Maar eenmaal terug kon hij alleen maar denken: zat ik maar weer in Israël. &#8216;Het was allemaal nog veel erger dan ik dacht. Werkelijk massale aandacht in de christelijke én de seculiere pers. Ik dacht nog: wie ben ik nou helemaal? Daarnaast bleek de achterban zeer verontrust.&#8217;
Welke reactie was het ergst?
&#8216;Er zijn door sommigen uit de achterban heel erge dingen over mij gezegd en geschreven. Ik heb het niet allemaal gelezen. Bewust niet. Dat durfde ik niet goed. Ik heb wel een spijtverklaring laten opnemen in Visie (het programmablad van de EO). Ik had er de avond van de uitzending al verschrikkelijke spijt van. Ik zag mezelf en dacht: wat is dít slecht, jongen. Die verklaring was een blunder. Ik had een uur genuanceerd zitten praten, maar daar bleef door die verklaring niks van hangen. Tja, de macht van het beeld, hè.&#8217;
Hoe kan zo&#8217;n ervaren televisiemaker zich daar zo in vergissen?
&#8216;Hoe moet ik dat nou uitleggen? De keeper heeft negenentachtig minuten vlekkeloos gespeeld. De ene na de andere fantastische redding. En net die allerlaatste minuut glipt er een knullig rollertje door zijn handen. Wat is dat dan? Onoplettendheid? Vermoeidheid?&#8217;
Daar moet Van der Sar echt niet mee aankomen.
&#8216;Zo is het. Daarom heb ik mijn excuses aangeboden. Niet om tactische redenen, maar omdat ik het zo voelde.&#8217;
Wat speet u dan precies? Dat u die mensen had geschokt of wat u had gezegd?
&#8216;Het spijt me intens dat ik ze geschokt heb. Ik neem geen afstand van wat ik over het ontstaan van de aarde gezegd heb. Hooguit van de gebruikte woordkeuze. Mijn bedoeling was goed: ik wilde laten zien dat er geen conflict is tussen geloof en wetenschap. Je kunt gelovig zijn en ook een prima bètawetenschapper. Dat raakt elkaar natuurlijk wel op een aantal punten. Hoe oud is de aarde, hoe oud is het heelal? Dat zijn belangrijke vragen. Maar ik had de achterban niet nodeloos moeten kwetsen. Ik had de discussie veel tactvoller op gang moeten brengen.&#8217;
Waarom dacht u niet: dat is dan maar jammer dat sommigen gekwetst zijn? Je kunt niet iedereen naar de mond praten.
&#8216;Weet je, ik werk hier eenendertig jaar. Ik voel me geweldig verbonden met de achterban. Ik vind het zo naar dat ik die mensen onrustig heb gemaakt. Ik ben mijn doel &#8211; een open discussie over dit onderwerp &#8211; totaal voorbijgeschoten. Daarmee heb ik het voor de EO voor maanden verknoeid. Ik moet mij voorlopig buiten de discussie houden. Ik ben aangeschoten wild.&#8217; Tegelijkertijd was hij teleurgesteld in de achterban, erkent hij. &#8216;Ik heb mij jarenlang in het publieke debat ingezet voor het geloof. Ik heb geprobeerd troostrijke programma&#8217;s te maken. Dan maak je één grote fout en …BOING! Dat ik daar zo hard op werd afgerekend viel me toch ook behoorlijk tegen.&#8217;
Toen de EO twee jaar geleden een natuurserie van Richard Attenborough uitzond, werd het laatste deel &#8211; over de evolutie &#8211; achterwege gelaten. Wat vond u van die beslissing?
&#8216;Ik denk dat we dat deel best hadden kunnen uitzenden, maar wel met een debat er achteraan. Voor uitzending zonder debat zou ik niks gevoeld hebben. Hier was de evolutietheorie een levensbeschouwing geworden die elk ander geloof uitsloot.&#8217;
De conclusie was: de EO is blijkbaar bang voor discussie.
&#8216;Nee. Nee, echt niet. We zijn helemaal niet bang voor discussie. We voeren &#8216;m alleen wel wijs. Althans… meestal.&#8217;
Jan Marijnissen
Hij kreeg niet alleen hoon over zich heen, haast Knevel zich te verklaren. Zo was het nou ook weer niet. De allereerste opbeurende reactie kwam van Jan Marijnissen. Knevel is er zichtbaar trots op. &#8216;Jan mailde iets als: &#8220;Andries, dapper dat je het gezegd hebt. Er zal heel wat over je heen komen. Dat heb ik ook wel eens meegemaakt. Hou je taai.&#8221; Dat vond ik erg leuk. Jan en ik hebben een héél goede band. En ik kreeg aardige reacties van anderen. Huub Oosterhuis stuurde ook een hartverwarmend berichtje. Dat deed me goed.&#8217;
Voor Huub Oosterhuis staat niet eens onomstotelijk vast dat Jezus echt bestaan heeft.
Merkbaar geschrokken: &#8216;Oh, maar in dat kamp wil ik beslist niet getrokken worden.&#8217;
Misschien is dit wel het begin van het hellende vlak, van de algehele afbrokkeling.
Ferm: &#8216;Nee! Geen sprake van. Het geloof is voor mij een schitterend mozaïek. Als je een paar steentjes omdraait blijft het nog steeds even prachtig. Het is geen Domino Day, waarbij steentjes alleen maar kunnen omvallen.&#8217;
Vanaf nu moet u natuurlijk op eieren lopen.
&#8216;Ik moet voorzichtig zijn met de dingen die ik zeg. Ik heb bewust twee maanden mijn mond gehouden.&#8217;
Voormalig EO-directeur Henk Hagoort zei onlangs in &#8216;de Volkskrant&#8217; dat hij in zijn EO-tijd altijd een steentje op zijn maag voelde. Altijd voelde hij de ogen van de achterban over zijn schouder meekijken.
&#8216;Ik heb daar minder last van. Misschien omdat ik me meer met de conservatieve achterban verwant voel dan Henk. Je houdt er gewoon altijd rekening mee. In je woordkeus, in je programma&#8217;s en in de gasten die je kiest. Je houdt altijd rekening met de breedte van de achterban.&#8217;
Om iedereen maar te vriend te houden?
&#8216;Wij hebben twee doelen als EO: het evangelie verkondigen en de achterban bedienen. Zo eenvoudig ligt het.&#8217;
Er zullen in die achterban wel meer mensen denken zoals u. Waarom hebben die u niet openlijk gesteund?
&#8216;Ik heb inderdaad niet al te veel steun gehad van mensen die het met me eens zijn. Wel via de mail, maar niet in het openbaar. Dat vond ik erg jammer, maar ik kon er weinig aan doen. Waarschijnlijk waren ze toch behoorlijk geschrokken van de reacties.&#8217;
Verschillende slaapkamers
De affaire is, erkent Knevel, een schram op zijn ziel. &#8216;Maar schrammen gaan uiteindelijk weer over.&#8217; Hij moet er verder maar niet meer te lang bij stilstaan. Sterker nog, dat kán niet eens. Knevel moet er op volle kracht tegenaan. Vanaf 18 mei zal hij met Tijs van den Brink weer negen weken Knevel &#038; Van den Brink presenteren. Geen sinecure, zo blijkt uit Knevels onlangs verschenen boek Is het waar? Daarin beschrijft hij hoe slopend het is om een dagelijks late night programma te maken: &#8216;Wekenlang bijna monomaan werken in een knellend dag- en nachtritme. Ik zeg echtgenote Rietje gedag, want we zullen elkaar pas weer aan het einde van de week zien. We hebben ook maar besloten om in verschillende slaapkamers te gaan slapen teneinde elkaar niet te storen bij het nachtelijk naar bed gaan of er &#8217;s morgens vroeg uit moeten.&#8217;
Wat dat betreft heeft hij groot ontzag voor Jeroen Pauw en Paul Witteman. &#8216;Vooral in fysiek opzicht. Die zitten er acht maanden lang, met een pauze van maar twee weken. Iedere avond opnieuw móéten ze weer. Dat is loodzwaar.&#8217;
Daar spreekt vooral een ongelofelijke geldingsdrang uit.
&#8216;Zou kunnen. Maar ze vinden het ook gewoon fijn om die programma&#8217;s te maken.&#8217;
Uw boek laat ook zien hoe enorm u bezig bent met kijkcijfers. Wanneer de uitzending een keer overlapt wordt door een Champions Leaguewedstrijd schrijft u nadien: &#8216;Inderdaad een heel slechte nacht gehad, met veel gedraai en weinig slaap. Ik voel me schuldig.&#8217;
&#8216;Tja, het werd verlenging en daarna volgden er strafschoppen, met Van der Sar in het doel. Wouter Bos was te gast. Ik zag hem denken: daar gaat mijn interview. Dan voel ik me plaatsvervangend schuldig. Bij Knevel &#038; Van den Brink speelden die kijkcijfers aanvankelijk een extra grote rol. Omdat Tijs en ik toch moesten laten zien dat we het óók konden.&#8217;
Zijn Pauw en Witteman journalistiek van grotere statuur dan jullie?
&#8216;Zo worden ze wel beschouwd. Niet door mij. Ik vind ons beslist gelijkwaardig. Maar ja, wij beginnen als EO toch nog vaak met een 1 &#8211; 0 achterstand. Wat dat betreft lijd ik soms aan het calimerocomplex. Ik wist vooraf: ook al halen we hetzelfde niveau als zij, dan nog zullen mensen anders naar ons kijken. Omdat wij van de EO zijn.&#8217;
Wat doen jullie anders dan zij?
&#8216;Bij ons gaat het gesprek meer over de hele tafel. Wij bespelen meestal meer het gehele veld. En wij interviewen vanuit een andere identiteit.&#8217;
U stelt andere vragen?
&#8216;Soms. Wij hadden Gerard Joling aan tafel. Ik wist eerst niet wat ik met hem aan moest. Toen bleek dat zijn broer voorganger is bij de pinkstergemeente. Dus dan vragen we wel iets over de Toppers, maar daarna toch: &#8220;Wat voor gesprekken voert u met uw broer?&#8221; Dat maakt het wezenlijk anders.&#8217;
Het verschil is ook dat er bij jullie erg weinig gelachen wordt.
Verbaasd: &#8216;Is dat zo? Nou, wij hebben echt wel geprobeerd te lachen, hoor.&#8217;
Dat hebt u zo erg adequaat uitgedrukt.
&#8216;Oké, die haal ik dan terug.&#8217;
Jullie zijn ernstigere mannen.
&#8216;Paul is ook een zeer ernstig mens. Jeroen heeft de gave er met een lach doorheen te fietsen. Dat probeer ik ook. Soms.&#8217;
Wat voegt u toe aan Tijs van den Brink?
&#8216;Zonder Tijs te willen diskwalificeren: iets meer empathie. Tijs gaat als scherpzinnige interviewer recht op zijn doel af, ik ga wat meer op mijn gevoel af. Die twee stijlen vullen elkaar aardig aan.&#8217;
U noteert in uw laatste boek: &#8216;In de stilte van de avond vraagt Rietje me: &#8220;Hoe lang wil je nog doorgaan op tv?&#8221; We zitten bij een glas wijn en Elvis Presley te mijmeren. Ze weet dat &#8216;Knevel &#038; Van den Brink&#8217; niet helemaal mijn ding is, en ziet op tegen weer een seizoen &#8216;Het Elfde Uur&#8217; en &#8216;Knevel &#038; Van den Brink&#8217;, met alle positieve en negatieve publiciteit daaromheen.&#8217; Waarom is &#8216;Knevel &#038; Van den Brink&#8217; niet uw ding?
&#8216;Dat heb ik altijd gevonden. Het is gewoon niet mijn favoriete programma. Ik zag drie jaar geleden een gat in de programmering van Pauw &#038; Witteman. Ik mailde naar Tijs: hé, zullen wij in dat gat Knevel &#038; Van den Brink gaan maken? Tot mijn stomme verbazing kregen we die kans. Het jaar daarop kregen we zelfs nog meer uitzendingen. En dit jaar hebben we opnieuw een week meer.&#8217;
En toch is het geen kindje waar u veel van houdt.
&#8216;Soms denk ik: ik zou wat diepgaandere gesprekken aan die tafel willen. Ella Vogelaar verweet Paul Witteman dat hij vaak de populist speelt. Dat herken ik. Je hebt de neiging om in die late avond oppervlakkig te worden.&#8217;
De late avond is toch bij uitstek het moment voor verdieping?
&#8216;Vind ik ook. Maar door de doem van het format ontsnap je niet aan korte gesprekjes. Dit seizoen wil ik het reflectiever maken. Met meer verdiepende vragen. Nog dieper ingaan op het feit dat de broer van Gerard Joling elke dag voor hem bidt.&#8217;
Dan die andere vraag van uw vrouw: hoe lang gaat u nog door?
&#8216;Ja, dat is een heel goede vraag als je &#8217;s avonds een glaasje wijn drinkt.&#8217;
Wat hebt u haar geantwoord?
&#8216;Dat ik regelmatig nadenk of ik nog eens een nieuwe stap in mijn leven zou moeten zetten. Nee, niet binnen de omroep. Wat steeds meer mijn hart heeft, is hulpverlening in de derde wereld. Als ik ooit nog een sprong maak, dan spring ik daar naar toe.&#8217;
Dan stopt u bij de EO?
&#8216;Weet ik nog niet. Ik acht me in elk geval niet onmisbaar bij de EO.&#8217;
Want Boomsma &#038; Van den Brink klinkt eigenlijk ook best goed.
&#8216;Zeker. Maar Knevel &#038; Boomsma ook. Ik weet het nog niet zo goed.&#8217;
Dus Andries Knevel gaat in den vreemde huizen bouwen en waterputten slaan?
&#8216;Nee, nee dat niet. Ik denk eerder aan fondsenwerving of leiding geven. Non-profit uiteraard.&#8217;
U bent nu 57. Daar moet je ook weer niet te lang mee wachten.
&#8216;Zeker niet. Maar ik zou mij tussen mijn zestigste en mijn zeventigste op dat vlak nog heel goed verdienstelijk kunnen maken. Schrijf nou niet op: Andries Knevel gaat binnenkort weg bij de EO. Het is geen keihard voornemen. Ik weet alleen dat ik er vaak aan denk. Ik besef heel goed dat er méér is dan televisieprogramma&#8217;s maken. De derde wereld zingt steeds vaker door mijn kop.&#8217;

‘Ik dacht nog: wie ben ik nou helemaal?’

<div class="wpg-element lead-bold">
Voormalig VN-redacteur Ursula den Tex (75) schreef de geschiedenis van het aristocratische geslacht Den Tex. Een familieverhaal, maar ook een portret van de liberale burgerij van de negentiende eeuw. ‘Ik wilde per se de ramen open zetten.’ 
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
Begin jaren negentig had Ursula den Tex regelmatig dezelfde droom. Ze moest voor Vrij Nederland een kleurenbijlage maken over een camping. Daarvoor diende ze natuurlijk iedereen, in elk huisje op de camping, gesproken te hebben. In haar droom stond ze te boenen in een douchecel, &#8216;met een grote zwabber met zo&#8217;n dweil eraan&#8217;. &#8216;Totdat ik bedacht, hé, ik moet ook mijn eigen huisje nog schoonmaken.&#8217; 
Ze heeft haar hele professionele bestaan als VN-redacteur vooral geluisterd. Ze liet altijd andere mensen praten. &#8216;Op een gegeven moment dacht ik, ik heb mijn eigen bagage. Ik wil eindelijk eens naar mezelf luisteren. Ik had steeds meer het gevoel dat ik twee zware koffers meezeulde, die me begonnen te belemmeren in mijn onbevangenheid.&#8217; Wat er in die koffers zat? Ze lacht uitbundig. &#8216;Vader en moeder. Mijn achtergrond, mijn jeugd. Het werd hoog tijd om die koffers uit te pakken.&#8217;
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
Toen Den Tex (75) in 1996 met de vut ging, begon ze aan het onderzoek van het omvangrijke Den Tex-familiearchief. In 2003 leidde dat tot een boek over haar moeder: Anna Baronesse Bentinck. Begin dit jaar verscheen Erfgenamen, een pakkend verslag van de geschiedenis van het geslacht Den Tex. Stuk voor stuk voorname mannen &#8211; allen met de voornaam Co (Ko) en overtuigd liberaal &#8211; waarvan er een halverwege de negentiende eeuw zelfs burgemeester van Amsterdam werd. Doordat deze Co in de adelstand werd verheven, mochten de twee daaropvolgende Co&#8217;s zich jonkheer noemen.
Uw boek is onder meer gebaseerd op egodocumenten van uw voorvaderen. Waarom hielden die alles in hun leven zo nauwgezet bij? &#8216;Ik denk dat wel meer mensen dat deden. Zij hoorden in elk geval tot de minderheid die al goed kon schrijven in een tijd dat het merendeel van de bevolking nog nauwelijks onderwijs kreeg. Het is heel verschillend wat ze hebben achtergelaten. Mijn vader was een duidelijk introverte dagboekschrijver, die zijn bekommernissen met zijn dagboeken deelde om zijn hart te luchten. Daarvóór zijn het vooral agenda&#8217;s met aantekeningen van de dag.&#8217;
Bedenkelijke nieuwigheid Den Tex noemt haar voorvaderen in Erfgenamen naar de functie die ze bekleedden: zo onderscheidt ze &#8216;de professor&#8217;, &#8216;de burgemeester&#8217; en &#8216;de bestuurder&#8217;. Alleen haar eigen vader krijgt geen titel mee. Eigenlijk bestaat Erfgenamen uit drie lagen, zegt de auteur. Het is allereerst een familieverhaal. Daarnaast is het een schets van de politieke geschiedenis in Nederland van de laatste anderhalve eeuw. &#8216;En ik laat zien hoe erfgenamen met hun erfenis kunnen worstelen. Dat zijn de grote lijnen. Mijn familie staat voor de liberale burgerij van de negentiende eeuw, ooit de grootste politieke machtsfactor in Nederland. Rond 1917, bij de invoering van het algemeen kiesrecht, was het afgelopen met die liberale overmacht. Mijn vader heeft dat als opgang en ondergang ervaren. Dat algemeen kiesrecht vond hij een uiterst bedenkelijke nieuwigheid.&#8217; Het moet voor u als meisje een vreemd besef geweest zijn om uit zo&#8217;n voornaam geslacht te stammen. Iets van: &#8216;Wij zijn bijzonder.&#8217;
&#8216;Je krijgt vooral mee dat je deel bent van een keten. Je moet daarom ook dóórgeven. Ik had eigenlijk mijn moeders linnengoed en tafelzilver moeten doorgeven aan mijn kinderen. Niet alleen dat, in feite een hele culturele erfenis. Alleen heb ik geen kinderen. Nu geef ik toch iets door. Tussen twee kaften.&#8217;
Ze mag dan officieel een aristocraat van de vierde generatie zijn, Den Tex heeft er in haar beroepsleven zelden over gesproken. &#8216;Eigenlijk was het boek over mijn moeder mijn coming out als freule. Toen ik eenmaal van huis was, heb ik er nooit meer een woord over gerept. Nergens. Je merkt namelijk dat het in de omgang een complicerende factor kan zijn. In de hoofden van mensen gaat onmiddellijk hun eigen voorstelling van &#8220;adel&#8221; spelen; die verbeeldt zich vast heel veel, die zal wel op mij neerkijken. Of ze hebben vreemde romantische beelden van rijkdom en kastelen.&#8217;
Wisten uw collega&#8217;s bij VN het? &#8216;Ja. Maar het was geen onderwerp. We spraken eigenlijk nooit over elkaars achtergrond. Het heden was zoveel interessanter. Vóór VN heb ik bij de PvdA gewerkt. De voorlichter daar was er wel door geboeid. Het leek hem een erg leuk idee als er een freule in hun Tweede Kamerfractie zou komen. Zoals ze ook hun eigen gereformeerden en katholieken hadden.&#8217;
Een excuus-freule. &#8216;Zoiets. Maar iedereen kon zien dat ik daar niet geschikt voor was.&#8217; In haar lichte huiskamer in Weesp wijst nauwelijks iets op haar adellijke afkomst. Daar, op de plank in de boekenkast, had Den Tex tot voor kort de foto&#8217;s staan van vader, moeder, zusjes, neefjes en nichtjes. &#8216;Op een dag dacht ik: wat zijn er al veel van dood. Dat vond ik dermate deprimerend dat ik ze allemaal in een doos heb gestopt. En dat schilderij,&#8217; zegt ze, naar het kleurrijke doek boven de eettafel wijzend, &#8216;daar heb ik mijn grootmoeder voor verkocht.&#8217; Het portret van de jonggestorven Cateau Biben had altijd bij haar opa in huis gehangen. Later gaf haar vader het een centrale plek in haar ouderlijk huis. Nadien verhuisde het met Ursula mee. &#8216;Maar ik wilde het niet meer.&#8217; Ze kon het verkopen aan het Amsterdams Historisch Museum. &#8216;Ik heb er een Lucebert voor gekocht. Dat leek me een goed tegengif.&#8217;
Had u dan tegengif nodig? &#8216;Jazeker. Al die geesten die om je heen staan te jammeren… Ik wilde niet langer gedomineerd worden door de doden.&#8217;
Fantoompijn Dat is het curieuze aan mensen die in hun eigen familiegeschiedenis duiken, zegt Den Tex. &#8216;Het heeft een raar soort magie. Het is heel gek om in het huis van de burgemeester van Amsterdam het portret van mijn betovergrootvader met vrouw en kind te zien hangen. Er zit per definitie iets raars in het contact met overledenen die familie van je zijn. Dat iemand zegt: &#8220;Ja mevrouw, het graf van Gerrit Vrieze (een van haar voorvaderen uit de negentiende eeuw, CV) staat op uw naam.&#8221; 
Onbehaaglijk, zo&#8217;n dode die opeens in je nek komt blazen. Die Gerrit Vrieze zit voor een zestiende in mijn genen. Als je daarover nadenkt, voel je bijna een soort fantoompijn. Je hebt die man nooit ontmoet, en toch heb je iets met elkaar te maken. Daarom vond ik het zo belangrijk om ook steeds de verbinding naar de politieke geschiedenis te leggen. Ik wilde per se de ramen open zetten, naar de tijd en naar de grote geschiedenis. Ik vond het bijvoorbeeld fascinerend om vanuit het familieperspectief de ontwikkeling van onze parlementaire democratie te volgen. Zonder die blik had ik het werk verstikkend gevonden. Eigenlijk deed ik mijn onderzoek zoals een kind de wereld leert kennen: in steeds wijdere cirkels. Tot het voorgoed de deur uitgaat.&#8217;
Niet dat al die voorvaderen over haar schouder meelazen. Zo was het nou ook weer niet. Al werd het naarmate ze dichter bij het heden kwam, voor haar steeds benauwder. &#8216;Zo lang met je familie bezig zijn, geeft het gevoel dat je ook krijgt als je met de Kerst een week bij familie gaat logeren. De eerste twee dagen is het leuk, maar daarna móét je nog vijf dagen.&#8217;
De vader van Ursula was de laatste mannelijke Den Tex in de keten. Een conservatieve liberaal, die zeer beducht was voor de opkomst van het socialisme. Hij was burgemeester, eerst van Diepenheim, later van Bloemendaal. Geen onaardige carrière, maar toch een loopbaan die in het niet viel bij die van zijn voorouders. Dat realiseerde hij zich terdege, blijkt uit de dagboekaantekeningen die zijn dochter in Erfgenamen citeert.
&#8216;Uiterlijk is mijn positie zeer aantrekkelijk, burgemeester van een welvarende buitengemeente, hoofd van een aardig gezin, niet onbemiddeld en gezond van lichaam en geest. Het is misschien niet zozeer mijn toekomst, die mij ontevreden stemt als wel mijn verleden. En dan wel het verleden van mijn geslacht. Maatschappelijk sta ik niet waar mijn vader stond en de afstand, die mij van de positie van mijn grootvader scheidt, is zeer groot.&#8217;
De laatste Co den Tex ging duidelijk gebukt onder zijn afkomst, denkt zijn dochter. &#8216;Die erfenis van de status die op hem woog, maakte dat hij uiteindelijk zijn eigen bestaan niet kon accepteren. Dat trok hem in een diepe melancholie. Ik weet niet wat hem meer bepaald heeft: de rouw om zijn moeder die hij nooit gekend heeft of de rouw om zijn verloren status.&#8217;
In de jaren dertig van de twintigste eeuw bleek Co den Tex ook vatbaar voor het fascisme. In zijn dagboek citeerde hij in 1934 geestdriftig uit Der Kampf als inneres Erlebnis van Ernst Jünger, een schrijver wiens gedachtegoed door Hitler hogelijk geapprecieerd werd. Of hij ook echt een fascist was? &#8216;Volgens gangbare linkse normen van de jaren zestig, zeventig, die toen ook de mijne waren, was iemand die hield van uniformen en wapens en voor recht en orde was zonder meer een fascist, of in elk geval zwaar verdacht. Die verdenking, dat spoor, de verbanden met mogelijk fascisme heb ik in het onderzoek voor mijn boek gevolgd. Het betreft één kant van mijn vaders gecompliceerde persoonlijkheid, zijn donkere kant. Hij was ook een oprechte liberaal en een gevoelig mens, tegelijk een melancholicus en levensgenieter.&#8217;
In zijn dagboek stak Co den Tex ook zijn antisemitisme niet onder stoelen of banken. &#8216;Het zal wel steeds de oude geschiedenis blijven: de jood gebruikt zijn hersenen en zijn geduld om den Christen eronder te krijgen &#8211; dan smijt de Christen den jood er met geweld uit en de jood roept schande.&#8217;
Toch schrok zijn dochter niet echt van de opvattingen van haar vader. &#8216;Het was niet nieuw voor mij. De schok daarover had ik al veel eerder geabsorbeerd. Hoe gek dat ook klinkt: dat waren geen unieke opvattingen in zijn kringen. Hoe alledaags of uitzonderlijk zijn antisemitisme was, kan ik niet beoordelen. Er bestaat geen onderzoek waar ik dat aan kan toetsen.&#8217;
U schrijft: er was een vader van vóór, een vader van in de oorlog en een vader van na de oorlog. &#8216;Mijn vader is in de oorlog twee jaar geïnterneerd geweest. De Duitsers gijzelden vooraanstaande Nederlanders die eventueel bij sabotageacties tegen de bezetter als represaille konden worden gedood. Daar zat hij bij. Na zijn terugkomst werd hij voor mij een nog grotere held dan hij al was. Dat is hij lange tijd gebleven.&#8217;
Hebt u een nieuwe vader ontmoet? &#8216;Meer een oude vader die terugkwam.&#8217;
Wat kwam er het meest terug? &#8216;Dat ik toch wel heel veel van hem gehouden heb. En ook veel treurigheid; wat een nodeloos verdriet allemaal. Als hij het leven genomen had zoals het was, als hij zichzelf geaccepteerd had, dan was het zoveel makkelijker voor hem geweest. Hij had genoeg talenten. Ik voelde me als meisje verantwoordelijk voor zijn ongeluk. Ik wist dat hij zijn moeder nooit gekend had. Dat vond ik zó zielig. Ik voelde me een beetje de moeder van mijn vader. Eigenlijk is dat natuurlijk niet goed voor een kind.&#8217;
Uw vader stierf in 1964. Hij heeft niet meer meegemaakt dat u redacteur van VN werd. &#8216;Nee. Wel dat ik bij de PvdA ging werken. Toen sprak hij de historische woorden: &#8220;Ach, de PvdA is tegenwoordig ook een nette conservatieve partij.&#8221; Mijn moeder zei: &#8220;Als je er maar gelukkig wordt.&#8221; De keuze voor de PvdA en VN was voor mij ongetwijfeld een manier om me los te maken, om me af te zetten tegen mijn afkomst. Toch heb ik het nooit als een echte tegenstrijdigheid gevoeld. Ik kwam een keer VVD-senator Van Riel tegen die zei: &#8220;Hoe komt zo&#8217;n net meisje nu bij VN terecht?&#8221; Ik had natuurlijk moeten antwoorden: &#8220;Dat komt omdat ik thuis zelfstandig heb leren denken.&#8221; Maar dat bedacht ik pas later.
In mijn eerste jaar bij VN maakte ik de ondergang van de rode familie mee met de ineenstorting van Het Vrije Volk. Dat is óók een familiegeschiedenis. De Rode Burcht op het Amsterdamse Hekelveld waar Het Vrije Volk werd gedrukt, was het symbool van de eenheid en het succes van de beweging. Ik kwam er vaak, eerst voor het PvdA-drukwerk, later voor Vrij Nederland. Toen het bedrijf geliquideerd werd, maakte ik het einde van een wereld mee, traumatisch voor ieder die er werkte. Het heeft veel indruk op mij gemaakt.
In mijn boek beschrijf ik hoe opeenvolgende generaties van de liberale Den Texen geconfronteerd worden met het socialisme in zijn verschillende vormen, door de tijd heen, van relletjes en stakingen, van parlementaire oppositie tot aan Vadertje Drees. Dit laatste hoofdstuk van de rode familie had ik nog aan mijn eigen geschiedenis kunnen toevoegen.&#8217;
Geen toekomst Co den Tex kreeg drie dochters &#8211; géén zoon &#8211; en bezegelde daarmee onbedoeld het einde van zijn familielijn. Hij betreurde het buitengewoon dat hem geen zoon ten deel was gevallen. In 1955 concludeert hij in zijn dagboek bitter: &#8216;Met mij sterft mijn tak uit. Ik heb geen toekomst.&#8217; Of zijn dochter dat geen belediging vond? Den Tex schudt het hoofd. &#8216;Mijn vader bracht het nogal ruw onder woorden. Maar dat gevoel was redelijk algemeen. Ik herinner me nog een column van Rinus Ferdinandusse over de reacties die hij kreeg nadat hij voor de tweede keer vader van een dochter was geworden. De toon van die reacties was vooral meelevend en zelfs troostend.&#8217;
Toch is het vervelend als je vader zoiets zegt. &#8216;Ik heb het vooral als heel wreed tegenover mijn moeder ervaren. We moesten vaak ook om hem lachen, hoor. We zagen wel dat hij de dingen erg zwaar op de hand benaderde. Voor het overige vind ik het geen interessant onderwerp om verder uit te melken.&#8217;
Is het toeval dat u dit boek pas gepubliceerd hebt nadat ook uw laatste zus was overleden? &#8216;Het heeft zijn tijd nodig gehad. Ik ben langzamerhand ook knap oud.&#8217;
In elk geval zijn er geen andere ogen meer die dwingen. &#8216;Dat scheelt misschien. Ik weet wel dat mijn oudste zusje nog graag mijn boek gelezen had, maar het is mij niet gelukt het voor haar dood af te maken.&#8217;
Hebt u als dochter nog dingen weggelaten om uw ouders te beschermen? &#8216;In het boek over mijn moeder heb ik het verslag van haar huwelijksnacht weggelaten. Dat vond ik toch te ver gaan.&#8217;
Bent u uw ouders beter gaan begrijpen door het schrijven van die boeken? &#8216;Schrijven is altijd een proces van beter gaan begrijpen. Je ordent de warboel in je hoofd, je laat de verwachtingen los die je nog van je ouders zou kunnen hebben. Mijn moeder is niet de moeder geweest die ik had willen hebben. Mijn vader heeft mij het leven niet makkelijker gemaakt. Maar het is zoals het is.&#8217;
U hebt &#8216;Erfgenamen&#8217; toch ook geschreven om iets te laten zíén? &#8216;Ik heb die last van mijn vader &#8211; &#8220;ik schiet tekort tegenover mijn voorvaderen&#8221; &#8211; op mijn schouders genomen.&#8217;
Alsof het een niet uitgesproken opdracht was. &#8216;Mens, het hele verhaal gáát over een onuitgesproken opdracht! De schuld die mijn vader voelde, heb ik met dit boek ingelost. Het verhaal is verteld. Nu moeten de geesten verder niet zeuren.
Ursula den Tex, ‘Erfgenamen’, Balans, 392 pagina’s, € 19,50
</div>

Ursula den Tex: ‘Ik nam mijn vaders last op de schouders’

Interview Ursula den Tex
Begin jaren negentig had Ursula den Tex regelmatig dezelfde droom. Ze moest voor Vrij Nederland een kleurenbijlage maken over een camping. Daarvoor diende ze natuurlijk iedereen, in elk huisje op de camping, gesproken te hebben. In haar droom stond ze te boenen in een douchecel, &#8216;met een grote zwabber met zo&#8217;n dweil eraan&#8217;. &#8216;Totdat ik bedacht, hé, ik moet ook mijn eigen huisje nog schoonmaken.&#8217; Ze heeft haar hele professionele bestaan als VN-redacteur vooral geluisterd. Ze liet altijd andere mensen praten. &#8216;Op een gegeven moment dacht ik, ik heb mijn eigen bagage. Ik wil eindelijk eens naar mezelf luisteren. Ik had steeds meer het gevoel dat ik twee zware koffers meezeulde, die me begonnen te belemmeren in mijn onbevangenheid.&#8217; Wat er in die koffers zat? Ze lacht uitbundig. &#8216;Vader en moeder. Mijn achtergrond, mijn jeugd. Het werd hoog tijd om die koffers uit te pakken.&#8217;
Toen Den Tex (75) in 1996 met de vut ging, begon ze aan het onderzoek van het omvangrijke Den Tex-familiearchief. In 2003 leidde dat tot een boek over haar moeder: Anna Baronesse Bentinck. Begin dit jaar verscheen Erfgenamen, een pakkend verslag van de geschiedenis van het geslacht Den Tex. Stuk voor stuk voorname mannen &#8211; allen met de voornaam Co (Ko) en overtuigd liberaal &#8211; waarvan er een halverwege de negentiende eeuw zelfs burgemeester van Amsterdam werd. Doordat deze Co in de adelstand werd verheven, mochten de twee daaropvolgende Co&#8217;s zich jonkheer noemen.
Uw boek is onder meer gebaseerd op egodocumenten van uw voorvaderen. Waarom hielden die alles in hun leven zo nauwgezet bij?
&#8216;Ik denk dat wel meer mensen dat deden. Zij hoorden in elk geval tot de minderheid die al goed kon schrijven in een tijd dat het merendeel van de bevolking nog nauwelijks onderwijs kreeg. Het is heel verschillend wat ze hebben achtergelaten. Mijn vader was een duidelijk introverte dagboekschrijver, die zijn bekommernissen met zijn dagboeken deelde om zijn hart te luchten. Daarvóór zijn het vooral agenda&#8217;s met aantekeningen van de dag.&#8217;
Bedenkelijke nieuwigheid
Den Tex noemt haar voorvaderen in Erfgenamen naar de functie die ze bekleedden: zo onderscheidt ze &#8216;de professor&#8217;, &#8216;de burgemeester&#8217; en &#8216;de bestuurder&#8217;. Alleen haar eigen vader krijgt geen titel mee. Eigenlijk bestaat Erfgenamen uit drie lagen, zegt de auteur. Het is allereerst een familieverhaal. Daarnaast is het een schets van de politieke geschiedenis in Nederland van de laatste anderhalve eeuw. &#8216;En ik laat zien hoe erfgenamen met hun erfenis kunnen worstelen. Dat zijn de grote lijnen. Mijn familie staat voor de liberale burgerij van de negentiende eeuw, ooit de grootste politieke machtsfactor in Nederland. Rond 1917, bij de invoering van het algemeen kiesrecht, was het afgelopen met die liberale overmacht. Mijn vader heeft dat als opgang en ondergang ervaren. Dat algemeen kiesrecht vond hij een uiterst bedenkelijke nieuwigheid.&#8217;
Het moet voor u als meisje een vreemd besef geweest zijn om uit zo&#8217;n voornaam geslacht te stammen. Iets van: &#8216;Wij zijn bijzonder.&#8217;
&#8216;Je krijgt vooral mee dat je deel bent van een keten. Je moet daarom ook dóórgeven. Ik had eigenlijk mijn moeders linnengoed en tafelzilver moeten doorgeven aan mijn kinderen. Niet alleen dat, in feite een hele culturele erfenis. Alleen heb ik geen kinderen. Nu geef ik toch iets door. Tussen twee kaften.&#8217;
Ze mag dan officieel een aristocraat van de vierde generatie zijn, Den Tex heeft er in haar beroepsleven zelden over gesproken. &#8216;Eigenlijk was het boek over mijn moeder mijn coming out als freule. Toen ik eenmaal van huis was, heb ik er nooit meer een woord over gerept. Nergens. Je merkt namelijk dat het in de omgang een complicerende factor kan zijn. In de hoofden van mensen gaat onmiddellijk hun eigen voorstelling van &#8220;adel&#8221; spelen; die verbeeldt zich vast heel veel, die zal wel op mij neerkijken. Of ze hebben vreemde romantische beelden van rijkdom en kastelen.&#8217;
Wisten uw collega&#8217;s bij VN het?
&#8216;Ja. Maar het was geen onderwerp. We spraken eigenlijk nooit over elkaars achtergrond. Het heden was zoveel interessanter. Vóór VN heb ik bij de PvdA gewerkt. De voorlichter daar was er wel door geboeid. Het leek hem een erg leuk idee als er een freule in hun Tweede Kamerfractie zou komen. Zoals ze ook hun eigen gereformeerden en katholieken hadden.&#8217;
Een excuus-freule.
&#8216;Zoiets. Maar iedereen kon zien dat ik daar niet geschikt voor was.&#8217;
In haar lichte huiskamer in Weesp wijst nauwelijks iets op haar adellijke afkomst. Daar, op de plank in de boekenkast, had Den Tex tot voor kort de foto&#8217;s staan van vader, moeder, zusjes, neefjes en nichtjes. &#8216;Op een dag dacht ik: wat zijn er al veel van dood. Dat vond ik dermate deprimerend dat ik ze allemaal in een doos heb gestopt. En dat schilderij,&#8217; zegt ze, naar het kleurrijke doek boven de eettafel wijzend, &#8216;daar heb ik mijn grootmoeder voor verkocht.&#8217; Het portret van de jonggestorven Cateau Biben had altijd bij haar opa in huis gehangen. Later gaf haar vader het een centrale plek in haar ouderlijk huis. Nadien verhuisde het met Ursula mee. &#8216;Maar ik wilde het niet meer.&#8217; Ze kon het verkopen aan het Amsterdams Historisch Museum. &#8216;Ik heb er een Lucebert voor gekocht. Dat leek me een goed tegengif.&#8217;
Had u dan tegengif nodig?
&#8216;Jazeker. Al die geesten die om je heen staan te jammeren… Ik wilde niet langer gedomineerd worden door de doden.&#8217;
Fantoompijn
Dat is het curieuze aan mensen die in hun eigen familiegeschiedenis duiken, zegt Den Tex. &#8216;Het heeft een raar soort magie. Het is heel gek om in het huis van de burgemeester van Amsterdam het portret van mijn betovergrootvader met vrouw en kind te zien hangen. Er zit per definitie iets raars in het contact met overledenen die familie van je zijn. Dat iemand zegt: &#8220;Ja mevrouw, het graf van Gerrit Vrieze (een van haar voorvaderen uit de negentiende eeuw, CV) staat op uw naam.&#8221; Onbehaaglijk, zo&#8217;n dode die opeens in je nek komt blazen. Die Gerrit Vrieze zit voor een zestiende in mijn genen. Als je daarover nadenkt, voel je bijna een soort fantoompijn. Je hebt die man nooit ontmoet, en toch heb je iets met elkaar te maken. Daarom vond ik het zo belangrijk om ook steeds de verbinding naar de politieke geschiedenis te leggen. Ik wilde per se de ramen open zetten, naar de tijd en naar de grote geschiedenis. Ik vond het bijvoorbeeld fascinerend om vanuit het familieperspectief de ontwikkeling van onze parlementaire democratie te volgen. Zonder die blik had ik het werk verstikkend gevonden. Eigenlijk deed ik mijn onderzoek zoals een kind de wereld leert kennen: in steeds wijdere cirkels. Tot het voorgoed de deur uitgaat.&#8217;
Niet dat al die voorvaderen over haar schouder meelazen. Zo was het nou ook weer niet. Al werd het naarmate ze dichter bij het heden kwam, voor haar steeds benauwder. &#8216;Zo lang met je familie bezig zijn, geeft het gevoel dat je ook krijgt als je met de Kerst een week bij familie gaat logeren. De eerste twee dagen is het leuk, maar daarna móét je nog vijf dagen.&#8217;
De vader van Ursula was de laatste mannelijke Den Tex in de keten. Een conservatieve liberaal, die zeer beducht was voor de opkomst van het socialisme. Hij was burgemeester, eerst van Diepenheim, later van Bloemendaal. Geen onaardige carrière, maar toch een loopbaan die in het niet viel bij die van zijn voorouders. Dat realiseerde hij zich terdege, blijkt uit de dagboekaantekeningen die zijn dochter in Erfgenamen citeert.
&#8216;Uiterlijk is mijn positie zeer aantrekkelijk, burgemeester van een welvarende buitengemeente, hoofd van een aardig gezin, niet onbemiddeld en gezond van lichaam en geest. Het is misschien niet zozeer mijn toekomst, die mij ontevreden stemt als wel mijn verleden. En dan wel het verleden van mijn geslacht. Maatschappelijk sta ik niet waar mijn vader stond en de afstand, die mij van de positie van mijn grootvader scheidt, is zeer groot.&#8217;
De laatste Co den Tex ging duidelijk gebukt onder zijn afkomst, denkt zijn dochter. &#8216;Die erfenis van de status die op hem woog, maakte dat hij uiteindelijk zijn eigen bestaan niet kon accepteren. Dat trok hem in een diepe melancholie. Ik weet niet wat hem meer bepaald heeft: de rouw om zijn moeder die hij nooit gekend heeft of de rouw om zijn verloren status.&#8217;
In de jaren dertig van de twintigste eeuw bleek Co den Tex ook vatbaar voor het fascisme. In zijn dagboek citeerde hij in 1934 geestdriftig uit Der Kampf als inneres Erlebnis van Ernst Jünger, een schrijver wiens gedachtegoed door Hitler hogelijk geapprecieerd werd. Of hij ook echt een fascist was? &#8216;Volgens gangbare linkse normen van de jaren zestig, zeventig, die toen ook de mijne waren, was iemand die hield van uniformen en wapens en voor recht en orde was zonder meer een fascist, of in elk geval zwaar verdacht. Die verdenking, dat spoor, de verbanden met mogelijk fascisme heb ik in het onderzoek voor mijn boek gevolgd. Het betreft één kant van mijn vaders gecompliceerde persoonlijkheid, zijn donkere kant. Hij was ook een oprechte liberaal en een gevoelig mens, tegelijk een melancholicus en levensgenieter.&#8217;
In zijn dagboek stak Co den Tex ook zijn antisemitisme niet onder stoelen of banken.
&#8216;Het zal wel steeds de oude geschiedenis blijven: de jood gebruikt zijn hersenen en zijn geduld om den Christen eronder te krijgen &#8211; dan smijt de Christen den jood er met geweld uit en de jood roept schande.&#8217;
Toch schrok zijn dochter niet echt van de opvattingen van haar vader. &#8216;Het was niet nieuw voor mij. De schok daarover had ik al veel eerder geabsorbeerd. Hoe gek dat ook klinkt: dat waren geen unieke opvattingen in zijn kringen. Hoe alledaags of uitzonderlijk zijn antisemitisme was, kan ik niet beoordelen. Er bestaat geen onderzoek waar ik dat aan kan toetsen.&#8217;
U schrijft: er was een vader van vóór, een vader van in de oorlog en een vader van na de oorlog.
&#8216;Mijn vader is in de oorlog twee jaar geïnterneerd geweest. De Duitsers gijzelden vooraanstaande Nederlanders die eventueel bij sabotageacties tegen de bezetter als represaille konden worden gedood. Daar zat hij bij. Na zijn terugkomst werd hij voor mij een nog grotere held dan hij al was. Dat is hij lange tijd gebleven.&#8217;
Hebt u een nieuwe vader ontmoet?
&#8216;Meer een oude vader die terugkwam.&#8217;
Wat kwam er het meest terug?
&#8216;Dat ik toch wel heel veel van hem gehouden heb. En ook veel treurigheid; wat een nodeloos verdriet allemaal. Als hij het leven genomen had zoals het was, als hij zichzelf geaccepteerd had, dan was het zoveel makkelijker voor hem geweest. Hij had genoeg talenten. Ik voelde me als meisje verantwoordelijk voor zijn ongeluk. Ik wist dat hij zijn moeder nooit gekend had. Dat vond ik zó zielig. Ik voelde me een beetje de moeder van mijn vader. Eigenlijk is dat natuurlijk niet goed voor een kind.&#8217;
Uw vader stierf in 1964. Hij heeft niet meer meegemaakt dat u redacteur van VN werd.
&#8216;Nee. Wel dat ik bij de PvdA ging werken. Toen sprak hij de historische woorden: &#8220;Ach, de PvdA is tegenwoordig ook een nette conservatieve partij.&#8221; Mijn moeder zei: &#8220;Als je er maar gelukkig wordt.&#8221; De keuze voor de PvdA en VN was voor mij ongetwijfeld een manier om me los te maken, om me af te zetten tegen mijn afkomst. Toch heb ik het nooit als een echte tegenstrijdigheid gevoeld. Ik kwam een keer VVD-senator Van Riel tegen die zei: &#8220;Hoe komt zo&#8217;n net meisje nu bij VN terecht?&#8221; Ik had natuurlijk moeten antwoorden: &#8220;Dat komt omdat ik thuis zelfstandig heb leren denken.&#8221; Maar dat bedacht ik pas later.
In mijn eerste jaar bij VN maakte ik de ondergang van de rode familie mee met de ineenstorting van Het Vrije Volk. Dat is óók een familiegeschiedenis. De Rode Burcht op het Amsterdamse Hekelveld waar Het Vrije Volk werd gedrukt, was het symbool van de eenheid en het succes van de beweging. Ik kwam er vaak, eerst voor het PvdA-drukwerk, later voor Vrij Nederland. Toen het bedrijf geliquideerd werd, maakte ik het einde van een wereld mee, traumatisch voor ieder die er werkte. Het heeft veel indruk op mij gemaakt.
In mijn boek beschrijf ik hoe opeenvolgende generaties van de liberale Den Texen geconfronteerd worden met het socialisme in zijn verschillende vormen, door de tijd heen, van relletjes en stakingen, van parlementaire oppositie tot aan Vadertje Drees. Dit laatste hoofdstuk van de rode familie had ik nog aan mijn eigen geschiedenis kunnen toevoegen.&#8217;
Geen toekomst
Co den Tex kreeg drie dochters &#8211; géén zoon &#8211; en bezegelde daarmee onbedoeld het einde van zijn familielijn. Hij betreurde het buitengewoon dat hem geen zoon ten deel was gevallen. In 1955 concludeert hij in zijn dagboek bitter: &#8216;Met mij sterft mijn tak uit. Ik heb geen toekomst.&#8217; Of zijn dochter dat geen belediging vond? Den Tex schudt het hoofd. &#8216;Mijn vader bracht het nogal ruw onder woorden. Maar dat gevoel was redelijk algemeen. Ik herinner me nog een column van Rinus Ferdinandusse over de reacties die hij kreeg nadat hij voor de tweede keer vader van een dochter was geworden. De toon van die reacties was vooral meelevend en zelfs troostend.&#8217;
Toch is het vervelend als je vader zoiets zegt.
&#8216;Ik heb het vooral als heel wreed tegenover mijn moeder ervaren. We moesten vaak ook om hem lachen, hoor. We zagen wel dat hij de dingen erg zwaar op de hand benaderde. Voor het overige vind ik het geen interessant onderwerp om verder uit te melken.&#8217;
Is het toeval dat u dit boek pas gepubliceerd hebt nadat ook uw laatste zus was overleden?
&#8216;Het heeft zijn tijd nodig gehad. Ik ben langzamerhand ook knap oud.&#8217;
In elk geval zijn er geen andere ogen meer die dwingen.
&#8216;Dat scheelt misschien. Ik weet wel dat mijn oudste zusje nog graag mijn boek gelezen had, maar het is mij niet gelukt het voor haar dood af te maken.&#8217;
Hebt u als dochter nog dingen weggelaten om uw ouders te beschermen?
&#8216;In het boek over mijn moeder heb ik het verslag van haar huwelijksnacht weggelaten. Dat vond ik toch te ver gaan.&#8217;
Bent u uw ouders beter gaan begrijpen door het schrijven van die boeken?
&#8216;Schrijven is altijd een proces van beter gaan begrijpen. Je ordent de warboel in je hoofd, je laat de verwachtingen los die je nog van je ouders zou kunnen hebben. Mijn moeder is niet de moeder geweest die ik had willen hebben. Mijn vader heeft mij het leven niet makkelijker gemaakt. Maar het is zoals het is.&#8217;
U hebt &#8216;Erfgenamen&#8217; toch ook geschreven om iets te laten zíén?
&#8216;Ik heb die last van mijn vader &#8211; &#8220;ik schiet tekort tegenover mijn voorvaderen&#8221; &#8211; op mijn schouders genomen.&#8217;
Alsof het een niet uitgesproken opdracht was.
&#8216;Mens, het hele verhaal gáát over een onuitgesproken opdracht! De schuld die mijn vader voelde, heb ik met dit boek ingelost. Het verhaal is verteld. Nu moeten de geesten verder niet zeuren.
Ursula den Tex, ‘Erfgenamen’, Balans, 392 pagina’s, € 19,50

‘Ik nam mijn vaders last op de schouders’