Premierschap gered?

Kabinetscrisis

Verhaal van de Week

Partij voor de bühne

met veiligheid

Obsessie

Roddelpraat

Naaktfoto's

Ik vind iets

Merel Wielaert

Hooggerechtshof

Polen

Wiens schuld is dit?

Debat

Sterke leiders

Hans Against the Machine

oprichter Pussy Riot

Interview

Op de buitenlandse vakantiebestemming haal je de Randstedelijke Nederlandse er zo uit. Ze draagt een stretchjurk met een half mouwtje en grote madelieven, of een wikkeljurk met een bloesemtak, een mouwloze jurk met rode roosjes, of een tricot rok met Chinese kraanvogels. Dit zijn bestsellers van King Louie, een kledingmerk dat bijna dertig jaar bestaat, maar de laatste jaren explosief gegroeid is.
Als de landgenote in kwestie een beetje bij de tijd is, heeft ze er een muiltje met hak van Swedish Hasbeens onder aan, maar de kans is groter dat ze een en ander combineert met een houten Dr Scholl-slipper of de Birkenstock-sandaal, die de voeten helaas de uitstraling geeft van platgeslagen kipfilets. Wie vijf minuten de roltrap van de Bijenkorf in de gaten houdt; wie een feest van werkende veertigplusvrouwen bijwoont, of de Parade bezoekt, ziet altijd wel een klassieker als de Georgina, de Cross dress of de Kimono dress voorbijschuiven. Femke Halsema liet zich op het lijsttrekkersdebat aan de vooravond van de verkiezingen zien in een rode Milano uni button dress uit de laatste zomercollectie.
Terwijl de economische recessie aan collega&#8217;s in de confectie de laatste jaren harde klappen uitdeelde, huurden de eigenaren van King Louie vier extra panden om in de groeiende vraag naar hun stretch, tricot, kant en ajour te kunnen voorzien.
Jarenvijftiggevoel
Het begon als een Amsterdams fenomeen. Oprichters George Cramer (55) en Ann Berlips (51) &#8211; zakenpartners en geen levenspartners &#8211; begonnen in 1981 met de verkoop van tweedehandskleding op de Amsterdamse Noordermarkt. Vijftigerjarenjurken, meestal met bloemen. Berlips had toen net de Sociale Academie afgerond, en Cramer HBO-Jeugdwerk. Met de tweedehandskleding met mooie details wilden ze zich afzetten tegen de massaproductie die destijds in de confectie op gang kwam, en tegen het opkomend materialisme en de bijbehorende merkengekte van hun leeftijdgenoten. Ze ontwikkelden eigen collecties die dat retro jarenvijftiggevoel uitstraalden, begonnen de twee Exota-winkels in de Amsterdamse Negen Straatjes, startten de kindercollectie Petit Louie, en hebben sinds een klein jaar een eigen webwinkel. Het merk wordt inmiddels door zo veel detaillisten verkocht, dat ze die niet meer allemaal kunnen bezoeken.
Tegen de muur van het gloednieuwe magazijn, een voormalige garenklosjesfabriek aan de rand van Amsterdam, had een kaart gehangen van de Benelux met vlaggetjes van de verkooppunten. Er waren grote klonten te zien rondom de Randstad en het Gooi, kleinere klonten rondom alle grotere provinciesteden, de Waddeneilanden, Brussel, Antwerpen, Brugge en Gent. Om de markt niet te verzadigen, komen er in Amsterdam, Haarlem, Utrecht en Groningen geen verkooppunten meer bij.
De cliëntèle komt van oudsher uit de linksige hoek: stedelijk hoogopgeleid, progressief &#8211; de categorie die wel wordt aangeduid als Ons Soort Mensen, hoewel Cramer zegt dat hij nooit van die term heeft gehoord. Hij gruwt van hokjesdenken.
Het zijn, zegt hij, mensen die niet van strak design houden. Mensen die niet voor gebakken lucht willen betalen. Mensen die eigenlijk niet op uiterlijk vertoon zijn gericht.
Is het oudere meisje in de stretchbloemenjurk met de versierde fiets Ons Soort Vrouw, dan is de oudere jongen in het gekleurde sweatervest met de beige banen in de boord beslist Ons Soort Man. Hij draagt er All Stars bij, en een stevig zwart brilmontuur. Het Coljack is de herenklassieker van King Louie.
De verkeerde kinderwagen
Het is de heetste zaterdag van het jaar, de winkel is nog geen half uur open, en er staat een rij voor de paskamers. Uitverkoop bij Exota. In de vitrines tussen de kleding liggen stoffen bloemen voor in het haar, met parelmoer ingelegde pillendozen, glitterbroches in de vorm van insecten. In rekken staan ansichtkaarten van heiligenfiguren, op de toonbank oorbellen en gestippelde haarbanden, in de schappen erachter gebreide beesten, stuiterballen, koekoeksklokken, tassen met sprookjesfiguren. De blije bloemetjeswereld van King Louie.
De trap naar de paskamers wordt gedeeltelijk in beslag genomen door schoenen, en het gehele looppad wordt geblokkeerd door tientallen felgekleurde plastic manden met afgeprijsde artikelen.
&#8216;Wat een drukte,&#8217; zucht een man, die zich moeizaam een weg door de menigte baant. &#8216;Het is een populaire winkel,&#8217; zegt zijn vrouw afwezig. Ze vist een zwarte Cross Dress met spaghettibanden uit een van de manden, en zuigt plotseling haar adem in. &#8216;Oooh, hij is nu afgeprijsd!&#8217;
Het is makkelijk te wassen, en je hoeft het niet te strijken, het zit comfortabel, je kunt ermee op de fiets, de roklengte is zo dat je het ook naar je werk kunt dragen, de zachte stof is vriendelijk voor een moederlichaam, en het is betaalbaar. De prijs van een jurk is gemiddeld tachtig euro. In de winter draag je hem met een driekwart mouw en een laars, in de zomer kan dezelfde jurk met een hemdje en een slipper. Als je aan deze voorwaarden hebt voldaan, ben je op de Nederlandse markt al een heel eind op weg.
Laatst was er iemand zo opgegaan in de kleding dat ze met de verkeerde kinderwagen naar buiten was gelopen. Een klant die door de hitte was flauwgevallen, was na bijkomen gewoon doorgegaan met passen, ze was er nu toch.
Maandagochtendalarm
Waar komt die hunkering naar die bloemenprint vandaan? &#8216;Die herinnert ons aan de heerlijke bloemenjurken van onze oma&#8217;s,&#8217; zegt bedrijfsleidster Deborah &#8211; in haar rode jurk en met de rode bloem in het zwarte haar lijkt ze op een tangodanseres. &#8216;Oma&#8217;s zijn vaak lieve mensen waar het gezellig is.&#8217; Tussen de mappen van haar overvolle kantoortje staan tuinkabouters en pluchen dieren. Verkoopster Tess: &#8216;Wij denken zelf ook wel eens: weer een printje &#8211; maar het blijft maar groeien.&#8217;
George Cramer noemt het zelf &#8216;het vrolijke we gaan naar het strand-/naar het zwembad-gevoel&#8217;. &#8216;Het straalt levensvreugde uit. Vrolijkheid is heel belangrijk. Je zult bij ons geen doodskoppen zien.&#8217;
De Britse reclamevrouwen Jane Cunningham en Philippa Roberts brachten in Inside her Pretty Little Head (2006) de motieven van vrouwelijke klanten in kaart. Een daarvan noemden ze de Utopian Impulse: de ingebakken behoefte van vrouwen om een harmonieuze omgeving te creëren, waarin zij en hun kinderen zich fysiek veilig en emotioneel comfortabel kunnen voelen. Vrouwen zijn volgens de auteurs daardoor altijd bezig spulletjes bijeen te sprokkelen die hun interieur kunnen verfraaien. Een verkoopomgeving die vrouwelijke waarden wil uitstralen, adviseerden Cunningham en Roberts, smeert niets aan, heeft respect voor het detail, en oogt monter, kleurrijk, happy, optimistisch. De uitbundige ambiance van King Louie bevredigt overduidelijk dat vrouwelijke oerverlangen. Al voor een paar euro kun je iets meenemen dat thuis weer die gehele weldadige esthetische belevenis oproept, al is het met een warmwaterkruik in de vorm van een pinguïn. Volkskrant-columnist Wim de Jong heeft ooit geklaagd dat Mevrouw de Jongs belangstelling voor dit soort spulletjes het echtelijk huis heeft doen veranderen in de woonwagen van Mammaloe.
Er is ook iets oer-Hollands aan die retro jarenvijftiguitstraling van King Louie. Een die hoort bij HEMA-onderbroeken, de schoorstenen van de Hoogovens, het geluid van heipalen en het maandagochtendalarm. Het is een volkse esthetica die je ook terugziet in de betere Nederlandse kinderproducties. Neem de oma in de film Kikkerdril (2009): ze rijdt op een brommer langs frisgroene weilanden, in een blauwe stippenjurk met een geruit overhemd. Haar kleinzoon ligt in een blauwe overall met een schepnetje langs de sloot.
Margriet Procee, styliste van kinderproducties als Knofje, Lepel en Iep, zegt op de Noordermarkt vaak inspiratie op te doen. Voor de VPRO-serie De Daltons begon ze daar naar vintage kleding te zoeken. Kleding met te felle kleuren ontkleurt ze in de wasmachine.
&#8216;Het moet een beetje volks voelen,&#8217; zegt ze. &#8216;Doorleefd.&#8217; Er zit misschien wel het verlangen naar een eerdere tijd achter, denkt ze, een zoeken naar de eenvoud en de vertrouwdheid van hoe het vroeger was. &#8216;Bij bloemetjesjurken heb ik ook de associatie van een vrouw achter het aanrecht,&#8217; zegt ze. &#8216;Misschien is dat wel wat vrouwen missen. Dat fijne rustige moedergevoel. Ik mis het zelf ook wel eens.&#8217;
Een leuk iemand
Op de Amsterdamse Noordermarkt op maandagochtend zitten de terrassen vol. De King Louie-eigenaren hebben hun kraam hier altijd aangehouden, tegenwoordig verkopen ze hier voor een klein bedrag de B-keuzen. De echtgenoot van Ann staat hier al vijfentwintig jaar met een grijns over korting te onderhandelen. Het is de drukste kraam van de markt. Economieverslaggeefster Eva Wiessing van het NOS-Journaal staat ook te dringen.
Voor de twee spiegels die tegen het oranje Exota-busje zijn neergezet, spelen zich de universele taferelen af van passende vrouwen. Vrouwen in grote kanten beha&#8217;s, vrouwen die plukken aan de stof onder hun oksels, die grijpen in de rollen in hun buik. Halve draai naar links en over de rechterschouder naar de spiegel kijken, halve draai naar rechts, en over de linkerschouder het geheel ook nog eens opnemen.
&#8216;Is het niet te lang?&#8217;
&#8216;Is het niet te groot?&#8217;
&#8216;Zit het niet te strak?&#8217;
&#8216;Het is maar hoe je het draagt.&#8217;
&#8216;Ik wil er nog even over nadenken.&#8217;
&#8216;Heeft u deze in een M&#8217;etje?&#8217;
Ellen (48), een blonde vrouw uit Gouda met een Kitsch Kitchen-rugzak, staat met een effen zwarte Georgina over haar arm. Ze zegt: &#8216;Als ik iemand in Gouda in een rokje of jurkje van King Louie zie, denk ik: ha, een soortgenoot! Dat moet wel een leuk iemand zijn!&#8217;
Haar vriendin zegt ineens gealarmeerd: &#8216;Waar is die witte blouse die ik net aanhad?&#8217; Tegen Ellen in paniek: &#8216;Heb jij die witte blouse? Heb je &#8216;m niet? Ooooh, misschien heb ik hem per ongeluk teruggegooid.&#8217; Manisch begint ze door de stapel te graaien.
&#8216;Ik moet vaak naar officiële gelegenheden met mijn man,&#8217; zegt Ellen, &#8216;en daar lopen dan van die mantelpakjes rond. Zo&#8217;n jurk als dit is wel netjes, maar niet zo behoudend en saai.&#8217;
Levenskwaliteit
&#8216;Ze zijn nooit bezig geweest met geld verdienen,&#8217; zegt marktverkoper Reinoud, die de King Louie-eigenaren sinds de middelbare school kent. &#8216;Ze hadden makkelijk dertig Exota&#8217;s kunnen neerzetten. Maar wie had die moeten leiden? Zij niet. George houdt van sporten, en gaat graag met zijn kinderen op stap. Ann wilde ook altijd &#8217;s middags thuis zijn voor de kinderen. Ze hebben gekozen voor levenskwaliteit.&#8217;
Ann geeft toe dat pas nu haar zoons bijna volwassen zijn, ze besloten heeft om de webshop op te zetten.
George: &#8216;We leven niet om te werken, zoals zo veel andere zelfstandige ondernemers.&#8217;
Een vrouw houdt een grote mintgroene gehaakte slip omhoog met een kanten bandje. &#8216;Eén euro?&#8217; vraagt ze. Reinoud spert geschokt zijn ogen open. &#8216;Eén euro, ben jij gek? Het is hier grabbelen voor twintig euro, lieverd.&#8217;
De Duitse socioloog Georg Simmel schreef in zijn essay Philosophie der Mode (1905) dat de hogere maatschappelijke klasse zich door middel van mode onderscheidt van de lagere, en dat ze die mode afdanken zodra de &#8216;maatschappelijk inferieuren&#8217; die gaan imiteren. De Nederlandse liefhebbers van de volkse retro-esthetiek doen het andersom: zij kopiëren een bevolkingsgroep die hun traditionele bloemetjesjurken, overalls en gehaakte vesten allang heeft ingeruild voor C&#038;A en H&#038;M. Misschien uit nostalgie naar een eenvoudiger tijd, misschien om hun egalitaire levenshouding te benadrukken, misschien om zich te onderscheiden van de materialistische massa. King Louie is immers ooit opgezet als, zoals filosoof Simmel zou zeggen, de negatie van mode.
Geen wonder dat er door de klantenkring aan de marktkraam gemord wordt over de groei van het merk. Door het succes is het niet langer het exclusieve handelsmerk van de postmaterialistische stedeling met een goede opleiding, maar lopen er ook types in rond met een volstrekt ander waardenpatroon. Van die bakfietsmoeders uit de vinexwijken bijvoorbeeld. Of, nog een slag erger, van die corporate carrièretantes op een scooter die in de vinexwijken hun eigen villa&#8217;s laten bouwen, de zogenoemde &#8216;kavelkak&#8217;. &#8216;Leuk juist, al die verschillende vrouwen,&#8217; reageert Cramer. &#8216;We maken gewoon wat we zelf willen dragen. En dat is echt geen uniform voor een bepaalde groep.&#8217;

Annemiek Leclaire

Ha, een soortgenoot!

Het is zeven uur &#8217;s ochtends op een woensdag in Bloomsbury, Londen. Het is juni, de lucht is nog fris, de straten zijn leeg. Bij snackbar Valencia op de hoek van Tavistock en Marchmont Street trotseert een enkeling de frituurwalm voor een beker koffie; de supermarkthouder verderop stalt de ochtendbladen uit.
Het winkelbestand van Marchmont Street is een mengeling van oude, rommelige huishoudzaken, felverlichte eethuisjes, nieuwere reformwinkels en delicatessenzaken. Je zou niet zeggen dat hier, ingeklemd tussen een buurtkapper en een belwinkel, een internationaal vermaard studie-instituut zit genaamd The School of Life, dat bezoekers trekt van over de hele wereld.
Vanaf kwart over zeven &#8217;s ochtends sijpelt er een groep binnen die over het algemeen wordt omschreven als &#8216;stedelijke trendsetters&#8217; of &#8216;kosmopolitische creatieven&#8217;. Mannen en vrouwen tussen pakweg vijfentwintig en vijfenveertig, goed in de kleren, op weg naar hun werk, afkomstig uit alle voormalige wingewesten van het Britse Gemenebest. Ze komen voor filosoof en publicist Mark Vernon, een rossige veertiger die hier vanochtend een ontbijtbijeenkomst houdt met als thema &#8216;drie dingen die je door de dag helpen&#8217;. Aan de lange ontbijttafel een paar advocaten, een documentairemaker, een galeriehoudster, een dichter, een maatschappelijk werker, een bewegingstherapeut, een grafisch vormgever, een strategisch consultant, een business analist, een filmmaker en een directeur van een pr-bedrijf.
Mark Vernon, auteur van After Atheism en The Meaning of Friendship, geeft tijdens deze maandelijkse ontbijtsessies &#8216;robuust advies&#8217; over hoe de onvermijdelijke stress van de werkdag te vermijden, gebaseerd op inzichten uit de literatuur, filosofie, politiek en schone kunsten.
Vandaag gaat de intellectuele peptalk over hoop, humor en dankbaarheid, &#8216;de drie dingen die ons een betere dag kunnen bezorgen&#8217;. Vernon: &#8216;Hoop doet ons uit bed komen, humor helpt ons door de dag, en dankbaarheid is meer iets voor de avond.&#8217; Terwijl de koffie rondgaat en de gasten zich tegoed doen aan de fruitsalade en de frêle deegwaar van de nabijgelegen patisserie Deux Amis, meandert Vernon via Aristoteles en Thomas van Aquino naar Schopenhauer en Simone Weil.
&#8216;Simone Weil,&#8217; zegt Vernon, &#8216;vond dat men aan de dodelijke zwaartekracht van het routineuze denken voorbij kon gaan door diepgaand te analyseren wat ons leven de moeite waard maakt. En dan komen we al snel bij waarden die volgens haar in het moderne leven over het hoofd worden gezien, en die we kunnen vinden in de domeinen van liefde en werk.&#8217;
Afsluitend: &#8216;We zijn ons bestaan min of meer ingegooid. Misschien dat je het af en toe kunt zien als iets dat je gegeven is, en van waaruit je zelf iets aan een ander cadeau kunt doen.&#8217; Dus wat hij de urban trendy als &#8216;kleine meditatieve contemplatie&#8217; wil meegeven, is dit: &#8216;Is er iets wat ik kan weggeven vandaag?&#8217;
Om half negen, een gevulde maag en een paar ideeën rijker, gaan de bezoekers weer op in de stroom forensen uit de metrostations van King&#8217;s Cross en Russell Square; verdwijnen ze tussen de schoolkinderen met hun blauwe uniformen, de office girls op hun sportschoenen, de fietsers met helmen.
Intelligente conversatie
The School of Life is een boekenzaak, een cursusinstituut, een evenementenbureau en een reisorganisatie ineen. Doel van het instituut is ideeën aan te reiken voor een beter leven. Het concept werd een paar jaar geleden bedacht door Sophie Howarth, destijds verantwoordelijk voor het onderwijsprogramma bij het Tate Modern. Ze wilde een plek creëren waar levensvragen op een intelligente manier werden geadresseerd. Onder toezicht van filosoof Alain de Botton, auteur van onder meer De troost van de filosofie en De architectuur van het geluk, werd er door een bataljon aan experts eerst anderhalf jaar gesleuteld aan het lesprogramma, de vormgeving en de organisatie. Dat is te merken. De setting mag intiem en kleinschalig zijn, de logistiek is professioneel, de bedrijfsvoering zakelijk, de uitvoering strak geregisseerd.
Het avondprogramma, veertig euro per persoon, biedt bijeenkomsten over de balans tussen carrière en privé, de kunst van een duurzame liefdesrelatie, hoe werk te vinden waar je grondig van houdt, hoe het gat te vullen dat God achterliet, hoe na te denken over de dood. Doel is steeds om het alledaagse door filosofie, literatuur en intelligente conversatie naar een hoger plan te tillen. Journalisten van over de hele wereld kwamen hier het laatste jaar een bezoek brengen; ze gingen sceptisch naar binnen en kwamen stuk voor stuk een tikkeltje betoverd weer naar buiten. Reuters schreef: &#8216;Een spiritueel en filosofisch kompas voor hen die geslagen zijn door de stormen van het leven.&#8217; De verslaggever van de Chicago Tribune rapporteerde na de les geen zin te hebben het pand te verlaten. De journalist van The Observer deelde mee zich na een excursie van de school &#8217;twice as alive&#8217; te voelen.
Het programma is uitgebreid. Er zijn &#8216;conversatiemaaltijden&#8217; in restaurants waar tafelgenoten &#8216;de kunst van een goed gesprek&#8217; kunnen oefenen. De wereldberoemde fotograaf Martin Parr neemt cursisten een weekend mee Londen in voor fotografielessen, Tom Hodgkinson, auteur van onder meer Lof der luiheid, brengt zijn gasten de rijkdom van het simpele leven bij op zijn boerderij in Devon. Dan is er nog zoiets als &#8216;bibliotherapie&#8217;, waarbij kunstenaars en romanschrijvers op basis van een uitgebreide vragenlijst en een diepgaand gesprek van een uur, een persoonlijke leeslijst voor je samenstellen.
De evenementen die steevast de meeste media-aandacht opleveren, zijn de seculiere preken die de School organiseert over waarden voor alledag. Ten overstaan van een wereldlijke congregatie van zo&#8217;n vierhonderdvijftig toehoorders sprak, om maar iemand te noemen, de Amerikaanse auteur Barbara Ehrenreich vanaf de kansel over optimisme, de comédienne Ruby Wax over &#8216;Loving your Ego&#8217;, wetenschapper Robert Winston over nieuwsgierigheid, en de econoom John Kay over indirectheid, ofwel &#8216;obliquity&#8217;, het principe dat doelen, zoals winst maken, over het algemeen het best via een omweg te bereiken zijn.
Een correspondent van de Duitse televisie noemt het een van de leukste evenementen die hij in jaren heeft bijgewoond. Vanavond heeft hij zich met negentien anderen verzameld voor de bijeenkomst &#8216;Hoe alleen te zijn&#8217; van romanschrijfster Naomi Alderman. Op Marchmont Street beweegt de hele werkstroom zich dan inmiddels weer de andere kant op.
Carpe diem daily
De kern van de bezoekers is de groep tussen vijfentwintig en vijfenveertig; een leeftijdsfase die directeur Mrgwn Rimel (er staat geen spelfout in deze naam) opgewekt als &#8216;een slagveld&#8217; aanduidt. &#8216;Je komt van de universiteit in de echte wereld terecht, je weet niet hoe een relatie aan te gaan, wat het betekent om kinderen te hebben, hoe je de balans moet bewaren tussen een carrière, een relatie en de rest van je dromen en aspiraties. En er zijn maar weinig plekken waar je daar over kunt praten op een intelligente, beheerste manier, waar mensen niet hun emotionele was buiten hangen.&#8217; Toon en uitstraling zijn essentieel, zegt ze.
Er is vraag naar. Alle lessen, preken en weekenden zijn altijd uitverkocht. De ambitieuze, ranke Amerikaanse directeur die in haar tuniek de uitstraling heeft van een vlinder, laat er geen misverstand over bestaan: The School of Life is geen non-profit onderneming maar &#8216;een merk dat uitgerold kan worden&#8217;. Ze heeft net met American Express een campagne gedaan over &#8216;Realising your potential&#8217;. En ze brengt deze week in samenwerking met Nokia een app op de markt met de naam Carpe Diem Daily, waarvoor de School dagelijks een kleine opdracht levert. Ze denkt ook aan uitgeven: een eigen serie boeken onder de noemer &#8216;Hoe goed te leven&#8217;. De volgende stap zijn dependances in andere wereldsteden, &#8216;maar dan met lokale content, geleid door lokale intellectuelen&#8217;.
De Britse media zijn tot de conclusie gekomen dat intellectualiteit &#8216;in&#8217; is. Dat zou af te lezen zijn aan de populariteit van intellectuele evenementen in de wereldstad, zoals de preken van de School of Life, de massale debatten van Intelligence2, de literaire nachtclub Bookslam, de opkomende literaire salons, de populariteit van de inspirerende TED-lezingen op internet. &#8216;Hersens zijn het nieuwe zwart,&#8217; schreef The Times Online. &#8216;Brainy meets chic.&#8217; &#8216;Het past bij de postfinanciële crisisfase,&#8217; meent Rimel. &#8216;Het is tijd om onze levens opnieuw te bekijken, we willen liever in onszelf investeren dan in spullen. De geest cultiveren, daar gaat het nu om.&#8217;
Onbedaarlijk gelachen
Het avondprogramma begint rond half zeven steevast met een buffet; de meeste cursisten komen rechtstreeks uit hun werk. Daarna daalt iedereen met een glas wijn in de hand af naar de kelder; een smaakvolle, kleine zaal met een grote rode sofa en muurschilderingen van boekenkasten, schilderijtjes, een fiets tegen de muur. Naomi Alderman, die een met prijzen overladen debuut schreef over hoe ze zich losmaakte uit een orthodox-joods milieu, zal vanavond drie uur lang de geneugten verkennen van tijd doorbrengen zonder gezelschap.
Alleen zijn heeft in de hedendaagse cultuur een slechte naam gekregen, zegt ze tegen het publiek dat op stoelen voor haar is gaan zitten. &#8216;In advertenties en op televisie staat geluk gelijk aan samenzijn met een jolige groep vrienden, maar een op de drie Britten is alleen en dat aantal groeit.&#8217; Ze zal een paar vragen langsgaan vanavond: hoe zou je meer tijd alleen kunnen doorbrengen, hoe kun je de tijd die je alleen doorbrengt, aantrekkelijker maken en, als je te veel alleen bent, hoe kun je er dan voor zorgen dat je meer doet met anderen?
De presentatie van Alderman gaat via de Essays van Montaigne en Thoreau&#8217;s Walden naar de psycholoog Rollo May, die een verband zag tussen stilte en creativiteit: &#8216;knocking on silence for answering music&#8217;. Er is steeds een paar minuten om de noties die voorbijkomen in kleine groepjes te overleggen. Hoe zoekt mijn buurman, een academische sikh, in zijn drukke leven de stilte op? En wat gaat de gespierde Brit rechts van mij, die een alternatief zoekt voor lege avonduren op het internet, doen om de kwaliteit van zijn vrije tijd te verhogen? En hoewel er mensen in het publiek zijn die de laatste tijd iets voor hun kiezen hebben gekregen, die in de steek gelaten zijn en dat liever anders hadden gezien, wordt er de hele avond geen traan gelaten, is niemand te lang aan het woord, en wordt er onbedaarlijk gelachen.
Alain de Botton, nog steeds adviseur en ambassadeur van de School, heeft bewust veel humor ingebouwd, om aan de Britse angst voor ernst tegemoet te komen. &#8216;Om in deze cultuur ernstig te kunnen zijn, moet je nu eenmaal een hoop grappen maken,&#8217; zei hij tegen de pers na de opening in 2008. Het is juist die Britse ingetogenheid en de tongue-in-cheekbenadering die van zo&#8217;n avond een succes maken. Probeer dat maar eens te bereiken in &#8216;hysterisch Holland&#8217;, waar de cursisten waarschijnlijk al in snikken zouden uitbarsten voor de presentatie ook maar zou zijn begonnen. Praktische wijsbegeerte zou hier gereduceerd worden tot &#8217;therapie&#8217;.
Of in Duitsland! De Duitse correspondent schudt zijn hoofd. &#8216;Wordt geheid een loodzware bedoening. Weet jij wat de titel is van het dunste boekje uit de wereldgeschiedenis? Duitse humor.&#8217; Hij wijst naar het grote montuur op de neus van zijn gesprekspartner. &#8216;Ik vind die bril je trouwens erg oud maken.&#8217;
Om tien uur loopt iedereen naar buiten, onder de arm een paar titels uit de boekwinkel van de School. Op de hoek bij snackbar Valencia zit de supermarkthouder met zijn gezin aan de fish-and-chips.
Brandstof: denkstation voor levensideeën
Een Nederlandse School of Life zal naar verwachting dit najaar het licht zien. Jet Hangelbroek, consultant bij Capgemini, gaat dan samen met Vincent Wensink en Laurens Knoop, voormalige medewerkers van marketingbureau Motivaction, van start met project Brandstof: denkstation voor levensideeën. Een instituut dat, geïnspireerd door de School of Life in Londen, levensvragen op een filosofische en creatieve manier wil gaan bespreken. Liefde, werk, vriendschap, familie, vrije tijd, lichaam en geest zijn de thema&#8217;s die de revue moeten gaan passeren. Doelgroep zijn de hoogopgeleide stedelingen van 25 tot 45 jaar. Want: &#8216;Het is lastig voor deze groep om het leven vorm te geven. Wat voor werk je doet, waar je gaat wonen, hoe je met vrienden omgaat, het is allemaal niet zo vanzelfsprekend meer als het vroeger was.&#8217; Filosoof Ad Verbrugge van de Vrije Universiteit in Amsterdam is een van de adviseurs.
Brandstof is geen dependance van de Britse School of Life. Hangelbroek en co zijn wel op gesprek geweest in Londen, maar het instituut vond het te vroeg om hun merknaam buiten de landsgrenzen te lanceren, en zoekt uitbreiding vooraleerst via de sociale media en met programma&#8217;s voor het bedrijfsleven.
Brandstof, nog op zoek naar onderdak, zal in eerste instantie op verschillende locaties plaatsvinden, afhankelijk van het thema. Hangelbroek: &#8216;Je kunt je voorstellen dat een evenement over geld in de Beurs van Berlage wordt gehouden.&#8217; In augustus start een eerste pilot met als thema &#8216;Hoe vind je geluk in je werk?&#8217; Voor wie zich wil opgeven, vanaf juli gaat de site de lucht in: www.brandstof.eu.
vn.nl voor het juli-programma van The School of Life

Leerschool van het leven

Bouw ik voldoende ruimte tussen mijn afspraken?
Hoeveel voldoening haal ik uit mijn werk?
Past de spanning van mijn werk nog bij me? Ben ik me bewust van mijn lichaamshouding tijdens mijn werk?
Dit zijn enkele van de punten die Brigitte Amting begin juni tijdens een kennissessie over stress in een Amsterdamse vergaderzaal met redacteuren, advertentieverkopers en marketingmedewerkers te berde gaat brengen. &#8216;Iedereen die zich gestrest voelt, heeft een verhoogde spierspanning,&#8217; zegt ze over dat laatste punt. &#8216;Het kan zijn dat je er zo aan gewend bent dat het je niet eens meer opvalt.&#8217;
Amting is loopbaancoach met specifieke aandacht voor stresspreventie bij WPG Uitgevers, een 750 werknemers tellend bedrijf waarvan ondermeer De Bezige Bij, Querido, Voetbal International, Psychologie en Happinez deel uitmaken, evenals Vrij Nederland. In haar functie als loopbaancoach hield ze zich al bezig met stress, maar sinds negen maanden doet ze dat &#8216;nadrukkelijker&#8217;. Amting: &#8216;We hebben hier niet meer ziekteverzuim dan elders, maar een relatief hoog percentage is stress gerelateerd. Dat heeft waarschijnlijk met de aard van het werk te maken. Bij bladen en uitgeverijen zijn mensen betrokken die met hart en ziel werken. Er is perfectionisme en een grote mate van betrokkenheid, mooie eigenschappen, maar die kunnen soms ook nadelig zijn voor de gezondheid.&#8217;
De bedrijfsarts van de organisatie noemt het relatief hoge percentage van vrouwen rond de dertig en veertig ook een &#8216;risicofactor&#8217;: vrouwen met jonge kinderen en een drukke baan. &#8216;Daar zit een groep bij die moet oppassen,&#8217; zegt Amting. &#8216;Vrouwen springen in alle gaten. Als het kind ziek is, is het meestal de vrouw die thuisblijft.&#8217; De laatste tijd hoort ze ook geluiden dat jonge vaders die een combinatie hebben van werk en zorg &#8216;vaker in de knel komen&#8217;.
Tijdige signalering
Een belrondje langs grote bedrijven leert dat stresspreventie op de werkvloer een voorzichtig opkomend verschijnsel is. ING heeft adviseurs bij de afdeling Health &#038; Safety die programma&#8217;s ontwikkelen om stress te vermijden en het management en werknemers voorlichten over stress op de werkvloer. KPN heeft werkcoaches die medewerkers met mogelijke stressklachten terzijde kunnen staan, Shell heeft de jaarlijkse Be Well-weken, met voorlichting over beweging en eetpatronen en stresspreventie.
Aandacht voor stress lijkt geen overbodige luxe nu veertig procent van de WAO-en WIA-instroom een psychische aandoening betreft.
&#8216;Frequent kort ziekteverzuim&#8217;, regelmatig een of twee dagen thuis blijven: dat is voor de afdeling Personeel en Organisatie van Amtings werkgever een signaal dat er iets aan de hand kan zijn. Amting: &#8216;Ik ben geen burn-outdeskundige; mocht iemand ernstige klachten hebben, dan wordt een expert ingezet. Ik verhelder wat er precies speelt en begeleid het bewustwordingsproces. Is er te veel werk, is er thuis iets aan de hand? Overspannenheid en burn-out hebben nooit alleen met een hoge werkdruk te maken. Het kan zijn dat er geen goede chemie is op een afdeling, dat iemand in de omgeving ernstig ziek is geworden, dat iemand niet op de juiste baan zit. Zeker als mensen rond de veertig zijn, zie ik dat de kwestie breder ligt. Dan hebben ze tien tot vijftien jaar werkervaring en speelt de vraag: hoe ga ik mij verder ontwikkelen?&#8217;
De ervaring leert, zeg Amting, dat door tijdige signalering en vervolgens coachen op stresspreventie &#8216;uitval&#8217; kan worden voorkomen. &#8216;Hoe eerder je stress signaleert, hoe meer je eraan kunt doen voor het helemaal misgaat. Wat kost energie en wat levert energie op?&#8217;
Prioriteiten stellen
Omdat leidinggevenden in die vroegtijdige signalering van stress een belangrijke rol hebben, bespreekt Amting met de managementteams hoe mentale, emotionele, gedragsmatige en fysieke signalen van spanning eruitzien. Tijdens die bijeenkomsten ontstaan levendige discussies over de rol van de leidinggevenden bij stress. Zijn de communicatiepatronen op de werkvloer duidelijk? Is de afbakening van ieders taken helder? Worden verwachtingen goed gemanaged?
Volgende week is er voor het eerst een zogenoemde collectieve kennissessie, waarbij Amting met een deel van de werknemers in gesprek gaat over &#8216;preventie, herstel en zelfzorg&#8217;. In vogelvlucht komt een multidisciplinair programma voorbij met componenten als: &#8216;Energiegevers en energievreters&#8217;, &#8216;onproductieve gedachten&#8217;, &#8216;prioriteiten stellen&#8217;, &#8216;steun verwerven van collega&#8217;s&#8217;, &#8216;efficiënt werken&#8217; en &#8216;aandachtsoefeningen&#8217;.
Amting: &#8216;Ik ben zelf kort overspannen geweest. Ik had jonge kinderen, een drukke baan, en toen stierven mijn beide ouders. Hoe stress wordt veroorzaakt en hoe je ervan herstelt: ik heb het zelf ook moeten leren. En die balans moet je steeds opnieuw in de gaten houden.&#8217;

Stress preventie op de  werkvloer

Aanstaande echtgenoten zouden zich veel beter moeten voorbereiden op een leven samen, zei universitair docent relatievermogensrecht Fred Schonewille onlangs op een congres voor mediators in Utrecht. &#8216;Over het algemeen wordt er meer nagedacht over de uitgang van de relatie, te weten: de scheiding, dan over de ingang. Mensen laten zich meeslepen door de krachtige emotie van de verliefdheid. Na een sprankelend begin komt de huwelijkstrein piepend en krakend tot stilstand. Meer oplettendheid in het begin had dat wellicht kunnen voorkomen.&#8217; Daarom is hij van plan, zo hield hij de zaal advocaten en juristen voor, &#8216;prehuwelijkse mediation&#8217; aan te gaan bieden; een reeks diepgaande gesprekken met aanstaande echtgenoten waarin relationele, communicatieve en juridische aspecten van het te sluiten huwelijk aan de orde kunnen komen.
Alexander Rinnooy Kan, voorzitter van de Sociaal-Economische Raad (SER), zat ook in de zaal. Als bemiddelaar bij lastige onderhandelingen tussen partijen, voelde hij zich verwant met het vak van de mediator, zei hij. Het concept van de prehuwelijkse mediation leek hem wel wat voor het nieuwe kabinet straks.
Schaapachtig lachen
&#8216;Wie als mediator echtscheidingen begeleidt, ziet dat mensen geen idee hebben wat het betekent om een duurzame relatie aan te gaan,&#8217; zegt Fred Schonewille daags na het congres. &#8216;Ze weten niet dat het in stand houden van een liefdevolle relatie vereist dat beiden daarin voortdurend investeren. Ze worden ook niet voorbereid op het ouderschap. Er is vrijwel geen enkele voorlichting betreffende het moderne romantische huwelijk; dat was er vroeger, met die min of meer gearrangeerde huwelijken, veel meer.&#8217; Alleen in sommige kerkgemeenschappen worden dat soort gesprekken nog gevoerd. En dat terwijl het vandaag de dag meer inspanning dan ooit vergt om een langdurige relatie stand te doen houden, zo betoogt de docent en oud-notaris, die in Deventer een mediationpraktijk leidt. De scheidingscijfers spreken voor zich. Mensen stellen hogere eisen aan elkaar; de economische zelfstandigheid van vrouwen heeft het incasseringsvermogen voor onvrede stukken kleiner gemaakt.
In zo&#8217;n huwelijksvoorbereiding zou er om te beginnen aandacht moeten zijn voor de ingewikkelde juridische overeenkomst die op stapel staat. Volgens Schonewille gaat zo&#8217;n zeventig procent van de bruidsparen rechtstreeks naar de burgerlijke stand, dus zonder eerst een notaris te bezoeken, en zegt daarmee &#8216;ja&#8217; tegen het wettelijk systeem van de gemeenschap van goederen waar ze niks van snappen en dat bij een scheiding voor enorme ellende gaat zorgen. Maar ook de mensen die voorafgaand aan de trouwceremonie bij de notaris huwelijkse voorwaarden ondertekenen, hebben over het algemeen geen idee wat ze afsluiten, meent de docent die dit jaar hoopt te promoveren op het onderwerp &#8216;contractwijsheid van echtgenoten in het huwelijksvermogensrecht&#8217;.
Professor Martin-Jan van Mourik, als hoogleraar verbonden aan het centrum voor notarieel recht aan de Radboud Universiteit Nijmegen, concludeerde vorig jaar hetzelfde in de bundel In dienst van het recht grenzen verleggen. Die huwelijkse voorwaarden, schreef hij, worden genoteerd &#8216;in een periode waarin zakelijkheid geen hoogtij viert, door mensen die hun leven slechts enkele jaren kunnen overzien.&#8217; Te vaak heeft hij moeten meemaken dat de echtgenoot die overwegend verzorgende en opvoedende taken op zich nam, na de scheiding &#8216;met lege handen werd heengezonden.&#8217; De partner die op dit moment van zijn of haar leven denkt buitenshuis te blijven werken zodra er kinderen komen, kan later op andere gedachten komen.
Daarom is het volgens Schonewille zo belangrijk om van tevoren diepgaand van gedachten te wisselen over het zogenoemde Ehetyp, waarbij het zaak is naar de oppervlakte te brengen wat mensen echt bedoelen. Schonewille: &#8216;Vrouwen nemen vaak impliciet aan dat mannen straks een substantiële bijdrage gaan leveren aan het gezin. Het is de moeite waard om de consequenties daarvan eens door te spreken. Gaat hij een dag minder werken bijvoorbeeld? Dan zie je die man toch ineens wat schaapachtig lachen. Het is heel sjabloonmatig hoe ik dat nu zeg, maar het thema kinderen wordt zelden op een goede manier besproken, en we zien zo vaak in scheidingssessies hoe fout dat kan gaan.&#8217;
De afspraken over die toekomstige zorgverdeling gaan op papier. Dat is een manier om het bewustzijn te vergroten over wat er bij zo&#8217;n lange relatie komt kijken; &#8216;daardoor ontstaat er een psychologisch commitment, dat je straks door een ambtenaar van de burgerlijke stand met een gerust hart kunt laten bekrachtigen.&#8217;
We moeten het niet zien als therapie, hield Schonewille de congreszaal voor, maar er wordt wel gebruik gemaakt van aan therapie ontleende gesprekstechnieken. Ondertussen observeert de mediator de communicatie tussen de partners en geeft daar feedback op. &#8216;Deze focus op de wijze van communiceren is belangrijk,&#8217; legt Schonewille uit, &#8216;omdat in veel scheidingstrajecten duidelijk wordt dat de wortel van het kwaad ligt in de gebrekkige communicatie tussen echtgenoten.&#8217; Als er nog geen ingesleten patronen zijn ontstaan, zou advies daarover kunnen helpen. In Amerikaanse huwelijkscursussen heet dat: getting the tools for when you need them.
Poor baby!
De Amerikaanse huwelijksonderzoeker John Gottmann analyseerde dat gelukkige stellen vijf uur per week meer aandacht aan elkaar besteden dan ongelukkige. Ze informeren elkaar &#8217;s ochtends over wat er die dag op het programma staat, brengen een paar avonden per week met elkaar door, laten elkaar &#8217;s avonds ongestoord over de dag klagen (&#8216;poor baby!&#8217;), tonen elkaar dagelijks waardering, raken elkaar frequent aan, en gaan wekelijks samen weg om bij te praten. Schonewille zou in zijn huwelijksvoorbereiding graag dit soort voorlichting willen meegeven. De Nederlandse notaris is volgens hem niet de aangewezen figuur voor zo&#8217;n cursus. &#8216;De genetische gesteldheid van de Nederlandse notaris is zo dat hij emoties liever uit de weg gaat,&#8217; verklaarde hij op het congres. Dergelijke voorlichting zou moeten worden gegeven door een family mediator, een familierechtjurist of een advocaat die geschoold is in scheidingsbemiddeling; in elk geval iemand die al veel scheidingen heeft begeleid, &#8216;en de daarbij verworven inzichten kan aanwenden in het begin van de huwelijksrelatie&#8217;.
Wat Schonewille betreft, zou het stel zelfs vast aan divorce estate planning moeten doen; de verdeling van bezit en geld, zelfs alvast de alimentatie in geval van scheiding vastleggen. &#8216;Het perspectief van echtscheiding is een belangrijke krachtlijn die bespreking behoeft,&#8217; zegt hij. &#8216;De kans dat een huwelijk in echtscheiding eindigt, is aanzienlijk. Het behoort tot de verantwoordelijkheid van de family mediator om dit thema bespreekbaar te maken, net als de onderwerpen faillissement, overlijden en arbeidsongeschiktheid.&#8217;
Overigens is dit product, dat Schonewille waarschijnlijk prenuptials wil noemen vanwege &#8216;de strakke en sexy klank&#8217;, ook bedoeld voor paren die &#8216;slechts&#8217; een samenwooncontract afsluiten. Samenwonen is immers niet langer het voorportaal van het huwelijk, maar een burgerlijke staat op zich geworden. &#8216;Voor het eerst in de geschiedenis wordt meer dan de helft van de eerste kinderen bij ongetrouwde ouders geboren,&#8217; meldt Jan Latten, sociaal-demograaf bij het CBS.
Latten, als hoogleraar demografie aan de UvA gespecialiseerd in hedendaagse relatievorming, noemt zo&#8217;n voorbereiding op een relatie overigens &#8216;zinnig&#8217;, maar dan liever al tijdens de puberteit. Gewoon als thema op de middelbare school: &#8216;Hoe bouw je een relatie&#8217;, met als onderdelen &#8216;Leren compromissen te sluiten&#8217; en &#8216;Permanente verliefdheid bestaat niet&#8217;.
Moeilijk karakter
&#8216;Ik denk niet dat gezonde en gelukkige mensen snel bereid zijn zich te laten counselen,&#8217; zegt Ad Kerkhof, hoogleraar klinische psychologie en psychopathologie aan de Amsterdamse Vrije Universiteit en gevestigd als relatietherapeut in Leiden. &#8216;En degenen die daar voor openstaan, hebben het waarschijnlijk niet nodig. Als ze bereid zijn zich door een mediator te laten bijsturen, luisteren ze ook naar hun partner.&#8217;
Dat het in juridisch opzicht handig is om beter voorgelicht te worden, is tot daar aan toe, maar leidt zo&#8217;n voorbereiding ook tot een betere relatie? Psycholoog Kerkhof heeft zo zijn bedenkingen. De moeilijkheid ligt hem nou net, zegt hij, bij mensen die zich níét laten bijsturen. &#8216;Relatieproblemen zijn bijna altijd het uitvloeisel van behoorlijke persoonlijkheidsproblemen van een van de twee. Het is problematiek van mensen die niet kunnen samenleven, die vanwege hun persoonlijkheid onmachtig zijn. Dat zijn mensen die vóór het huwelijk ook al communicatieproblemen hadden. Een mix van een moeilijk karakter en ingesleten patronen. Wie een succesvol huwelijk wil, moet een niet-neurotische, emotioneel stabiele partner zoeken. Met iemand die niet emotioneel stabiel is, krijg je al snel problemen.&#8217;
Tja, en communicatietraining&#8230; &#8216;Tegen de tijd dat ze gaan samenwonen of trouwen, zijn er al voldoende situaties geweest waarin ze hebben kunnen oefenen met sociale vaardigheden. Rond de leeftijd van tweeëntwintig jaar moeten die vaardigheden wel ontwikkeld zijn. Een serietje gesprekken verbetert daar niks meer aan. Ik zou eerder aanbevelen: ga voor het huwelijk samen klussen in huis, ga behangen! Als je dat goed doorstaat en nog een beetje kan lachen samen, zal de rest ook wel gaan.&#8217;
Alfred Lange, hoogleraar klinische psychologie aan de UvA en relatietherapeut, is evenmin positief. &#8216;Als je communicatieregels bijbrengt op het moment dat mensen geen conflict hebben, is het lerend vermogen weinig tot nul,&#8217; meent hij. &#8216;Dat is er pas als er lijdensdruk is.&#8217;
Niet gelukkiger
Brigit van Widenfelt heeft net meegewerkt aan een rapport voor demissionair minister Rouvoet over hoe het er in Nederland voorstaat op het gebied van de preventieve relatietherapie. Dit naar aanleiding van de nota gezinsbeleid, De kracht van het gezin, waarin staat dat &#8216;het kabinet ouders die willen investeren in hun relatievaardigheden hiertoe mogelijkheden wil bieden.&#8217; Rouvoet zou hierop binnenkort moeten reageren.
Van Widenfelt is tegenwoordig universitair docent aan de afdeling kinder- en jeugdpsychiatrie aan het Leids Universitair Medisch Centrum, maar deed begin jaren negentig in de Verenigde Staten onderzoek naar het destijds populaire PREP: Prevention and Relationship Enhancement Program. Dit waren vijf of zes groepssessies voor stellen die gemiddeld een paar jaar verkering hadden, met onderdelen over communicatievaardigheden, wederzijdse verwachtingen, conflict management en seks. De deelnemers waren over het algemeen positief over de training, en lieten in follow up-onderzoeken blijken de nodige communicatieve vaardigheden te hebben opgestoken. Maar ze betoonden zich niet gelukkiger in hun relatie dan de controlegroep, en ze scheidden er ook niet minder om.
Toen ze voor haar promotieonderzoek in Nederland niet veel later eenzelfde onderzoek opzette, waren de resultaten evenmin rooskleurig. Zevenenzestig stellen die elkaar gemiddeld zes jaar kenden, woonden zes bijeenkomsten bij. Follow up-onderzoek na negen maanden en twee jaar wees uit dat deze koppels in niets verschilden van de controlegroep. Desondanks hadden veel cursisten de training fijn en nuttig gevonden. Van Widenfelts begeleider was Clemens Hosman, hoogleraar preventieve geestelijke gezondheidszorg aan zowel de Nijmeegse als de Maastrichtse universiteit, en ook nog eens voorzitter van de landelijke stuurgroep van de Databank Effectieve Interventie. &#8216;Ik juich het initiatief van zo&#8217;n huwelijksvoorbereiding nog steeds toe,&#8217; zegt hij nu. &#8216;Ik denk dat je alleen voorzichtig moet zijn over de effectiviteit ervan. Zoals wij het aanpakten, werkte het niet. Inmiddels hebben we meer kennis over wat nodig is voor effectieve preventie, dus het wordt tijd dat we meer onderzoek gaan doen.&#8217;
Van Widenfelt: &#8216;Als ik vanuit deze studie de vraag moet beantwoorden of het een vorm van scheidingspreventie is, dan moet ik &#8220;nee&#8221; zeggen. Als ik uit ervaring praat, weet ik: stellen hebben er wel wat aan. Ze praten makkelijker over moeilijke onderwerpen zoals verwachtingen en intimiteit.&#8217;
Ze biedt zich hierbij aan als effectonderzoekster van Schonewilles prenuptials. Clemens Hosman zegt dat hij ook wel mee wil doen.
Gescheiden lezers
Vrij Nederland vroeg via de website aan gescheiden mensen of gesprekken voor het huwelijk hadden geholpen. &#8216;Ik denk het wel,&#8217; mailde Elisabeth de Vries. &#8216;We zouden veel beter beslagen ten ijs zijn gekomen, en misschien ook wel nooit met elkaar zijn getrouwd. Aan het licht had kunnen komen dat we beiden toch andere verwachtingen hadden van het leven.&#8217;
&#8216;Wellicht,&#8217; schreef Liesbeth Pierey, na een huwelijk van dertig jaar gescheiden, &#8216;hadden gesprekken vooraf ons bewuster gemaakt van de verschillen en hadden we daar dan aan kunnen werken. We hebben nu veel te lang gezwegen en volgehouden.&#8217;
Luit Ennema twijfelde. &#8216;Wij lieten ons allebei meeslepen door &#8220;het moment&#8221; en hebben waarschijnlijk allebei vaak gedacht, zonder dit uit te spreken, ach, het wordt wel beter. Maar als je van plan bent te trouwen, ben je natuurlijk helemaal &#8220;in love&#8221;. Dus ik ben bang dat je op dat moment niet zo aanspreekbaar bent.&#8217; Hij opperde nog: &#8216;Misschien moet je zo&#8217;n stel een psychologische test laten doen, de resultaten op tafel leggen en af en toe benadrukken: &#8220;U matcht dus voor geen meter!&#8221;&#8216;
&#8216;In mijn geval zeg ik &#8220;NEE&#8221;, gesprekken hadden niets uitgemaakt,&#8217; meldde Rob Haarhuis. &#8216;Ik ben negen jaar getrouwd geweest en heb daarvoor ook nog eens vier jaar samengewoond met mijn ex. Als ik vlak voor het trouwen bepaalde vragen had moeten beantwoorden, dan had ik die positief beantwoord. Je leeft dan namelijk in een soort verliefdheid en gelooft helemaal in elkaar. Hoe het leven er met kinderen uitziet, weet je dan nog niet. In mijn geval kwam ik er pas na jaren achter dat mijn partner bijvoorbeeld niet van knuffelen hield, terwijl ik dat erg belangrijk vind. Om trouw aan mezelf te blijven, zat er toen niets anders op dan met een ander verder te gaan.&#8217;

Leer verliefden een lesje?

Tijdens de Dodenherdenking op de Dam vorige week was de schreeuw van een verwarde zwerver het begin van een onthutsende paniek. Breed leefde die avond en de dagen erna de gedachte dat het incident maar weer eens aantoonde &#8216;hoe kwetsbaar zo&#8217;n manifestatie is&#8217;, &#8216;hoe ongelofelijk itchy iedereen is&#8217;, &#8216;hoe fragiel we zijn&#8217;. Een gevoel dat ook vóór het incident al onder het publiek leefde. Een NOS-verslaggever vatte dat de dag erna tijdens een beeldreconstructie samen met de woorden: &#8216;Er hangt iets in de lucht, lijkt het wel.&#8217; Meerdere mensen uit het publiek zeiden later zich aan het begin van de bijeenkomst al te hebben afgevraagd &#8216;wat ze eigenlijk in die massa deden&#8217;. Een van de omstanders zei: &#8216;Ik dacht: hier heb je het, hier zaten we op te wachten met zijn allen.&#8217;
Volgens de Britse socioloog Frank Furedi, internationaal bekend van zijn publicaties over angst en de therapeutisering van de samenleving, illustreert het incident onze &#8216;predispositie tot paniek&#8217;. Hij bekeek voor Vrij Nederland de beelden van die avond. &#8216;We zijn tegenwoordig zo ingesteld dat we meteen de allerslechtste afloop van een gebeurtenis op ons netvlies hebben,&#8217; meent hij. &#8216;Dat komt omdat we in een angstcultuur leven.&#8217;
Slachtofferisme
Furedi ziet een gespannen consensus &#8216;dat we allemaal op een of andere manier gevaar lopen&#8217;. Die angstige en alerte houding is volgens hem niet alleen toe te schrijven aan de terreurdaden in de recente geschiedenis; de niet-ontplofte autobom op Times Square in New York twee dagen voor Dodenherdenking, de Koninginnedagaanslag in Apeldoorn vorig jaar, de bommen in de Russische ondergrondse. Het is groter dan dat. Volgens de socioloog zijn we geobsedeerd geraakt door risico&#8217;s. We zijn bang voor besmet vlees, voor de killer-bacteriën die we meenemen van vakantie, voor de straling van de gsm, de inentingen van kinderen, pedofiele buurmannen, de opwarming van de aarde. Er is daardoor, meent hij, &#8216;een verhoogde staat van paraatheid die tot opwinding leidt bij elk publieksevenement&#8217;. Volstrekt ten onrechte, &#8216;want de westerse mens is nog nooit in de geschiedenis zo veilig geweest&#8217;.
Bij zo&#8217;n herdenkingsplechtigheid speelt volgens Furedi nog iets extra&#8217;s, en dat is de beleving van machteloosheid. Als mensen terreur herdenken, zegt hij, herdenken ze doelwit te zijn, staan ze stil bij hun onmacht om zich tegen het kwade te verzetten. &#8216;Een mentaliteit die extra gevoelig maakt voor paniek.&#8217;
Hij ziet daarin een culturele verschuiving. Ooit dienden dit soort rituelen om gezamenlijk weerbaarheid te ervaren; zweepten ze op in verzet te komen en te vechten. &#8216;Nu herdenken we dat we slachtoffers van de geschiedenis zijn, in plaats van de makers ervan. We are sanctifying our weakness.&#8217;
Dat slachtofferisme is de drijvende kracht achter de angst. Vooral de cultuur van westerse landen als Groot-Brittannië, Nederland, Duitsland en Scandinavië zou volgens Furedi benadrukken dat we moreel en mentaal niet zo sterk zijn. &#8216;Over de machocultuur wordt lacherig gedaan. We kunnen ons niet meer voorstellen dat mensen zich zonder therapie door verschrikkingen heen slaan. Zo zien we onszelf: als zwak, kwetsbaar, niet weerbaar.&#8217;
Over de huilende ouders in het publiek, zegt Furedi: &#8216;Wat geeft dat je kinderen voor boodschap? Je zou ook kunnen benadrukken dat je in staat bent gebleken ze uit een penibele situatie te redden.&#8217; Het is, zegt hij, een rol die we hebben leren spelen; die van het emotioneel getraumatiseerde individu dat in het openbaar zijn tranen mag tonen. &#8216;Dat zijn grote culturele tendensen, daar kunnen individuen zich nauwelijks tegen verzetten. Wij leren te huilen, dat is ons script.&#8217;
Reptielenbrein
Mensen die collectieve angst onderzoeken, zeggen eigenlijk altijd: de media zijn onderdeel van het probleem. Benadrukken het gevaar. Vergroten het uit. Dramatiseren het. Furedi noemt het alarmist media.
Media- en massapsycholoog Jaap van Ginneken heeft onderzoek gedaan naar de rol van media bij collectieve paniek, en wijst erop dat televisie, bladen, radio en kranten in de slag om de kijkers steeds emotioneler zijn gaan berichtgeven. Die vlucht op de Dam was volgens hem een primaire, instinctieve reactie, gestuurd door een hersendeel dat we ons reptielenbrein noemen. Wat interessant is, zegt hij, &#8216;is de geilheid waarmee de media die oeremoties uitvergroten en herhalen&#8217;. &#8216;Dat zag je ook rond de herdenking van de Koninginnedagaanslag vorige week. Die vierendertig seconden waarin Karst T. het publiek in stuift, worden dan weer eindeloos herhaald. Ze storten zich erin met een exploitatieve geilheid die ik zelf gênant vind.&#8217;
De sterftestatistieken in aanmerking nemend, is er maar een heel kleine kans dood te gaan door een aanslag. Televisie en internet dragen volgens Van Ginneken vanwege hun audiovisuele karakter bij aan de vertekening van dat gevaar. Anders dan bij kranten, komen de prikkels van beeld en geluid rechtstreeks binnen op diepere lagen van het zenuwstelsel, en passeren daarbij onze ratio. Daarom staan schokkende beelden vaak dagen of weken later nog op het netvlies gebrand, zeker als ze voortdurend worden herhaald. &#8216;Zelfs de twaalfde herhaling gaat rechtstreeks de diepste lagen van de ziel in.&#8217;
Meervoudig misdadiger
Een paar minuten nadat de massa was gaan rennen, kon de ceremonie weer verder gaan. Carlo Mittendorff, oud-directeur van het Instituut voor Psychotrauma en geschoold in crisismanagement, is te spreken over het optreden van de autoriteiten. &#8216;Het was in massapsychologisch opzicht heel goed dat de speaker vrij snel de gebeurtenis duidde,&#8217; analyseert hij. &#8216;De majesteit glimlachte uitgebreid, terwijl het er de gelegenheid niet naar was. Daarmee communiceert ze: niks aan de hand. Ook is het opmerkelijk met hoe weinig uniformvertoon de menigte in goede banen werd geleid.&#8217;
Daar wilde de Amsterdamse &#8216;driehoek&#8217; later die avond ook op wijzen. Tijdens de persconferentie van de waarnemend burgemeester, de hoofdcommissaris van politie en de plaatsvervangend hoofdofficier van justitie, vatten ze samen hoe adequaat een en ander was verlopen. De man &#8211; eerder veroordeeld wegens drugsdelicten &#8211; was onmiddellijk uit de menigte gehaald, de gewonden waren opgevangen, de ceremonie had snel kunnen doorgaan.
NOS-verslaggeefster Marieke de Vries was de eerste die mocht reageren; en haar samenvatting was exemplarisch: &#8216;Hij is veroordeeld wegens drugsdelicten, het was dus een meervoudig misdadiger die dus op de Dam kon zijn en er was dus ook iemand met een koffer op de Dam. Gaat u erover denken om voortaan toch wat strenger te gaan scannen, en detectiepoortjes te gaan plaatsen?&#8217;
Hier had je nu een fantastisch nieuwsverhaal van kunnen maken, meent Furedi, die op internet gadeslaat hoe snel de massa weer tot rust is gekomen. &#8216;En wel: &#8220;Is het niet geweldig dat we in onzekere tijden op de autoriteiten kunnen vertrouwen?&#8221; Maar nee, er is weer een enkelvoudige focus op machteloosheid.&#8217;
Weer een voorbeeld, vindt hij, van de misantropie die tegenwoordig aan het werk is. Er is volgens hem de gewoonte ontstaan de mensheid af te schilderen als egoïstisch, verwoestend en vergiftigend. Er is nauwelijks nog aandacht voor alle vaardigheden die mensen tentoonspreiden; de uitvindingen die ze doen, de ziekten die ze bestrijden, de kunst die ze produceren, hoe ze elkaar verzorgen en liefhebben. De nadruk ligt, zegt hij, op wat we met onze egoïstische domheid verwoesten; de aarde en elkaar.
&#8216;Er is nog nooit zo&#8217;n misantropie geweest. Onze toekomstvisie is diep pessimistisch geworden. We zijn bang geworden voor onszelf. Die angstcultuur vergroot de gevaren die we onder ogen zien en ondermijnt onze capaciteit om tegenslag op een capabele en waardige manier het hoofd te bieden. Het is erg moeilijk om je daar niet aan te conformeren, maar het kan wel. Je hoeft er niet aan mee te doen.&#8217;
vn.nl voor een interview met Frank Furedi uit 2007

Huilen omdat het hoort

Het fauteuiltje is terug. En de open kast, waarin we zorgvuldig uitgezochte persoonlijke spullen tentoonstellen. Met een fluorescerend plakbandje wordt een slordig uitgescheurde tijdschriftfoto zó op de muur geplakt.
Net zoals de adel grofgebekt werd toen de burgerij keurig begon te praten, zo lijkt de creatieve elite haar huizen te gaan verrommelen nu de massa twee vazen symmetrisch voor het keukenraam heeft gezet.
Voor de meubelbeurs in Milaan, de Salone del Mobile, die van 14 tot 19 april werd gehouden, had het ontwerperscollectief Droog Design vijfduizend gebruiksvoorwerpen uit faillisementsverkopen verzameld en aan veertien designers gevraagd om van die voorwerpen iets nieuws te maken. Studio Job presenteerde in Milaan samen met ontwerpster Pieke Bergmans een lichtinstallatie van huiselijke artikelen, zoals een pijp en een zaklantaarn. Alledaagse spullen een museale uitstraling geven past in de bredere culturele tendens om dat wat we dagelijks om ons heen hebben te emanciperen. Neem al die avant-gardistische hotelletjes die hun lobby tegenwoordig inrichten als nostalgische huiskamers. Trendwatchers weten het wel: het thuisgevoel moet worden versterkt. Het interieur wordt persoonlijker, en daarmee &#8216;ouderwets rommelig&#8217;; een tendens die eerder dit jaar al te bespeuren was op de Internationale Meubelbeurs in Keulen.
U bent aqua
André Doffer en Gert Jan Hagen werken voor SmartAgent, een adviesbureau in consumentenmotieven dat gemeenten, woningbouwcorporaties en woninginrichters adviseert over de actuele woonwensen van de Nederlanders. Het laatste nieuws is dat we tegenwoordig &#8216;spullen collectioneren die uitdrukking geven aan onze identiteit&#8217;. De showrooms van weleer, de strakke designpaleizen waarin het schilderij boven de bank uitgezocht was op een kleur die terugkwam in de kussens, behoren volgens Doffer en Hagen tot het verleden. &#8216;Je mag weer laten zien wie je bent. Het gaat om de ik-focus.&#8217;
SmartAgent is gevestigd naast station Amersfoort. De vergaderkamer op de achtste verdieping heeft uitzicht op de genoeglijke rode dakpannen van een wijk waar geen enkele bewoner met een fluorescerend plakbandje iets op de muur zou plakken, of het moet per ongeluk zijn.
De mannen van SmartAgent zeggen: we hebben met zijn allen last van de hectische samenleving, de buitenwereld is een flipperkast; wie thuiskomt, wil rust, en als je je dan niet thuisvoelt, is het écht mis. &#8216;André,&#8217; zegt Gert Jan, &#8216;misschien wil je even laten zien hoe die individualisering van het interieur doorwerkt naar de verschillende groepen?&#8217;
André staat voor de muur waarop hun marketingmodel is geverfd. Het bureau verdeelt consumenten in vier brain communities op basis van levensstijl en emoties, en duidt die aan met kleuren. In de rode bevolkingsgroep vinden we de creatieve, stedelijke elite. Een tegendraads gezelschap dat houdt van Hella Jongerius en Berlijn, met als symbolische representant Rem Koolhaas. De blauwe groep bestaat uit controlefreaks: ambitieuze en assertieve carrièremakers in een BMW of een Audi met fraaie inkomens en dito opleidingen. De groene groep is maatschappelijk geëngageerd en behoudend. We zien hier Andries Knevel, Brabantia, Blokker &#038; Bruynzeel, Privé en Margriet voorbij komen. De gele community bestaat uit groepsmensen in standaardhuizen met standaardgezinnen, die het met buren, vrienden en hun kinderen altijd heel gezellig hebben &#8211; &#8216;logees kunnen altijd terecht&#8217;. (Vrij Nederland-lezer, ik heb het gevraagd, en u bent vooral gesitueerd in de rode of blauwe groep, en in de groep tussen groen en blauw in (aqua!). Logees kunnen zeker niet altijd bij u terecht, u hebt géén slaapbankje van Ikea op de hobbykamer, u hebt geen kleurpatroon van Forbo Marmoleum in de hal &#8211; het is maar dat u het weet &#8211; maar u houdt wel van concertbezoek, echte literatuur en &#8216;stille luxe&#8217;.)
Hyperpersoonlijke mix
De democratisering van de mode heeft van iedereen een expert gemaakt. H&#038;M en Zara hebben de catwalktrends snel en goedkoop naar de massa gebracht, en de kleding van deze confectiegiganten wordt nu zelfbewust gecombineerd met schoenen van Mark Jacobs of sneakers van Nike, een tas van Prada en een jas uit een tweedehands winkel. Ieder zijn hyperpersoonlijke mix. Die democratisering geldt ook voor het interieur. Door de woonbladen, de woonprogramma&#8217;s op televisie, Ikea, de verrichtingen van Jan des Bouvrie, hebben de Nederlanders de taal van design geleerd. Een huis wordt niet meer van boven tot onder in één stijl ingericht, zoals tot voor kort gebeurde, maar men kiest een eclectische mix van klassiekers, tweedehands, en eigentijds design.
&#8216;Als ik vroeger een serieus antiek stuk tegenkwam in een strak, modern interieur, was ik razend enthousiast,&#8217; zegt Dick Dankers, mede-eigenaar van de Amsterdamse interieurwinkel The Frozen Fountain. &#8216;Het was zeldzaam dat mensen een industriële stijl durfden te mixen met bijvoorbeeld een Biedermeierkast. En kijk nu eens. Mensen die hier binnenkomen, hoef je niks meer te vertellen.&#8217; We zitten aan een Piet Hein Eek-tafel van hoogglans gelakt afvalhout en kijken naar een film op een tv&#8217;tje dat in een Piet Hein Eek-kast is neergezet. Ontwerpster Heleen Klopper heeft iets bedacht: is je wollen lievelingstrui aangevreten door motten, of is er om andere redenen een gat in gekomen? Zij verkoopt voor € 17,50 materiaal en instrumenten om de gaten te stoppen. Op het tv&#8217;tje laat ze zien hoe je dat doet, want bij God, wie weet dat nog? &#8216;Hoort ook bij deze tijd,&#8217; zegt Dankers (spijkerbroek, wit T-shirt, warrig grijs haar). &#8216;Slow consumption,&#8217; zegt hij. &#8216;Pimp it up. We hadden hier een tijdje een ontwerpcollectiefje zitten dat niets anders deed dan oude kleding van klanten opleuken.&#8217;
Dankers omschrijft zijn klantenkring als &#8216;VPRO-publiek worldwide&#8217;. Maar deze zonnige namiddag lijken het vooral de exponenten van de blauwe groep die door The Frozen Fountain kuieren. In kleding van het merk Gevestigde Orde &#038; Goede Smaak lopen ze langs een groene velours bank met klassiek geruite kussens waarop opruiende teksten zijn geborduurd. Langs Maarten Baas&#8217; gesmolten fauteuiltje en de gebreide poef van Christien Meindertsma. Dick Dankers zelf is beslist niet blauw. &#8216;Uiteindelijk gaat het toch om de liefde,&#8217; zegt hij.
Dik-in-orde groep
Aqua-lezers: denk nu niet dat u er bent door hier en daar wat persoonlijke spullen te laten slingeren of een stapeltje oude rommel neer te kwakken. Want onder al dat geknip en geplak van uw rode, creatief elitaire, trendsettende, conventies doorbrekende buren ligt een geraffineerde basis die kennis van zaken vereist. Die &#8216;eclectische mix&#8217; moet wel uit een paar designobjecten bestaan die iedereen kent. Om maar iets te noemen: een Eames-stoel, de Arco-eettafel van Bert Jan Pot, vlinderstoelen van Arne Jakobsen, een Philippe Starck-toiletje, een Vola-kraan, een lamp van Ingo Maurer en een Artemide Tolomeo, een B&#038;B-bank. Het is deze basis van design die de sociale omgeving het signaal geeft dat ze u kunnen plaatsen in de dik-in-orde groep, en die &#8216;communiceert&#8217;, in de bewoordingen van trendwatcher Susanne Piët: &#8216;Dat je niet helemaal van de pot gerukt bent.&#8217;
&#8216;Er mag best een basisstuk van Ikea tussen zitten,&#8217; stelt Piët, &#8216;maar het gaat erom wat er tegenover staat. Dit zijn de twee principes: je laat zien dat je erbij hoort, én dat je uniek bent. En dat unieke kan dan zitten in iets geinigs nieuws dat je hebt bedacht, bijvoorbeeld bloemen in een holle boomstam die je van vakantie hebt meegenomen.&#8217; (Zelf heeft de verslaggeefster heel nonchalant een reep klassiek Engels behang op haar sloophouten kast geprikt, en, puur op intuïtie, zomaar ergens op de gietvloer een retro kamerplantje neergezet &#8211; behoorlijk onhandig met kinderen, maar je zet een authentiek verhaal neer of je doet het niet.)
Susanne Piët, gepromoveerd in de psychologie, heeft op een landgoed in Wapenveld een adviesbureau in communicatiestrategie en emotiemanagement. Wie haar website opzoekt, ziet een rennend en hinnikend paardje op het scherm. Piët heeft veel gepubliceerd over de emotiecultuur. Sinds de jaren tachtig, toen het besef doordrong dat we hier en nu het geluk moesten zoeken en niet in het hiernamaals, willen we ons volgens haar theorie omringen met spullen &#8216;die goed voelen&#8217;. Daarin zijn we, zegt ze, door fases gegaan. Eerst waren we ongeoefend; dachten we gelukkig te worden door lui rond te hangen op loungemeubilair, toen meenden we als een gek te moeten gaan bungeejumpen, en nu zitten we &#8216;middenin de identiteitsfase&#8217; waarin we het allerpersoonlijkste van onszelf willen uiten via kleding, haardracht en interieur. &#8216;Mensen zien zichzelf als een merk, en ze branden daarmee hun inrichting.&#8217;
Mobiele toestand
Denkend aan een huis, dromend van een huis, zouden we volgens de Franse filosoof Gaston Bachelard per definitie de woning voor ons geestesoog krijgen waarin we geboren zijn; de plattegrond ervan als de oervorm van intimiteit, &#8216;een fundamenteel thema&#8217;, waarop alle latere huizen slechts variaties zijn.
Zouden we daarom zo hokkerig blijven denken? &#8216;Mensen kunnen de standaardindeling heel moeilijk loslaten,&#8217; merken Nicoliene Papenburg en Bart Melk van Bureau IFA. Zij zijn gespecialiseerd in de integrale verbouwing van huizen, volgens de Beroepsvereniging van Nederlandse Interieurarchitecten (BNI) de meest succesvolle markt op dit moment. Vanwege de crisis gaan mensen niet verhuizen, maar intern verbouwen. En neem je de inrichting toch op de schop, dan kun je net zo goed het hele huis laten modelleren naar je levensstijl. Zeker nu de technologie in huis draadloos is geworden; je kunt immers, zoals Susanne Piët zegt, &#8216;overal neerploffen met je mobiele toestand&#8217;.
Huizen krijgen meer functies, zegt Papenburg. &#8216;Men wil een thuiswerkplek, een ruimte om muziek te beoefenen, om een roeiapparaat neer te zetten. Voor de kinderen moet er een aparte tv-hoek zijn om te gamen, een eigen thuisbioscoop zien we nu veel.&#8217;
Omdat daar niet genoeg vierkante meters voor staan, gaat IFA met behulp van schuifdeuren en ingenieuze opbergsystemen ruimten &#8216;flexibel definiëren&#8217;. Schuifdeur dicht, en de werkkamer wordt muziekkamer, kastdeur open en er verschijnt een televisie in de woonkamer. Een draaiende deur en een daglichtlamp, en er is een extra slaapplek voor het kind van de nieuwe partner dat om het weekend komt slapen. Van buiten mag het om identieke pandjes gaan, van binnen wordt de indeling geïndividualiseerd, gecustomized, op maat gemaakt. &#8216;Wonen is op een veel hoger niveau gekomen,&#8217; zegt Papenburg, die desgewenst ook de meubelinrichting verzorgt. &#8216;Het leek wel of iedereen, ongeacht het welvaartsniveau, een standaardinterieur verlangde dat helemaal &#8220;af&#8221; moest zijn. Bij de woonprogramma&#8217;s op tv zagen ze dat alle persoonlijke spullen er zonder pardon werden uitgeflikkerd. Geen boeken meer in de huiskamer, of alleen achter kastdeuren. De eigenheid van die bewoners was helemaal verdwenen, huizen werden toonzaaltjes. Daar begint nu gelukkig verandering in te komen; mensen worden zelfverzekerder.&#8217;
Dat is emotie
&#8216;Vroeger was het genoeg als je een stoel van Le Corbusier had staan en een Alessi-fluitketel. Nu is er een heel andere beweging gaande.&#8217; Marc Heldens maakt al bijna vijfentwintig jaar internationale interieurreportages. Zijn eigen huis op het Amsterdamse IJburg, ontworpen door zijn partner, architect Hans Oudendorp, stond onlangs zowel in de Nederlandse Elle Wonen als in de Japanse en Italiaanse Elle Decor. Heldens komt in de mooiste huizen ter wereld. Het gaat hem allang niet meer om designtrends; of er lampen hangen van Tom Dixon, of er een bank staat van Patricia Urquiola. &#8216;Ik doe wat anders. Ik laat niet op een standaardmanier zien hoe mooi dat huis is. Ik laat een foto nemen van de jonge vader die er woont, met zijn baby op de arm, spekvet op de billen, in een Hawaiibroekje &#8211; dat is emotie. Ik focus op wat hun dierbaar is. De persoonlijke bezieling manifest maken en vormgeven, daar gaat het om.&#8217;
De specialiteit van Heldens en Oudendorp is het ontwerpen van huizen voor particuliere opdrachtgevers. Zo&#8217;n huis, vinden ze, moet als een tweede huid zijn, helemaal gemodelleerd naar de allerdiepste behoeften die iemand maar heeft. Om die wensen naar de oppervlakte te brengen, moeten de opdrachtgevers soms wel een handje worden geholpen. &#8216;We denken nog te cliché over onze huizen,&#8217; meent Oudendorp. &#8216;Zetten standaard een bank neer. &#8220;Heb je überhaupt een bank nodig?&#8221; &#8220;Ja, ik wil wel een bank!&#8221; &#8220;Waarom? Je hebt elke week een etentje met acht mensen. Die zitten niet op de bank, maar aan tafel. Gebruik je die tv alleen maar voor het achtuurjournaal? Dan heb je aan twee zitjes en een klein tv&#8217;tje genoeg.&#8221;&#8216; Heldens: &#8216;Wat centraal staat, is: wie ben jij zelf?&#8217;
Sinds kort hebben hij en partner Oudendorp eigenhandig een nieuwe branche opgericht, namelijk die van de interieurcoach. &#8216;Er zit zeer beslist een psychologische component aan interieurinrichting.&#8217; Een paar fenomenen die ze vaak tegenkomen: dat mensen geen afscheid durven nemen van spullen of een huis dat niet meer voldoet, omdat ze bang zijn het verleden los te laten. Dat de ene partner de andere overrulet. Dat ouders alles opofferen voor hun kinderen. Oudendorp: &#8216;Alles, álles geven ze weg. Hup, de Wii op de grootste tv, de hele dag die herrie in huis. Spelen tot en met de ouderslaapkamer aan toe. Ze denken dat ze tegenover de kinderen tekort schieten door het vele werken, en het dan zo op te lossen.&#8217;
Maar dat terzijde. De conclusie is nog steeds niet: haal de oude rommel maar van zolder. Volgens onze interieurcoaches gaat het &#8216;om een paar goedgekozen items&#8217;. Heldens: &#8216;Een paar essentiële spullen die je voorbije leven vertegenwoordigen, bijvoorbeeld een bureautje waaraan je vroeger nog je huiswerk hebt gemaakt.&#8217;
De Britse filosoof Alain de Botton zegt dat mensen zich in huis omringen met dat waar ze een tekort aan voelen. Chaotische individuen zoeken in rechte lijnen rust en structuur, bureaucratische systeemdenkers willen ronde hoeken en speelse kleuren. Maar dat wat we rondom ons kiezen, is volgens de filosoof ook een manier om vast te houden aan onszelf als we in de alledaagse turbulentie dreigen te verwateren. &#8216;We gebruiken behang, banken, schilderijen,&#8217; schrijft De Botton in zijn boek The Architecture of Happiness, &#8216;om het vertrek van ons ware zelf te verhinderen, en de vergankelijke aspecten van onszelf in leven te houden. Om ons eraan te blijven herinneren wie we waren en wie we willen zijn.&#8217;
Het fluorescerende plakbandje als allerindividueelste expressie van de allerindividueelste emotie.

Het ik-interieur

32.000
Zoveel huwelijken worden er jaarlijks ontbonden tegenover de 72.000 die er worden gesloten. Om dat echtscheidingstij te keren, pleitte universitair docent familierecht Fred Schonewille op het congres &#8216;Preventieve Mediation&#8217; in Utrecht op 20 april voor &#8216;de huwelijksvoorbereiding&#8217;. Het zou normaal moeten worden dat mensen die gaan trouwen eerst eens onder begeleiding van een family mediator bespreken wat voor type huwelijk hun voor ogen staat, en, mochten er kinderen komen, hoe de taken te verdelen. Dit om het &#8216;relatie-IQ&#8217; van de onbezonnen geliefden te vergroten.

Het cijfer

<div class="wpg-element paragraph">
Jaarlijks worden er 32.000 huwelijken ontbonden, tegenover de 72.000 die er worden gesloten. Op het congres Preventieve Mediation in Utrecht op 20 april pleitte Fred Schonewille, universitair docent familierecht en scheidingsbemiddelaar, daarom voor ‘de huwelijksvoorbereiding’.
</div>
<div class="wpg-element paragraph-quote">
<blockquote>
&#8211; Hadden gesprekken vóór het huwelijk wat uitgemaakt?
</blockquote>
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
Het zou normaal moeten worden dat mensen die gaan trouwen of een samenwooncontract afsluiten, eerst eens onder begeleiding van een family mediator bespreken wat voor type huwelijk of samenwoonrelatie hun voor ogen staat, en, mochten er kinderen komen, hoe de taken te verdelen. Dit om het &#8216;relatie-IQ&#8217; van de onbezonnen geliefden te vergroten.
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
Mensen hebben namelijk geen idee waar ze aan beginnen, meent de scheidingsbemiddelaar. Door eerst eens met een deskundige te praten over de verwachtingen voor de toekomst, kunnen verborgen, tegenstrijdige opvattingen en verlangens naar de oppervlakte worden gebracht. Tijdens dit proces observeert de mediator de communicatie tussen beide partners, en geeft handreikingen ter verbetering.
</div>
<div class="wpg-element paragraph"> Voor een artikel over dit onderwerp is Vrij Nederland benieuwd naar de mening van mensen die ooit gescheiden zijn. Wat denkt u? Zou zo’n serie gesprekken uw scheiding hebben kunnen voorkomen?
Stuur uw reactie naar: <script type="text/javascript"></script><noscript>Please enable Javascript to see the email address</noscript> </div>

Oproep aan gescheiden mensen

Rondgang / Filosofie aan de keukentafel
Oh, goeden morgen, als kabouters in zachte
pyamas gaan de geluiden door het huis, de
eerste Clementi, de kranen, de fluit van
het kokende water. Geluk is langzaam naar
beneden gaan, en daar zitten wachten
op stappen, tussen de muren bedekt
met tekeningen: vaders, moeders,
kinderen, tafel, huis, voorgoed
aan het ontbijt. En ik
was één van hen.
(Fragment uit de gedichtencyclus &#8216;Omdat wij van ons zelf geen huis zijn&#8217; van Rutger Kopland)
Er zijn vast nog maar weinig Nederlandse kinderen die zo de ochtend ingaan, wachtend tot het huis langzaam tot leven komt. En er zijn vast nog maar weinig Nederlandse ouders die zo de dag beginnen, doodgemoedereerd als op een vooroorlogse foto, met de galm van de pendule op de achtergrond. Toen, zoals Robert Rowland Smith schrijft in Ontbijten met Socrates, diep slapen en rustig wakker worden nog geen nostalgische luxe waren, &#8217;toen we nog niet voortdurend, net als onze BlackBerry&#8217;s, op standby stonden, de ochtenden nog vol zoetheid en licht&#8217;.
Moeten we al die schermpjes toch maar de deur uit doen? De kinderen &#8217;s ochtends geen televisie meer laten kijken? Dat volgepropte stramien van het hedendaagse ochtendritueel overboord gooien?
&#8216;Wat een heerlijke, complexe vragen,&#8217; zegt de Amerikaanse hoogleraar psychologie Barry Schwartz (1946) opgewekt. &#8216;Jammer dat ik ze niet kan beantwoorden.&#8217;
In zijn nog te verschijnen boek Practical Wisdom and the Moral Implications for Everyday Life pleit Barry Schwartz voor een herwaardering van Aristoteles&#8217; concept &#8216;phronesis&#8217;, de vaardigheid en de wil om in specifieke situaties de juiste morele beslissing te nemen. Ook als het betekent dat je daarbij regels en procedures aan je laars lapt. Tijdens een lezing aan de Universiteit van Utrecht onlangs, gaf hij het voorbeeld van een schoonmaker in een ziekenhuis die ondanks de strakke werkprotocollen besloot een wachtkamer niet te stofzuigen omdat er een familie lag te slapen na een lange nacht van waken. En van een arts die een jonge vader tegen diens wens in toch besloot te intuberen en daarmee zijn leven redde, dit tot immense dankbaarheid van de patiënt, die door een prikfobie niet bij machte was geweest de juiste keuze te maken.
Het antwoord op de toenemende complexiteit van het dagelijks leven zoekt Schwartz niet in de psychologie maar in de filosofie. De psychologie houdt zich zijn inziens te veel bezig met het persoonlijk geluk. &#8216;In onze cultuur en in onze tijd zou het minder om het ervaren van positieve emoties moeten gaan,&#8217; zegt hij telefonisch vanuit zijn werkkamer aan het Swarthmore College vlak bij Philadelphia. &#8216;Mensen zijn al te veel met zichzelf bezig. Ze leggen te veel nadruk op zich goed voelen in plaats van goed doen.&#8217;
Praktische wijsheid, de genuanceerde sociale interactie waarbij we ons steeds bewust zijn van het effect van ons handelen op anderen, is wat hem betreft de allerbelangrijkste deugd die we moeten ontwikkelen, ook omdat die noodzakelijk is voor het welslagen van liefde en werk; de twee pijlers van een gelukkig leven. Succes in beide domeinen is immers afhankelijk van dit improvisatietalent. Geluk is hier niet het doel maar een bijproduct van doing the right thing.
Door sleur verlamd
Schwartz&#8217; boek, begin 2011 in de winkel, past in de tendens om op een filosofische manier na te denken over het persoonlijk leven. In navolging van de Franse filosoof Michel Foucault is er een filosofie van de levenskunst ontstaan, die richtsnoeren wil bieden in de zoektocht naar &#8216;de persoonlijke normatieve oriëntatie&#8217;, zoals filosofe Marli Huijer dat onlangs noemde in Vrij Nederland. Mensen hebben zich losgemaakt van religieuze en politieke bindingen en zoeken in die relativistische wereld naar betekenis.
De Britse filosoof Robert Rowland Smith gaat verder: hij beperkt zich niet tot reflecteren op &#8216;het zelf&#8217;, maar op het hele leven erachter. In Ontbijten met Socrates, zojuist bij Paradigma in vertaling verschenen, ontleedt hij een doordeweekse dag in achttien verschillende stadia &#8211; van ontwaken tot slapen gaan &#8211; en belicht hij die hele kermis aan minuscule handelingen met theorieën van de grote filosofen. In het ontwaken &#8217;s ochtends ziet hij Descartes, Kant en Hegel aan het werk. Onze dagdromen tijdens de ochtendreis naar kantoor illustreert hij met Nietzsches twee-wereldentheorie, waarin het door sleur verlamde individu een ideale wereld verzint om aan de realiteit te ontsnappen.
Smith wil de lezer een instrument bieden &#8216;om op nieuwe, frisse manieren over het dagelijks leven na te denken&#8217;. Juist de dagelijkse routine leent zich voor de beoefening van wijsheid. &#8216;Filosofie gaat over erkennen van de ambiguïteit van het dagelijks leven, en Socrates zou even geïnteresseerd zijn in hoeveel fooi je een ober geeft als in de vraag of God bestaat. Het dagelijkse vormt 99 procent van ons leven. Als we er niet over nadenken terwijl we het leven, dan zal er niet veel tijd overblijven voor reflectie.&#8217; Voorin het boek staat een citaat van schrijfster Annie Dillard: &#8216;Hoe wij onze dagen doorbrengen is natuurlijk hetzelfde als hoe wij ons leven doorbrengen.&#8217;
Duidelijk is, dat wat zich tot voor kort in de beslotenheid van de privésfeer voltrok, het leven achter de voordeur, met de vrouw mee is geëmancipeerd. Alledaags is geen synoniem meer voor &#8216;onbeduidend&#8217;, en ook voor de filosoof is het niet langer een inferieur onderzoeksterrein. Door hun instroom op de arbeidsmarkt hebben vrouwen het private de publieke ruimte ingebracht. De samenleving feminiseert, en het inzicht is ontstaan dat ook het dagelijks leven intelligente reflectie waard is.
Gezellig thuis?
Temeer omdat ook alledaagse beslissingen zo ingewikkeld zijn geworden. Barry Schwartz verwierf eerder internationale bekendheid met The Paradox of Choice. Why More is Less. Daarin beschreef hij de verwarring die is ontstaan door de overvloed aan keuzes. Of het nu om spijkerbroeken of opleidingen gaat, er zijn weliswaar veel meer mogelijkheden dan vroeger, maar er is ook meer twijfel. Dat geldt zeker voor de opvoeding. &#8216;De grootste uitdaging van het hedendaagse gezinsleven is dat er nauwelijks richtlijnen meer zijn,&#8217; zegt hij. &#8216;Alle tradities zijn overboord gegooid. Zoals er honderd merken tandpasta zijn, zo zijn er evenzoveel opties om het eigen leven en dat van je kinderen vorm te geven. En voor elke keuze die een ouder maakt, is er onzekerheid over het niet gekozen alternatief.&#8217;
De spanning in het gezin is toegenomen, want de informatie over opvoeding is explosief gegroeid, maar ouders hebben minder tijd en worden ook nog eens zwaarder afgerekend op het resultaat. Zo moeten ze op gezette tijden plaats nemen voor een jury van deskundigen, die, gevoed door de laatste wetenschappelijke inzichten, het regime thuis scherp toetst. De tandarts, die elk tweede glas vruchtensap veroordeelt, de kapper, die moeder toespreekt over de kwaliteit van het kinderhaar (&#8216;gebruikt u wel een shampoo voor de gevoelige hoofdhuid?&#8217;). De orthodontist, die een paar woorden wil wijden aan het duimen van de oudste. De schoolarts, die aan de jongste in het bijzijn van vader vraagt &#8216;of hij het wel gezellig heeft thuis&#8217;. &#8216;Ontbijten jullie samen, of zitten jij en je zusje alleen aan tafel?&#8217; Ja, zelfs de verkoper van kinderschoenen beschikt tegenwoordig over inzichten inzake voethygiëne en loopcultuur die haaks staan op de onnozele gebruiken van de opvoeders. Wie het allemaal zo goed mogelijk wil doen, loopt het gevaar kinderen voor en na de werkdag te onderwerpen aan een gedisciplineerd stramien waarin elk detail aan de strengste eisen moet voldoen. De druk is zo groot dat ouders in een onderzoek van de Amerikaanse sociologe Arlie Hochschild massaal zeiden zich op de werkvloer ontspannener te voelen dan thuis.
Het gebrek aan absolute waarden waar we volgens Robert Smith &#8217;s ochtends mee wakker worden, voedt de enorme belangstelling voor opvoedprogramma&#8217;s en opvoedboeken die de aarzelende ouder kloeke schema&#8217;s en oplossingen voorschotelen. Maar strakkere regels zijn niet het antwoord, zegt Schwartz vanuit Swarthmore; niet in de opvoeding, en niet in het maatschappelijk leven. Vanwege de vermeende normvervaging klinkt nu de roep om strengere regels; in het onderwijs, de financiële sector, de opvoeding. &#8216;Maar mensen houden juist op met nadenken als ze die moeten volgen,&#8217; zegt de hoogleraar. &#8216;Regels houden dom. Er gebeuren verschrikkelijke dingen omdat mensen zich genoodzaakt voelen procedures te volgen.&#8217; Tijdens de lezing in Utrecht noemde hij het voorbeeld van een kind van liefhebbende ouders dat door de rechter twee weken uit huis werd geplaatst omdat de vader hem bij een sportevenement per abuis een flesje Mike&#8217;s Lemonade had gegeven; een type limonade waar alcohol in zit. De rechter had gezegd: &#8216;Het spijt me, maar ik moet gewoon de regels volgen.&#8217;
&#8216;We moeten regels alleen maar zien als de routekaart naar een stad,&#8217; zegt Schwartz; &#8216;ons improvisatievermogen zou ons dan naar de juiste straat moeten leiden.&#8217;
Weten wat je doel is
Neem eens een paar van de dilemma&#8217;s die ouders dagelijks tegenkomen. Komt er een Nintendo DS of een Wii in huis? En hoelang mogen de kinderen er dan op? Hoe moet je een kind corrigeren? Mogen kinderen zeggen dat ze iets niet lusten? Moeten ze hun bord leegeten? Mag dochter aan de pil als ze pas veertien is? En moet ze de zoon van vaders nieuwe vriendin beleefd behandelen, of juist niet?
De complexiteit van het hedendaagse familieleven is volgens Schwartz juist het bewijs dat het om wijsheid moet gaan, en niet om regels. &#8216;Dat wat je gister hielp, doet dat vandaag niet meer, en uit de oplossing voor het ene dilemma kun je niet logisch het antwoord afleiden voor het volgende. Er moeten wel wát regels zijn; als het willekeurig lijkt, komen kinderen er nooit achter hoe ze zich moeten gedragen, maar die regels zijn wat mij betreft niet &#8220;standaard&#8221;, anders ga je er te krampachtig aan vasthouden, en ben je voortdurend over allerlei onbelangrijke dingetjes aan het vechten. Pick your battles.&#8217;
Praktisch wijs zijn, zegt Schwartz, betekent weten wat je doel is, als vader of moeder. Noodzakelijk is ook dat je de wereld vanuit het perspectief van je kinderen leert zien. &#8216;Als je voor je kind het beste wil, dan moet de communicatie twee kanten op werken. Je moet ervoor openstaan om door je kinderen te worden onderwezen.&#8217; Nonchalant: &#8216;En dan maak je een afweging wat juist lijkt om te doen, en als het niet werkt, doe je het de volgende keer beter. Niemand heeft de wijsheid toch in pacht? En je zit als ouders allemaal in hetzelfde schuitje. Dat lijkt me een ontspannende gedachte.&#8217; Later mailt hij nog: &#8216;Aristoteles vond het niet alleen belangrijk het juiste te doen; het moest ook omwille van de juiste reden zijn. Dus het is de taak van de ouders om een kind waarden bij te brengen waardoor ze niet alleen weten wat er zou moeten gebeuren, maar het ook willen dóén. En hoe je dat doet, tja, dat is nogal een uitdaging, aangezien we kinderen van vier geen college kunnen geven in de moraalfilosofie. Wijze ouders brengen hun kinderen reflectie bij. Ik zie een gesprek voor me tijdens het ontbijt de dag nadat je kind een speelkameraadje heeft getreiterd. De taak is hier om het kind zich te helpen verbeelden hoe het moet hebben gevoeld om van zoiets het slachtoffer te zijn. &#8220;Niet meer plagen&#8221; zeggen, leidt nergens toe. Empathie voeden, zou het doel moeten zijn.&#8217;
Volgens Schwartz hebben kinderen van nature al een sterke, maar naïeve intuïtie over wat rechtvaardig is, en die zouden ouders kunnen voeden door feedback te geven op gedrag. Door het te benadrukken en prijzen als kinderen keuzes maken die in overeenstemming zijn met de waarden die ouders belangrijk vinden, zoals gemeenschapszin, tolerantie en zelfbeheersing.
Concreter wordt Schwartz liever niet. Hij is niet zo van de tips, veel te algemeen. Net als de Amerikaanse filosofe Martha Nussbaum is hij een voorstander van instructie door anekdotiek; verhalen vertellen over bijzondere personen in unieke situaties om zo afgestemd te leren raken op andermans innerlijk leven. Juist het enkelvoudige en het bijzondere hebben zeggingskracht. Dan, somber: &#8216;Overigens brengt nadenken over het gezinsontbijt mij louter onplezierige herinneringen. We konden de kinderen nooit op tijd uit bed krijgen, en we waren eerlijk gezegd allang blij als het lukte ze iets in hun mik te duwen voordat ze naar school gingen.&#8217;

Een nieuwe Wii? Vraag ’t Plato; SPECIAL FILOSOFIE

Chocolade moet je &#8217;s ochtends proeven, als de mond nog vrij is van geuren en smaken. De chocola moet op kamertemperatuur zijn. Dan kauw je het een heel klein beetje fijn, en laat je het… tussen de wangen heen en weer walsen. Houd het zeker een minuut in de mond, tot het helemaal is opgelost; stugge structuren hebben tijd en warmte nodig om los te komen. Tijdens het smelten komen de eerste aroma&#8217;s vrij. Het verschil tussen goede en minder goede chocola laat zich proeven in wat er daarna gebeurt. Bij de mindere houdt het na de cacaosmaak op, en bij slechte chocola wordt de nasmaak echt vies, dat komt door de vanilline; de chemische nabootsing van vanille die de inferieure kwaliteit van cacao moet verdoezelen. Maar oh oh oh oh bij de goede! Na de chocoladesmaak openbaart zich een complex aroma van zoetjes en bittertjes en zuurtjes, en dan pikt ook de neus de tinten op, rokerige tinten, aardetinten, specerijen&#8230; Die langdurige golfbeweging aan smaken gaat door na het oplossen van de chocola. &#8216;Ik neem dat chocolaatje bij de koffie niet meer, ook al is het fairtrade,&#8217; zegt chocoladehandelaar Erik Sauër. &#8216;Ik wil de pure smaak van de boon kunnen proeven.&#8217;
De belangrijkste spelers uit de Nederlandse cacaosector, de telers, importeurs, verwerkers en supermarktketens, ondertekenden begin maart de intentieverklaring &#8216;Duurzame cacaoconsumptie en -productie&#8217;. In 2025 moet de cacaoconsumptie &#8216;volledig duurzaam&#8217; zijn (zie kader p. 91). Albert Heijn had al eerder laten weten in 2015 alleen nog maar een eerlijk chocoladeassortiment te zullen hebben, en ook HEMA is al begonnen met verantwoorde chocola. Duurzaam, een van de schimmigste begrippen uit de eenentwintigste eeuw, betekent hier een betere betaling van de cacaoboer en een milieuvriendelijker productieproces. Maar dat kan per certificering verschillen. Zo strijdt Rainforest Alliance voor behoud van de regenwouden en richt keurmerk Max Havelaar zich vooral op arbeids- en leefomstandigheden van de boeren.
Maar dat een chocolaatje eerlijk is, zegt nog niks over de kwaliteit ervan. De slaafvrije repen van Tony Chocolonely, in Nederland een van de bekendste &#8216;goede&#8217; chocolades, staan onder kenners bekend als regulier en vlak. Chocolatier Kees Raat, altijd compromisloos: &#8216;Hij is hard, droog, niet genuanceerd en mist fruittonen. Het is alsof je een oud zoldertje opendoet in je mond. Dat kan aan zoveel dingen liggen. Aan het niet volledig fermenteren van de cacaoboon, aan het niet optimaal roosteren&#8230;&#8217;
De chocola van Tony Chocolonely, ooit opgezet door een verslaggever van het RVU-programma Keuringsdienst van Waarde, wordt gemaakt van een fairtrade basisreceptuur van Barry Callebaut in België. Callebaut is met 1700 recepturen de grootste chocoladeproducent ter wereld. De gigant heeft het Chocolonelyteam een paar fairtrade samples opgestuurd, en daar hebben ze er een van uitgezocht, met als basis een mix van West-Afrikaanse bonen.
Dit soort fairtrade chocolade komt van een cacaovariëteit die wordt geselecteerd op productiviteit en niet op smaak, weet Erik Sauër, die in Wageningen is opgeleid als landbouwkundig ingenieur en ruim tien jaar in Midden-Amerika werkte als adviseur bij het voedselprogramma van de Verenigde Naties. &#8216;Bovendien mikken coöperaties de bonen van de kleine boeren door elkaar. Zo werd vroeger ook de fairtrade koffie gemaakt, die was ook niet te drinken.&#8217;
Fruitig, bijna fris
Sauër, handelaar te Wageningen in streekproducten-van-ver, preekt ook voor eigen parochie. Hij is importeur en distributeur van de zogenoemde single origin chocola: kleinschalig geproduceerde chocolades uit onder meer Madagascar, Peru, Bolivia en Brazilië, waarvan hij de herkomst en de makers persoonlijk kent. Zo ook het Ecuadoriaanse stel Santiago Peralta en Carla Barboto dat achter het high end chocolademerk Pacari staat. Zij bestudeerden de techniek van chocola maken in Europa en trainen nu cacaoboeren in de Ecuadoriaanse regenwouden in het optimaliseren van elke stap in het productieproces: de selectie van het gebied waar de bomen worden geplant, de keuze van de cacaovariëteit, het onderhoud van de plantage, de pluk, de gisting, het drogen, waarbij de zuren gecontroleerd moeten verdampen, de selectie van de boon, en het roosteren ervan.
Als een van de weinige chocoladehuizen verwerken zij de cacaopulp ter plekke tot couverture: de ruwe brokken waar repen en bonbons van worden gemaakt. Patissier Hidde de Brabander noemt de couverture van hun rauwe chocolade de mooiste ontdekking die hij tussen zijn achttien pure chocolades heeft liggen.
De Brabander is de voormalig chef patissier van sterrestaurant Vrienden van Jacob op landgoed Duin en Kruidberg, en sinds januari bezig met zijn eigen label, Dreams of Magnolia, waar hij &#8216;chocoladewerk&#8217; bereidt voor de &#8216;mooie horeca&#8217;. Zoals een sommelier een wijn-spijscombinatie maakt, maakt hij een combinatie tussen het soort chocolade en de overige ingrediënten. &#8216;Chocolade uit de Dominicaanse Republiek is vrij pittig, omdat hij nogal hoog is gebrand,&#8217; illustreert hij, &#8216;en blijft net als een espresso achter in je keel hangen. Die kan wel het geweld van een begeleidende koffiesmaak aan, maar mooie Nederlandse framboosjes, daar walst-ie zo overheen.&#8217; Van de Pacari-couverture heeft hij een mousse gemaakt die hij combineert met een sorbet van tarwegras, afgemaakt met wat veenbesjes. &#8216;Een anti-oxidantenbom.&#8217;
Erik Sauër organiseert regelmatig proeverijen, en vandaag legt hij drie reepjes van Pacari op tafel, afkomstig uit even zoveel Ecuadoriaanse regio&#8217;s. &#8216;De Arriba Nacional-cacao is fruitig, bijna fris te noemen. Er zit een klein zuurtje in. Deze,&#8217; hij schuift een reep met de naam Manabi naar voren, &#8216;vind ik zelf iets citrusbloesemachtigs hebben. Die is zo langdurig van smaak. Daar heb ik ook een wijn bij; dat is een heerlijke combinatie als dessert.&#8217; Uit zijn delicatessenkratje komen nog biologische truffels van Booja-Booja met in cognac geflambeerde banaan &#8211; &#8216;zo vol van smaak,&#8217; zegt Sauër dromerig, &#8216;hier hoeft niets smaakdragends meer bij. Alleen maar een lichte geurige thee.&#8217;
Een volgende reep die hij voorschotelt, is de Beni Wild Harvest uit Bolivia, van het in Amsterdam gevestigde chocoladebedrijf Original Beans. Hij is iets minder scherp dan Pacari, en romiger van structuur. Dat komt doordat de cacaomassa langdurig in de smeltkachel heeft rondgewalsd, het zogenoemde concheren. &#8217;60 hour conch&#8217;, staat er op de verpakking. Net als de tasting notes, in dit geval: &#8216;Cognac, rozijnen en zwarte thee met honing.&#8217; Een klein stukje &#8211; Sauër breekt bepaald zuinig af &#8211; vult de hele mond al met een beduusd makende room. &#8216;Zou goed bij een whisky passen,&#8217; zegt de distributeur, het stukje lustig in de rondte smakkend. &#8216;Of een witte thee.&#8217;
Het eerste jaar van zijn handelaarschap stuurde hij zijn witte bestelbusje niet langs de wereldwinkels. Dat zou imagobeschadigend kunnen werken. &#8216;Het zijn in eerste instantie delicatessen,&#8217; zegt hij. &#8216;Fairtrade heeft toch niet echt een goede naam wat smaak betreft.&#8217;
Ecologisch erfgoed
&#8216;Philipp Kauffmann,&#8217; mompel ik, lopend langs de gracht. &#8216;Ondernemer in chocola.&#8217;
Original Beans huist in een sobere etage aan de Amsterdamse Leliegracht, schuin tegenover het pand dat twee eeuwen geleden in het bezit was van chocoladefabrikant Van Houten. Kauffmann, een donkerharige jongen met felblauwe ogen en een voorliefde voor kleurige linnen broeken, is mede-eigenaar van het bedrijf dat &#8217;terroire&#8217; ofwel &#8216;artisinale&#8217; chocola vervaardigt van bonen uit onder meer Peru en Bolivia. Zijn reep Cru Virunga &#8211; tasting notes: moerbei, kamperfoelie en sinaasappel &#8211; komt uit Congo, &#8216;een ingewikkeld oorlogsgebied op de grens met Oeganda waar we met behulp van zeventig local officers bezig zijn een nieuwe, duurzame cacaosector te bouwen&#8217;.
Kauffmann laat het gebied op de kaart zien. De chocolademaker werkte hiervoor als adviseur in biodiversiteit bij het ontwikkelingsprogramma van de Verenigde Naties (UNDP). Voor elke gekochte reep wordt een boompje teruggeplant; wie op de website de code van de reep intoetst, ziet of het boompje al uit de kweektuin naar het regenwoud is verhuisd. Adviesprijs: negen euro per honderd gram.
De consument heeft heel wat over voor een authentiek verhaal over eten, concludeerde Michael Pollan in The Omnivore&#8217;s Dilemma (2006). De precieze herkomst kennen, vervult volgens de Amerikaanse voedselspecialist niet alleen ons diepste verlangen naar veilig eten, maar geeft het vervreemde individu weer een band met de aarde terug. Het is het verlangen &#8216;naar een utopisch verleden met alle verworvenheden van het moderne leven&#8217;.
De opkomst van single origin chocolade past in de klein-biologische tendens die Pollan in 2006 schetste. Nu biologisch en fairtrade mainstream zijn geworden, heeft er een schaalvergroting in plaatsgevonden, waarbij nogal wat van de oorspronkelijke kenmerken zijn gesneuveld. Kwaliteit bijvoorbeeld, en smaak. Of zoals een kleine boer tegen Pollan zei: &#8216;Duurzaamheid heeft toch meer variabelen dan het wel of niet gebruiken van chemische bestrijdingsmiddelen?&#8217; &#8216;Beyond organic&#8217; noemde Pollan de categorie van ambachtelijke boeren en voedselleveranciers die hij zag ontstaan.
&#8216;Het gaat bij chocolade altijd over het eindproduct, over de chocolatiers, over sterren als Pierre Marcolini (de Brusselse chocolatier, AL),&#8217; zegt Philipp Kauffmann. &#8216;Maar de kwaliteit van chocola wordt voor vijftig procent bepaald door de natuur, en voor vijfentwintig procent door wat de boer ermee doet, en dan nog maar voor vijfentwintig procent door de fabriek. Wat de chocolatier er vervolgens van maakt, is weer een heel ander verhaal. Raar, als je aan wijnboeren denkt, denk je aan chateaux, aan cultuur, aan generaties, expertise, maar wat weten we van de cacaoboeren? Het is tijd dat die uit het donker komen. Ze hebben vaak geen landrechten, geen burgerrechten. Terwijl dit de mensen zijn die over de toekomst van de mondiale regenwouden gaan.&#8217;
In Peru kwam Original Beans een van de zeldzaamste cacao&#8217;s ter wereld op het spoor, de white criollo cacao, ofwel de porcelanaboon, die behoort tot de topgroep van de cacao&#8217;s. Die was bijna weg, zegt Kauffmann. &#8216;De Peruaanse overheid gooit er een massaproductievariëteit in, de gemaakte hybride CNN51, en die verdrukt de inheemse cacaorassen. Dit is ecologisch erfgoed.&#8217; Kauffmann schudt uit een aluminiumfolie zak wat bruine couverturetabletjes op tafel, en doet er een in zijn mond. &#8216;Een fruitkanon,&#8217; zegt hij. &#8216;En die wordt door de bonbons van Kees Raat voor uitsterven behoed.&#8217;
Eerst suiker, dan brand
&#8216;Dat gedoe over fairtrade,&#8217; zegt Kees Raat, chocolademaker te Amsterdam, &#8216;ik ben er helemaal klaar mee. Die chocolade is meestal nog steeds gewoon smerig. Het gaat om ambacht en smaak, niet om bureaucratische certificeringen. In de jaren vijftig was het nog allemáál fairtrade.&#8217;
&#8216;Ho, ho, Kees,&#8217; zegt Erik Sauër haastig, &#8217;toen was er wel slavernij in de cacao, hoor.&#8217;
De twee mannen, allebei in het chocoladebruin gekleed vandaag, staan over de smeltketel geleund in de nieuwe deli van Raat op de Amsterdamse Wallen. Sauër is Raats voorraad ambachtelijke repen komen aanvullen.
Verkade is wél goed bezig, meent Raat. Vijftien jaar geleden had hij een workshop met het bedrijf, en toen heeft hij ze blind hun eigen repen laten proeven. &#8216;Zelfs de neuzen van het stel, de jongens van productontwikkeling, vonden dit de smerigste die erbij zat. Ik zei: &#8220;Jongens, jullie verkopen heel vieze chocolade. Jullie moeten je merk opnieuw in de markt gaan zetten. Via een eco- of een bio-manier.&#8221;&#8216; Maar toen was er nog niet genoeg fairtrade geproduceerde chocolade. En voilà, waar stond hij onlangs? Op de presentatie van de eerste Verkade fairtradereep. Hij nam een paar happen en wist: tien procent Dominicaanse Republiek en negentig procent Ghanees. &#8216;Hebben ze goed gedaan,&#8217; zegt hij waarderend. Pacari vindt hij ook een voorbeeld van hoe het moet: &#8216;Het heeft alles van aanplant tot eindproduct in eigen hand en betaalt de boeren een eerlijke prijs. Daar krijg je mooie chocola van.&#8217;
Hij maakt vandaag zijn paaseieren met de couverture van Original Beans. Dit is Philipp Kauffmanns witte criollo cacao, zijn porcelanabonen, die Raat in ruwe brokjes ontvangt, en die als warme bruinglanzende massa nu in zijn winkel in de tempereerketel heen en weer wordt gewalsd. Een deel van de eierschalen ligt in plastic mallen hard te worden. Dit prop je niet in twee of drie stukken in je mond. Het is wat de fijnproevers noemen een smaakervaring.
West-Afrikaanse bulkcacao met een tikje vanille, dat is wat Nederlanders onder chocolade verstaan. &#8216;De meeste bonen die de haven van Amsterdam binnenkomen, zijn zo bitter dat je ze meteen wilt uitspugen,&#8217; zegt Kauffmann. &#8216;Bonen die niet goed van smaak zijn, worden vaak heel hard geroosterd, dan proef je helemaal niets meer.&#8217; Vervolgens wordt een deel van de kostbare cacaoboter die vrijkomt bij het tot pulp malen, door de Zaanse cacaoverwerkers verkocht aan de cosmetische industrie, want die betaalt er meer voor dan de snoepfabrikanten. De cacaomassa wordt vaak aangevuld met goedkope plantaardige vetten en heel veel suiker. Kauffmann: &#8216;Dan heb je vijftien procent ondergefermenteerde cacaomassa van schimmelige bonen, de rest is suiker en vet en dat wordt dan als kinderdroom verkocht.&#8217;
&#8216;Je proeft eerst suiker en dan brand,&#8217; zegt Hidde de Brabander. &#8216;Dat is de smaak van chocolade die de Nederlandse consument kent.&#8217; Maar dat begint wel langzaam te veranderen, constateren de chocoladejongens. De smaakverfijning die we met koffie net gehad hebben, &#8211; zelfs in de supermarkt staan tegenwoordig de single origin koffies &#8211; zie je volgens hen nu in chocola. En er is ook een trend, zeggen ze, om chocolade als wijn te gaan benaderen.
&#8216;Eerlijke chocola is helaas niet per definitie lekker,&#8217; zegt Hidde de Brabander. &#8216;Maar lékkere chocolade is wat mij betreft wel altijd eerlijk. Voor zover ik dat kan beoordelen,&#8217; voegt hij er aan toe. &#8216;Ik heb al vier leveranciers langs gehad die beweren dat ze de enige zijn met Porcelana.&#8217;
Duurzame cacao
&#8216;Zijn er mensen die na 1 kickoffmeeting, 1 expertmeeting, vier overlegrondes, 73 aanpassingen, 240 uur vergaderen, 364 e-mails, 454 telefoontjes, waarvan 56 internationaal, nog behoefte hebben om iets te melden, dan wel een emotie te delen?&#8217; Terwijl de belangrijkste spelers uit de Nederlandse cacaosector op 4 maart de intentieverklaring &#8216;Duurzame cacaoconsumptie en -productie&#8217; ondertekenen, somt demissionair minister Gerda Verburg van Landbouw, Natuur en Voedselveiligheid nog even kort op wat er nodig is geweest om tot de intentieverklaring te komen. In 2025 moeten cacaoconsumptie en -productie &#8216;volledig duurzaam&#8217; zijn.
Het is voor het eerst dat zoveel grote partijen in de cacaosector zich achter één verklaring scharen. Ondertekenaars zijn onder andere Albert Heijn, CBL (die alle supermarkten vertegenwoordigt), Friesland Campina, FNV Bondgenoten, Hema, het Initiatief Duurzame Handel, de Haven van Amsterdam en ORAM, Jamin, de Baronie, Max Havelaar, Oxfam Novib, Plus, Solidaridad, Superunie, Tropical Commodity Coalition, VBP, Unilever, Kruidvat, Utz Certified, Rainforest Alliance,V&#038;D La Place, de Vereniging voor Bakkerijen en Zoetwaren, zelfs een afgevaardigde van Mars is speciaal vanuit Amerika overgevlogen.
Vijftien jaar om een volledige duurzame cacaoconsumptie te realiseren, het lijkt lang, maar het is noodzakelijk, legt Daan de Wit van Initiatief Duurzame Handel (IDH) uit: &#8216;Stel je voor: Ivoorkust, een van de belangrijkste leveranciers van cacaobonen; het land is een jungle, zonder infrastructuur en met een corrupte overheid waarvan een deel in de gevangenis zit. Kortom, een puinzooi. De boeren van een grote corporatie kun je nog vrij gemakkelijk trainen en controleren. Je stuurt daar twintig man naar toe en je bent min of meer klaar. Maar het overgrote deel bestaat uit kleine boeren die in the middle of nowhere wonen, waar je twee dagen nodig hebt om dertig kilometer af te leggen. Vaak zijn de mensen analfabeet en moet je het met plaatjes doen, waardoor het opschalen van de productie ontzettend lang duurt. En het is niet alleen het telen van cacao, maar ook het drogen, het fermenteren, met andere woorden: het hele procédé voordat de bonen in de vrachtwagen naar de haven kunnen. Het is een heel ingrijpend proces dat boeren moeten leren, en voordat dit allemaal geïmplementeerd kan worden, ben je jaren verder.&#8217;
Youri van Vliet

Chateau choco

Beursje
Is de emancipatie voltooid zodra vrouwen evenveel geld hebben als mannen? Nee, zeiden de bezoekers van het WOMEN Inc. Festival in een Vrij Nederland-enquête. Het gaat óók om gelijke verdeling van zorgtaken en maatschappelijke invloed. Geld speelt voor vrouwen een mindere rol, concludeerde trendanalist Justien Marseille op de bijeenkomst &#8216;The Power of the Purse&#8217; over de toenemende economische macht van vrouwen. &#8216;En omdat de samenleving feminiseert, zal geld als maatschappelijke waarde minder prominent worden.&#8217; Intrigerend: worden vrouwen eindelijk rijker, neemt de betekenis van geld af.

Het geld

<div class="wpg-element paragraph">
Is de emancipatie voltooid zodra vrouwen evenveel geld hebben als mannen? Nee, zeiden de vrouwelijke bezoekers van het Women Inc. Festival afgelopen zaterdag in Amsterdam massaal. Vrij Nederland organiseerde daar op 6 maart een bijeenkomst met als titel ‘The Power of the Purse’. 
Aanleiding was het recente rapport van de Boston Consulting Group. Daaruit blijkt dat de inkomenskloof tussen mannen en vrouwen wereldwijd gestaag smaller wordt. Marktanalisten hebben het al over ‘womenomics’ en ‘sheconomy’. Belangrijkste oorzaken: betere opleidingen, stijgende salarissen, en meer arbeidsuren. 
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
‘Als je vandaag in de straten van Manhattan, Londen en Frankfurt wandelt,’ zei een van de onderzoekers tegen Newsweek, ‘en je vraagt honderd single mannen en vrouwen tussen vijfentwintig en dertig jaar oud wat ze verdienen, dan zullen de vrouwen meer verdienen dan de mannen.’ Ook in Nederland Deeltijdland neemt het aantal vrouwen dat economisch zelfstandig is, toe.
‘Het gaat om meer dan alleen geld’, zeiden 133 van de 146 vrouwen die de enquete op het festival invulden. Meestgehoorde argumenten: het gaat óók om gelijke verdeling van zorgtaken, om gelijke kansen op de banenmarkt, om gelijke mate van invloed op maatschappelijke processen. Slechts dertien vrouwen beantwoordden de vraag met ‘ja’. Samengevat was hun mening: geld is macht en geeft keuzevrijheid. Waarbij een bezoekster de kanttekening maakte: ‘maar het moet wel door arbeid verkregen zijn, en niet door een erfenis.’ (Zie ook de <a href="https://www.vn.nl.kpnis.nl/Meer-dossiers/The-Power-of-The-Purse.htm" onclick="this.target='_blank';" class="normal" title="The Power of The Purse">online discussie</a>.)
Opvallend is dat de conclusie van deze kleine, kwalitatieve steekproef naadloos aansluit bij het betoog van trendanalist Justien Marseille. Zij hield samen met reclamebureau Nieuw de Vrij Nederland-presentatie op het Women Inc. Festival. Haar betoog: geld speelt voor vrouwen een kleinere rol. Ze hechten meer dan mannen aan zaken als zorg en welzijn. En aangezien de maatschappij ‘feminiseert’, waarbij vrouwelijke waarden ook voor mannen belangrijker beginnen te worden, zal geld in de toekomst een minder grote rol gaan spelen dan nu. 
Dat leidt tot de voorlopige intrigerende conclusie: terwijl Nederlandse vrouwen steeds meer eigen geld gaan krijgen, zal de betekenis van geld voor Nederlanders de komende decennia afnemen.
</div>

Vrouwen willen meer dan geld

<div class="wpg-element lead-bold">
De economische macht van vrouwen neemt toe, en ze weten het. &#8216;Straks kiezen ze voor elke levensfase een andere partner.&#8217;
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
De crisis verandert de markt. Na de recessie liggen de economische verhoudingen helemaal anders, roepen deskundigen. Nu het Westen er &#8211; vooral in de bankenwereld &#8211; zo&#8217;n potje van heeft gemaakt, trekken opkomende landen als China en India steeds meer macht naar zich toe.
We weten het, iedereen zegt het. Maar er is één opkomende markt die veel minder aandacht krijgt van die deskundigen, het bedrijfsleven en de media. Terwijl die markt harder groeit dan welke andere markt ook, en binnen een paar jaar waarschijnlijk zelfs een dominante rol zal spelen in de wereldeconomie. De nieuwe aanzwellende economische macht is groter dan die van China en India samen. Het is De Vrouw.
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
Afgelopen najaar publiceerde adviesbureau Boston Consulting Group (BCG) de opmerkelijke resultaten van een onderzoek: weliswaar is het totale inkomen van mannen wereldwijd nog steeds het dubbele van dat van vrouwen (23,4 triljoen dollar ten opzichte van 10,5 triljoen), maar vrouwen zijn hard bezig met een inhaalslag. In de komende vijf jaar zullen hun portemonnees aangevuld worden met zo&#8217;n vijf triljoen dollar. Die groei is meer dan het dubbele van die van de Chinese en Indiase economieën samen. Belangrijkste oorzaken: betere opleidingen, stijgende salarissen en meer arbeidsuren. En: meer vrouwelijke big spenders. Want de toenemende economische macht van vrouwen gaat gepaard met een steeds grotere rol in consumentenuitgaven. Sterker: die is nu al dominant, volgens BCG. Vrouwen zijn wereldwijd verantwoordelijk voor 12 triljoen dollar van de in totaal 18,4 triljoen dollar aan bestedingen. En dat wordt in de nabije toekomst alleen maar meer. Marktanalisten hebben het over &#8216;womenomics&#8217; en &#8216;sheconomy&#8217;.
Advocates verdienen meer Je zou het niet zeggen met ons grote aantal vrouwen-met-kleine-baantjes, maar ook in Nederland gaan de portemonnees van vrouwen langzaamaan dikker worden. We staan nog maar aan het begin van een verandering. Nederlandse vrouwen verdienden in 2008 gemiddeld zo&#8217;n 21.000 euro, mannen bijna 38.000 euro. Daarmee is het inkomen van de vrouwen 56 procent van dat van mannen. Dat percentage is de laatste jaren vrijwel constant gebleven en komt overeen met de mondiale tendens. De onderzoekers van BCG wijzen de sterke koopkrachttoename voor de komende jaren vooral toe aan de stijgende inkomens van de jonge vrouwen. &#8216;Als je vandaag in de straten van Manhattan, Londen of Frankfurt wandelt,&#8217; zei een van de onderzoekers in Newsweek, &#8216;en je vraagt honderd single mannen en vrouwen tussen vijfentwintig en dertig jaar oud wat ze verdienen, dan zullen de vrouwen meer verdienen dan de mannen.&#8217; De huidige crisis vergroot die kloof nog verder. In Amerika is 80 procent van de ontslagen bij mannen gevallen.
Die trends gaan niet voorbij aan Nederland. De stichting Loonwijzer haalde twee jaar geleden het nieuws met een onderzoek, uitgevoerd in samenwerking met de Universiteit van Amsterdam. Daaruit bleek dat vrouwelijke advocaten jonger dan dertig jaar hun mannelijke collega&#8217;s hadden ingehaald in uurloon. In de facilitaire dienstverlening en de communicatie- en marketingbranche worden jonge vrouwen inmiddels ook al beter beloond dan hun mannelijke leeftijdgenoten. En de recessie maakt ook in Nederland meer mannelijke dan vrouwelijke slachtoffers. Vooral &#8216;mannenbranches&#8217; zoals de bouw en industrie worden hard getroffen, terwijl de zorg en het onderwijs &#8211; sectoren waar meer vrouwen werkzaam zijn &#8211; nog steeds kampen met een arbeidstekort. Bovendien is het aantal werkende vrouwen de afgelopen drie decennia meer dan verdubbeld.
Cultuurverandering Toch voert in Nederland de sombere emancipatiediscussie nog steeds de boventoon. Liefhebbers kunnen elke week wel een debat of conferentie bezoeken, in de Kamer wordt regelmatig gesproken over quota om meer vrouwen in de bedrijfstop te krijgen en de media zijn nog altijd een dankbaar platform voor strijders voor meer seksegelijkheid. Ook de tweejaarlijkse emancipatiemonitor van het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP) liegt er niet om. &#8216;De meeste streefcijfers voor het emancipatiebeleid worden niet gehaald&#8217;, luidt de immer terugkerende boodschap.
&#8216;Het beeld in Nederland is heel anders dan in de rest van de wereld,&#8217; zegt Esther-Mirjam Sent, hoogleraar economie aan de Nijmeegse Radboud Universiteit. &#8216;Wij bungelen op allerlei internationale ranglijsten onderaan.&#8217; Ze verwijst naar een recent onderzoek van de directie Emancipatie van het ministerie van OC&#038;W. Daaruit blijkt dat Nederlandse vrouwen binnen de Europese Unie mager scoren als het gaat om economische zelfstandigheid. Alleen in Malta doen ze het nog slechter. De reden daarvoor, zegt Sent, is het hoge aantal vrouwelijke deeltijdwerkers in ons land en de grote uurloonkloof tussen mannen en vrouwen. Dat verandert wel, constateert ze, maar het gaat traag. &#8216;Wat Nederland een beetje tegenhoudt, zijn de stereotiepe verwachtingen over de taken van mannen en vrouwen. Er heerst nog steeds een negatieve houding ten opzichte van ambitieuze moeders met een drukke baan. Die cultuur is lastig te doorbreken.&#8217;
Ook Saskia Keuzenkamp, hoogleraar emancipatie aan de Amsterdamse Vrije Universiteit en onderzoeker bij het SCP, noemt het vele deeltijdwerk van vrouwen &#8216;een verstorende factor&#8217; in het streven naar inkomensgelijkheid tussen de seksen. Van de werkende vrouwen werkt 70 procent maximaal dertig uur per week. Maar, zegt ze, er is wel degelijk een cultuurverandering gaande. Steeds minder vrouwen stoppen met werken nadat ze kinderen hebben gekregen en de afgelopen jaren is ook het aantal vrouwen geslonken dat daarna minder is gaan werken. &#8216;Dat is behoorlijk revolutionair.&#8217;
Keuzenkamp pakt er cijfers bij uit haar eigen onderzoek Nederland Deeltijdland. In 1975 had nog maar 29 procent van de vrouwen tussen de vijftien en vierenzestig jaar een baan, ruim dertig jaar later is dat opgelopen tot 66 procent. &#8216;Je hoort steeds dat dat niet genoeg is, maar het is een enorme toename in korte tijd.&#8217; Het negatieve sentiment over de geringe arbeidsparticipatie van Nederlandse vrouwen vindt ze dan ook overdreven. &#8216;Bijna nergens ter wereld werken zo veel vrouwen als hier. Alleen hebben wij een grote groep die in deeltijd werkt.&#8217;
Powerkoppels De economische zelfstandigheid van vrouwen mag met 45 procent internationaal gezien misschien laag zijn, ze vertoont de laatste jaren wel een rechte lijn opwaarts. En dat geldt niet voor de mannen. Die blijven al jaren steken op zo&#8217;n 70 procent. Vrouwen tussen de dertig en vijfenvijftig zitten die mannen met 56 procent al aardig op de hielen. Rolpatronen beginnen te verschuiven, constateert ook het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS). Steeds meer mannen kiezen zelf voor parttime banen.
Dit is een voorbode van een grote verandering, zegt Jan Latten, hoogleraar demografie aan de Universiteit van Amsterdam en onderzoeker bij het CBS. &#8216;Met name jonge vaders stappen over op een deeltijdbaan. Je gaat steeds meer stellen zien waarbij zowel hij als zij vier dagen werken.&#8217; De negatieve conclusies uit de emancipatiemonitor wijt hij aan het feit dat onderzoekers de gegevens vaak bekijken als een momentopname en geen onderscheid maken in leeftijdsgroepen. &#8216;Dat geeft een vertekend beeld. Als je de jongere generatie volgt, zie je een heel andere ontwikkeling. Dan heeft Nederland &#8211; juist door het populaire deeltijdwerken &#8211; een voorsprong op andere landen.&#8217; Volgens hem groeit daardoor het aantal paren met twee driekwartbanen en hoge inkomens gestaag. &#8216;Dat wordt in de toekomst een heel machtige groep.&#8217; Hij heeft er al een naam voor bedacht: de powerkoppels. Bij een op de zeven doet de vrouw zelfs al een grotere duit in het huishoudzakje dan de man.
En steeds meer vrouwen zullen met een beter loonstrookje thuiskomen, denkt Latten. Bij de nieuwe lichting hoogopgeleiden zijn vrouwen mannen al voorbijgestreefd. Van de vijfentwintig- tot vijfendertigjarigen in Nederland is 38 procent van de vrouwen hoogopgeleid, en 34 procent van de mannen. Ook studeren vrouwen gemiddeld veel sneller af. &#8216;Als die vrouwen straks veertig of vijftig zijn, zitten er heel wat bij die flink gewerkt en verdiend hebben,&#8217; voorspelt Latten. &#8216;Het kan niet uitblijven dat er iets gaat gebeuren,&#8217; zegt ook emancipatiehoogleraar Keuzenkamp. &#8216;Heel traag begint er wat beweging te komen,&#8217; geeft zelfs econome Sent schoorvoetend toe.
Traag? De omslag lijkt al volop gaande. Meer dan de helft van de afstuderende artsen is vrouw, er zijn bijna evenveel vrouwelijke als mannelijke rechters, en ook in de hogere technische en wetenschappelijke beroepen is het percentage mannen en vrouwen gelijk.
Voor de gezelligheid Ook trendwatchers zien de economische kracht van vrouwen sterk toenemen. &#8216;Ik maak wel eens een flauw grapje,&#8217; zegt trendanalist Justien Marseille van onderzoeksbureau The Future Institute: &#8216;Eerst vonden de mannen de stofzuiger en wasmachine uit, toen de werkende vrouw, en nu kunnen ze lekker thuis zitten beleggen.&#8217; Serieuzer: &#8216;Het is een grote culturele stap, die we in korte tijd hebben gezet. Misschien is die zelfs te groot en zien we de komende jaren een terugslag.&#8217; Het kan goed zijn, zegt ze, dat we een aantal jaren in verwarring leven over wat nou onze waarden zijn. &#8216;Is een vrouw die vijf kinderen goed aan de maatschappij wil afleveren minder ambitieus dan de vrouw die een team van vijf medewerkers aanstuurt?&#8217;
Goos Eilander, directeur van Trendbox, denkt dat het wel meevalt met die cultuurshock. Zijn bureau peilt sinds 1991 de waardenverhoudingen tussen mannen en vrouwen. Daaruit blijkt, dat zeker de jongere generatie zich al behoorlijk aanpast aan de grotere economische macht van vrouwen. Hij legt het onderzoekspanel, verdeeld in verschillende leeftijdsgroepen, elk jaar dezelfde &#8216;macho-uitspraak&#8217; voor: &#8216;Ik neem graag en vaak de leiding.&#8217; Jaren waren de mannen onder de ja-zeggers in de meerderheid. Tot 2006 &#8211; toen ontstond er een opvallende kentering bij de leeftijdsgroep van achttien tot vijfendertig jaar: vrouwen hebben daar het stokje overgenomen. &#8216;Dat komt duidelijk door hun betere resultaten op universiteiten, groeiende ambitie en streven naar perfectie,&#8217; zegt Eilander. Ook uit andere peilingen blijkt dat we tegenwoordig anders tegen rolpatronen aankijken. In 1991 vond 40 procent van de ondervraagden dat moeders met jonge kinderen beter niet konden werken. Afgelopen jaar was dat nog maar 20 procent.
Het &#8216;normale&#8217; gezin &#8211; vader, moeder en kinderen &#8211; zal sowieso steeds minder voorkomen, zegt Latten. In het boek Liefde à la carte, dat hij samen met journalist Malou van Hintum schreef, signaleert hij relatietrends die mede door de toenemende economische macht van vrouwen optreden. Kort samengevat komt het hierop neer: naarmate meer vrouwen financieel op eigen benen staan, neemt het aantal alleenstaanden toe. Dat heeft twee oorzaken: vrouwen verlaten eerder een man als die ze niet meer bevalt, en ook voor mannen is het makkelijker om zonder schuldgevoel te vertrekken. &#8216;Mensen gaan hogere eisen stellen, ze zijn minder bereid hun eigen levenswandel op te geven voor de ander. Daardoor worden relaties eerder afgebroken en zijn mensen grotere fasen van hun leven single.&#8217;
Die tendens zie je nu al heel duidelijk bij de jongere generatie, zegt Latten. &#8216;Zij stellen een blijvende verbintenis bewust uit. Eerst willen ze een bestaan voor zichzelf creëren, zelf een appartement betrekken en vermogen opbouwen.&#8217; En als ze in hun studentenperiode toch een relatie hebben, is die nogal breekbaar. &#8216;Ze sluiten weinig compromissen. Zo zijn ze opgevoed: ga voor je doel, maak je leven mooi en geef daar niets voor op. Als je economisch onafhankelijk bent, kun je je dat ook veroorloven.&#8217;
Niet dat we allemaal, als we straks oud zijn, in ons eentje achter de geraniums zitten. Volgens Latten neemt het aantal tijdelijke relaties wel toe. &#8216;Vrouwen gaan bewuster selecteren. Voor elke levensfase kiezen ze een ander soort partner: eerst een maatje om samen dertig mee te worden, dan iemand om kinderen mee te krijgen en, als die verbintenis ook mislukt, een latrelatie. Dat is nu al in opkomst bij vrouwen van vijfenveertig-plus. De kinderen, het huis en het inkomen hebben ze al. Ze zoeken vooral iemand voor de gezelligheid.&#8217; Maar er is ook een risicogroep, zegt hij. &#8216;Er zijn vrouwen die zulke hoge eisen stellen dat ze iedere kandidaat afwijzen. Die blijven altijd zoeken.&#8217; Lachend: &#8216;Ik noem ze dolende vrouwen.&#8217;
Hoe succesvoller vrouwen zijn, hoe kleiner de kans dat ze een partner vinden en moeder zullen worden, schreef hij ook in zijn boek. Niet alleen omdat ze zelf kieskeurig zijn, maar ook omdat een deel van de mannen door hun hoge maatschappelijke status wordt afgeschrikt. Uit allerlei onderzoeken blijkt inmiddels dat kinderloosheid bij hoogopgeleide en goed verdienende vrouwen veel vaker voorkomt dan bij de laagopgeleide groep.
Eigen auto, eigen huis Hogere inkomens, meer scheidingen, langere periodes single. Al deze ontwikkelingen hebben één belangrijke gemene deler: &#8216;Vrouwen slepen hun hele leven meer vermogen met zich mee,&#8217; zegt Latten. En hij verwacht dat ze binnen relaties niet dezelfde fout zullen maken als mannen, die bij een scheiding al hun bezittingen moeten delen. &#8216;Nieuwe generaties zullen daar bewuster mee omgaan. Ze zijn individualistischer, houden een eigen bankrekening aan, kopen voor zichzelf een auto en misschien zelfs een huis.&#8217;
Op de automarkt zijn de gevolgen al goed zichtbaar. Volgens Goos Eilander van Trendbox wordt een op de drie auto&#8217;s aangeschaft door vrouwen, tien jaar geleden was dat nog maar een op de vijf. Dat vrouwen voor ongeveer 85 procent van de totale consumentenbestedingen medeverantwoordelijk zijn, is al een tijdje bekend. Maar ook bij het kopen van andere &#8216;producten uit het mannendomein&#8217; beginnen ze de overhand te nemen (zie ook het verhaal &#8216;Komt een vrouw bij de winkel&#8217; op de volgende pagina&#8217;s). Voor Sanoma, uitgever van verschillende vrouwenbladen, onderzocht Trendbox afgelopen jaar welke rol ze hebben bij aankoopbeslissingen over verzekeringen, hypotheken en andere financiële producten. En die blijkt heel groot te zijn. In meer dan de helft van de gevallen beslist de vrouw alleen. Eilander kan nog veel meer voorbeelden noemen van hoe dominant de vrouwelijke consument is geworden op wat eens mannenmarkten waren. Elektronische gadgets bijvoorbeeld. &#8216;Daarvan is altijd aangenomen dat die typisch mannelijk zijn. Maar dat is niet waar. Zo zijn er ongeveer evenveel vrouwelijke als mannelijke iPhone-bezitters.&#8217; Bij tweederde van de aangeschafte elektronische producten is de stem van de vrouw doorslaggevend.
De resultaten verbaasden Eilander nauwelijks: &#8216;De afgelopen vijftien jaar zie je al een constant patroon van een steeds zwaardere rol van vrouwen in beslissingsprocessen.&#8217; Waarschijnlijk was die zelfs groter dan uit de onderzoeken naar voren kwam, denkt hij. &#8216;Veel meer vrouwen dan we dachten hebben thuis de broek al aan. Alleen durfden ze dat nooit toe te geven. Maar nu de inkomens- en opleidingsverschillen met mannen kleiner worden, geven ze meer hun eigen mening, ze krijgen meer zelfvertrouwen.&#8217;
Met de toenemende economische macht van vrouwen zal ook het onderscheid in &#8217;typisch mannelijke&#8217; en &#8217;typisch vrouwelijke&#8217; karaktertrekken langzaam verdwijnen, zegt Eilander. Dat ziet hij al terug in zijn jaarlijkse onderzoek naar attitudeverschillen tussen mannen en vrouwen. &#8216;Mannen worden zorgzamer en communicatiever, vrouwen onafhankelijker en zelfverzekerder. Ze groeien steeds meer naar elkaar toe.&#8217;
<a href="https://www.vn.nl/Winkel/aanbieding.htm?formid=5010191">Bestel nu alsnog de vrouwenspecial van Vrij Nederland, nummer 8</a>
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
<h3>The Power of the Purse</h3>
6 maart organiseert Vrij Nederland op het WOMEN Inc. Festival in de Westergasfabriek het debat &#8216;The Power of the Purse&#8217;, over de toenemende economische macht van vrouwen. Justien Marseille van The Future Institute presenteert de maatschappelijke gevolgen van de dikkere portemonnee, reclamebureau Nieuw toont in woord en beeld hoe de commerciële sector de rijker wordende doelgroep probeert te bereiken. O.l.v. redacteur Harm Ede Botje.
Te zien op het WOMEN Inc. Festival in Amsterdam, 16.45 &#8211; 17.45 uur, Westergasterrein, Zuiveringshal West. Informatie: <a href="https://www.womeninc.nl" onclick="this.target='_blank';" class="normal" title="https://www.womeninc.nl">www.womeninc.nl</a>
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
<h3>Überseksueel</h3>
Is het u ook opgevallen dat mannen steeds verzorgder over straat lopen? Dat heeft u dan goed gezien, ze zijn bezig met een transformatie. Nu vrouwen zelf steeds meer geld in het laatje brengen, verliezen de mannen hun rol als kostwinner. En dus hebben ze iets anders nodig om zich te kunnen onderscheiden van het andere geslacht. &#8216;Hun uiterlijk is het enige waarmee ze dat nog kunnen,&#8217; zegt hoogleraar demografie Jan Latten. Eerst hadden we de opkomst van de postmoderne man en de metroseksueel. Maar die fenomenen hebben het uiteindelijk niet gered, mannen gingen daarmee juist te veel op vrouwen lijken. De nieuwste trend is die van de überseksueel: sterk, zelfbewust, aantrekkelijk, sociaal geëngageerd, eerlijk en dynamisch. Met &#8216;stoere&#8217; looks, aldus Latten. Zeg maar het type George Clooney, met stoppelbaard.
</div>

Map Oberndorff

Dames gaan voor

<div class="wpg-element paragraph">
De Britse reclamevrouw Jane Cunningham had eens met haar team een vergadering bij een elektronicafabrikant over de vraag hoe ze een van hun producten ook voor vrouwen aantrekkelijk konden maken. Na een uur denken, zei de mannelijke art director ineens: &#8216;Ik heb het! We laten de reclamefolders afdrukken in roze!&#8217;
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
Het is de klassieke anekdote in de vrouwenmarketing die moet illustreren hoe weinig verstand de meeste reclamebureaus en marketingafdelingen hebben van wat vrouwen eigenlijk beweegt. En dat terwijl vrouwen de belangrijkste doelgroep zouden moeten zijn. In de westerse wereld ligt 85 procent van de consumentenbesteding in de handen van vrouwen; in Nederland is dat, afhankelijk van de productcategorie, tussen de 83 en 99 procent van de aankopen* &#8211; als ze de aankoop niet zelf doen, zijn vrouwen vaak de drijvende kracht achter de beslissing tot aankoop van hun partner. En het ziet er, gezien de stijgende koopkracht van vrouwen (zie ook p. 82-87), niet naar uit dat die percentages gaan dalen.
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
Maar wat dringt het toch langzaam tot de commerciële sector door! Het is een blinde vlek, zegt Liesbeth Maliepaard, creatief partner bij reclamebureau Nieuw, gespecialiseerd in &#8216;vrouwelijke communicatie&#8217;. &#8216;Er wordt niet nagedacht over waar vrouwen behoefte aan hebben, en er wordt niet nagedacht hoe ze aan te spreken.&#8217;
Het reclamebureau Bosley liet door RuigRok Netpanel een onderzoekje doen hoe vrouwen over reclame denken. Meer dan driekwart kan zich niet identificeren met vrouwen in reclames, ruim de helft ergert zich aan de manier waarop vrouwen in reclames geportretteerd worden en 84 procent vindt dat adverteerders niet weten wat vrouwen belangrijk vinden in het leven.
Calorieënteller &#8216;We zijn missionariswerk aan het doen,&#8217; zegt Carlijn Offergelt van het marketingbureau Was will das Weib, dat net als WeJane en Sisteract de afgelopen jaren is gestart om de vrouwenmarkt te bedienen. Het kost volgens haar en compagnon Vanessa Buisman veel moeite om de gevestigde orde ervan te overtuigen zich op vrouwen te richten. &#8216;De organisaties die traditioneel vrouwen bedienen, zoals uitgeverijen van damesbladen en cosmeticafabrikanten, hebben die expertise wel,&#8217; zegt ze. &#8216;Maar mannendomeinen zoals de financiële sector, auto-industrie en elektronicafabrikanten nog niet in het minst. Het is een eye-opener voor ze als we de harde cijfers laten zien van wat ze laten liggen.&#8217;
Buisman: &#8216;Ze zijn bang dat een vrouwelijker aanpak hun imago schaadt. En als je het niet goed doet, gebeurt dat ook. Dat zie je als mannen reclames gaan bedenken voor vrouwen.&#8217;
Dell&#8217;s Della is hiervan een van de meest beruchte voorbeelden. Deze website werd vorig jaar speciaal gelanceerd voor de mini-laptop die Dell voor de hedendaagse digi-vrouw had ontwikkeld. Er werd melding gemaakt van het matchgehalte met de garderobe, en onder &#8217;technische specificaties&#8217; stond een calorieënteller en een receptenzoeker. Na een week hoongelach nam Dell de site op de schop.
Een ouder voorbeeld is de Belgische, op mannen gerichte campagne van Gamma: een schaarsgeklede vrouw met twee paardenstaarten en een open mond, en de tekst: &#8216;Ontdek het gemak van een alleszuiger&#8217;. En bij een vrouw met enorme borsten in een krap bikinitopje: &#8216;Mogen we u even onze siliconen promoten?&#8217; Offergelt schudt haar hoofd. De doe-het-zelf-markt was toen al aan een enorme opmars bezig onder vrouwen. Vrouwen beïnvloeden en nemen 80 à 90 procent van de aankoopbeslissingen in bouwmarkten.* &#8216;Dan sla je de plank wel mis.&#8217;
De manager communicatie van Gamma Nederland wordt liever niet herinnerd aan die Belgische stunt: &#8216;Ik zou het echt heel vervelend vinden als deze oude koeien uit de sloot worden gehaald in Vrij Nederland,&#8217; mailt hij als de beeldredactie toestemming vraagt foto&#8217;s van de campagne te gebruiken, &#8216;bezien in het licht van de huidige formuleontwikkelingen, waarin wij ons juist veel meer willen richten op de feitelijke beslisser in veel woon- en klusprojecten: de vrouw! Gamma Nederland zal zich nooit, en heeft zich nooit, suggestief uitgelaten over de vrouw in het beslissingstraject. Veel betere voorbeelden van wat wij voorstaan, en van op de doelgroep gerichte reclame, vond u de afgelopen twee jaar in het blad Opzij, waarbij Gamma zelfs een keer werd uitgeroepen tot winnaar van de beste op vrouwen gerichte advertentie, met een uiting waarin de &#8220;Oval Office&#8221; met behulp van Gamma-artikelen werd voorbereid op de toen nog potentiële komst van Hillary Clinton als president van de Verenigde Staten.&#8217;
Praxis begon drie jaar geleden zijn winkels &#8216;vrouwvriendelijker&#8217; te maken. &#8216;De zaken kregen meer licht, meer kleuren, en er werd mooier materiaal gebruikt,&#8217; vertelt Marianne van Leeuwen van marketingbureau Sisteract. &#8216;De grotere winkels hebben zelfs een cafeetje gekregen.&#8217; Ook bouwmarkt Karwei timmert volgens de marketeers goed aan de weg. Zo is er een gratis klusglossy (Ziezo) met bij elke klustip een boodschappenlijstje en een stappenplan.
Welkom in de groentela Dat vrouwen &#8216;utopischer&#8217; zijn dan mannen en meer &#8217;transformatiegericht&#8217;, zoals dat nu in marketingboeken staat, mocht tot voor kort niet hardop gezegd worden. In het streven naar gelijkwaardigheid diskwalificeerde het tweedegolf-feminisme sekseverschillen als product van de opvoeding. Dat klimaat is veranderd. Uit onderzoek blijken significante verschillen in de fysieke huishouding van mannen en vrouwen, en de vrouwenmarketing heeft er een reeks communicatiewetten op gebaseerd. Bureau Nieuw heeft vijf van die regels waar ze hun reclame-uitingen &#8217;tegenaan houden&#8217;, en die je in andere bewoordingen zo&#8217;n beetje overal tegenkomt.
De eerste heet &#8217;toon begrip&#8217;, ook aangeduid als &#8216;het empathische element&#8217;. Maliepaard: &#8216;Maak duidelijk dat je het leven en de problemen van je doelgroep begrijpt.&#8217; Ze noemt als voorbeeld de anti-verveelweken van supermarktketen Vomar tijdens de zomervakantie, waarin moeders hun kinderen &#8217;s middags een paar uur kunnen brengen. Voor een dieetproduct ontwierp het bureau een vel motivatiestickers, zoals een voor op de koektrommel met de woorden: &#8216;Je bent van harte welkom in de groentela&#8217;. Een ander voorbeeld is de &#8217;the real beauty&#8217;-campagne van huidverzorger Dove die &#8216;echte vrouwen&#8217; laat zien in plaats van standaard fotomodellen.
&#8216;Word vrienden&#8217; is de tweede regel, gebaseerd op het verlangen van vrouwen verbinding te zoeken en gezamenlijkheid te ervaren. The connecting code noemt Jane Cunningham het in haar marketingboek Inside her Pretty Little Head. Daarbij hoort niet: je winkel na vijven dichtgooien, vaste klanten een vinnige brief sturen als ze een keer te laat betalen, vaste klanten iets niet laten ruilen als ze hun kassabon kwijt zijn. Wel: een vriendelijke klantenservice die tot laat &#8217;s avonds bereikbaar is, en producten op de afgesproken tijd aan de deur brengen, zoals internetleveranciers doen, of boodschappendienst &#8216;Albert&#8217; van Albert Heijn. Marketeer Marianne van Leeuwen ziet het vriendenmaken terug in de &#8216;conversation revolution&#8217; op internet. &#8216;De beroemdste is Starbucks met Mystarbucksidea, een blog waar consumenten het gesprek met Starbucks aan kunnen gaan en ideeën voor het bedrijf kunnen indienen. Dat gebeurt massaal en Starbucks doet er ook veel mee. Supermarktketen Wholefoods heeft daardoor ook een schare loyale volgelingen gekregen. LaDress (een online jurkenwinkel, red.), een case van ons, vraagt vrouwen continu om feedback en beantwoordt elke e-mail persoonlijk. Dat kost wel veel tijd, maar creëert zeer loyale klanten.&#8217;
&#8216;Daarom vinden vrouwen autoshowrooms helemaal niet leuk,&#8217; zegt Justien Marseille, futuroloog, en auteur van Roadmap to Venus (2008). &#8216;Ze willen niet transactiegericht opgejaagd worden, ze willen een relatie, zodat ze het vertrouwen krijgen dat ze de komende jaren betrouwbaar vervoer hebben. Niet alleen verkoopprijs en korting spelen een rol, ook de ingeschatte service en onderhoud worden meegecalculeerd.&#8217; Over de auto-industrie is veel verontwaardiging. Liesbeth Maliepaard van Nieuw: &#8216;Een autoverkoper die, als een man en vrouw samen de showroom binnen lopen, eerst informeert voor wie ze aan het zoeken zijn, is al goed bezig. In veel showrooms is de enige vraag die aan de vrouw wordt gesteld nog steeds: &#8220;U ook een kopje koffie?&#8221;&#8216; Marianne van Leeuwen: &#8216;Je zou kunnen denken aan een kinderspeelhoek in een showroom, zodat moeders even rustig kunnen kijken. Aan openstelling na kantoortijden, mogelijkheden om iemand op te pikken van haar werk voor een proefrit, het halen en brengen van auto&#8217;s waaraan iets moet gebeuren&#8230;&#8217; Maliepaard: &#8216;Je moet als verkoper in elk geval niet in linkerhersenhelfttaal over het aantal pk&#8217;s gaan lopen praten.&#8217;
&#8216;Mooi&#8217; is soms ook al genoeg. Dat is de derde regel van Nieuw, ook aangeduid als &#8216;het esthetische element&#8217;. Vrouwen zijn zintuiglijker ingesteld, en over het algemeen meer dan mannen bezig met verfraaiing. Er moet dus aandacht zijn voor de verpakking. Maliepaard: &#8216;Je ziet het aan veel mode- en cosmeticacampagnes: er zit totaal geen idee in, maar het is wel erg fraai. Dat werkt toch nog altijd. De crux is natuurlijk wel dat het moet kloppen bij de rest. De winkels, verpakkingen en producten moeten diezelfde &#8220;taal&#8221; spreken. Apple is ook zo&#8217;n merk dat vormgeving voorop heeft staan.&#8217;
Wet nummer vier: &#8216;denk aan anderen&#8217;, gebaseerd op de veronderstelling dat vrouwen meer gericht zijn op het welzijn van de groep in zijn geheel en een groter verlangen dan mannen hebben de wereld beter te maken. Merken die iets over hebben voor de wereld, hebben volgens de marketeers bij vrouwen een streepje voor. Neem de samenwerking tussen Pampers en Unicef. Of duurzame banken zoals Triodos of ASN bank.
In het midden van Nieuws &#8216;schijf van vijf&#8217; staat het centrale element: &#8216;wees echt&#8217;. &#8216;Noem jezelf geen duurzaam bedrijf als je voor het eerst je folders op bruin papier hebt laten drukken,&#8217; zegt ze. &#8216;Daar prikken consumenten doorheen.&#8217;
Het is een mooi rijtje, vindt futuroloog Marseille, maar er zit een duivels dilemma in. &#8216;Als je &#8220;word vrienden&#8221; en &#8220;wees echt&#8221; als commerciële strategie gebruikt, staat je gedrag als merk per definitie haaks op wat je predikt. Want je bént niet echt, en je bént geen echte vriend als je mensen alleen maar iets wilt verkopen.&#8217; Ze verwacht dat die feminisering van een merk in de toekomst tot in het merg van een bedrijf zal gaan; ook de identiteit zal in de toekomst vrouwelijke waarden moeten gaan uitdragen. &#8216;Je zult een omslag gaan zien van bedrijven die individuele groei tot doel hebben naar organisaties die het algemeen nut tot doel hebben.&#8217;
Yogamatjes Het is niet zo dat als je vrouwen wilt bereiken, je mannen links laat liggen, zegt Carlijn Offergelt van Was will das Weib. Door die vrouw te benaderen, neem je de man vanzelf mee. Een vrouw heeft een langer eisenlijstje, daar zitten die van mannen ook tussen. Ze noemt als voorbeeld het boeken van een vakantie. Mannen zouden kijken naar prijs, klimaat en bereikbaarheid; vrouwen nemen daarbij ook loopafstand naar supermarkt en strand in overweging, interieur van het appartement, uitzicht, of er een restaurant aanwezig is, en de recensies van anderen op VakantieReisWijzer.nl. En, zeggen alle marketeers: de samenleving feminiseert in haar geheel, ook mannen gaan leven naar vrouwelijke waarden. Onze vrouwelijke communicatie, zegt Maliepaard van Nieuw, is niet alleen op vrouwen gericht, het is de manier van communiceren die de toekomst heeft. &#8216;Het ís geen emancipatieverhaal. Het is een commercieel verhaal.&#8217;
Neem de reclame van Dove voor mannen, vertoond in de reclamebreaks tijdens de uitzendingen van de Olympische Spelen; geen beelden van mannen strak in pak die de vrouwtjes vanwege hun goedverzorgde huid voor het uitzoeken hebben, maar beelden van kleine kinderen die hun vader wakker springen terwijl moeder nog ligt te slapen. Feminiener kan het niet.
&#8216;Ik vind de verkiezingscampagne van Barack Obama altijd een voorbeeld van vrouwelijke communicatie,&#8217; zegt Maliepaard. &#8216;Een campagne gericht op verbinding van groepen; een benaderbare leider &#8211; hij trad zelf in contact met de mensen die stemmen voor hem wierven &#8211; en veel gebruik van digitale netwerken.&#8217;
Van Leeuwen noemt ook een voorbeeld uit de Verenigde Staten: dat van Kimpton Hotels. &#8216;Zij hebben onderzoek gedaan naar wat vrouwen in een hotel willen. Daaruit kwam een pakket van aanbevelingen, bijvoorbeeld een bibliotheek-achtige setting in plaats van een hotelbar, yogamatjes op de kamers en kinderopvang. Dit bleek net zo goed bij mannen aan te slaan als bij vrouwen &#8211; de helft van de extra verkochte packages werd geboekt door mannen.&#8217;
Gezonde afhaalmaaltijd Levert het vrouwen ook nog iets op, die marketingstrategieën, die uiteindelijk gericht zijn op de inhoud van hun portemonnee? The Boston Consulting Group publiceerde vorig jaar een consumentenonderzoek onder twaalfduizend vrouwen in veertig landen (zie ook p. 82-87). Een van de conclusies was: bedrijven bedienen vrouwen slecht. Het is nog steeds lastig voor een vrouw een goed zittende broek te vinden, helder financieel advies te krijgen, een gezonde maaltijd te kopen of tijd te vinden om te sporten. Daarom pleiten marketeers er bij hun klanten voor om met toegevoegde waarde te komen.
Harley Davidsons women riders is een schoolvoorbeeld van hoe het kan: steeds meer vrouwen gaan motorrijden, maar zijn bang te vallen en het gevaarte dan niet meer te kunnen optillen. Het machomerk ontwikkelde daarom een kleinere, lichtere motor waarop een vrouw met haar voeten bij de grond kan, en organiseerde door de hele VS workshops &#8216;motor tillen&#8217;. Of neem de Amerikaanse women only-sportschoolketen Curves waar vrouwen van alle leeftijden en formaten in 30 minuten een sportprogramma kunnen doorlopen met een instructeur. Of het Zweedse Preem: een paar jaar geleden werd deze tankstationketen waar je ook iets te eten kon kopen een winkelketen waar je ook nog kunt tanken. De toiletten, reden voor 20 procent van het bezoek, werden ruim en schoon, sfeervolle verlichting verving de tl-buizen, gehaktballen maakten plaats voor verse producten en gezonde afhaalmaaltijden. &#8216;Ze hebben de zaak echt niet roze geverfd,&#8217; zegt Offergelt. &#8216;En mannen komen er ook nog.&#8217;
<a href="https://www.vn.nl/Winkel/aanbieding.htm?formid=5010191">Bestel nu alsnog de vrouwenspecial van Vrij Nederland, nummer 8</a>
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
<h3>Meer lezen</h3>
&#8211; Jane Cunningham en Philippa Roberts, Inside Her Pretty Little Head. A New Theory of Female Motivation and What It Means for Marketing. Marshall Cavendish, 2006 &#8211; The Boston Consulting Group, Michael J. Silverstein en Kate Sayre, Women Want More: How to Capture Your Share of the World&#8217;s Largest, Fastest-Growing Market, 2009 &#8211; Justien Marseille, Roadmap to Venus, 2008, als pdf te downloaden op <a href="https://www.slideshare.net/thefutureinstitute/roadmapto-venus" onclick="this.target='_blank';" class="normal" title="https://www.slideshare.net/thefutureinstitute/roadmapto-venus">www.slideshare.net/thefutureinstitute/roadmapto-venus</a> &#8211; SisterAct heeft een intrigerende presentatie over de ontwikkelingen van het internetgedrag van vrouwen, op te vragen via: <a href="https://www.sisteract.eu" onclick="this.target='_blank';" class="normal" title="https://www.sisteract.eu">www.sisteract.eu</a>, alsmede een blog op <a href="https://www.marketingtwomen.eu" onclick="this.target='_blank';" class="normal" title="https://www.marketingtwomen.eu">www.marketingtwomen.eu</a> &#8211; Blog van Was will das Weib: <a href="https://www.vrouwenmarketing.blogspot.com" onclick="this.target='_blank';" class="normal" title="https://www.vrouwenmarketing.blogspot.com">www.vrouwenmarketing.blogspot.com</a>
*Nederlandse cijfers: Marianne van Leeuwen (Sisteract). Zij publiceert dit najaar een boek over vrouwenmarketing bij A.W. Bruna.
</div>

Komt een vrouw bij de winkel

De economische crisis is goed voor het vrijwilligerswerk, dat wordt de laatste tijd nogal eens beweerd. De praktijk ligt genuanceerder. Weliswaar is het aantal mensen dat zich spontaan bij een vrijwilligerscentrale meldt sinds de recessie toegenomen, percentueel is de aanwas marginaal.
Maakt niet uit. Het aantal Nederlanders dat vrijwilligerswerk doet, ligt nog altijd ergens tussen de vijfendertig en vijftig procent, afhankelijk van de definitie die ervoor gebruikt wordt. De ene cijferclub vindt met een groep medepatiënten praten over de eigen ziekte wel vrijwilligerswerk, de andere niet.
&#8216;Als ik een zaal toespreek en met voorbeelden ga spelen, dan houd ik bijna niemand over die niks doet,&#8217; zegt Lucas Meijs, hoogleraar vrijwilligerswerk aan de Rotterdam School of Management. &#8216;Voorlezen op school, achter de bar staan van de voetbalvereniging of rondjes rennen voor het Glazen Huis zien mensen vaak niet als vrijwilligerswerk, maar dat is het wel. Tegenwoordig hebben ze het in de branche ook liever over &#8220;vrijwillige inzet&#8221; in plaats van &#8220;werk&#8221;; daarmee haal je het zware ervan af.&#8217;
Nederland staat mondiaal in de toptien van de vrijwillige inzet. Die bereidheid om zich zonder dwang onbetaald voor een organisatie in te zetten, verklaart Meijs uit de enorme civil society in Nederland. In vergelijking met andere landen zijn hier veel instituten en verenigingen die (ooit) door burgers zelf zijn opgezet: bijzonder onderwijs, woningcoöperaties, de private zendgemachtigden die tezamen de Publieke Omroep vormen. &#8216;Ook voor de Amsterdamse Vrije Universiteit hebben burgers ooit dubbeltjes opgehaald,&#8217; zegt Meijs. &#8216;Het zit in onze genen.&#8217; Daarnaast bieden 3,5 miljoen Nederlanders elkaar ook nog eens informele hulp.
Egodefensief
Het vrijwilligerspotentieel is eigenlijk nog veel groter dan de daadwerkelijke inzet. Mensen doen mee zodra ze gevraagd worden. Maar tegenwoordig missen hele groepen mensen een &#8216;opportunity structure&#8217;, aldus Meijs. &#8216;Vroeger zei de voorzitter van de plaatselijke vrijwilligersvereniging tegen de priester: &#8220;Houd jij een preek over de zorg voor zieken?&#8221; En dan ronselde hij daarna op het kerkplein en in het café mensen voor de lokale afdeling van de Zonnebloem. Dus dan was er eerst dat normatieve appèl, en daarna de mogelijkheid om het sluimerende altruïsme te materialiseren.&#8217;
Ook ouders van kinderen op de basisschool krijgen onophoudelijk verzoeken om hulp &#8211; dat verklaart het hoge aantal vrijwilligers in de groep vijfendertig- tot vijfenveertigjarigen. De leeftijdsgroep daaronder komt minder vaak met verzoeken in aanraking.
Meijs, sinds deze maand ook hoogleraar strategische filantropie, signaleert de opkomst van vervangende systemen. Bijvoorbeeld binnen het bedrijfsleven, waar werkgevers die aan maatschappelijk ondernemen doen, werknemers enthousiasmeren en de structuur bieden om zich voor goede doelen in te zetten. En opleidingen doen het door maatschappelijke stages aan te bieden. Dit is wat Meijs &#8216;de combineerstrategie&#8217; noemt. Ook het opkomende voluntourism past daar in: het combineren van vakantie en vrijwilligerswerk.
In carrièreblaadjes kom je steeds meer verhalen tegen over vrijwilligerswerk als een manier om je cv op te pompen (&#8216;cv-building&#8217;). Is de motivatie om onbetaald een steentje bij te dragen daarmee vooral in dienst van de eigen loopbaan komen te staan? Meijs denkt van niet. &#8216;In de jaren negentig begonnen vrijwilligers te zeggen &#8220;dat ze het ook voor zichzelf doen&#8221;. En jongere mensen zijn ietsje gevoeliger voor carrièrevoordelen. Maar de andere beweegredenen, het sociale aspect, het normatieve en het egodefensieve spelen ook nog steeds een grote rol.&#8217; Met &#8216;egodefensief&#8217; bedoelt Meijs: mensen die zich thuis of op het werk niet erkend voelen en toch ergens anders waardering proberen te halen. &#8216;Zie je vooral in de groep tussen vijftig en zestig.&#8217;
Het imago van de onbetaalde inzet is aan een revisie toe, vindt Meijs. &#8216;Collecteren of zieke mensen bezoeken, vormt maar een klein onderdeeltje van het vrijwilligerswerk in 2010. De bulk van het onbetaalde werk zit in sportverenigingen en scholen. Maar daarnaast is er een enorm gedifferentieerd aanbod ontstaan; sommige lokale vrijwilligerscentrales hebben de vacatures zelfs naar opleiding uitgesplitst.&#8217;
Voor wie interesse heeft: een paar nieuwere mogelijkheden op een rijtje.
1. Schoolverlaters &#038; studenten
Schoolverlaters die in het buitenland vrijwilligerswerk doen, het is een snel groeiende trend. Het gap year, waarin een schoolverlater zich een jaartje gaat oriënteren alvorens verder te leren, biedt ruimte voor een idealistische besteding, zoals meehelpen bij een ecologisch project in Zuid-Amerika of in een weeshuis in Afrika. Wat Meijs onder studenten tegenwoordig vaker tegenkomt, is het voornoemde voluntourism: drie weken met de rugzak door Nepal, en dan nog drie weken Engelse les geven of een bejaardentehuis bouwen. Lonely Planet heeft er een speciale reisgids voor: Volunteer: A Traveller&#8217;s Guide to Making a Difference Around the World (Lonely Planet Publications).
2. Young professionals
De categorie vijfentwintig- tot vijfendertigjarigen wordt in de vrijwilligerswereld iets minder gesignaleerd; dat komt dus niet door de drukke agenda (&#8216;journalistenpraat,&#8217; zegt Meijs), maar omdat ze niet in een omgeving verkeren waar ze om hulp wordt gevraagd. &#8216;We zien dat de werkomgeving hier meer en meer gaat instappen,&#8217; zegt Meijs. Grote bedrijven die werknemers vrijmaken voor zelf opgezette projecten, zoals KPN met het Mooiste Contact Fonds. Middenstanders met een krapper budget kunnen vaak in samenwerking met de branchevereniging iets doen. Een sponsorloop organiseren, of hun kennis en kunde gratis aanbieden aan een goed doel.
Een andere trend is volgens Meijs de opkomst van &#8216;de evenementen fondsenwervers&#8217;: geld inzamelen voor charitatieve doeleinden, zoals een dorpsveiling om voor ouders van een kind met spierziekte een aangepaste auto te kopen of een buurtfeest om een gezamenlijke speeltuin te kunnen bekostigen.
Een succesvol initiatief is stichting laluz, grotendeels gerund door jonge carrièremakers, die hoogopgeleiden aan goede doelen koppelt. Iedereen met een hbo- of wo-diploma en minimaal drie jaar werkervaring kan zich aanmelden. Er wordt gekeken naar competenties en wensen en daar wordt vervolgens een opdracht bij gezocht. Bijvoorbeeld: marketing manager voor De Poezenboot, een jurist voor Lastig Lichaam, een communicatiespecialist voor De Zonnebloem. Vaak kortlopende projecten die aangepast worden aan de hoeveelheid beschikbare tijd van de vrijwilliger. Bij laluz worden voorafgaand aan elk project afspraken gemaakt over wat er na drie maanden bereikt moet zijn, en vrijwilligers die het goed gedaan hebben, krijgen een referentie. En dat &#8211; daar hebben we het cv weer &#8211; kan mooi van pas komen bij een volgende carrièrestap.
3. Fulltimers
Fulltime werken lijkt een grote hindernis voor vrijwilligerswerk, zeker als het privéleven ook druk is. Maar online liggen er mogelijkheden. Vanuit Nederland is de website nabuur.com opgezet, een online netwerk van vrijwilligers die kennis bijdragen voor projecten in derdewereldlanden. Gemeenschappen in ontwikkelingslanden kunnen zich aanmelden en om advies vragen aan de &#8216;buren&#8217; op de website. Dat varieert van het slaan van waterputten tot het adviseren bij de opzet van een bedrijf of een informatiecampagne. Vrijwilligers kunnen zich individueel voor een project aanmelden en werken dan met andere geïnteresseerden aan een advies. Inmiddels staan tweehonderdzeventig gemeenschappen ingeschreven en hebben zich vijfentwintigduizend buren aangemeld. Het Nederlandse initiatief verkeert in goed gezelschap: de Verenigde Naties hebben een vergelijkbare website, onlinevolunteering.org.
Ook sommige activiteiten van de 1procentclub kunnen online; deze website is een marktplaats voor kleinschalige ontwikkelingsprojecten, met als motto: &#8216;Als iedereen 1 procent van zijn inkomen, tijd of kennis inzet, kunnen we armoede structureel oplossen.&#8217;
4. Pensionado&#8217;s
Er zijn volop mogelijkheden om vrijwilligerswerk te combineren met interesses en wensen die tijdens het werkende leven lastig te realiseren waren. Reizen naar ontwikkelingslanden bijvoorbeeld. PUM is een organisatie die senior experts uitzendt naar projecten in het buitenland. Senioren tot zeventig jaar zetten de kennis die ze tijdens hun werkzame leven hebben opgedaan in voor projecten in het buitenland. Vaak gaan ze twee tot vier weken naar het desbetreffende land om daar advies te geven. Fysieke arbeid is niet nodig: het projectmanagement ter plaatse gaat met het advies aan de slag. PUM heeft inmiddels vierduizend senior experts in dienst en doet projecten in meer dan zeventig landen.
Een mogelijkheid dichter bij huis is aansluiting bij de SESAM Academie. Deze organisatie leidt gepensioneerde academici met ruime leidinggevende ervaring op tot adviseurs voor de non-profitsector. Na een opleiding van tien weken worden de adviseurs gekoppeld aan projecten waarbij zij hun kennis en ervaring kunnen inzetten. Een andere optie is het bekleden van bestuursfuncties. Dat kost over het algemeen niet heel veel vergadertijd, maar vergt wel veel lees- en denkwerk. Geschikt voor gearriveerde professionals die wel de ervaring op hoog niveau hebben, maar geen geld meer hoeven te verdienen. Bestuursfuncties komen meestal voort uit het eigen netwerk, of komen beschikbaar voor mensen die al jarenlange ervaring hebben bij een vrijwilligersorganisatie. Geen netwerk en geen vrijwilligersverleden? Bel of mail voor bestuursvacatures met de lokale afdeling van de vrijwilligerscentrale. Voor de overige opties: zie &#8216;young professionals&#8217;.
Harry Rienmeijer (43)
Beroep: ondernemer, eigenaar trainingsbureau Trafieq en theatermanagementbureau Ludwig Von Producties (fulltime)
Thuis: samenwonend
Vrijwilligersproject: Port &#8217;n Pluche, maandelijks theater door aanstormend talent (één dag per maand)
&#8216;Er is altijd een maatschappelijke relevantie geweest in de dingen die ik doe. Ik ben van huis uit psychiatrisch verpleegkundige, en ben uiteindelijk in de verslavingszorg beland. Mijn adviesbureau richt zich ook op het gebruik van alcohol in het verkeer. Met theater ben ik altijd al bezig geweest. Dus toen ik besloot om Port &#8217;n Pluche op te zetten, voelde dat voor mij niet echt als vrijwilligerswerk. Het was gewoon een hobby.
Ik merkte dat het voor jonge theatermakers bijzonder moeilijk is om podiumtijd te krijgen. Daarom heb ik samen met anderen een maandelijkse zondagmiddagvoorstelling in het leven geroepen, in de theaterzaal van een congresgebouw midden in Utrecht. We programmeren cabaret en ander theater dat we veelbelovend vinden, de bezoekers betalen gewoon entree. Daar krijgen wij een deel van voor de onkosten, alhoewel dat nog niet kostendekkend is. We zitten nu in het tweede seizoen en we hebben zelfs al vaste bezoekers. Onze vrijwillige staf is ook behoorlijk uitgebreid. Hoewel we het vrij professioneel hebben opgezet, voelt het als een liefhebberij. Als alles is opgeruimd, gaan we met zijn allen naar mijn huis voor een borrel en pizza. De combinatie met mijn ondernemerschap is tot nu toe goed te doen. Maar het scheelt wel dat ik nooit tv kijk, denk ik.&#8217;
Alexandra Buijtendijk (39)
Beroep: projectmanager international marketing (twintig uur per week)
Thuis: getrouwd, in verwachting van tweede kind
Vrijwilligersproject: sales en marketing bij stichting de Regenboogboom (vier uur per week)
&#8216;Toen ik in 2005 vanuit Duitsland naar Nederland verhuisde, wilde ik graag vrijwilligerswerk doen. Ik bedacht dat ik wel kon voorlezen in ziekenhuizen, dan leerde ik meteen de taal. Maar dat bleek lastiger dan gedacht. Mijn man las toen een artikel over Stichting laluz. Ik had een fulltime baan, maar het leek me ontzettend leuk om er een project bij te doen. Ze hebben me toen in contact gebracht met stichting de Regenboogboom, een organisatie die gehandicapte en zieke kinderen begeleidt. De stichting wilde een professionaliseringsslag maken. Samen met een andere laluzzer zijn we anderhalf jaar bezig geweest om de organisatie en haar doelen in kaart te brengen en een concreet plan te schrijven. Het effect was overweldigend. De mensen daar waren primair gericht op het helpen van kinderen, de organisatie groeide hen boven het hoofd. Wij hebben hun de handvatten kunnen geven om de fondsenwerving en dagelijkse leiding zo professioneel aan te pakken dat er meer ruimte overbleef voor het geven van hulp.
Mijn werkgever was zo enthousiast dat ik vier uur per maand werktijd mocht uittrekken voor het project. Hij heeft me nog regelmatig advies gegeven. Inmiddels ben ik al weer een paar jaar bestuurslid van laluz, ook vrijwillig.&#8217;
Handige websites:
* Schoolverlaters &#038; studenten:
www.vrijwilligerswerkinhetbuitenland.nl
www.travelactive.nl
www.commundo.nl
* Young professionals:
www.stichtinglaluz.nl
www.deslinger.nu
www.movisie.nl
* Fulltimers:
www.nabuur.com
www.onlinevolunteering.org
www.1procentclub.nl
* Pensionado&#8217;s:
www.seniorweb.nl
www.sesamacademie.nl
www.vrijwilligerswerk.nl
www.vrijwilligerscentrale.nl
Nico van den Broek (68)
Beroep: gepensioneerd ICT-consultant
Thuis: getrouwd, twee kinderen en vier kleinkinderen
Vrijwilligersproject: SESAM-adviseur bij Humanitas (vier tot acht dagen per maand)
&#8216;Eigenlijk ben ik door buren en ex-collega&#8217;s bij SESAM Academie terechtgekomen. Zij hadden net de opleiding achter de rug toen ik besloot met pensioen te gaan. Direct na mijn pensionering heb ik me aangemeld; tijdens mijn werkzame leven had ik niet veel tijd voor vrijwilligerswerk. Mijn eerste project in 2005 was bij een Humanitas-district. Zij zochten naar een nieuwe manier van communicatie tussen anonieme hulpvragers en de moderne vrijwilliger. Er werden twee adviseurs ingeschakeld &#8211; ik richtte me vooral op het creëren van draagvlak binnen de organisatie. De traditionele Humanitas-werkwijze zou door dit project aanzienlijk kunnen veranderen. Vroeger waren het vooral dames die geen betaalde arbeid verrichtten, maar nu willen nieuwe vrijwilligers naast hun werk iets kunnen doen. Na één jaar is er de website hetluisterendoog.nl uitgekomen, waarbij via een chat anoniem hulp kan worden geboden aan mensen die zich eenzaam voelen of hun verhaal kwijt willen. De website is een groot succes geworden. Dit jaar heeft Humanitas ons gevraagd of wij ons wilden buigen over het diversiteitsbeleid van de stichting. Dat rapport is inmiddels ook klaar, maar ik ben nog steeds bezig voor SESAM. Op dit moment begeleid ik een vrouw die een project is gestart om vrijwilligers sneller in contact te brengen met mantelzorgers voor terminale palliatieve patiënten.&#8217;

Liefdewerk, nieuw papier

<div class="wpg-element paragraph">
Psychiater Neeltje Batelaan, die deze week promoveerde, vindt dat ook milde paniek behandeling verdient. 
De bekendste voorbeelden zijn de naar adem snakkende meisjes die &#8217;s avonds met een ambulance van de GG&#038;GD van de concertzaal naar huis moeten worden gebracht.
Vroeger heette dat een &#8216;hyperventilatie-aanval&#8217; en kreeg de pechvogel een zakje om in te ademen; tegenwoordig is het een paniekaanval en zijn zakjes taboe. Iemand die een paniekaanval krijgt, ervaart plotseling een hevige angst terwijl er niets is om bang voor te zijn. Zweten, ademnood, misselijkheid, verdoofd voelen en pijn op de borst zijn de symptomen die er meestal bij horen. 
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
Wie het heeft meegemaakt, noemt het een afschrikwekkende ervaring, &#8216;alsof je doodgaat&#8217;. Het overkomt, in meerdere of mindere mate, een kleine half miljoen mensen per jaar &#8211; als ze op de bus zitten te wachten, in de rij voor de kassa, maar ook wel eens televisiekijkend op de bank. Bekend zijn ook de verhalen van mensen die &#8217;s nachts wakker worden met de sensatie van een hartaanval, maar dat op het hartfilmpje in het ziekenhuis niet bevestigd krijgen.
Van die bijna half miljoen volwassenen hebben er 230.000 ernstige paniekklachten en eenzelfde aantal milde klachten, en dit is de groep waar Neeltje Batelaan &#8211; psychiater en onderzoeker &#8211; een eigen etiket voor zou willen: &#8216;milde paniek&#8217;, met bijbehorende behandeling. Ook milde paniekklanten hebben last van plotselinge angstaanvallen, maar ervaren minder of minder heftige symptomen; in ieder geval niet ernstig genoeg om momenteel voor een behandeling in aanmerking te komen. Dat moet veranderen, stelt Batelaan in het onderzoek waarop ze deze week aan de Vrije Universiteit Amsterdam promoveerde. Onbehandelde paniek leidt tot onnodige schade. &#8216;Mensen gaan situaties vermijden omdat ze bang zijn in het openbaar een aanval te krijgen, ze verzuimen vaak van hun werk en het mondt regelmatig uit in angststoornissen en depressie of alcoholproblematiek.&#8217;
Batelaan berekende dat het hierdoor een van de duurste veelvoorkomende psychiatrische aandoeningen is. &#8216;Een flink percentage van de mensen die op de harthulp terecht komen, blijkt geen hartfalen te hebben maar een paniekaanval. Maar cardiologen herkennen dat in minder dan de helft van het aantal gevallen. Het is in de geestelijke gezondheidszorg een onderschat probleem. En dat terwijl we er een succesvolle behandeling voor hebben.&#8217;
Bij een paniekaanval slaan de hersenen vals alarm bij een onschuldig lichamelijk verschijnsel zoals een verhoogde hartslag. Er ontstaat angst, de adrenaline piekt, het lichaam raakt in alle staten en de vicieuze cirkel is rond. Flauwvallen kan vanwege de hoge adrenaline niet, en aan een aanval ga je ook niet dood. De cursus Geen Paniek, die speciaal voor de milde paniekklanten is ontwikkeld, legt een vergrootglas op dit mechanisme. Cursisten worden aangespoord de situaties die ze zijn gaan vermijden weer op te zoeken en in die situaties te blijven zodra ze bang worden. Als ze het leren zien als kiespijn &#8211; erg vervelend, maar van voorbijgaande aard &#8211; wordt de angel van de angst eruit gehaald. Medicatie hoeft er in deze preventiefase volgens Batelaan nog niet te komen.
Het voorstel van Batelaan raakt een discussie die nu in de psychiatrie hevig woedt: is het wenselijk mildere klachten van het etiket &#8216;stoornis&#8217; te voorzien? Er is al een categorie &#8216;lichte depressie&#8217;. Batelaan: &#8216;Er zijn nogal wat critici die zeggen: &#8220;Laten we ons in de psychiatrie beperken tot de echt ernstige klachten.&#8221; Ik ben in het andere kamp komen te staan. In de somatische geneeskunde behandelen ze hoge bloeddruk ook niet pas als de patiënt al een hartaanval heeft gehad.&#8217;
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
<h3>Paniek: wat, wie en waarom?</h3>
Een paniekaanval is een ondragelijke angstaanval die zonder enige aanleiding begint. Er is nog geen sluitende wetenschap hoe die biochemische dynamiek nu precies ontstaat. Bij regelmatige onverwachte aanvallen alsmede een grote bezorgdheid ervoor, is er sprake van een paniekstoornis.
Het treft anderhalf keer zoveel vrouwen als mannen en begint vaak in de fase dat de meeste psychiatrische aandoeningen aan de oppervlakte komen: in de adolescentie. Dit is een periode van stress vanwege alle life events als uit huis gaan, alleen wonen, naar een andere stad verhuizen, relaties aangaan. De spanningen die al die veranderingen meebrengen, worden mensen die genetisch kwetsbaar zijn voor angst soms teveel. Alcohol verlaagt de drempel waarop de angst kan doorbreken trouwens ook.
Paniek is goed te behandelen met een cognitieve gedragstherapie en medicatie die de serotonine-aanvoer verbetert. Een regelmatig leven leiden met veel beweging, genoeg slaap en weinig alcohol helpt bij veel mensen ook, zo blijkt in de praktijk.
</div>