Rondgang / Filosofie aan de keukentafel
Oh, goeden morgen, als kabouters in zachte
pyamas gaan de geluiden door het huis, de
eerste Clementi, de kranen, de fluit van
het kokende water. Geluk is langzaam naar
beneden gaan, en daar zitten wachten
op stappen, tussen de muren bedekt
met tekeningen: vaders, moeders,
kinderen, tafel, huis, voorgoed
aan het ontbijt. En ik
was één van hen.
(Fragment uit de gedichtencyclus &#8216;Omdat wij van ons zelf geen huis zijn&#8217; van Rutger Kopland)
Er zijn vast nog maar weinig Nederlandse kinderen die zo de ochtend ingaan, wachtend tot het huis langzaam tot leven komt. En er zijn vast nog maar weinig Nederlandse ouders die zo de dag beginnen, doodgemoedereerd als op een vooroorlogse foto, met de galm van de pendule op de achtergrond. Toen, zoals Robert Rowland Smith schrijft in Ontbijten met Socrates, diep slapen en rustig wakker worden nog geen nostalgische luxe waren, &#8217;toen we nog niet voortdurend, net als onze BlackBerry&#8217;s, op standby stonden, de ochtenden nog vol zoetheid en licht&#8217;.
Moeten we al die schermpjes toch maar de deur uit doen? De kinderen &#8217;s ochtends geen televisie meer laten kijken? Dat volgepropte stramien van het hedendaagse ochtendritueel overboord gooien?
&#8216;Wat een heerlijke, complexe vragen,&#8217; zegt de Amerikaanse hoogleraar psychologie Barry Schwartz (1946) opgewekt. &#8216;Jammer dat ik ze niet kan beantwoorden.&#8217;
In zijn nog te verschijnen boek Practical Wisdom and the Moral Implications for Everyday Life pleit Barry Schwartz voor een herwaardering van Aristoteles&#8217; concept &#8216;phronesis&#8217;, de vaardigheid en de wil om in specifieke situaties de juiste morele beslissing te nemen. Ook als het betekent dat je daarbij regels en procedures aan je laars lapt. Tijdens een lezing aan de Universiteit van Utrecht onlangs, gaf hij het voorbeeld van een schoonmaker in een ziekenhuis die ondanks de strakke werkprotocollen besloot een wachtkamer niet te stofzuigen omdat er een familie lag te slapen na een lange nacht van waken. En van een arts die een jonge vader tegen diens wens in toch besloot te intuberen en daarmee zijn leven redde, dit tot immense dankbaarheid van de patiënt, die door een prikfobie niet bij machte was geweest de juiste keuze te maken.
Het antwoord op de toenemende complexiteit van het dagelijks leven zoekt Schwartz niet in de psychologie maar in de filosofie. De psychologie houdt zich zijn inziens te veel bezig met het persoonlijk geluk. &#8216;In onze cultuur en in onze tijd zou het minder om het ervaren van positieve emoties moeten gaan,&#8217; zegt hij telefonisch vanuit zijn werkkamer aan het Swarthmore College vlak bij Philadelphia. &#8216;Mensen zijn al te veel met zichzelf bezig. Ze leggen te veel nadruk op zich goed voelen in plaats van goed doen.&#8217;
Praktische wijsheid, de genuanceerde sociale interactie waarbij we ons steeds bewust zijn van het effect van ons handelen op anderen, is wat hem betreft de allerbelangrijkste deugd die we moeten ontwikkelen, ook omdat die noodzakelijk is voor het welslagen van liefde en werk; de twee pijlers van een gelukkig leven. Succes in beide domeinen is immers afhankelijk van dit improvisatietalent. Geluk is hier niet het doel maar een bijproduct van doing the right thing.
Door sleur verlamd
Schwartz&#8217; boek, begin 2011 in de winkel, past in de tendens om op een filosofische manier na te denken over het persoonlijk leven. In navolging van de Franse filosoof Michel Foucault is er een filosofie van de levenskunst ontstaan, die richtsnoeren wil bieden in de zoektocht naar &#8216;de persoonlijke normatieve oriëntatie&#8217;, zoals filosofe Marli Huijer dat onlangs noemde in Vrij Nederland. Mensen hebben zich losgemaakt van religieuze en politieke bindingen en zoeken in die relativistische wereld naar betekenis.
De Britse filosoof Robert Rowland Smith gaat verder: hij beperkt zich niet tot reflecteren op &#8216;het zelf&#8217;, maar op het hele leven erachter. In Ontbijten met Socrates, zojuist bij Paradigma in vertaling verschenen, ontleedt hij een doordeweekse dag in achttien verschillende stadia &#8211; van ontwaken tot slapen gaan &#8211; en belicht hij die hele kermis aan minuscule handelingen met theorieën van de grote filosofen. In het ontwaken &#8217;s ochtends ziet hij Descartes, Kant en Hegel aan het werk. Onze dagdromen tijdens de ochtendreis naar kantoor illustreert hij met Nietzsches twee-wereldentheorie, waarin het door sleur verlamde individu een ideale wereld verzint om aan de realiteit te ontsnappen.
Smith wil de lezer een instrument bieden &#8216;om op nieuwe, frisse manieren over het dagelijks leven na te denken&#8217;. Juist de dagelijkse routine leent zich voor de beoefening van wijsheid. &#8216;Filosofie gaat over erkennen van de ambiguïteit van het dagelijks leven, en Socrates zou even geïnteresseerd zijn in hoeveel fooi je een ober geeft als in de vraag of God bestaat. Het dagelijkse vormt 99 procent van ons leven. Als we er niet over nadenken terwijl we het leven, dan zal er niet veel tijd overblijven voor reflectie.&#8217; Voorin het boek staat een citaat van schrijfster Annie Dillard: &#8216;Hoe wij onze dagen doorbrengen is natuurlijk hetzelfde als hoe wij ons leven doorbrengen.&#8217;
Duidelijk is, dat wat zich tot voor kort in de beslotenheid van de privésfeer voltrok, het leven achter de voordeur, met de vrouw mee is geëmancipeerd. Alledaags is geen synoniem meer voor &#8216;onbeduidend&#8217;, en ook voor de filosoof is het niet langer een inferieur onderzoeksterrein. Door hun instroom op de arbeidsmarkt hebben vrouwen het private de publieke ruimte ingebracht. De samenleving feminiseert, en het inzicht is ontstaan dat ook het dagelijks leven intelligente reflectie waard is.
Gezellig thuis?
Temeer omdat ook alledaagse beslissingen zo ingewikkeld zijn geworden. Barry Schwartz verwierf eerder internationale bekendheid met The Paradox of Choice. Why More is Less. Daarin beschreef hij de verwarring die is ontstaan door de overvloed aan keuzes. Of het nu om spijkerbroeken of opleidingen gaat, er zijn weliswaar veel meer mogelijkheden dan vroeger, maar er is ook meer twijfel. Dat geldt zeker voor de opvoeding. &#8216;De grootste uitdaging van het hedendaagse gezinsleven is dat er nauwelijks richtlijnen meer zijn,&#8217; zegt hij. &#8216;Alle tradities zijn overboord gegooid. Zoals er honderd merken tandpasta zijn, zo zijn er evenzoveel opties om het eigen leven en dat van je kinderen vorm te geven. En voor elke keuze die een ouder maakt, is er onzekerheid over het niet gekozen alternatief.&#8217;
De spanning in het gezin is toegenomen, want de informatie over opvoeding is explosief gegroeid, maar ouders hebben minder tijd en worden ook nog eens zwaarder afgerekend op het resultaat. Zo moeten ze op gezette tijden plaats nemen voor een jury van deskundigen, die, gevoed door de laatste wetenschappelijke inzichten, het regime thuis scherp toetst. De tandarts, die elk tweede glas vruchtensap veroordeelt, de kapper, die moeder toespreekt over de kwaliteit van het kinderhaar (&#8216;gebruikt u wel een shampoo voor de gevoelige hoofdhuid?&#8217;). De orthodontist, die een paar woorden wil wijden aan het duimen van de oudste. De schoolarts, die aan de jongste in het bijzijn van vader vraagt &#8216;of hij het wel gezellig heeft thuis&#8217;. &#8216;Ontbijten jullie samen, of zitten jij en je zusje alleen aan tafel?&#8217; Ja, zelfs de verkoper van kinderschoenen beschikt tegenwoordig over inzichten inzake voethygiëne en loopcultuur die haaks staan op de onnozele gebruiken van de opvoeders. Wie het allemaal zo goed mogelijk wil doen, loopt het gevaar kinderen voor en na de werkdag te onderwerpen aan een gedisciplineerd stramien waarin elk detail aan de strengste eisen moet voldoen. De druk is zo groot dat ouders in een onderzoek van de Amerikaanse sociologe Arlie Hochschild massaal zeiden zich op de werkvloer ontspannener te voelen dan thuis.
Het gebrek aan absolute waarden waar we volgens Robert Smith &#8217;s ochtends mee wakker worden, voedt de enorme belangstelling voor opvoedprogramma&#8217;s en opvoedboeken die de aarzelende ouder kloeke schema&#8217;s en oplossingen voorschotelen. Maar strakkere regels zijn niet het antwoord, zegt Schwartz vanuit Swarthmore; niet in de opvoeding, en niet in het maatschappelijk leven. Vanwege de vermeende normvervaging klinkt nu de roep om strengere regels; in het onderwijs, de financiële sector, de opvoeding. &#8216;Maar mensen houden juist op met nadenken als ze die moeten volgen,&#8217; zegt de hoogleraar. &#8216;Regels houden dom. Er gebeuren verschrikkelijke dingen omdat mensen zich genoodzaakt voelen procedures te volgen.&#8217; Tijdens de lezing in Utrecht noemde hij het voorbeeld van een kind van liefhebbende ouders dat door de rechter twee weken uit huis werd geplaatst omdat de vader hem bij een sportevenement per abuis een flesje Mike&#8217;s Lemonade had gegeven; een type limonade waar alcohol in zit. De rechter had gezegd: &#8216;Het spijt me, maar ik moet gewoon de regels volgen.&#8217;
&#8216;We moeten regels alleen maar zien als de routekaart naar een stad,&#8217; zegt Schwartz; &#8216;ons improvisatievermogen zou ons dan naar de juiste straat moeten leiden.&#8217;
Weten wat je doel is
Neem eens een paar van de dilemma&#8217;s die ouders dagelijks tegenkomen. Komt er een Nintendo DS of een Wii in huis? En hoelang mogen de kinderen er dan op? Hoe moet je een kind corrigeren? Mogen kinderen zeggen dat ze iets niet lusten? Moeten ze hun bord leegeten? Mag dochter aan de pil als ze pas veertien is? En moet ze de zoon van vaders nieuwe vriendin beleefd behandelen, of juist niet?
De complexiteit van het hedendaagse familieleven is volgens Schwartz juist het bewijs dat het om wijsheid moet gaan, en niet om regels. &#8216;Dat wat je gister hielp, doet dat vandaag niet meer, en uit de oplossing voor het ene dilemma kun je niet logisch het antwoord afleiden voor het volgende. Er moeten wel wát regels zijn; als het willekeurig lijkt, komen kinderen er nooit achter hoe ze zich moeten gedragen, maar die regels zijn wat mij betreft niet &#8220;standaard&#8221;, anders ga je er te krampachtig aan vasthouden, en ben je voortdurend over allerlei onbelangrijke dingetjes aan het vechten. Pick your battles.&#8217;
Praktisch wijs zijn, zegt Schwartz, betekent weten wat je doel is, als vader of moeder. Noodzakelijk is ook dat je de wereld vanuit het perspectief van je kinderen leert zien. &#8216;Als je voor je kind het beste wil, dan moet de communicatie twee kanten op werken. Je moet ervoor openstaan om door je kinderen te worden onderwezen.&#8217; Nonchalant: &#8216;En dan maak je een afweging wat juist lijkt om te doen, en als het niet werkt, doe je het de volgende keer beter. Niemand heeft de wijsheid toch in pacht? En je zit als ouders allemaal in hetzelfde schuitje. Dat lijkt me een ontspannende gedachte.&#8217; Later mailt hij nog: &#8216;Aristoteles vond het niet alleen belangrijk het juiste te doen; het moest ook omwille van de juiste reden zijn. Dus het is de taak van de ouders om een kind waarden bij te brengen waardoor ze niet alleen weten wat er zou moeten gebeuren, maar het ook willen dóén. En hoe je dat doet, tja, dat is nogal een uitdaging, aangezien we kinderen van vier geen college kunnen geven in de moraalfilosofie. Wijze ouders brengen hun kinderen reflectie bij. Ik zie een gesprek voor me tijdens het ontbijt de dag nadat je kind een speelkameraadje heeft getreiterd. De taak is hier om het kind zich te helpen verbeelden hoe het moet hebben gevoeld om van zoiets het slachtoffer te zijn. &#8220;Niet meer plagen&#8221; zeggen, leidt nergens toe. Empathie voeden, zou het doel moeten zijn.&#8217;
Volgens Schwartz hebben kinderen van nature al een sterke, maar naïeve intuïtie over wat rechtvaardig is, en die zouden ouders kunnen voeden door feedback te geven op gedrag. Door het te benadrukken en prijzen als kinderen keuzes maken die in overeenstemming zijn met de waarden die ouders belangrijk vinden, zoals gemeenschapszin, tolerantie en zelfbeheersing.
Concreter wordt Schwartz liever niet. Hij is niet zo van de tips, veel te algemeen. Net als de Amerikaanse filosofe Martha Nussbaum is hij een voorstander van instructie door anekdotiek; verhalen vertellen over bijzondere personen in unieke situaties om zo afgestemd te leren raken op andermans innerlijk leven. Juist het enkelvoudige en het bijzondere hebben zeggingskracht. Dan, somber: &#8216;Overigens brengt nadenken over het gezinsontbijt mij louter onplezierige herinneringen. We konden de kinderen nooit op tijd uit bed krijgen, en we waren eerlijk gezegd allang blij als het lukte ze iets in hun mik te duwen voordat ze naar school gingen.&#8217;

Annemiek Leclaire

Een nieuwe Wii? Vraag ’t Plato; SPECIAL FILOSOFIE

Vast in zijn eigen gelijk

Heinen

Verhaal van de Week

Social media hacks

Midterms

Premier Jetten

Exit-strategie

Flashback

Hans Stegeman

Tijd voor activisime

Teun van de Keuken

Stop Big Money

Montana

Zo verslaan we radicaal-rechts

Lula uitgelegd

Werkt het nog?

Demonsteren

Schrijver

S.A. Cosby

Ons nieuwe maandblad!

Nu in de winkel