Premierschap gered?

Kabinetscrisis

Verhaal van de Week

Partij voor de bühne

met veiligheid

Obsessie

Roddelpraat

Naaktfoto's

Ik vind iets

Merel Wielaert

Hooggerechtshof

Polen

Wiens schuld is dit?

Debat

Sterke leiders

Hans Against the Machine

oprichter Pussy Riot

Interview

Annemiek Leclaire

Samen uit elkaar

<div class="wpg-element lead-bold">
Wie Oud en Nieuw níét aangrijpt voor reflectie, blijft zijn fouten herhalen. Het uitspreken van goede voornemens is de perfecte manier om de weg vrij te maken naar meer liefde, betere seks en leuker werk.
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
&#8216;Daar doe ik niet aan hoor, goede voornemens, dat vind ik zó&#8217;n flauwekul!&#8217; Het is een veelgehoord antwoord als je mensen naar hun nieuwjaarsvoornemens vraagt. Een oer-Hollands wegwuiven van de lichtzinnige hoop iets aan de donkergrijze lotsbestemming te kunnen veranderen. Toch hoeven mensen die wel een of twee van die plannen hebben gemaakt, zich door een dergelijk dédain niet als kleine kinderen te laten wegzetten. Er is onderzoek gedaan naar mensen die niet in goede voornemens geloven, en die bleken er een tamelijk laag zelfbeeld op na te houden. Ze doen of ze die voornemens frivole onzin vinden, maar in werkelijkheid zijn ze teleurgesteld geraakt in hun eigen wilskracht.
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
&#8216;Schrijf maar op hoe vaak het allemaal mislukt met die goede voornemens,&#8217; zei een kennis toen ze hoorde over het onderwerp van dit stuk. &#8216;Dat lijkt me nou eens leuk om te lezen.&#8217;
Goed: naar het schijnt, mislukt tachtig procent van de goede voornemens.
Maar dat is nog geen bewijs van de waardeloosheid ervan. Het geluk van het voornemen zit hem in de morele schoonmaak. Het neemt kortstondig de last van de imperfectie weg en biedt een visioen van een beter leven, waarin we ons gedrag eindelijk in overeenstemming gaan brengen met onze opvattingen over hoe een goed leven eruit hoort te zien.
Dit zal zijn wortels wel hebben in de religieuze biecht en vergiffenis. Dat wat klein houdt, wordt afgeworpen en er ontstaat ruimte voor iets mooiers. Alleen al het streven is toch lovenswaardig? Bovendien, zegt de Britse filosoof Robert Rowland Smith, is het goed om de fantasie te koesteren dat je de toekomst je wil kan opleggen. &#8216;Dat schept orde in de willekeur. En anders legt de toekomst jou haar wil op, voornamelijk in de vorm van andere mensen die ten koste van jou hun zin doordrijven.&#8217;
Op het juiste spoor Als Smith, auteur van Breakfast with Socrate. The Philosophy of Everyday Life, zijn gedachten formuleert over het nut van voornemens, komt hij net uit een lingeriezaak in Londen. Naar aanleiding van zijn nieuwe boek is de Oxford-alumnus gevraagd een filosofische bespiegeling te houden over &#8216;liefde, lust en lingerie&#8217;.
Smith behoort net als zijn collega Alain de Botton tot de filosofen die wijsbegeerte in dienst stellen van de verbetering van het dagelijks leven; ze geven allebei les aan de School of Life, die cursussen in levensvaardigheden verzorgt. Vanzelfsprekend benut deze man de jaarwisseling om te evalueren of het leven nog op het juiste spoor zit. Verbaasd: &#8216;Stel dat je Oud en Nieuw níét aangrijpt om eens te praten en na te denken over hoogte- en dieptepunten van het afgelopen jaar, dan blijf je toch al je fouten herhalen?&#8217;
Zelf gebruikt hij een truc uit de consultancy. &#8216;Ik maak een lijst met voornemens die de grootste invloed op mijn leven zullen hebben, en dan kies ik de voornemens die het makkelijkst uit te voeren zijn. Als je iets kiest dat lastig toe te passen is, gaat het waarschijnlijk mislukken, en dan voel je je nog slechter.
Voornemens gaan over the art of the possible. Afgelopen jaar nam ik me voor meer galeries en musea te bezoeken. Ik realiseerde me dat je niet een speciaal tochtje naar zo&#8217;n museum hoeft te maken, maar dat het veel makkelijker is om in de twintig minuten die je tussen twee afspraken in de stad hebt, even langs te wippen. Het werkt in feite beter, want je kunt je op drie of vier stukken concentreren zonder te hoeven proberen honderd beelden in je op te nemen.&#8217;
Eigenlijk, zegt hij, hebben we hulp nodig van anderen om goede voornemens te maken. Hij adviseert om met Oud of Nieuw of daaromtrent samen te komen met een groepje vrienden. Iedereen pent anoniem de veranderingen neer die ze graag zouden zien bij iemand anders in de groep. Bijvoorbeeld: &#8216;Ik zou het fijn vinden als je meer plezier in het leven zou hebben, en je minder zorgen zou maken over je werk.&#8217; Of: &#8216;Ik vind dat je meer tijd moet doorbrengen met je kinderen.&#8217; De papiertjes gaan in een kom en ieder persoon neemt het papiertje eruit waar zijn of haar naam op staat. &#8216;Je vrienden kennen je het best en durven vaak het eerlijkst te zijn over wat er niet goed gaat in je leven. Maar doe het vroeg genoeg in de avond.&#8217;
Geheime voornemens Er zijn voornemens die mensen niet in het openbaar durven uit te spreken. Dagenlang vragen, trekken en doorzeuren levert het volgende rijtje geheime voornemens voor 2010 op: &#8216;Zoveel mogelijk vrouwen versieren, maar geen getrouwde, want daar komt enorme ellende van.&#8217; &#8216;Niet meer schreeuwen tegen mijn kinderen; mensen zouden eens moeten horen hoe gemeen ik soms ben.&#8217; &#8216;Een roman schrijven over het onmogelijke verlangen naar een levenslange liefdesrelatie.&#8217; &#8216;Stoppen met duimen, ik ben al veertig.&#8217; &#8216;De mogelijkheid onderzoeken of ik een niet-verplichtende erotische affaire kan beginnen met een vroegere geliefde.&#8217; &#8216;Minder lui zijn in bed.&#8217; &#8216;Manier uitvinden om op kantoor zo min mogelijk te werken, maar net te doen of ik het heel druk heb&#8217; (2 x!). &#8216;Een man vinden met wie ik kinderen kan krijgen.&#8217; &#8216;Mijn droombaan najagen en verwezenlijken, maar omdat dit zo vaag klinkt, zeg ik het niet hardop.&#8217;
Liefde, seks en werk, dit is waar het mensen zo te zien echt om gaat. Niet om &#8216;minder koffie drinken&#8217; of &#8217;twee kilo afvallen&#8217;. Levenscoach Julia Stoel, oprichter van een Amsterdams trainingsbureau, zegt: &#8216;Wil je dat voornemens echt werken, kijk dan naar de vraag: hoe wil je leven?&#8217; Stoel maakt deel uit van het groeiende leger adviseurs dat de diepste verlangens of &#8216;dromen&#8217; van hun cliënten met een coachingstraject werkelijkheid probeert te maken. Ze stelt voor om onszelf met Oud en Nieuw vragen te stellen als: wat is het afgelopen jaar goed gegaan, waar werd ik gelukkig van, en hoe borduur ik daarop voort? Wat wil ik echt in het leven, hoe is het pad daar naartoe, en ben ik bereid daarvoor te werken? Zij adviseert om doelen te formuleren, en flow charts te maken.
De lezer, die inmiddels met een pennetje boven een leeg vel papier zit, schrijft links op het vel het antwoord op de vraag &#8216;waar ben ik nu?&#8217; (bijvoorbeeld: &#8216;boekverkoper&#8217; of &#8216;unhappy single&#8217; ). En aan de rechterkant &#8216;waar wil ik heen?&#8217; (&#8216;eigen makelaarskantoor voor duurzame huizenmarkt&#8217; of &#8216;samenwonend met partner van mijn dromen&#8217;). Nu is het zaak vanuit de rechterkant van de pagina terug te redeneren wat de stappen zijn die deze droom mogelijk maken; zo ontstaat een gedetailleerd tijdschema van kleine doelen. Coach Stoel kent ook mensen die voor zichzelf aan het eind van het jaar een heidedag inplannen. Ze trekken zich in stilte terug om helder te krijgen: waar sta ik voor, wat wil ik bereiken? Ook kent ze mensen die jaarlijks met een groep goede bekenden een brainstormparty organiseren om gezamenlijk hun stappenplannen door te nemen.
Pak de agenda erbij Met motivatie heeft het slagen van een goed voornemen niks te maken. De sleutel tot succes, meent Roos Vonk, hoogleraar sociale psychologie, is &#8216;de implementatie-intentie&#8217;; de vertaling in een concreet uitvoeringsplan. Vonk: &#8216;Als je je voorneemt meer tijd aan je gezin te besteden, dan moet je in je agenda noteren wat je met welk gezinslid op welk moment gaat doen. Welke werkafspraken moeten daarvoor worden verzet? En wanneer en hoe ga je de mensen met wie je werkt daarover informeren? Als je dat soort praktische details niet goed regelt en plant, zal je voornemen daarop stuk lopen. &#8216;Meer bewegen, dat is ook zo&#8217;n halfslachtig voornemen. Pak de agenda erbij en plan in wat je wanneer gaat doen.&#8217;
Psychologen en filosofen die er een beetje verstand van hebben, zijn geen voorstanders van de traditionele nieuwjaarsvoornemens waarin mensen zich dingen ontzeggen. &#8216;Als je je voorneemt iets niet te doen,&#8217; weet Vonk, &#8216;is de kans dat het je lukt kleiner dan wanneer je je voorneemt iets wél te doen.&#8217;
Maar als iemand nou gewoon wil stoppen met roken? Die wens zou Vonk eerst vertalen in wat je wél wil, namelijk: &#8216;gezond leven en bevrijd zijn van een verslaving&#8217;. Stap twee is beseffen en accepteren dat er veel momenten aankomen waarop je je niet prettig gaat voelen. Stap drie: op die moeilijke momenten moet je het verlangen naar een sigaret niet onderdrukken, maar toelaten. Je kunt gedachten niet tegenhouden, maar je gedrag wel. Elke keer dat je er niet aan toegeeft, zegt Vonk, is een overwinning die sterker maakt. &#8216;Je hoeft alleen maar die eerstvolgende sigaret niet te roken.&#8217;
Het kan ook luchtig De eerste versie van het Oud en Nieuw-spel tekende Karin Groet losjes op het papieren tafelkleed toen ze een keer op oudejaarsavond twee vriendenparen te eten had die elkaar niet kenden. In dit gezelschapsspel komen vragen voorbij als: wie was je held dit jaar, welk boek bleef je bij, en wat is je smakelijkste herinnering? Een luchtige manier om stil te staan bij het jaar, ook met mensen die je minder goed kent. € 14,95, inclusief verzendkosten, <a href="http://www.hetleveniseenspel.nl" onclick="this.target='_blank';" class="normal" title="http://www.hetleveniseenspel.nl">www.hetleveniseenspel.nl</a>
‘Breakfast with Socrates. The Philosophy of Everyday Life’ verschijnt januari 2010 in vertaling bij Paradigma. ‘Ego’s en andere ongemakken’ (Scriptum) van Roos Vonk ligt net in de boekwinkel
</div>

Belofte maakt blij

<div class="wpg-element paragraph">
Ouders falen in hun opvoeding, zeggen onderzoekers. Lekker makkelijk. Geef liever eens wat advies. 
De helft van de Nederlandse jongeren gaat teloor, en het is de schuld van de opvoeders. Zo mag je het <a href="https://www.motivaction.nl/documents/Factsheet%20opinieonderzoek%20De%20grenzeloze%20generatie.pdf">onderzoek</a> van <a href="https://www.motivaction.nl">Motivaction</a> over &#8216;de grenzeloze generatie&#8217; samenvatten dat deze week werd gepubliceerd. Eenenveertig procent van de jeugd tussen vijftien en drieëntwintig jaar oud beschikt niet over de vaardigheden om met de complexiteit van de samenleving om te gaan en leeft te grenzeloos: eet te veel, drinkt te veel, maakt schulden. Voelt zich bovendien &#8216;buitenstaander&#8217; in de maatschappij.
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
Over de gehele linie zagen onderzoekers Frits Spangenberg en Martijn Lampert een gerichtheid op uiterlijk en weinig betrokkenheid bij anderen en de maatschappij in haar geheel. De auteurs denken niet dat de jongeren vanzelf bijtrekken zodra ze ouder worden. Ze zijn niet opgevoed met deze waarden, dus die komen ook niet meer. De Britse psychiater Theodore Dalrymple, die het voorwoord schreef van De grenzeloze generatie (Nieuw Amsterdam), ziet een &#8216;onstuitbare mars van zelfingenomenheid&#8217;.
Kinderen worden niet als radicale hedonisten geboren, ze worden zo gemaakt, en zo ligt de schuld van deze grenzeloosheid bij de ouders, die zelf moeite hebben met matiging. Spangenberg en Lampert schrijven: &#8216;Het allerbelangrijkste is dat publiek, media en politiek ervan doordrongen moeten raken hoe bepalend de kennis en het gedrag van ouders zijn voor de resultaten van het opvoedingsproces, en hoe verstrekkend de maatschappelijke gevolgen zijn als ouders het laten afweten.&#8217;
</div>
<div class="figure--left">
<figure id="post-88141 media-88141" class="align-none"><img decoding="async" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2009/12/c6ab8536-0679-487b-9d77-23e5c7360370_grenzeloze1.jpg" alt="" border=" /></figure>
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
Maar waaruit bestaat zo&#8217;n opvoeding dan, waarin kinderen de juiste grenzen opgelegd krijgen, zelfbeheersing opdoen en rekening leren houden met anderen? Want feit is: ouders van nu staan vanwege de toegenomen tijdsdruk, de grotere welvaart en de egaliteitscultuur onophoudelijk voor nieuwe dilemma&#8217;s in de opvoeding. Hebben Dalrymple en de heren onderzoekers concrete richtlijnen voor ouders ?
Volgens Dalrymple, die nu in India zit, draait het vooral om &#8216;facing the uphill battle of saying &#8220;no&#8221;&#8216;. Dat wat de ene dag niet mag, mailt hij, is ook de dag daarna verboden en zou niet afhankelijk moeten zijn van de stemming van de ouders. Niet je kinderen meteen geven wat ze willen hebben. Verwennen is geen teken van liefde. Maar: &#8216;Het spijt me dat ik geen concrete regels kan opstellen. Het probleem is dat wanneer het gezond verstand eenmaal uit het hoofd van een ouder is verdwenen, het erg moeilijk is om het er weer in terug te krijgen.&#8217;
Frits Spangenberg is concreter: 1) Praat met geestverwanten over pedagogische dilemma&#8217;s. 2) Stel scherpe grenzen in alcohol- en drugsgebruik, wees niet laconiek. Onder de 16 verbieden. Blijf bespreken hoe schadelijk het is. 3) Laat zelf matiging zien in eten, drinken en kopen. 4) Laat uw kind af en toe iets voor een ander doen. 5) Geef geen geld naar behoefte, maar voer een stringent zakgeldbeleid. 6) Introduceer andere verstandige volwassenen in het leven van uw kind, aan wie het een voorbeeld kan nemen.
&#8216;Ik zou erg voor een verplichtende oudercursus zijn,&#8217; zegt Spangenberg. &#8216;Dat zou in progressieve kringen als betuttelend worden gezien, en dat zou voor die mensen ook betuttelend zíjn. Maar de meeste ouders staan onnadenkend in het leven. Wat lessen in de opvoeding zouden zoveel leed voorkomen.&#8217;
</div>

Nee zeggen en het ook bedoelen

Klassikale aandacht
Er komt extra geld voor de seksuele vorming van jongens, heeft staatssecretaris Bussemaker besloten. &#8216;Goede zaak,&#8217; zegt seksuoloog Hans Peter Gramberg, die daar deze zomer in VN al voor pleitte. &#8216;Meisjes zijn dankzij de vrouwenbeweging wijzer geworden, maar jongens ontberen basiskennis. Ze kennen hun eigen seksualiteit slecht, en laten zich te vaak motiveren door hun gierende hormonen.&#8217; De klassikale aandacht moet zich alleen niet automatisch richten op grensoverschrijdend gedrag van jongens. Gramberg: &#8216;Wat voorop zou moeten staan, is een completer seksleven, niet per se beheersing.&#8217;

De hormonen

Gezond
Ondanks overheidscampagnes stijgt het aantal te zware Nederlanders. Onderzoekers van de Vrije Universiteit adviseren daarom een &#8216;vettaks&#8217; en een prijsverlaging van gezonde voeding. Maar daar wil volksgezondheidminister Ab Klink, zoon van snackbarhouders, niet aan. &#8216;Het is de eigen verantwoordelijkheid van de consument.&#8217; Vreemde stelling voor een pleitbezorger van griepvaccins en een verwoed bestrijder van rokers.
Annemiek Lecleire
Ongezond
Over roken gesproken: computerfabrikant Apple trekt in Amerika de garantie voor Macs in als er in de buurt van de computer is gerookt. As in het toetsenbord en de geur van nicotine rond het beeldscherm zouden slecht zijn voor monteurs. Sleutelen aan een &#8216;doorrookte&#8217; laptop is net zo gevaarlijk als vertoeven in een ruimte waar gerookt wordt, meent Apple. Meerdere klanten zijn al geweigerd op basis van het &#8216;meerookrisico&#8217;. Voor de nicotineverslaafde Apple-adept biedt de iPhone wellicht soelaas: via de applicatie Electric Smoke &#8216;rook&#8217; je een knisperende, maar virtuele sigaret. Inhaleren via de microfoon.
Harry Lensink

Harry Lensink

De trek

<div class="wpg-element lead-bold">
Wie zijn de echte Toppers? Wie spreken met gezag en passie over wat vaak onbesproken blijft? 
Martijn Lampert (1973) is onderzoeker bij Motivaction, een bureau dat overheidsinstellingen en het bedrijfsleven op de hoogte houdt van ontwikkelingen in de Nederlandse samenleving.
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
&#8216;Er is onevenredig veel aandacht voor de onvrede die leeft in Nederland, en onevenredig weinig voor wat mensen gelukkig maakt. We hebben in de afgelopen jaren verschillende onderzoeken gedaan waaruit bleek dat &#8221;waarachtig contact met je medemens&#8221; op de allereerste plaats komt. In een onderzoek dat we samen met de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid deden naar leefstijlen en zingeving stelden we de open vraag: &#8221;Wat geeft de meeste betekenis aan het leven?&#8221; Dat wat wij &#8221;de nabije ander&#8221; noemen, stond op 1: kinderen, partner, heel goede vrienden, familie.
In een onderzoek naar de belangrijkste bronnen van geluk zagen we hetzelfde. Werk, zelfontplooiing, het scoorde allemaal lager dan &#8221;liefde geven en liefde ontvangen&#8221;. Opvallend was dat de uitkomst niet afhankelijk was van leeftijd of bevolkingsgroep. Jong of oud, lager of hoger opgeleid, autochtoon of allochtoon, iedereen van vijftien tot tachtig noemt &#8220;het in verbinding staan met anderen&#8221; het allerbelangrijkst. Er is op veel punten verdeeldheid in onze samenleving, maar dit heeft iedereen gemeen.
</div>
<div class="figure--left">
<figure id="post-88751 media-88751" class="align-none"><img decoding="async" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2009/11/4b25ccbd-588d-464d-864c-dde4eb159b5e_lampert2501.jpg" alt="" border=" /></figure>
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
Als je vervolgens de vraag stelt wat voor soort maatschappij mensen zouden willen, zie je dezelfde uitkomst: een van saamhorigheid, waarin mensen respectvol met elkaar omgaan en aandacht voor elkaar hebben. Dus achter al die onvrede die er heerst sluimert een ideaalbeeld op collectief niveau dat gaat over menselijke waardigheid en verbinding.
Een programma als Boer zoekt Vrouw, dat seizoen na seizoen alle kijkrecords breekt, speelt in op die behoefte. De zoektocht van de gewone mens naar liefde, en de kans van slagen daarop; dat is wat mensen ten diepste willen zien. Het verklaart ook de enorme zeggingskracht van iemand als Barack Obama. Waarom zaten overal ter wereld mensen ontroerd naar zijn inauguratie te kijken? Dat is niet alleen omdat iemand met een donkere huidskleur de hoogste post krijgt in de Verenigde Staten, maar ook omdat hij zich zo nadrukkelijk richt op de verbinding tussen mensen. Hij geeft zijn publiek het idee tot een gemeenschap te behoren, al is het er maar een van idealen.
</div>
<div class="wpg-element paragraph-quote">
<blockquote>
Als je een gelukkiger samenleving wilt, dan zouden de inspanningen erop gericht moeten zijn te investeren in verbindingen.
</blockquote>
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
In de hedendaagse samenleving is het moeilijker geworden die wens naar echt contact in vervulling te doen gaan. Als je mensen vraagt de tijdsgeest te karakteriseren, betonen ze zich somber: over de toegenomen hufterigheid, het egocentrisme, de gejaagdheid. Er zijn allerlei tendensen in de samenleving die die basisbehoefte frustreren. Meer scheidingen. Minder contact met familie en vrienden. Minder buurtgevoel. Korte arbeidscontracten. Daarom doen die virtuele netwerken als Hyves en Facebook en de datingsites het zo goed; het is een manier om in een anoniemer geworden wereld toch aansluiting te houden.
Als je een gelukkiger samenleving wilt, dan zouden de inspanningen erop gericht moeten zijn te investeren in verbindingen. Neem het gezin als voorbeeld. Je leren hechten aan anderen leer je van je ouders. Kinderen doen zoals hun ouders doen. Investeren in verbinding is niet je kinderen zo veel mogelijk clubjes en activiteiten bieden, maar persoonlijke aandacht geven. Geef ze tijd, tijd, tijd. Het is niet zo gek dat zo veel Nederlandse vrouwen in deeltijd werken. Vaderschapsverlof zou aan te raden zijn, en langer ouderschapsverlof. Meer contact met je kleinkinderen.
Ik verkondig geen nieuwe waarheden, mensen weten het zelf ook wel, maar het vergt in onze tijd veel innerlijke overtuigingskracht om daaraan vast te houden. De nadruk ligt wel erg op zelfontplooiing en &#8220;je eigen ding doen&#8221;.
Ook in andere verbanden zou het succesvol zijn de nadruk op verbinding te leggen. We noemen dat &#8221;contact voor contract&#8221;; je krijgt mensen pas mee als je contact met ze maakt. De eeuwenoude meester-gezelverhouding zou bijvoorbeeld een oplossing kunnen zijn in het tegengaan van schooluitval.
Nu richten sommige politieke leiders zich op angst en onvrede om stemmen te trekken, maar denk je eens in wat een potentie het zou hebben als ze mensen zouden inspireren langs de lijnen van verbinding.&#8217;
</div>

Toppers aflevering 7: Martijn Lampert over wat mensen écht willen.

<div class="wpg-element lead-bold">
De echte kerel is uitgestorven, en gelukkig maar. Want met de ideologie van de echte vent gaan mannen het niet redden. 
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
Een van zijn vriendinnen had &#8217;s avonds een afspraakje met een man die ze net had ontmoet. Een paar uur daarvoor belde ze Dylan van Rijsbergen, om &#8216;nog even te informeren hoe een man precies denkt&#8217;. Van Rijsbergen, verontwaardigd: &#8216;Geen idéé! Geen idee wat een man denkt! Hoe moet ík dat weten?! Is mannelijkheid een vorm van astrologie? Als je een boogschutter bent, zijn dit je voorkeuren en zus en zo je hobby&#8217;s?&#8217;
Van Rijsbergen (1975), manager bij de publieke omroep, schreef Het onbehagen van de man. Door de vrouwenemancipatie is er onder mannen onduidelijkheid ontstaan hoe zich te gedragen, stelt hij. Dat &#8216;onbehagen&#8217; leidt de laatste jaren tot &#8216;een cultureel offensief dat de ouderwetse man en de klassieke sekseverhoudingen idealiseert&#8217;. Van Rijsbergen noemt in zijn boek de neoconservatieve rechtsfilosoof Andreas Kinneging, die in Geografie van goed en kwaad (2005) de man &#8216;de kapitein op het schip noemt, aan wie zijn vrouw gehoorzaam moet zijn&#8217;. En de publicist Henk Noort, die in 2005 constateerde dat &#8216;de echte kerel een uitstervende diersoort is geworden&#8217;. Het succes van semiwetenschappelijke publicaties over de verschillen tussen vrouwen en mannen moet je volgens Van Rijsbergen ook in dat licht zien. Zoals die van het echtpaar Barbara en Allan Pease, die beweringen doen als: &#8216;Een man rijdt liever een paar uur om dan een voorbijganger de weg te vragen.&#8217; (Dit is trouwens waar, AL)
Don Draper uithangen Die stereotypen zitten mannen in de weg. Dat is het tweede onbehagen dat Van Rijsbergen signaleert. Mannen laten zich een keurslijf opleggen, zegt hij. Ze mogen niet wijverig over gevoelens praten. Moeten bovenin de hiërarchie zien te komen. Zouden minder goed voor kinderen kunnen zorgen. Maar leidt dat in een mannenleven uiteindelijk tot voldoening? Van Rijsbergen inventariseerde voor dit boek de gemengde gevoelens van mannelijke vijftigplussers. &#8216;Ze hebben hun hele leven gewerkt; hebben op kantoor Don Draper uitgehangen (alpha male uit de populaire tv-serie Mad Men, AL), hebben alles gedaan wat er van ze verwacht werd, en pas nu vragen ze zich af: &#8216;Maar wilde ik dat wel? En waar ging het me eigenlijk om?&#8217;
</div>
<div class="wpg-element paragraph-quote">
<blockquote>
Mannen hoeven niet meer afhankelijk te zijn van vrouwen
</blockquote>
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
Van Rijsbergen waarschuwt dat de ideologie van de echte vent niet de vaardigheden oplevert waarmee mannen het in de toekomst gaan redden. &#8216;Ze zouden zich breder moeten ontwikkelen dan de neoconservatieve literatuur doet geloven. Voor de drie p&#8217;s &#8211; protection, providing en procreation &#8211; hebben vrouwen je niet meer nodig. Vanaf de jaren zeventig worden mannen hierdoor buitenspel gezet. Je ziet mannen die na een scheiding alles verliezen; hun huwelijk, daarmee hun emotionele steun en toeverlaat, hun kinderen, hun materiële welvaart. Ik geloof dat mannen de laatste decennia afhankelijker zijn geweest van vrouwen dan andersom. Zij konden hun emotionele ondersteuning alleen bij hun echtgenotes vinden, de vrouwen hadden daar vriendinnen voor. Ik wil het nu omdraaien: mannen hoeven ook niet meer afhankelijk te zijn van vrouwen. Mocht het tot een scheiding komen, dan kun je echt prima zelf voor de kinderen zorgen, je hebt je eigen vriendenkring waar je je emoties bij kwijt kunt. Je kunt zelf koken en de was doen.&#8217;
</div>
<div class="figure--left">
<figure id="post-88765 media-88765" class="align-none"><img decoding="async" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2009/11/83c4b37d-bdba-454e-b3c5-6888f5842bfb_4709arm011.jpg" alt="" border=" /></figure>
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
De touwtjes in handen Van Rijsbergen merkt dat vrouwen tegenstrijdige verwachtingen hebben van mannen. &#8216;De oude beelden zitten er nog in,&#8217; zegt hij. &#8216;Ze vinden het leuk als een man kookt, maar verwachten tegelijkertijd dat híj achter het stuur zit, híj de knoop doorhakt, híj in bed de touwtjes in handen neemt.&#8217; Tijdens het debat dat Women Inc afgelopen maandag in Amsterdam organiseerde naar aanleiding van Van Rijsbergens boek, zei de inleidster, zonder in al haar feminisme door te hebben hoe stereotype ze zelf dacht: &#8216;Wat is een echte man? Hij mag wel achter de Bugaboo lopen, maar hij moet hem ook kunnen repareren.&#8217; Van Rijsbergen liet een cynisch lachje zien.
&#8216;De grootste vijanden van het feminisme zijn nog altijd vrouwen zelf. Ik vind dat vrouwen mannen vaak het gevoel geven niet goed voor kinderen te zorgen. Gaat ze bijvoorbeeld de kinderen wat anders aantrekken als hij ze heeft aangekleed, omdat ze de kleuren niet vindt combineren. Heel naar is dat. Er is een old boys network actief op de werkvloer, maar in het huiselijk domein brengt het old girls network de glazen scheiding aan. Dat is mijn pleidooi: mannen, laat je niet buitenspel zetten. Zorg dat je het zelf kan!&#8217;
Van Rijsbergen heeft het bij zijn eigen vader zien gebeuren. Hij is vanaf zijn vijfde door zijn moeder opgevoed, en zag zijn vader eerst weinig en op den duur helemaal niet meer. &#8216;Mijn vader vond het heel moeilijk zijn zoons niet te zien, en het heeft tot een slagveld geleid tussen mijn ouders. Uiteindelijk wilden wij, zijn zoons, gewoon rust.&#8217;
Komt hij met dit boek voor hem op? &#8216;Ja,&#8217; zegt hij na een korte stilte. &#8216;Maar ik ga ook tegen hem in. Uiteindelijk had hij er wel recht op ons te zien. Achteraf had ik het ook fijn gevonden. Hij was product van het sociologische proces waar ik nu tegen in opstand kom. Hij kon met dat verdriet geen kant op. Ik hoop dat hedendaagse mannen met die trots en kwetsing na de scheiding volwassener om kunnen gaan.&#8217;
Eigen mix Met de man 3.0 gaat Van Rijsbergen uit van de normatieve indeling die de Amerikaanse psycholoog Joseph Pleck begin jaren tachtig maakte tussen de traditionele en de moderne man. De traditionele was de fysiek sterke kostwinner die zijn gedachten alleen deelde met zijn vrienden; de moderne zocht met zijn vrouw wel een gelijkwaardige relatie, maar kon met zijn gevoelens alleen bij haar terecht. Van Rijsbergens versie, de man 3.0, heeft al die conflicterende verwachtingen aan de kant geschoven en zelfbewust een individuele mix van eigenschappen gekozen.
Gaat Van Rijsbergen nu de ene ideologie vervangen door de andere? Zelf zegt hij van niet. &#8216;Het is minder een nieuw ideaaltype dan een voorspelling van wat je op basis van demografische variabelen mag verwachten.&#8217;
Je ziet &#8216;de nieuwe mannen&#8217; volgens hem al in de creatieve klasse; in wat hij &#8216;de voorhoede van de postmoderne economie&#8217; noemt: wetenschappers, softwareprogrammeurs, marketingmensen, designers, strategische consultants en conceptontwikkelaars.
&#8216;Wat vind je ervan als mannen thuisblijven om voor hun kinderen te zorgen?&#8217; vroeg Van Rijsbergen aan Andreas Kinneging, ook op het debat van Women Inc. &#8216;Ik vind het prima,&#8217; antwoordde Kinneging monter. &#8216;Maar ik voorspel je dat er veel meer ongelukken zullen gebeuren thuis.&#8217; De paar mannen in de zaal hoorden het hoofdschuddend aan.
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
<h3>De man 3.0 volgens Dylan van Rijsbergen</h3>
</div>
<div class="figure--left">
<figure id="post-88765 media-88765" class="align-none"><img decoding="async" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2009/11/0cf3f102-9267-4a1e-9026-20694d569a80_arie1.jpg" alt="" border=" /></figure>
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
Arie Boomsma (1974) Dylan van Rijsbergen: &#8216;Boomlange KRO-presentator, wiens gespierde lichaam is versierd met talloze tattoos. In zijn jeugd was Boomsma een fanatiek basketballer, gebruikte hij een breed spectrum aan partydrugs en meer van dat soort jongensachtige dingen.
Bij zijn vorige werkgever de EO zette hij zich echter in voor &#8220;onmannelijke&#8221; onderwerpen zoals de verbinding tussen seksualiteit en liefde en de emancipatie van homoseksuelen binnen de christelijke gemeenschap. Hij verklaarde zonder blikken of blozen aan de pers dat hij maar met één vrouw in zijn leven ooit de liefde heeft bedreven. Toen de EO zijn emanciperende initiatieven bij voortduring bleef afwijzen, besloot de presentator met &#8220;mannelijke&#8221; vastberadenheid een nieuwe werkgever te zoeken.
Boomsma combineert invoelendheid met een masculiene doortastendheid op een aantal voor hem principiële onderwerpen. Als een stijlfiguur op hem toepasbaar zou zijn, dan is het een soort &#8220;ijdele zelfspot&#8221;. Boomsma is zelfbewust en geniet van zijn individualiteit, het merk &#8220;Arie&#8221;, maar relativeert deze tegelijkertijd weer zoals in de bijna sarcastische biografie op zijn persoonlijke website.
De afwisseling van het harde, het zachte en de knipoog maakt hem een originele man 3.0, geknipt voor deze tijd.&#8217;
</div>
<div class="figure--right">
<figure id="post-88765 media-88765" class="align-none"><img decoding="async" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2009/11/8ce3f529-6f6b-477b-9ea0-3b0afe49162c_rgw_1.jpg" alt="" border=" /></figure>
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
Rutger Groot Wassink (1974) Dylan van Rijsbergen: &#8216;Groot Wassink is beleidsadviseur bij FNV vakcentrale en initiatiefnemer van het Manifest Papa Plus. Hij is vader, werkt vier dagen en heeft de huishoudelijke en zorgende taken eerlijk verdeeld met zijn vriendin. Als een van de weinige mannen in een samenleving waarin nog altijd het klassieke kostwinnersmodel de norm is, toont hij de moed om de publiciteit te zoeken met zijn ideeën over het combineren van werk en vaderschap.
In het Manifest Papa Plus worden klassieke stereotypen over mannelijkheid bekritiseerd: &#8216;Laat vaders de vrijheid om minder uren of op een andere manier te werken. Zonder dat de machocultuur hen wegzet als ambitieloze sukkels.&#8217; Het Manifest Papa Plus ontving de Moderne Man Prijs voor organisaties, een prijs ingesteld door minister Ronald Plasterk om mannen en organisaties die werk en zorg evenredig verdelen te stimuleren en aandacht te geven.
Voor de man 3.0 zijn persoonlijke keuzes belangrijker dan het voldoen aan voorgedefinieerde sjablonen van mannelijkheid. Ook dat komt duidelijk terug in Groot Wassinks Manifest Papa Plus: &#8220;Wij eisen onze plek op in het leven van onze kinderen. En wij roepen onze collega-vaders op hetzelfde te doen. Eis een papadag! Kies voor jezelf en voor je kind.&#8221;&#8216;
</div>
<div class="figure--left">
<figure id="post-88765 media-88765" class="align-none"><img decoding="async" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2009/11/5b0c67f0-1d12-4cd7-a978-f2aabb95a210_ph_1521.jpg" alt="" border=" /></figure>
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
Pieter Hilhorst (1966) Dylan van Rijsbergen: &#8216;De nieuwe mannen zijn niet alleen te vinden onder dertigers. Ook een generatie daarvoor kom je ze tegen. Een voorbeeld is publicist, Volkskrant-columnist, toneelschrijver en presentator Pieter Hilhorst. Hilhorst combineert zijn drukke werkzaamheden met het vaderschap. Zijn vriendin maakt bovendien carrière.
Het kenmerk van een man 3.0 is dat hij eigenlijk een soort mashup is. Mashup is een term uit de muziek waarmee wordt aangegeven dat een muziekstuk een mengeling is van verschillende andere muziekstukken. De nieuwe man kan niet ergens op een lijn gezet worden tussen &#8220;heel vrouwelijk&#8221; en &#8220;heel mannelijk&#8221;, maar kan juist &#8220;heel mannelijke&#8221; eigenschappen combineren met &#8220;heel vrouwelijke&#8221;. Man 3.0 onttrekt zich daarmee aan het klassieke spectrum. Hilhorst combineert een huiselijke zorgende kant met een &#8220;klassiek mannelijke&#8221; voorkeur voor voetbal en kroegbezoek.
Hij bezit daarnaast een charmante, bijna jongensachtige uitstraling. Nieuwe mannen blijven vaak lang &#8220;jong&#8221; in hun doen en laten. Bij sommigen uit zich dat in het uitstellen van verantwoordelijke keuzes, maar jongensachtig gedrag en serieus vaderschap hoeven elkaar niet uit te sluiten.&#8217;
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
Dylan van Rijsbergen, ‘Het onbehagen van de man’, Augustus, 144 p., € 15,–
</div>

Man 3.0

Opinie
&#8216;Er is onevenredig veel aandacht voor de onvrede die leeft in Nederland, en onevenredig weinig voor wat mensen gelukkig maakt. We hebben in de afgelopen jaren verschillende onderzoeken gedaan waaruit bleek dat &#8221;waarachtig contact met je medemens&#8221; op de allereerste plaats komt. In een onderzoek dat we samen met de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid deden naar leefstijlen en zingeving stelden we de open vraag: &#8221;Wat geeft de meeste betekenis aan het leven?&#8221; Dat wat wij &#8221;de nabije ander&#8221; noemen, stond op 1: kinderen, partner, heel goede vrienden, familie.
In een onderzoek naar de belangrijkste bronnen van geluk zagen we hetzelfde. Werk, zelfontplooiing, het scoorde allemaal lager dan &#8221;liefde geven en liefde ontvangen&#8221;. Opvallend was dat de uitkomst niet afhankelijk was van leeftijd of bevolkingsgroep. Jong of oud, lager of hoger opgeleid, autochtoon of allochtoon, iedereen van vijftien tot tachtig noemt &#8220;het in verbinding staan met anderen&#8221; het allerbelangrijkst. Er is op veel punten verdeeldheid in onze samenleving, maar dit heeft iedereen gemeen.
Als je vervolgens de vraag stelt wat voor soort maatschappij mensen zouden willen, zie je dezelfde uitkomst: een van saamhorigheid, waarin mensen respectvol met elkaar omgaan en aandacht voor elkaar hebben. Dus achter al die onvrede die er heerst sluimert een ideaalbeeld op collectief niveau dat gaat over menselijke waardigheid en verbinding.
Een programma als Boer zoekt Vrouw, dat seizoen na seizoen alle kijkrecords breekt, speelt in op die behoefte. De zoektocht van de gewone mens naar liefde, en de kans van slagen daarop; dat is wat mensen ten diepste willen zien. Het verklaart ook de enorme zeggingskracht van iemand als Barack Obama. Waarom zaten overal ter wereld mensen ontroerd naar zijn inauguratie te kijken? Dat is niet alleen omdat iemand met een donkere huidskleur de hoogste post krijgt in de Verenigde Staten, maar ook omdat hij zich zo nadrukkelijk richt op de verbinding tussen mensen. Hij geeft zijn publiek het idee tot een gemeenschap te behoren, al is het er maar een van idealen.
In de hedendaagse samenleving is het moeilijker geworden die wens naar echt contact in vervulling te doen gaan. Als je mensen vraagt de tijdsgeest te karakteriseren, betonen ze zich somber: over de toegenomen hufterigheid, het egocentrisme, de gejaagdheid. Er zijn allerlei tendensen in de samenleving die die basisbehoefte frustreren. Meer scheidingen. Minder contact met familie en vrienden. Minder buurtgevoel. Korte arbeidscontracten. Daarom doen die virtuele netwerken als Hyves en Facebook en de datingsites het zo goed; het is een manier om in een anoniemer geworden wereld toch aansluiting te houden.
Als je een gelukkiger samenleving wilt, dan zouden de inspanningen erop gericht moeten zijn te investeren in verbindingen. Neem het gezin als voorbeeld. Je leren hechten aan anderen leer je van je ouders. Kinderen doen zoals hun ouders doen. Investeren in verbinding is niet je kinderen zo veel mogelijk clubjes en activiteiten bieden, maar persoonlijke aandacht geven. Geef ze tijd, tijd, tijd. Het is niet zo gek dat zo veel Nederlandse vrouwen in deeltijd werken. Vaderschapsverlof zou aan te raden zijn, en langer ouderschapsverlof. Meer contact met je kleinkinderen.
Ik verkondig geen nieuwe waarheden, mensen weten het zelf ook wel, maar het vergt in onze tijd veel innerlijke overtuigingskracht om daaraan vast te houden. De nadruk ligt wel erg op zelfontplooiing en &#8220;je eigen ding doen&#8221;.
Ook in andere verbanden zou het succesvol zijn de nadruk op verbinding te leggen. We noemen dat &#8221;contact voor contract&#8221;; je krijgt mensen pas mee als je contact met ze maakt. De eeuwenoude meester-gezelverhouding zou bijvoorbeeld een oplossing kunnen zijn in het tegengaan van schooluitval.
Nu richten sommige politieke leiders zich op angst en onvrede om stemmen te trekken, maar denk je eens in wat een potentie het zou hebben als ze mensen zouden inspireren langs de lijnen van verbinding.&#8217;
Martijn Lampert (1973) is onderzoeker bij Motivaction, een bureau dat overheidsinstellingen en het bedrijfsleven op de hoogte houdt van ontwikkelingen in de Nederlandse samenleving.

Toppers

Een verjaardagsfeestje op de zaterdag voor de definitieve faillietverklaring van DSB Bank. De jarige is bedrijfseconoom met als specialisatie actuariële wiskunde. Hij is er onlangs achter gekomen dat hij via zijn tussenpersoon een woekerpolis heeft afgesloten bij de aankoop van zijn nieuwe huis. &#8216;Ik had zelf die berekening even moeten maken,&#8217; zegt hij, &#8216;dan had ik het meteen geweten. Maar ik had het druk, alles moest geregeld worden voor het huis, mijn vrouw was hoogzwanger&#8230;&#8217; &#8216;Ik heb ook niet opgelet,&#8217; zegt zijn vrouw, directeur van de grootste culturele instelling in de regio. &#8216;Ik dacht: zo&#8217;n tussenpersoon kun je wel vertrouwen.&#8217;
De dag erna bezoek ik een vriendin in haar gloednieuwe appartement aan het Amsterdamse IJ. Een ambitieuze single met een academische achtergrond en een goede baan. Haar spaargeld voor de verbouwing had ze ondergebracht bij Icesave, precies een maand voor de IJslandse bank omviel. Ze had destijds wel gelezen dat de Nederlandse staat niet garant zou staan, mocht er iets gebeuren, maar toch heeft ze geen moment overwogen dat er echt iets mis kon gaan. Ze wilde gewoon graag een paar maanden die vijfeneenhalf procent rente. Even heeft ze gedacht dat ze alles kwijt was. Honderdduizend euro.
Later die week. In een wachtkamer in Amsterdam Oud-Zuid raak ik aan de praat met een verstandig ogende man die in spanning wacht op een telefoontje van de bank over de hypotheek voor een nieuw huis. Hoewel hij en zijn partner een prima salaris hebben, kan de bank moeilijk gaan doen omdat hij &#8217;tot Sint Juttemis&#8217; moet blijven afbetalen aan een aandelenpakket van Legiolease. Hij heeft jaren geleden zijn bedrijf verkocht, vertelt hij, en wilde zijn geld gunstig investeren. Hij heeft er alleen maar schulden aan overgehouden.
Dat ik zelf een vorm van financiële dyslexie heb, is tot daaraan toe; mede dankzij mijn studie (vergelijkende literatuurwetenschap) ben ik erin geslaagd mijn praktische kennis van het dagelijks leven opvallend summier te houden. Maar van de mij omringende Competente Volwassenen met hun kapitaalkrachtige instelling had ik anders verwacht.
In shock
Een kleine twee weken later weet ik dit: Nederlanders zijn &#8216;financieel ongeletterd&#8217;, óók mensen die gestudeerd hebben. &#8216;Zelfs ik had ooit bijna een hypotheek afgesloten bij DSB Bank,&#8217; zegt hoogleraar economie Esther-Mirjam Sent van de Radboud Universiteit Nijmegen. &#8216;Ik vertrouwde op mijn financieel adviseur en wilde het even lekker snel geregeld hebben. Het was mijn vader die waarschuwde dat DSB een twijfelachtige reputatie had. &#8216;
CentiQ, Wijzer in geldzaken, is een platform van het ministerie van Financiën samen met veertig partners uit de financiële sector, het verzekeringswezen en consumentenorganisaties. De instelling doet onderzoek naar de kennis van Nederlanders over geld. Op een rijtje vragen als deze heeft maar 35 procent van de bevolking alle antwoorden goed:
&#8211; Is de volgende uitspraak waar of niet: aandelen zijn normaal gesproken risicovoller dan obligaties.
n Stel, je hebt 100 euro op een spaarrekening en de rente is twintig procent per jaar. Je neemt nooit geld of rente op. Hoeveel geld heb je dan na vijf jaar op je rekening? Meer dan 200 euro, precies 200 euro, of minder dan 200 euro?
&#8211; Wat is de gemiddelde rente die je moet betalen bij rood staan op je lopende rekening? Meer dan tien procent of minder?
&#8211; Stel dat je netto inkomen in het jaar 2010 is verdubbeld en dat ook de prijzen van alle goederen zijn verdubbeld. Ben je dan in 2010 in staat om meer, hetzelfde of minder dan vandaag te kopen?*
Zes op de tien consumenten menen voldoende te weten van belangrijke financiële producten, maar ze overschatten zichzelf. Om maar iets te noemen: 55 procent van de Nederlanders ouder dan 18 jaar weet niet hoeveel de gemiddelde rente is van rood staan op een betaalrekening. Ook weet zestig procent niet hoeveel rente ze betalen voor hun persoonlijke lening. En maar een klein gedeelte kijkt bijvoorbeeld naar de kosten van financiële producten, om hun (maandelijkse) lasten terug te brengen. Bijna niemand die pensioen opbouwt, weet hoeveel hij zelf, samen met de werkgever, daar iedere maand aan kwijt is. Maar liefst 83 procent van de Nederlanders zegt geen idee te hebben van de inleg. En een op de drie Nederlanders weet niet wat een partnerpensioen is. Jaarlijks overlijden meer dan vijftigduizend gehuwde mensen zonder te weten hoe de financiën eruit zien van de achterblijvende partner. (Cijfers van CentiQ).
Ik mail een vriendin, manager bij een weekblad, die me onlangs heeft toevertrouwd dat ze aan het eind van de maand maximaal rood staat. Of ze weet hoeveel ze aan rente betaalt. &#8216;Nee, nooit over nagedacht,&#8217; mailt ze terug. &#8216;Twee procent?&#8217;
&#8216;Ergens tussen negen en zeventien procent,&#8217; vertel ik haar.
Antwoord: &#8216;Mijn hele tekstredactie is in shock.&#8217;
Geen tijd, geen zin
En ondertussen wordt die financiële markt almaar ingewikkelder en ondoorzichtiger. Frank Kalshoven citeerde in dit blad een half jaar geleden een verontruste Nout Wellink: &#8216;Wie naar een vergelijkingssite op internet gaat om een hypotheek uit te zoeken, kan op de eerste pagina al kiezen uit meer dan acht hypotheekvormen.&#8217; Conclusie van de column: we moeten de consument wapenen met financiële kennis.
Maar ligt daar de oplossing? Fred van Raaij, hoogleraar economische psychologie aan de Universiteit van Tilburg, zegt: &#8216;Zelfs consumenten die wel kunnen rekenen, spannen zich niet in om de beste keus te maken. Ze hebben er geen tijd voor en geen zin in.&#8217;
Een van de redenen is dat we omkomen in informatie. Sinds een paar jaar mogen consumenten zelf bepalen bij wie ze energie afnemen, bij wie ze zich tegen ziektekosten verzekeren, bij wie ze een abonnement afsluiten voor telefonie. Om die liberalisering in zijn voordeel aan te wenden, is vereist &#8216;dat de consument de markt in de gaten houdt, informatie over producten en aanbieders zoekt en krijgt, de gevonden informatie vergelijkt, een eventuele overstap doet, zijn nieuwe keuze evalueert en de markt in de gaten blijft houden.&#8217; (Aldus het Kenniscentrum voor Ordeningsvraagstukken in een rapport uit 2007 over consumentengedrag in geliberaliseerde markten).
Het is maar een handjevol mensen dat deze complexiteit aankan en zich inspant om bij al deze aanbieders het voordeligste pakket bijeen te sprokkelen. Maximizers heten ze, volgens Van Raaij, en het zou gaan om zo&#8217;n tien procent van de bevolking. Vanwege hun competitieve inslag en hun perfectionisme scoren ze in geluksonderzoeken trouwens niet erg hoog.
De rest, de groep die Van Raaij satisficers noemt, stapt niet over. &#8216;Het overgrote deel van de bevolking zit nog bij de aanbieders van voor die liberalisering,&#8217; zegt de hoogleraar.
Het zou best eens kunnen, beaamt Esther-Mirjam Sent, dat de financiële onvoorzichtigheid juist is toegenomen door de liberalisering van de markt. In het voornoemde consumentenrapport uit 2007 staat in ieder geval dit: &#8216;Hoe meer informatie, hoe geringer het percentage dat wordt verwerkt, en hoe armoediger de kwaliteit van de beslissingen.&#8217;
&#8216;Dus je moet een halve econoom zijn,&#8217; vat Van Raaij samen, &#8216;en dan nog kan het misgaan.&#8217; Wie te veel informatie te verwerken krijgt, wijkt uit naar eenvoudige vuistregels die het nemen van een beslissing gemakkelijker maken. Die zijn vaak irrationeel. Het principe &#8216;altijd op zeker spelen&#8217;, kan bijvoorbeeld resulteren in onevenredig dure verzekeringen. Het principe &#8216;pluk de dag, negeer dat pensioen&#8217; gaat voorbij aan het feit dat de statistische kans ouder dan vijfenzestig te worden, groter is dan de kans om voor die tijd te overlijden. De intuïtieve neiging verlies te vermijden, leidt ook tot onlogische beslissingen. Sent: &#8216;Gesteld voor de keuze tussen een ziektekostenverzekering waar je opties aan kunt toevoegen, of een standaardverzekering waar je tegen korting opties uit kunt weglaten, kiest de meerderheid voor de laatste, duurdere variant, inclusief de facultatieve opties. De standaard wordt gezien als norm.&#8217;
Een andere irrationele factor is die van de geanticipeerde spijt: als de beslissing te moeilijk is, of er zijn te veel alternatieven, kunnen mensen beslissingen gaan uitstellen of zelfs vermijden. Hiermee worden ook mogelijke psychologische kosten vermeden, zoals onzekerheid, angst, teleurstelling en spijt (Kenniscentrum Consumentenrapport 2007). &#8216;In onderzoek naar de totstandkoming van keuzen,&#8217; zegt Sent, &#8216;presenteren de proefpersonen hun beslissingen als rationeel. Maar in de hersenen zie je dat het emotionele, intuïtieve deel actief is geweest.&#8217;
Hebzucht
Spaarzaamheid en matiging, eigenschappen die de gevaarlijke mix van onkunde, gemakzucht en irrationaliteit kunnen neutraliseren, verdwijnen langzamerhand uit de samenleving. &#8216;Consumeren&#8217; heeft het als centrale waarde gewonnen van &#8216;uitstel van behoeftebevrediging&#8217;. Volgens Martijn Lampert van onderzoeksbureau Motivaction is het voor de moderne burgerij en het &#8216;genietende deel van de hoger opgeleiden&#8217; lastig de verleiding te weerstaan: &#8216;De meerderheid van de Nederlanders is welvaart gewend en is materialistisch ingesteld. Shoppen is de nieuwe vrijetijdsbesteding. Kinderen uit deze bevolkingsgroepen wordt niet meegeven dat je een aankoop soms beter kunt uitstellen.&#8217; Uit twee recente grootschalige jeugdonderzoeken blijkt dat geld hebben en uitgeven veel belangrijker is geworden voor jongeren dan pakweg vijfentwintig jaar geleden.
Ook die hebzucht helpt bij het aangaan van risicovolle betalingsverplichtingen. Om maar iets te noemen: een op de tien huishoudens heeft problematische schulden, en tweeënveertig procent van de Nederlandse bevolking staat rood. Lampert meent dat meespeelt dat geld virtueler is geworden, en je het makkelijk overal kunt opnemen. &#8216;Je hoeft tegenwoordig een bankmedewerker niet in de ogen te kijken als je geld opneemt terwijl je rood staat.&#8217; En op internet sluit je zo een nieuwe lening.
Malafide tussenpersoon
Een vriendelijke man in een pak, een kopje koffie, en termen als &#8216;protectieplan&#8217;, &#8216;zekerheid&#8217;, &#8216;deskundig&#8217;, en &#8216;veilig &#038; verantwoord&#8217;. Het kan iedereen overkomen, beweert Sent. &#8216;Mensen die wekelijks de Bonusfolder uitpluizen, laten zich in een sessie van een paar uur een heel pakket aanpraten met levenslange financiële verplichtingen. Ze zien de relatie niet tussen het product en de lasten, ze voelen zich schuldig dat ze zich er niet in hebben verdiept, ze schamen zich dat ze er weinig van snappen. En bovendien zijn ze op het onrealistische af optimistisch. Ze denken: ach, het zal zo&#8217;n vaart niet lopen.&#8217;
Een malafide tussenpersoon, legt Fred Van Raaij uit, doet dan dit: als de klanten terugkomen om hun handtekening te zetten, zijn nog niet alle stukken aanwezig. Pas de derde keer dat ze rond de tafel zitten, krijgen ze te horen dat er aanvullende verzekeringen nodig zijn met hoge premies. Van Raaij: &#8216;In de marketing heet dat loss leader. Een heel diner voor twaalf euro, maar er staat niet bij dat je de drankjes en het nagerecht apart moet afrekenen. Door de gefragmenteerde afhandeling verliezen de klanten het overzicht op hun maandlasten. Maar ze zetten toch hun handtekening. &#8220;Als het maar geregeld is!&#8221; Dat zouden ze bij de aankoop van een auto nooit zo doen. Penny wise, pound foolish.&#8217;
Komt nog eens bij, zegt hoogleraar Sent, &#8216;dat de hersenactiviteit afneemt als we in gesprek zijn met een expert.&#8217;
&#8216;We klungelen allemaal maar wat aan,&#8217; zegt ze. &#8216;En dat heeft enorme consequenties.&#8217; 
Financial Planner
Fred van Raaij, hoogleraar economische psychologie aan de Universiteit van Tilburg, had er vorige week nog een discussie over op het ministerie van Financiën: dat je niet iedereen kunt opleiden tot financieel expert. Meer heil ziet hij in de inschakeling van een financial planner. Een in ons land nog vrij nieuw beroep, dat desalniettemin de volle goedkeuring van de Consumentenbond heeft.
Een financial planner is een onafhankelijk adviseur die niets mag verkopen, maar alleen op basis van een uurtarief adviseert (zie voor een overzicht www. vofp.nl). Hij of zij stelt de balans van inkomsten en uitgaven vast, kijkt of de verzekeringen op peil zijn, hoe het fiscaal zit, en checkt de pensioenvoorziening. Ook maakt zo&#8217;n type adviseur de klant wegwijs in de markt van de financiële dienstverlening.
Een financial life planner doet nog iets extra&#8217;s: die kijkt hoe geld een middel kan zijn om het leven te leven dat je echt wilt leven. Carlo Mittendorff, psycholoog en voormalig directeur van het Instituut voor Psychotrauma, is zo&#8217;n financial life planner (www.mittendorff.net). &#8216;Het kan een enorm gevoel van rust geven overzicht te hebben op je financiën. Zestig à zeventig procent gaat meestal op aan vaste lasten, maar met de rest kun je bewuste keuzen maken. Bijvoorbeeld sparen om toekomstdromen mogelijk te maken. Sparen voor een buffer in het geval van tegenslag. Sparen om een kind in een ontwikkelingsland te kunnen laten studeren. Zoals mensen nu met hun geld omgaan, doen ze zichzelf tekort.&#8217;
Checklist tussenpersoon
Toch naar een tussenpersoon? Vraag of hij alles wat leverbaar is, ook kan verkopen. Of is hij het verlengstuk van één verzekeringsmaatschappij?
Check of hij een accreditatie heeft bij de AFM (Autoriteit Financiële Markten); dan heeft hij de verplichting kennis te nemen van uw financieel inzicht en financiële situatie. De AFM heeft op haar website ook een lijst van mensen en instellingen met wie u niet in zee moet gaan (http://consument.afm.nl). Op deze site ook de &#8216;checklist hypotheekgesprek&#8217;.
De tussenpersoon moet de constructies die hij aanbiedt duidelijk kunnen uitleggen. Snapt u het niet, vraag het nog een keer. Snapt u het nog niet, ga dan weg en zoek een aanbieder die het wel kan uitleggen.
Het is sowieso raadzaam een gesprekje te hebben met verschillende adviseurs. Als ze elkaar tegenspreken, weet u dat er iets niet helemaal helder is.
Vraag referenties.
En houd in gedachten dat mooi weer buiten, een gezellige inrichting binnen, behaaglijke fauteuils, een kopje koffie met koekje u in een beter humeur brengen, waardoor u geneigd bent iets meer risico te nemen.
Met dank aan Jasja Bos, onderzoeker bij het Nibud, en Fred van Raaij, hoogleraar economische psychologie aan de Universiteit van Tilburg
*1) waar; 2) meer dan 200 euro; 3) meestal meer dan tien procent; 4) hetzelfde

Geldzaken? We doen maar wat

Een oktoberochtend op het kantoor van het Nederlandse jassenmerk Vent du Nord in Vreeland. Freelance styliste Pascale de Chêne is op bezoek om de dameswintercollectie 2010/2011 te bespreken. Eigenaren Pita Spriensma en Rob Koets hebben de week ervoor de eerste prototypen uit China meegenomen. Zo kijken deze drie confectiemensen naar een winterjas voor de Nederlandse clientèle: is die rits aan de voorkant niet te lang? Zitten haar benen niet klem op de fiets? Is er eventueel een two-way zipper (een rits die ook van beneden naar boven open kan) van te maken, zodat ze de benen op de fiets vrij kan bewegen? Knopen alleen zijn te koud, daar waait de wind doorheen, nee, er moet een rits onder. Zit er een rits achter, aan de onderkant, die ze kan openen als ze op haar zadel gaat zitten? Bieden de bovenarmen voldoende ruimte? Russische en Italiaanse vrouwen mogen er dan van houden zo&#8217;n jas als een condoom over zich heen te trekken, de Nederlandse vindt dat strakke niet lekker. Die kraag moet hoger sluiten, anders wordt het te koud in de nek. Zeg, kan die stof in de was? En hij is waterafstotend, toch? Dat klepzakje, dat accentueert onfortuinlijk de heup, dat kan de vrouw uit de regio een tikje hoekig doen lijken. Mooi, de hoogte van de zakken is praktisch, en ze zijn diep genoeg om sleutelbossen en muntjes voor het supermarktkarretje binnenboord te houden. En dit moet er ook nog in: een stevige lus om hem mee aan de kapstok te hangen. Tja, die capuchon&#8230; moet er eigenlijk wel op, want fietsen met een paraplu is zo lastig. Maar niet te groot, anders wordt het onveilig op de fiets en kan ze niet over haar schouder kijken. Maar ook weer niet zo&#8217;n kleine tuttige die in een puntje op de rug valt. En al helemaal niet zo&#8217;n sportieve die je onder je kraag wegfrommelt!
&#8216;Als de Nederlandse vrouw een jas past,&#8217; zegt Spriensma, die ruim vijftien jaar jassen produceert voor de internationale markt, &#8216;staat ze met gestrekte armen voor de spiegel om te kijken of de mouwen tot op haar polsen komen als ze fietst. Probeer dat nog maar eens modisch te houden.&#8217;
Hun bestseller in Nederland dit seizoen: de zwarte jas tot op de enkels met capuchon, met een speciaal ontwikkeld dun fleecemateriaal in de voering voor extra warmte.
Stevige stappers
Je hebt rokjesdag, die eerste mooie dag in het voorjaar dat de Nederlandse vrouwen hun blote benen laten zien, en je hebt jassendag, zo rond de herfstvakantie, en dan gebeurt er precies het omgekeerde. Dan verstoppen de meiden van De Wit zich in donker getinte jassen van onopvallende stof en praktische snit, die ze bij alles aan kunnen. Ze hebben hun Birckenstocks dan al verruild voor een assertieve stapper, want hakken mogen nu internationaal de hoofdtrend zijn, de vrouw van polder en sloot kiest gewoon weer voor de platte laars. Daarboven een spijkerbroek, een driekwartbroek of een legging, gecombineerd met een fleecejack, een eenvoudig vestje of een tuniek. Daaronder een T-shirt-bh van de HEMA. Alles van makkelijk te wassen stoffen die je zó uit de droger kan aantrekken.
Dit dragen ze vanmiddag naar de vergadering, en ook als ze vanavond uit eten gaan. Vrouwen in de ons omringende landen hebben diverse kleedmomenten op een dag: voor werk, voor vrije tijd, voor uitgaan. De Nederlandse vrouw heeft zo&#8217;n moment niet. Nou, misschien een heel kort momentje, om bij haar broek een andere blouse aan te trekken, of een ketting om te doen. Het haar is kort, of samengebonden in een praktisch staartje.
Ze geeft 731 euro per jaar uit aan deze spullen, dat is inclusief winterjas en exclusief schoenen. Ze koopt meer dan de helft in de uitverkoop. Ze doet met een winterjas liefst drie jaar.
Gevraagd in een paar woorden de stijl van de Nederlandse vrouw te beschrijven, zeggen modemensen steevast: comfortabel. Praktisch. Functioneel.
&#8216;Je hebt de factor fiets,&#8217; verklaart Kim Pereira van modevakblad Textilia, &#8216;en je hebt de factor weer.&#8217;
Zichzelf zijn
&#8216;De Nederlandse vrouw draagt graag iets waarin ze zichzelf kan zijn,&#8217; zegt Max Dekker, ruim twintig jaar merkadviseur voor de confectiebranche. &#8216;Ze laat zich niet veel gelegen liggen aan oordelen van anderen, ze is onafhankelijk en straalt uit: ik kan mijn eigen boontjes doppen. Ze is geëmancipeerd, maar welzijn staat centraal.&#8217; Dat zie je volgens hem ook aan de arbeidsparticipatie. Nederland heeft met een deelname van eenenzeventig procent relatief veel werkende vrouwen, maar drie op de vijf werken in een baan van minder dan dertig uur per week.
Dekker: &#8216;Ze kiezen voor welbevinden, en niet voor status, geld en macht. Ze trekken daarin hun eigen plan. Dat spiegelt zich ook in de kleding. Totaal niet formeel. Die powerdressing onder werkende vrouwen elders in Europa zie je hier bijna niet. Mantelpakken verkopen hier nauwelijks.&#8217;
Spijkerbroeken verkopen hier daarentegen heel goed. Maar afzetmarkt is volgens Dekker niet de enige reden waarom grote buitenlandse jeansmerken als Tommy Hilfiger en Pepe Jeans hier hun hoofdkantoor hebben neergezet. &#8216;Die mengeling van eigenwijsheid en comfort die Nederlandse vrouwen kenmerkt, is een belangrijke waarde in de jeansindustrie; dat is een goede cultuur om in te werken en personeel te werven.&#8217;
Geen flauwekul
&#8216;Het is typerend als een Nederlandse vrouw een nieuwe tas komt kopen,&#8217; zegt Sabien Duetz, hoofd van het productontwerpteam van HEMA. &#8216;Dan gaat ze die oude tas eerst op de toonbank helemaal uitpakken, en probeert ze alles in die nieuwe te proppen. Het moet precies passen, en ze moet het ook snel kunnen vinden, dus die binnenkant moet overzichtelijk zijn. We kunnen hier de leukste dingen verzinnen, maar als die binnenkant niet op orde is, verkopen we ze niet. Als we iets doen waarvan niet direct duidelijk is wat de functie is, dan loopt het niet. Bijvoorbeeld een dikkere sjaal, die wel heel smal is.&#8217;
Dat nuchtere van de Nederlandse vrouw komt ook in haar make-upgebruik naar voren. De helft van de mascara&#8217;s die hier verkocht worden, zijn waterproof. &#8216;Daarmee kun je zonder risico op panda-ogen door weer en wind fietsen,&#8217; zegt Inge Kaaijk van L&#8217;Oréal Nederland. Andere bestsellers in het land van de rechte lijnen: de langhoudende lipsticks, de langhoudende foundation, de langhoudende nagellak en de nagellak die in veertig seconden droogt. Kaaijk: &#8216;Franse en Duitse vrouwen besteden meer geld en tijd aan make-up. De Nederlandse vrouw moet je praktischer benaderen. Cosmeticaverkoopsters leren in make-uptrainingen eerst te vragen hoeveel tijd de vrouw in kwestie heeft om zich &#8217;s morgens op te maken; vijf, tien of vijftien minuten? Aan de hand daarvan worden er producten geadviseerd.&#8217;
IJdelheid verdacht
Er is wel een groot onderscheid tussen vrouwen van 35+ en de jongere generatie. De jongeren zijn modischer, zegt moderedacteur Pereira van Textilia. Dat heeft te maken met de komst van kledingbedrijven als Zara en H&#038;M die snelle mode aanbieden voor weinig geld. En door de modeprogramma&#8217;s op televisie; ze hebben meer verstand van stijl dan de oudere vrouwen. Daar komt bij, meent Max Dekker, dat de jongere generatie materialistischer is en meer glamouraspiratie heeft. Bij hun oudere seksegenoten, gevormd door de anti-autoritaire jaren zestig en zeventig, zit meer dwarsdenken. &#8216;Die naoorlogse generatie is aan het vergrijzen en ze nemen die eigenzinnige, progressieve waarden ook mee de ouderdom in; de bejaarden van nu kleden zich al minder formeel dan hun eigen ouders. Ze vercasualiseren.&#8217;
Dat verschil tussen jong en ouder wordt ook beïnvloed door een tijdlozer fenomeen: de levensfase. Volgens Dekker zijn er in kledingvoorkeuren een paar draaimomenten bij vrouwen. &#8216;Rond hun vijfentwintigste gaan ze actief een partner zoeken, dan kleden ze zich iets vrouwelijker, zie je dat sexy kleding belangrijker wordt. En dan worden ze moeder&#8217; &#8211; Dekker kan niet nalaten zachtjes te lachen &#8211; &#8216;ze veranderen fysiek, krijgen een maatje meer rondom; ze verruilen lichaamsvolgende vormen voor verhullende. Dan wordt het al behoudender. Een volgend draaimoment is de menopauze, waarin ze haar kleding over het algemeen nog verhullender wil hebben. Zo zie je het ook in de natuur. Als er vermenigvuldigd moet worden, zijn de beestjes op hun allermooist. Broeden en opvoeden vermindert de noodzaak tot verleiden.&#8217;
Erotiek is inderdaad niet het woord dat bij je opkomt als je de stroom vrouwen &#8217;s ochtends naar hun werk ziet fietsen in de herfstregen, capuchons stevig dichtgeknoopt, zelfgesmeerde boterham in de fietstas. Bij de mannen evenmin trouwens (zie kader). Exponenten van een calvinistische cultuur waarin ijdelheid als verdacht wordt aangemerkt en een te grote belangstelling voor uiterlijkheden als lichtzinnig. &#8216;Als je een keer met heel hoge hakken naar het werk gaat,&#8217; moppert Pereira van Textilia, &#8216;zit de hele treincoupé je met opgetrokken wenkbrauwen aan te kijken. Zie je ze denken: &#8220;Wat is die van plan?&#8221;&#8216;
Poldermannen
Het praktische en eigenzinnige kleedgedrag van Nederlandse vrouwen kenmerkt ook Nederlandse mannen. Hier dezelfde mengeling van calvinistische ingetogenheid en anti-autoritaire nonchalance. Ze kleden zich minder formeel dan hun buitenlandse seksegenoten, zijn minder statusgericht, minder in de plooi.
De jongere generatie mannen zet zich volgens Lideweij Bosman van modevakblad Textilia weer tegen die casual look af. Twintigers en begin dertigers kleden zich netter en vrouwelijker. Slanke jasjes op jeans, een meer lichaamsvolgende pasvorm, decoratieve sjaals, overhemden met print. En niet te missen: het mannendecolleté. &#8216;Ze durven meer.&#8217;
Ook bij mannen zie je dat hun merkkeuze verandert zodra ze een partner hebben gevonden. Modeconsultant Max Dekker: &#8216;Als ze jonger zijn, kopen ze de zogeheten aspirationele merken: schoenen en riemen van Prada, Armani, Versace. Dat heeft met manifestatie te maken: kijk, ik kan me dit permitteren.&#8217; Zijn ze gesettled, dan worden ze behoudender. Toch ziet de modebranche oudere mannen ook iets modischer worden. Op internationale vliegvelden herkent Dekker de Nederlandse man aan zijn uitbundige kleurgebruik. &#8216;In Duitsland overheersen de natuurtinten, in Groot-Brittannië de pastels, maar hier zien we het frisse kleurgebruik van merken zoals State of the Art, McGregor en Gaastra. Dat bonte kan doorslaan als er grote veranderingen in zijn leven plaatsvinden, bijvoorbeeld als hij gescheiden weer op de markt komt, of een nieuwe baan krijgt met veel jonge collega&#8217;s.&#8217;
Cijfers: damesmode GFK Panelservices Benelux

Kan dit in de wasmachine?

Opvoedtraining van ouders en leerkracht helpt kinderen met ADHD, blijkt uit onderzoek.
Kinderen met ADHD hebben baat bij een aangepaste opvoeding. Dat blijkt uit onderzoek van klinisch psychologe Barbara van den Hoofdakker, die deze week aan de Rijksuniversiteit Groningen promoveert. Ze onderzocht de effecten van opvoedingstraining aan ouders van vierennegentig kinderen met ADHD en gedragsproblemen tussen vier en twaalf jaar. De ouders van de ene helft kregen reguliere zorg, de ouders van de andere helft kregen daar bovenop een speciale oudertraining. De kinderen uit de laatste groep toonden zich na de training minder ongehoorzaam, minder opstandig en minder driftig, en ze waren minder somber en angstig.
Bij de toegepaste opvoedtraining ligt de nadruk op elementen als voorspelbaarheid, overzichtelijkheid en een prikkelarme omgeving. Bijvoorbeeld door de dag voor het kind in overzichtelijke eenheden in te delen: uit bed komen, pyjama uit, kleding aantrekken die klaar ligt, ontbijten, tandenpoetsen, schoenen aan, jas aan, naar school. En dat elke schooldag opnieuw. &#8216;Zodat een kind weet wat hem op vaste tijdstippen te wachten staat,&#8217; zegt Van den Hoofdakker. &#8216;Juist in ongestructureerde situaties laten kinderen met ADHD problematisch gedrag zien, zoals in de schoolpauze, of wanneer ze met andere kinderen buiten spelen.&#8217;
Rust en regelmaat, juist dat waar ADHD&#8217;ers behoefte aan hebben, krijgen ze van huis uit wel eens te weinig. &#8216;Vanwege de genetische component heeft een kind met deze stoornis verhoogde kans dat vader of moeder aan hetzelfde euvel lijdt, en moeite heeft te geven waar het kind juist onder gedijt.&#8217; Zo kan een training ook voor de ouders zelf heilzaam zijn.
ADHD, een aandachtstekortstoornis met hyperactiviteit, is de meest voorkomende psychische stoornis bij kinderen in de basisschoolleeftijd. Volgens de laatste cijfers van Farmaceutische Kengetallen zijn er in 2008 een half miljoen recepten voor ritalin uitgeschreven aan kinderen tot twintig; en dat is niet het enige ADHD-medicijn dat wordt verstrekt. Deze medicatie moeten de kinderen vaak dagelijks innemen; over de bijwerkingen bestaat nog onduidelijkheid. Over de diagnosestelling van de stoornis is een levendig debat aan de gang. Tegenstanders zien de tendens dat gezonde maar drukke kinderen worden gemedicaliseerd omdat dat het voor ouders en onderwijzers makkelijker zou maken.
Van den Hoofdakker noemt het &#8216;opvallend&#8217; dat er in Nederland zo veel bekend is over ritalin en zo weinig over andere werkzame behandelingen. &#8216;De effecten van medicatie op ADHD komen weliswaar beter uit de bus dan &#8220;gedragstherapieën&#8221; zoals deze opvoedingsmethode, maar dat wil niet zeggen dat de oudertrainingen niet effectief zijn.&#8217;
Daarom zijn er ouders die er de voorkeur aan geven om na de diagnose ADHD eerst een oudertraining te gaan volgen. En als kinderen wel medicatie gebruiken, zijn vaak nog niet alle problemen opgelost en is het alsnog zinvol zo&#8217;n training te volgen.
Eenzelfde gedragsmatige aanpak via de leerkracht is volgens Van den Hoofdakker ook bewezen effectief voor kinderen met ADHD. &#8216;In de Verenigde Staten zijn de effecten van deze leerkrachtenprogramma&#8217;s allang bewezen, maar het waait nauwelijks over. De reden weet ik niet.&#8217;
Misschien omdat het makkelijker en goedkoper is om kinderen medicatie te geven dan ze op te voeden?
Van den Hoofdakker: &#8216;Wat ik wil zeggen is dit: er bestaan niet-medicamenteuze manieren voor de behandeling van gedragsproblemen bij kinderen met ADHD die wel degelijk effect hebben, maar die in Nederland niet altijd voorhanden zijn. Ik wil niet zo ver gaan om te zeggen: doe maar gedragstherapie in plaats van medicatie, daarvoor weten we en kunnen we echt nog te weinig. Maar ik pleit wel voor meer keuzemogelijkheden voor ouders en een betere toegankelijkheid van de alternatieven.&#8217;

ADHD? Train papa en mama

Waarom de tijd ons op de hielen zit
Zomaar wat conclusies uit recente onderzoeken over Nederlanders en tijd: zestig procent zegt er te weinig van te hebben, ruim de helft voelt zich één of meerdere dagen per week gejaagd, en iets minder dan de helft gaat zelfs ernstig onder tijdsdruk gebukt. Er is een breed gedeeld gevoel dat de tijd ons op de hielen zit; een onbehagen dat we, hollend van de ene taak naar de andere, niet genoeg toekomen aan de dingen die werkelijk belangrijk voor ons zijn.
&#8216;We ervaren tijd als schaarste, als iets waarvan we chronisch te weinig hebben,&#8217; zegt filosofe Joke Hermsen, die deze maand een boek over tijdsarmoede publiceert. &#8216;Hoe meer tijdbesparende machines er bij komen, hoe minder tijd we hebben voor rust en ontspanning. Hoe sneller we ons kunnen verplaatsen, hoe minder tijd er is om ergens te verblijven. Hoe groter onze beschikbaarheid via mobiele telefoons, e-mail en internet, hoe minder tijd we hebben voor elkaar.&#8217;
Het ongelofelijke aantal pillen dat tegenwoordig over de toonbank van de apothekers gaat tegen somberheid, angst, slapeloosheid en nervositeit, houdt volgens haar rechtstreeks verband met deze snelheidscultuur. &#8216;We leven niet meer van binnenuit, maar hebben ons volledig naar de van buitenaf opgelegde tijd gevoegd. Door dat jakkeren is er geen gelegenheid voor rust en reflectie; daardoor raken we van onszelf vervreemd.&#8217;
Maximaal rendement
Er is duidelijk meer tijdstress dan pakweg vijfentwintig jaar geleden, verklaart Andries van den Broek, tijdbestedingsonderzoeker bij het Sociaal en Cultureel Planbureau. Zo is het in gezinnen ten opzichte van de jaren zeventig drukker geworden omdat de moeders de arbeidsvloer op zijn gegaan. Werk en zorg op elkaar afstemmen levert voor ouders &#8216;combinatiedruk&#8217; op. Een andere oorzaak ziet hij in de kenniseconomie, waarin meer Nederlanders op de toppen van hun capaciteiten moeten werken. Maar het gevoel van haast komt ook uit de vrije tijd. Dat ligt volgens de SCP&#8217;er aan &#8216;de ambitie om een leuk leven te leiden&#8217;. &#8216;Mensen willen een leuke baan, een leuk gezin, een leuk huis, leuke sociale contacten, en een heleboel leuke hobby&#8217;s, maar uiteindelijk heb je maar 168 uur in een week. Het is een hele kunst om al die ambities met elkaar te rijmen.&#8217;
Het maximale rendement uit de uren willen halen, dat is wat Van den Broek en Hermsen zien gebeuren. Dat geldt niet alleen voor de carrièremoeder, het hedendaagse icoon van de haast, die naast haar werk- en zorgtaken ook nog op school helpt als luizenmoeder, twee keer per week tien kilometer rent, voorzitter is van de ouderraad, dit weekend gaat kuren met haar vriendinnen en vanavond nog even Mahlers Rückert-Lieder in het Concertgebouw meepikt; het geldt ook voor de hedonistische pensionado&#8217;s die racen tussen kleinkinderen, een tweede huisje op de Waddeneilanden, een zieke zwager, een gebitsrenovatie in een privékliniek aan de andere kant van het land, een onbezoldigde adviseurstaak en een middagcursus nordic walking.
Druk-zijn is synoniem voor een succesvol leven. &#8216;Ik ben goed bezig, want ik heb het aan alle kanten leuk.&#8217; Hier diep onder ligt volgens Hermsen en Van den Broek de wens de verveling voor te blijven. Hermsen: &#8216;Het is de verveling die ons door het wegvallen van God en andere grote ideologieën met de pure zinloosheid van het leven confronteert en onze neus op onze eigen nietigheid en eindigheid drukt.&#8217;
Vrije tijd genoeg
De volle agenda ontneemt nog wel eens het zicht op wat echt moet, en wat niet. &#8216;Als mensen in enquêtes moeten schatten hoeveel vrije tijd ze hebben in een week,&#8217; zegt Van den Broek, &#8216;komen ze meestal uit op zo&#8217;n 22 uur. In werkelijkheid hebben we twee keer zo veel.&#8217;
De gemiddelde Nederlander heeft dan wel minder vrije tijd dan pakweg vijfentwintig jaar geleden, maar hij heeft nog steeds evenveel uren vrij als hij verplichtingen heeft. In een doorsnee oktoberweek besteden mensen gemiddeld 44,3 uur aan verplichtingen, waaronder betaald werk, studie, huishoudelijk werk, en zorg voor kinderen. Negenenzeventig uur zijn voor slaap en persoonlijke verzorging, en de rest, 44,7 uur per week, wordt vrij ingevuld. De enige groep voor wie dit niet geldt, zijn de tweeverdienende ouders met kinderen jonger dan vier, omdat baby&#8217;s en peuters zo veel zorg nodig hebben.
&#8216;Als je aan iemand vraagt hoe het gaat, krijg je vaak als antwoord: &#8220;druk, druk, druk&#8221;, zegt Van den Broek. &#8216;Maar mensen zouden met evenveel recht kunnen antwoorden: &#8220;vrij, vrij, vrij&#8221;.&#8217;
Zinvolle zaken
Voor Van den Broek is niet zozeer &#8216;rust&#8217; het antwoord op tijdsdruk, maar &#8216;bewustwording&#8217; en &#8216;voldoening&#8217;. Mensen die voor het tijdbestedingsonderzoek van het SCP een dagboek bijhouden waarin ze van uur tot uur noteren wat ze doen, ervaren dat vaak als &#8217;therapeutisch&#8217;. Wat Van den Broek nogal eens terughoort is: &#8216;goh, ik wist niet dat ik zo veel tijd verdeed.&#8217;
Gevraagd naar praktisch advies voor iets meer tijd van leven, zou hij dus, hoe kinderlijk ook, beginnen met: houd eens een week lang bij waar al die uren naartoe gaan. &#8216;En stel dan de vraag: hebben die uren me genoeg voldoening gebracht? Het gaat erom wat je terugkrijgt voor je inspanning. Wie zijn leven inricht naar zijn prioriteiten ervaart minder tijdsdruk.&#8217;
Een andere aanbeveling van de tijdbestedingsonderzoeker: in plaats van aan het eind van de week tandenknarsend te constateren dat de dagen weer zijn voorbijgevlogen, kunnen we beter aan het begin van de week in de agenda kijken, en handenwrijvend de vraag stellen: aan wat voor zinvolle zaken ga ik mijn 168 uur deze week besteden? Natuurlijk, er ligt al veel vast; slapen, werken, eten, misschien kinderen verzorgen of in het weekend naar een hulpbehoevende moeder, &#8216;maar er blijft altijd wel wat ruimte over om iets te kunnen doen waarvan je echt gelukkig wordt. Plan dat in, en belangrijker nog: raffel het niet af. Niet de agenda bepaalt als het goed is de duur van een activiteit, maar de activiteit zelf. Kijk hoe kinderen dat doen: een spelletje duurt een spelletje, niet een van tevoren bedacht aantal minuten.&#8217;
Van de automatische piloot af, wil Van den Broek maar zeggen. Zelf werd hij een paar jaar terug getroffen door een herseninfarct. Het gebeurde in mei, hij dacht in het ziekenhuisbed dat hij de kerst niet zou gaan halen. Toen dat bleek mee te vallen, wist hij: &#8216;Ik moet toch iets meer van het leven gaan genieten.&#8217; Dat leidde bij hem juist tot een vollere agenda; hij pakte het accordeon spelen serieuzer aan, ging vorig jaar op zijn negenenveertigste in bandjes spelen, en heeft onlangs met de folkpunkband Circle J voor de vijfenzeventigste keer opgetreden &#8216;Kost zeeën van tijd. Maar ik heb er een levensvervulling bij. Als ik een halfuurtje over heb, pak ik mijn accordeon.&#8217;
Het innerlijke tempo
Lummelen, rommelen, niksen, tijd vermorsen gaat in Nederlandse huishoudens gepaard met schuldgevoel over niet &#8216;nuttig&#8217; bezig te zijn. &#8216;We leggen onze tijd de standaard op van het economisch rendement,&#8217; zegt Hermsen, &#8216;in onze samenleving het enige overgebleven ideaal.&#8217;
De enige die zich daar niets van aan lijkt te trekken is de puber, en de enkeling die vanwege ziekte of andere tegenslag een radicale keus voor een rustiger leven heeft gemaakt. En Joke Hermsen, want zij zet midden op de werkdag de computer uit en gaat dan een paar uur op de bank liggen. Of ze gaat zitten met een boek op schoot, zet muziek op, leest soms een bladzijde, maar meestal niet, en mijmert wat voor zich uit. In haar boek noemt ze dat &#8216;de kloktijd in evenwicht brengen met het innerlijke tempo&#8217;. Ze werkt nooit meer dan vier uur per dag. Lege uren, gewoon overdag; ze raadt het iedereen aan, ook de kantoorslaven. &#8216;Ze moeten er een enorm calvinistisch obstakel voor uit de weg ruimen,&#8217; weet ze, &#8216;maar ze zouden zich moeten realiseren dat het ze productiever zal maken dan een hele dag verbeten doorploeteren.&#8217; Een pleidooi dat ook wordt ondersteund door neuropsychologisch onderzoek over hersteltijd voor de hersenen. &#8216;Wie regelmatig kan ontfocussen is creatiever en productiever.&#8217;
Daarom kan Hermsen, die de zorg voor haar twee tieners deelt met hun verderop in de straat wonende vader, elk jaar een boek schrijven en lesgeven, juist vanwege die summiere, maar hypergeconcentreerde werktijden.
Dan maar wat minder materiële welvaart, vindt ze. &#8216;Ik heb nog het eerste model mobiele telefoon dat op de markt kwam, draag nog kleding van twintig jaar geleden, en heb een heel oude auto, die ik binnenkort waarschijnlijk ook weg doe. Ik vind het prima, ik houd toch niet van die wegwerpcultuur.&#8217;
Ze citeert enkele dichtregels van Gerrit Kouwenaar waarmee ze ook haar boek begint: &#8216;Het is laat zoals ieder jaar. De tijd zit krap in zijn heden. Steek dus het licht aan dat de toekomst nog uitspaart. Stil de tijd. Leef nog even.&#8217;
Tijd winnen
Lifehacking: organiseren
Gerben Wiersma, docent &#8216;lifehacking&#8217; aan de Noordelijke Hogeschool Leeuwarden, zag onlangs nog een documentaire waarin werd getoond dat in zeven edities van The New York Times (een week dus), meer informatie voorbijkomt dan in een heel mensenleven in de achttiende eeuw. Wiersma, van de sectie informatica en communication &#038; multimedia design, leert studenten &#8217;te overleven in die informatiemaatschappij&#8217;.
Lifehacking is een serie efficiency tools om zo veel mogelijk in zo min mogelijk tijd te doen. Het begon een paar jaar geleden met computertrucs om input snel te stroomlijnen en te filteren op relevantie &#8211; denk aan een mailverwerkingsprocedure &#8211; maar het is allengs uitgedijd tot wat Wiersma &#8216;een manier van leven&#8217; noemt. Een van de goeroes is de Amerikaan David Allen, auteur van Getting Things Done; The Art of Stress-Free Productivity (2001), op wiens methode veel lifehacks zijn gebaseerd. Neem de Hipster PDA: oorspronkelijk een to do-lijst in de vorm van briefjes in creditcardformaat, bij Wiersma een programmaatje in zijn iPhone, met een koppeling naar zijn iPhone-agenda. Alle &#8216;eerstvolgende acties&#8217; zijn overzichtelijk aangeven. Door alles zo efficiënt mogelijk te organiseren en te filteren, kan de moderne kenniswerker meer tijd overhouden voor leuke dingen. &#8216;Ook je leven behoeft aandacht,&#8217; houdt Wiersma zijn studenten voor. &#8216;Wees zorgvuldig met de tijd die je overhoudt. Doe er iets mee waar je energie van krijgt.&#8217;
http://lifehacking.nl
Slow living: onthaasten
Het is een bekend verhaal: de Canadees Carl Honoré, een overbelaste journalist die rond bedtijd steevast ruzie kreeg met zijn treuzelende zoon, zag op een vliegveld een aankondiging voor The One-Minute Bedtime Story. Zijn eerste gedachte was: die moet ik hebben! Zijn tweede: ben ik gek geworden? Wil ik zelfs dat ene moment dat ik aan het eind van de dag met mijn kinderen heb, nog versnellen? De daaropvolgende vlucht dacht hij na over het effect van tijdsdruk op zijn generatie, en dat mondde uit in In Praise of Slowness. How A Worldwide Movement Is Challenging the Cult of Speed (2004), een pleidooi voor onthaasting dat inmiddels in dertig talen is gepubliceerd. De slow-beweging is nu een internationaal verzamelbegrip voor veel verschillende onthaastingsinitiatieven, vaak met een component van duurzaamheid. Je hebt slow food (zelf verbouwen en rustig opeten), slow cities (de openbare ruimte zo inrichten dat mensen even stoppen met jakkeren), slow travel (minstens een week op dezelfde plek blijven), slow sex, en ga zo maar door.
Slow living zelf gaat over vertraging, versimpeling en bewustwording. Of zoals Honoré zegt: &#8216;Op zoek gaan naar de schildpad in jezelf.&#8217;
www.carlhonore.com
www.slowmovement.com
Mindfulness: loslaten
Mindfulness is een meditatievorm, oorspronkelijk afkomstig uit het boeddhisme, waarbij de aandacht steeds wordt teruggebracht naar wat zich op het moment zelf afspeelt. Werd in het Westen geïntroduceerd door prof. Jon Kabat-Zinn, oprichter van de Stress Reduction Clinic van de universiteit van Massachusetts. De aandachtsoefeningen zijn in een paar jaar tijd ongekend populair geworden; in elke vinexwijk is tegenwoordig wel een cursus te volgen. Volgens Ted van Rijt komt dat omdat het een toegankelijke manier is &#8216;om met de breed gevoelde disproportionele tijdsdruk om te gaan&#8217;. Van Rijt leidt het eerste Nederlandse academische mindfulness-centrum, onderdeel van het Universitair Medisch Centrum St Radboud in Nijmegen. &#8216;Het gejakker is een menselijke conditie geworden,&#8217; zegt hij. &#8216;De mens leeft meer in een doe-modus dan in een zijns-modus, zelfs in de vrije tijd is die trein niet meer tot stilstand te brengen. We zitten altijd met het hoofd in onze planning, en hebben vaak pas door hoe overbelast we zijn als het te laat is. Door de mindfulness-oefeningen leer je wat afstand nemen van die dagelijkse maalstroom. Dan pas kun je kiezen hoe je met die jachtigheid om wilt gaan.&#8217;
www.mindfulness-nederland.com
www.hanfortmanncentrum.nl
Joke J. Hermsen, ‘Stil de tijd. Pleidooi voor een langzame toekomst’, De Arbeiderspers.
Vanaf deze week begint Vrij Nederland met de rubriek ‘Tijd van Leven’, waarin een meer of minder bekende Nederlander naar zijn of haar beleving van de tijd wordt gevraagd.

Efficiënt op de bank liggen

<div class="wpg-element lead-bold">
<h3>Zelfhulp op de universiteit</h3>
&#8216;Alledaagse wijsheid&#8217;, &#8216;Inzichten voor een gelukkig leven&#8217;, &#8216;Tien snelle regels voor succes&#8217;; het was tot voor kort een thematiek die zich vooral beperkte tot het domein van de zelfhulpliteratuur, in boekhandels meestal weggezet op plankjes met daarboven &#8216;Esoterie&#8217;. Maar langzaam maar zeker is de wetenschap zich weer met de levenskunst gaan bemoeien, en komen er vanuit de universiteiten steeds concretere adviezen over hoe een goed leven eruit kan zien.
</div>
<div style="width:179px; height:300px;" class="wpg-element image right"><img decoding="async" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2009/09/ed0880ae-c1fc-434f-9a84-16d62cdec3e2_levenskunst1.jpg" width="179" height="300" alt="" /></div>
<div class="wpg-element paragraph">
Zo staan er tussen lezingen over hersenonderzoek, de internationale wapenhandel en het einde van het communisme twee reeksen over &#8216;levenskunst&#8217; op het avondprogramma van de <a href="https://www.sg.uu.nl/" onclick="this.target='_blank';" class="normal" title="https://www.sg.uu.nl/">Studium Generale</a> van de Universiteit Utrecht. In de eerste, &#8216;Oefening baart kunst&#8217;, zal een zestal wetenschappers vanuit het eigen vak iets over de levenskunst vertellen. Zo gaat Henk Barendregt, hoogleraar wiskunde en informatica, inzichten uit de vipassana yoga verbinden met een levenswijze voor de hedendaagse drukke consumptiemaatschappij, spreekt Paul van Tongeren, hoogleraar wijsgerige ethiek, over &#8216;niet-saaie deugden&#8217; als humor, moed en vrijgevigheid, en deelt hoogleraar militaire ethiek Désirée Verweij haar kennis over de moraal van de confrontatie &#8211; plat gezegd: de regels van het ruziemaken. 
In de tweede, op 8 september al van start gegaan, zullen hoogleraar ethiek Joep Dohmen en letterkundeprofessor Maarten van Buuren de teksten van denkers en schrijvers als Montaigne, Nietzsche en Dostojevski napluizen op aanbevelingen voor het goede leven.
De twee programma&#8217;s zijn opgezet om studenten &#8216;richtsnoeren aan te reiken&#8217;, aldus Studium Generale-directeur Melanie Peters. &#8216;De grote ideologieën zijn vervaagd en wat er voor in de plaats is gekomen, is chaos. We moeten zelf zin geven aan het leven. Daar proberen we met deze paar lezingen de studenten wat instrumenten voor te geven. Zonder het zweverige en het simplistische wat deze thematiek vaak aankleeft.&#8217;
De filosofische variant van de levenskunst begon met Michel Foucault begin jaren tachtig, en de psychologische met de opkomst van de Amerikaanse positieve psychologie &#8211; een discipline die onderzoek doet naar wat mensen gelukkig maakt, en die inzichten in praktische oefeningen vertaalt.
Die groeiende aandacht voor wat een leven &#8216;goed&#8217; maakt, kan gezien worden als een uitvloeisel van de ontworteling in de jaren zestig en zeventig, toen vader, kerk en staat hun greep op het individu verloren en grote betekenisgevende kaders wegvielen. Door welvaart, emancipatie en toegankelijkheid van het hoger onderwijs ontstond er een oneindig aantal manieren om het eigen leven vorm te geven. De keerzijde van die bevrijding is onzekerheid en keuzestress. &#8216;Mensen moeten tegenwoordig hun eigen biografie schrijven, en hun eigen normatieve oriëntatie kiezen,&#8217; zegt Marli Huijer, hoogleraar filosofie aan de Erasmus Universiteit Rotterdam, &#8216;en dat is een grote belasting.&#8217;
Huijer is een van de sprekers in de Utrechtse levenskunstreeks. Wat zij ziet ontstaan als gevolg van die ontworteling is depressie en eenzaamheid. &#8216;Je hebt het allemaal voor het kiezen, maar als je er niks van maakt, is het dus ook je eigen schuld. Dat maakt angstig.&#8217;
Richtsnoeren Levenskunstwetenschappers bestuderen en ontwikkelen richtsnoeren die kunnen helpen bij het maken van keuzes. Filosofen als de Duitser Wilhelm Schmid en de Nederlander Joep Dohmen pakken dat aan op hoog filosofisch niveau; het gaat hen om &#8216;authenticiteit&#8217; en &#8216;leven in waarachtigheid&#8217;. Fenomenen als &#8216;plezier&#8217; en &#8216;geluk&#8217; zijn daarbij irrelevant. Toegankelijker en praktischer zijn vakgenoten als de Britse filosoof Alain de Botton, die zich in zijn werk nadrukkelijk op het dagelijks leven richt en zelfs niet terugdeinst voor interieurtips. Met Robert Rowland Smith, die volgende maand komt met het boek Breakfast with Socrates. The Philosophy of Everyday Life, is Alain de Botton ook een van de oprichters van de School of Life in Londen, waar de Britten sinds vorig jaar workshops kunnen volgen over dilemma&#8217;s op het gebied van relaties, familie en werk.
Nog stelliger in hun opvatting over wat een goed leven zou moeten inhouden, zijn &#8216;positieve psychologen&#8217; als Mihaly Csikszentmihalyi (Flow), Martin Seligman en Sonja Lyubomirsky: gelukswetenschappers die levenkunst definiëren als de vaardigheid het eigen leven zo in te richten dat het duurzaam prettig aanvoelt. In Nederland is socioloog en geluksprofessor Ruut Veenhoven gelieerd aan die richting. Uit hun serieus te nemen onderzoek is gebleken dat er voor een tevreden leven een aantal elementen noodzakelijk is &#8211; zoals een zinvolle tijdsbesteding, intieme relaties en een optimistische houding &#8211; en dat de vaardigheden om die begeerlijke bouwstenen te vinden en vast te houden goeddeels zijn aan te leren. Inzichten uit deze tak van wetenschap liggen waarschijnlijk ook ten grondslag aan het programma voor &#8216;mentale fitness&#8217; waarmee het Trimbos-instituut begin 2010 komt: een website met eenvoudige oefeningen die het geluk moeten vergroten en de kans op depressie verminderen (half oktober gaat <a href="https://www.psyfit.nl/" onclick="this.target='_blank';" class="normal" title="https://www.psyfit.nl/">een pilot</a> van start).
Ach, geluk&#8230; Marli Huijer is zelf ooit gepromoveerd op de levenskunst van Foucault. Toch is ze kritisch over het levenskunstgenre dat nu is ontstaan. &#8216;Hoezeer mensen ook hunkeren naar wat vastigheid, als je die van buiten gaat opleggen, noem ik dat geen levenskunst,&#8217; zegt ze. &#8216;Nu is het niet de dokter of de pastoor die het de meute oplegt, nu zijn het de levenskunstherders.&#8217; Over wát de massa zich dan laat opleggen, is ze ook kritisch. In wat ze aan boeken en cursussen voorbij ziet komen, ziet ze een &#8216;hyperactief levensmodel waarin iedereen Bezield! Geïnspireerd! Gepassioneerd &#038; Ondernemend! moet zijn. Ik ben bang dat dit genre het hele patroon &#8220;eigen schuld dikke bult als je niet slaagt in het leven&#8221; versterkt. En geluk&#8230; Ach, geluk. Een leven dat alleen maar gelukkig is, lijkt me erg saai.&#8217;
Permanente zelfreflectie, dat vindt zij levenskunst. &#8216;Wie ben ik nou eigenlijk en hoe leid ik mijn leven? Hoe zit mijn verhaal in elkaar? Kan ik in mijn eigen verhaal terugbladeren, en hoe maak ik, in samenspraak met de mensen om mij heen, een brug naar een volgend hoofdstuk?&#8217;
Permanente zelfreflectie. Is haar levenskunst alleen voor intellectuelen? Het blijft lang stil. Dan: &#8216;Nee, dat denk ik toch niet. Een bakker die langs de zaak van een collega loopt, daar delicatessen ziet liggen die hij nog niet eerder heeft gezien, en in reactie daarop besluit zijn assortiment uit te breiden, dat noem ik ook reflecteren. Je hoeft niet hoog opgeleid te zijn om over je eigen situatie te kunnen nadenken. Soms moet je alleen een beetje op gang worden geholpen.&#8217;
Breakfast with Socrates. The Philosophy of Everyday Life van Robert Rowland Smith verschijnt januari 2010 in vertaling bij Paradigma. Opnieuw beginnen, metamorfosen in het bestaan, door Marli Huijer en Reinjan Mulder, is uitgegeven door Nieuw Amsterdam.
</div>

Lessen in leven

Hsl: geluidshinder of gewoon boos op de overheid
Dertien jaar geleden ben ik op een zaterdag voor kerst van Amsterdam naar Noord-Groningen gevlucht. In de vooroorlogse wijk waar ik woonde, had een bejaarde buurvrouw met een bontjas over haar pyjama die ochtend op de voordeur van mijn nieuwe onderburen staan bonken, die om acht uur &#8217;s ochtends monter de drilboor in de muren hadden gezet. De slapeloze nacht ervoor had in het teken gestaan van een manisch-depressieve bovenbuurman. De claxonnerende automobilisten, de optrekkende taxi&#8217;s, de jengelende trams met hun piepend-schurende draaistellen, de gierende ambulances, de wiekende traumahelikopters&#8230; Ik was de herrie van de stad even helemaal zat. Met de trein en de bus en de fiets raakte ik die dag tot achter de dijk van de oude Lauwerszee, en nog was het niet stil. De volgende dag zocht ik verder nog, langs bevroren weilanden, richting de Waddenzee, en ik vond de plek waar het nog echt stil scheen te zijn, maar ik mocht er niet in: het was het broedgebied van de kleine Russische gans. De tocht eindigde laat die zondagmiddag bij een desolaat oefendorp op militair terrein de Marnewaard.
En toen was de mobiele telefoon nog zeldzaam.
Nu is er weer een nieuw geluid toegevoegd aan de almaar luider wordende kakofonie in de Randstad: dat van de hogesnelheidstrein die door een half verdiepte open bak raast. Inwoners van de gemeente Lansingerland vergelijken het met &#8216;een bak grind die wordt uitgestort en dat twee minuten lang&#8217;.
Vliegtuiglawaai
Ondanks de in 1979 ingestelde Wet Geluidhinder, waarin diverse bepalingen werden opgenomen over het toegestane aantal decibellen, is Nederland steeds lawaaiiger geworden. Wat de fysieke en mentale gevolgen zijn van die toename aan geluid, blijkt vanwege alle mogelijke variabelen allerminst makkelijk uit te zoeken. Duidelijk is wel dat wie te lang aan hard geluid wordt blootgesteld &#8211; zo&#8217;n tachtig decibel of meer &#8211; een gehoorbeschadiging oploopt. Vroeger waren het machines die gehoorbeschadigingen veroorzaakten, tegenwoordig zijn het mp3-spelers. Volwassenen en kinderen in de buurt van een luchthaven hebben een hogere kans op verhoogde bloeddruk, een risicofactor voor hart- en vaatziekten. Ook hebben kinderen die in de omgeving van een vliegveld naar school gaan gemiddeld een mindere leesprestatie. Maar hoe dat verband ligt, is onduidelijk, volgens professor Erik Lebret, senior-onderzoeker bij het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM). &#8216;Horen ze de juf niet goed als ze instructies geeft? Kunnen ze zich niet goed concentreren tijdens de les? Zijn ze moe omdat ze ook in hun slaap gestoord worden door vliegtuiglawaai? Of wordt leerstof &#8217;s nachts tijdens de slaap niet goed vastgelegd in de hersenen?&#8217;
Niet gewend
Last hebben van geluid kan ook te maken hebben met de associaties bij bepaalde geluiden. &#8216;Laag overkomende vliegtuigen vinden nogal wat mensen griezelig,&#8217; zegt Fred Woudenberg, hoofd &#8216;Cluster Leefomgeving&#8217; GGD Amsterdam. &#8216;Scooters en brommers, hoog op de irritatielijst van Nederlanders, horen bij het beeld van ontspoorde pubers die eropuit zijn je rust te komen verstoren.&#8217;
Ook speelt mee wat de verwachtingen zijn van een situatie. Woudenberg: &#8216;Ik heb zelf eens geprobeerd een heel stil plekje op de Veluwe op te zoeken, waar ik geen wegen uit de omgeving zou horen. Toen ik het had gevonden, hoorde ik pas het verkeer boven mijn hoofd. Dat is het enige moment in mijn leven dat ik last heb gehad van vliegtuigen die overkwamen. Als je óók nog van alles hoort op een plek waar je veronderstelt te kunnen bijkomen van de drukte, word je extra chagrijnig.&#8217;
Zo zijn er nu in Amsterdam flinke spanningen rondom enkele kinderdagverblijven, vertelt Woudenberg. In een paar grote woonblokken zijn crèches gekomen waar de kinderen hele dagen buiten spelen. &#8216;Als je dan op je balkonnetje gaat zitten om te herstellen van alle dagelijks tumult en je hoort in de tuin beneden onophoudelijk schreeuwende kinderen, kan ik me wel voorstellen dat dat irritant kan zijn. Men is het niet gewend.&#8217; Dat speelt volgens minister Eurlings van Verkeer en Waterstaat wellicht ook een rol bij de zestienhonderd klachten die zijn binnengekomen sinds de hsl-trein aan het proefrijden is geslagen. Het jarenlange uitzicht op een leeg spoor had volgens Eurlings &#8216;een extra stilte gecreëerd&#8217;. &#8216;Nu rijden er dus wel treinen. Schrikken de mensen, of zit het geluid echt boven de normen?&#8217;
Geschonden beloften
De minister vergist zich als hij denkt dat de klachten alleen over schrikken of decibellen gaan &#8211; daar is het geluid uit de bak al te gepolitiseerd voor, en dat lijkt de schuld van de beleidsmakers zelf. Die radicale uitspraak doet de socioloog Christian Bröer, gepromoveerd op invloed van het beleid op geluidsklachten over vliegverkeer. &#8216;Burgers beleven geluid ongeveer zoals de beleidsmakers het hun voorschrijven,&#8217; zegt hij. &#8216;Een zwerm vogels kan evenveel decibellen produceren als een metalen vogel. Toch mopperen mensen niet massaal over die vogels, en wel over dat vliegtuig.&#8217; Dat is niet omdat we de aangeboren neiging zouden hebben natuurlijke geluiden boven die van mensen te prefereren. Het heeft, volgens de socioloog, te maken met hoe we in onze politieke cultuur over in dit geval vliegtuigen hebben leren denken.
Vliegverkeer is in Nederland altijd gekoppeld geweest aan mileubeleid, geluidsbepalingen en de afspraken van de rijksoverheid met burgers. Anders dan bijvoorbeeld in Zwitserland, waar luchtvaartpolitiek vooral gaat over een eerlijke verdeling van de vluchten over alle regio&#8217;s van het land. Bröer: &#8216;Als Zwitsers klagen over vliegverkeer noemen ze als reden dat er boven hun woonplaats onevenredig veel vliegtuigen overkomen. In Nederland gaat de discussie over geluid en richt de woede zich op de geschonden afspraken. Er zijn informatie-avonden, inspraakprocedures, bewoners mogen hun meningen en hun ideeën geven, maar als het erop aankomt, wordt Schiphol gewoon uitgebreid. Omwonenden voelen zich beetgenomen en die onvrede maakt ze extra gevoelig voor vliegtuiglawaai. Als ze vliegtuigen horen, denken ze aan die geschonden beloften.&#8217;
Bij de aanleg van de hsl, waarover nu zoveel klachten zijn, zal het misschien net zo zijn gegaan, vermoedt hij. &#8216;Die hele geschiedenis wordt al gekenmerkt door conflicten. De overheid benadert de geluidsklachten nu puur als een akoestisch fenomeen, maar het is allang veel meer dan dat. Het is een uiting van onvrede die gaandeweg in het contact tussen burgers en beleidsmakers is gegroeid.&#8217;

Gepolitiseerde herrie

Rouw een nieuwe geestesziekte?
Rouw die langer dan zes maanden duurt en gepaard gaat met het gevoel verdoofd te zijn, met het gevoel dat het leven zinloos is, met bitterheid over de dood van de dierbare persoon, met moeite om de draad van het dagelijks leven weer op te pakken. Als het aan een groepje internationale wetenschappers ligt, waaronder de Nederlander Paul Boelen van de Universiteit Utrecht, wordt dit geheel aan gevoelens straks als een nieuwe psychische stoornis opgenomen in de Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (DSM), het handboek van psychiaters. In het online tijdschrift PloS Medicine (www.plosmedicine.org) publiceerden de negentien onderzoekers deze maand een artikel waarin ze de contouren schetsten van een geestesziekte die zij Prolonged Grief Disorder (PGD) noemen.
Mensen met PGD hebben opdringerige gedachten aan en beelden van de dode, en een pijnlijk verlangen naar zijn of haar aanwezigheid, schrijft de groep in het artikel. &#8216;Soms ontkennen ze hun verlies, voelen ze zich wanhopig eenzaam, of willen ze zelf sterven.&#8217;
In onderzoek onder Amerikaanse zestigplusvrouwen die recent hun partner hadden verloren, vertoonde tien procent deze &#8216;symptomen&#8217;.
&#8216;Maar dit percentage zal hoger liggen bij andere familierelaties,&#8217; mailt een van de auteurs van het artikel, Holly Prigerson, als universitair hoofddocent verbonden aan de Harvard Medical School in Boston, Verenigde Staten. &#8216;Bijvoorbeeld wanneer je een ouder verliest. Of bij andere doodsoorzaken, zoals zelfdoding.&#8217;
Het voordeel van het predikaat &#8216;psychische stoornis&#8217; is volgens de onderzoekers dat mensen die gebukt gaan onder rouw tijdig adequate hulp krijgen. De symptomen zouden namelijk ook iets voorspellen over de verminderde kwaliteit van leven in de toekomst, de kans op lichamelijke klachten en zelfs werkverzuim.
Paul Boelen (tijdens het schrijven van dit artikel onbereikbaar vanwege vakantie) zei in een interview met persbureau ANP te willen voorkomen dat mensen met dergelijke klachten van hun huisarts antidepressiva voorgeschoteld krijgen.
Volgens Holly Prigerson moeten we als behandeling eerder denken aan een psychotherapeutisch traject, waarin aandacht is voor een problematische manier van hechten, en elementen uit de verslavingszorg worden opgenomen: &#8216;Naar iemand snakken kan ook een element van verslaving suggereren.&#8217;
Doodnormaal
&#8216;Ik stel een nieuwe diagnose voor,&#8217; zegt Paul Verhaeghe, hoogleraar psychoanalyse en raadplegingspsychologie aan de Universiteit van Gent: &#8216;Mensen die een dierbare verloren hebben en zes maanden na het verlies niet aan de genoemde symptomen lijden, moeten dringend onderzocht worden; zij zijn duidelijk niet menselijk. Een langdurige behandeling zal ongetwijfeld nodig zijn, een positieve uitkomst is allesbehalve zeker.&#8217;
Verhaeghe schreef het boek Het einde van de psychotherapie (dat begin september uitkomt bij De Bezige Bij), over de pseudo-medicalisering van menselijke problemen. Hij las voor Vrij Nederland het artikel in PloS Medicine.
&#8216;Alle gekheid op een stokje,&#8217; zegt de hoogleraar, &#8216;een normaal rouwproces duurt ongeveer twee jaar &#8211; voor zover je daar ooit vanaf geraakt &#8211; en iedereen die het meemaakt, zal je vertellen dat het tweede jaar erger is dan het eerste. Een snijlijn leggen op zes maanden is voor mij onbegrijpelijk. Dit getuigt van die typische DSM-aanpak: pathologie wordt louter kwantitatief uitgedrukt &#8211; &#8220;meer dan zes maanden&#8221;, &#8220;vijf van de negen symptomen&#8221;, enzovoort.&#8217;
Voor alle duidelijkheid, benadrukt hij maar even: pathologische rouw bestaat wel degelijk, en kan zelfs al vóór die zes maanden beginnen, bijvoorbeeld wanneer iemand zichzelf exclusief de schuld toeschrijft van het overlijden en hierdoor ook het eigen leven onleefbaar maakt.
&#8216;Maar dat is een ander verhaal. Dit is voor mij geen specifieke pathologische rouw &#8211; wat zij beschrijven, verschilt niet van normale rouw.&#8217;
Desgevraagd noemen verschillende rouwdeskundigen de door de onderzoekers opgesomde symptomatiek van PGD &#8216;volstrekt normale uitingen van rouw&#8217;.
Absurd
Ook Renée Zeylmans, sinds tweeëntwintig jaar werkzaam als rouwtherapeut, zegt &#8216;zich pas ongerust te maken als mensen al deze gevoelens na zes maanden niet meer hebben&#8217;. Ze geeft een voorbeeld: &#8216;Neem dat wat onderzoekers als &#8220;ontkenning&#8221; aanduiden. Ik had een moeder in mijn praktijk die haar kind van twaalf was verloren; het stak de straat over, werd aangereden door een auto, was op slag dood. Deze vrouw wist dat haar kind dood was, ze had het zelf begraven, en ze dacht heus niet dat het weer zou binnenkomen. Ze kon alleen nog niet ten volle tot zich laten doordringen dat ze het nooit, nooit meer zou zien. Ik noem dat: de heilzame verdoving van de eerste tijd. Volgens deze psychologen is dat &#8220;verdringing&#8221;, of &#8220;ontkenning&#8221;, en ze zullen technieken in stelling brengen om zo&#8217;n vrouw met de realiteit te confronteren. Dat lijkt mij juist schadelijk.
Of neem die gevoelens van zinloosheid&#8230; Als je je partner verliest met wie je een half leven samen bent geweest, dan is het toch normaal dat je af en toe denkt: was ik maar meegegaan?&#8217;
Die wanhoop, het slaapgebrek, het niet functioneren, het hoort er allemaal bij. Zeylmans: &#8216;Rouw is de prijs van de liefde. Als je die rouw niet ten volle ervaart, kun je je afvragen of je jezelf wel wezenlijk verbonden hebt.&#8217;
Ze noemt het &#8216;absurd&#8217; dat wanneer je altijd prima gefunctioneerd hebt, maar onderuit gaat door zo&#8217;n sterfgeval, je met een psychiater over je jeugd en je manier van hechten moet gaan praten om te onderzoeken waarom je zo reageert. &#8216;Je krijgt er zo een probleem bij: dat je tekortschiet als je na een half jaar geen korte metten hebt gemaakt met die gevoelens.&#8217;
Geforceerde tweedeling
&#8216;Het gaat niet om wat &#8220;normaal&#8221; is, maar om &#8220;lijden&#8221;,&#8217; reageert Holly Prigerson vanuit Boston. &#8216;Zo is het bijvoorbeeld &#8220;normaal&#8221; dat iemand die getuige is geweest van gevechtsstrijd een posttraumatische stressstoornis krijgt. Tachtig procent van de gevechtsveteranen heeft dat. Maar dat het vaak voorkomt, doet niets af aan de pijn en het lijden. De bedoeling is niet doktoren de leiding te laten nemen over normale reacties, maar om mensen die lijden en verzwakt zijn, te helpen. We merken dat mensen die behandeld worden voor hun rouw gelukkiger en gezonder zijn.&#8217;
Een duivels dilemma. Dat is de reactie van Jan van den Bout, hoogleraar klinische psychologie aan de Universiteit Utrecht en gespecialiseerd in verliesverwerking. &#8216;In de geestelijke gezondheidszorg is het tegenwoordig zo dat je pas psychotherapeutische hulp vergoed krijgt, als er een officiële stoornis is vastgesteld,&#8217; zegt hij. Hij is bepaald geen fan van deze ontwikkeling, &#8216;maar voorlopig is het niet anders&#8217;.
&#8216;Er zijn mensen die door een overlijden zó intens en langdurig van slag raken, dat ze bij een professional psychische hulp zoeken. Die wordt nu niet vergoed, want ze voldoen niet aan een officieel ziektebeeld. En dus heeft een groep rouwonderzoekers een poging gedaan om diagnostische criteria te ontwikkelen. Zo&#8217;n psychisch etiket heeft voor- en nadelen. Het is fijn als een behandeling wordt vergoed, maar door de hantering van dergelijke DSM-criteria wordt er een geforceerde tweedeling gemaakt in wat wel en wat niet pathologisch is. Dat betekent in dit geval dat het individuele rouwproces, dat eigenlijk niet in een standaardmodel te vangen is, in een categorie moet worden gepropt.&#8217;
Dat kan volgens de hoogleraar tot gevolg hebben dat iemand die het misschien wél nodig heeft, geen hulp ontvangt die vergoed wordt, omdat zijn klachten niet in het model passen, en dat een ander, met een normaal pakket aan gevoelens, een psychisch label opgeplakt krijgt. En zo&#8217;n psychisch etiket &#8216;opent ongetwijfeld mogelijkheden voor de farmaceutische industrie&#8217;, want waar een stoornis is, is een afzetmarkt.
Kom, je moet door
Het hedendaagse keurslijf van verplicht geluk, en de nadruk op &#8216;positief denken&#8217;; dat zit er óók achter de tendens om normale emoties als rouw te pathologiseren, vinden Paul Verhaeghe en Renée Zeylmans. Ze merken dat er nog maar weinig geduld is voor langdurige emotionele processen zoals rouw. Want rouwende mensen kúnnen natuurlijk wel geholpen worden, door middel van gesprekken met mensen uit hun omgeving, maar die gesprekken kosten tijd en leiden nooit tot een oplossing &#8211; de dode komt niet terug.
Er passeren voorbeelden de revue van hulpverleners die kort na het overlijden van de echtgenote tegen de weduwnaar zeggen: &#8216;Zullen we die kast van uw vrouw eens even leeg gaan maken?&#8217; Of tegen een tachtigjarige weduwe die na vijftig jaar huwelijk net haar partner is verloren: &#8216;Kom, het leven gaat verder, je moet wel door.&#8217;
Zeylmans: &#8216;Mensen die voor het eerst in mijn praktijk komen, verontschuldigen zich vaak: &#8220;Ja, maar ik huil nog steeds! En ik slaap nog steeds slecht.&#8221;
Dan zeg ik: &#8220;Ja, vind je het gek met een lege plek naast je!&#8221;&#8216;
Verhaeghe: &#8216;De voornaamste klacht die ik hoor van rouwende mensen gaat niet zo onmiddellijk en zeker niet uitsluitend over hun verlies, wel over de reactie van de omgeving. Na drie maanden krijgen ze vaak al te horen dat het leven verder gaat, dat ze zich dienen te herpakken, dat ze zich op de toekomst moeten richten. Als je al over een stoornis wilt spreken, dan ligt die niet bij de rouwenden, maar bij de mensen in hun omgeving die zo reageren. Het is geen toeval dat heel wat rouwende mensen via internet en zelfhulpgroepen lotgenoten opzoeken, omdat ze daar tenminste het gevoel hebben te mogen rouwen.&#8217;
Een maatschappij die geen tijd en ruimte meer toelaat voor een normale sociale ondersteuning van een normaal maar heel emotioneel proces, pathologiseert deze mensen en stuurt hen in toenemende mate naar de therapeut, concludeert Verhaeghe. &#8216;Herlees Aldous Huxleys Brave New World, waarin de hoofdfiguur het recht opeist om normale menselijke gevoelens te mogen voelen, in plaats van het artificieel &#8211; farmacologisch en psychologisch &#8211; geïnduceerde geluksgevoel.&#8217;
Want dat er heel snel medicijnen aan het toekomstige PGD zullen worden gekoppeld, dát weet de Vlaming zeker, &#8216;ondanks de lovenswaardige bedoelingen van de auteurs&#8217;. En óók dat die niet zullen helpen.
Integendeel, denken Verhaeghe en Zeylmans: &#8216;Ze stellen het rouwproces alleen maar uit.&#8217;

De prijs van de liefde

Seksueel geweld
Mannen in de tram die veel te dichtbij gaan staan; de handen van de jongens in het park; de vriendelijke medestudent die wel érg snel overschakelde van Foucault naar matras; soms gaat het zover terug als de ongepaste aanrakingen van vaders van vroegere klasgenootjes. Onuitgenodigde seksuele aandacht, meer of minder dwingend, is er voor vrouwen, zeker voor jonge vrouwen, altijd en overal. Vraag het vriendinnen, buurvrouwen, vrouwelijke collega&#8217;s, en ze hebben het allemaal meegemaakt. &#8216;Irritant&#8217;, noemen ze het. &#8216;Respectloos&#8217;. &#8216;Verwarrend&#8217; soms ook, want waarom waren ze zo naïef geweest? Maar voelen ze zich &#8216;psychisch beschadigd&#8217;? Nee, joh. Op de enkeling na dan, die op jonge leeftijd werkelijk wat ernstigs heeft meegemaakt.
Het wekt geen verbazing dat dertig procent van de Nederlandse vrouwen in het recent gepubliceerde onderzoek naar seksuele gezondheid in Nederland aangeeft bekend te zijn met &#8216;seksueel geweld&#8217;, zeker in de brede definitie die de onderzoekers van de Rutgers Nisso Groep (RNG) daarvoor hanteren (zie kader). Gevraagd naar wat ze zoal op geslachtelijk gebied is overkomen, vinkt zelfs zesenvijftig procent van de vrouwen gedragingen aan die volgens de RNG in de categorie seksueel geweld vallen &#8211; een deel van de dames interpreteert die incidenten alleen niet als zodanig.
Wat opvalt, is dat de discussie over het rapport zich ogenblikkelijk heeft toegespitst op de Nederlandse vrouw als slachtoffer van seksueel geweld: er moet meer toegankelijke hulpverlening voor haar komen, ze moet worden aangemoedigd aangifte te doen, en ze moet met behulp van rollenspellen in het voortgezet onderwijs haar grenzen beter leren aangeven. Staatssecretaris Jet Bussemaker van Volksgezondheid komt dit najaar met &#8216;een aanpak om seksuele dwang tegen te gaan&#8217;.
Relationele dwang
Van een dergelijke &#8216;victimisatie&#8217; worden vrouwen als Ella van der Gang van de vrouwvriendelijke erotische winkel/webshop Mail &#038; Female erg moe. Gedwongen prostitutie, kindermisbruik, misbruik door iemand die macht over je heeft, zoals een leidinggevende, ja, dat kan een mens flink beschadigen. Maar de rest? Een keer aangerand door een dronken bal in het café, een keer te laat nee gezegd tegen een man&#8230; &#8216;Shit happens,&#8217; zegt ze. &#8216;Waarom zouden vrouwen niet kunnen dealen met die dingen? Waarom nu weer dat slachtoffergedoe? Ik zit nu eenentwintig jaar in het seksvak, en ik wéét dat vrouwen best wat kunnen verdragen.&#8217;
In het rapport zegt een op de twee vrouwen ooit op een kwetsende manier aangeraakt of vastgepakt te zijn, een op de drie heeft tegen haar zin borsten, billen of geslachtsdelen laten zien, en een op de negen is verkracht. Onder mannen is dat vijf op de tweehonderd. Opmerkelijk is dat het merendeel van de &#8216;plegers&#8217;, om in onderzoeksjargon te blijven, een bekende van het &#8216;slachtoffer&#8217; is. Vooral (ex-)partners zijn de daders. Ook de helft van de verkrachtingen wordt gepleegd door de (ex-)geliefde, een kennis, een buurman, of een vriend. &#8216;Het beeld van een man die uit de bosjes springt en een jonge vrouw verkracht,&#8217; zegt seksuologe dr. Jellemieke Hees, &#8216;is volstrekt achterhaald. Het ligt veel gecompliceerder.&#8217;
Bij seksuele dwang in relaties moeten we volgens Hees, die sinds 1982 misbruikslachtoffers bijstaat, onder meer denken aan date rape: een vrouw dwingen tot seks aan het eind van een avondje uit, of iemand aanzetten tot pornografische verrichtingen die ze eigenlijk niet wil. &#8216;Omdat zoveel jongens en mannen tegenwoordig porno kijken, zijn ze allerlei verdergaande handelingen normaal gaan vinden,&#8217; zegt ze. &#8216;Klaarkomen in het gezicht van het meisje, in haar mond, anale seks. Dat vinden de meeste jonge vrouwen onprettig. Maar ze gaan er wel in mee. Omdat ze onzeker zijn, omdat ze denken dat het normaal is. Ze voelen zich niet vrij om &#8220;nee&#8221; te zeggen. Dat is relationele dwang.&#8217;
Volgens Hees is de schade die seksueel geweld veroorzaakt afhankelijk van de voorgeschiedenis van een vrouw, de context van het incident en steun achteraf. &#8216;Voor vrouwen die in hun kindertijd op seksueel gebied vervelende dingen hebben meegemaakt, is het moeilijker om nonchalant met grensoverschrijdend gedrag om te gaan, dan voor een vijfentwintigjarige uit een goed nest die voor het eerst op reis onuitgenodigd betast wordt,&#8217; zegt ze. Desalniettemin noemt zij seksuele dwang beschadigend voor vrouwen. &#8216;Bij dwang ervaart een vrouw dat ze niet meer de volledige zeggenschap heeft over wat binnenkomt. Daardoor kan ze vervreemd raken van haar lichaam. Voorbeelden daarvan zijn verregaande diëten, herhaalde cosmetische ingrepen en zelfbeschadiging.&#8217; Dat vrouwen over het algemeen een lagere zelfwaardering hebben dan mannen, zou volgens Hees verband kunnen houden met het vaker vóórkomen van seksueel geweld tegen vrouwen.
Pornoficatie
Voor seksuoloog Hans Peter Gramberg uit Amsterdam is juist de weinig eenduidige setting waarin seksuele dwang en geweld zich afspelen reden om geen simpele onderverdeling te maken in vrouwen als slachtoffers en mannen als daders. &#8216;Het is waar dat vrouwen vaker vervelende seksuele ervaringen hebben dan mannen,&#8217; zegt hij. &#8216;Mannen hebben meer de neiging signalen seksueel te duiden dan omgekeerd. Er zijn vrouwen die naïef zijn, die niet beseffen welke signalen ze afgeven en niet weten dat mannen die als uitnodigend kunnen interpreteren. Mannen, vooral jonge mannen, kunnen vaak nog weinig distantie houden van hun opwinding; op een erectie moet liefst een onmiddellijke actie volgen. Maar vrouwen zijn niet alleen maar weerloos. Als je kijkt naar rechtszaken over seksuele intimidatie op het werk, waarin vrouwen tot voor kort altijd als het slachtoffer werden gezien, merk je dat het vaak gaat om een ingewikkeld samenspel waarin vrouwen hun seksualiteit ten behoeve van zichzelf hebben ingezet.&#8217;
Ook Van der Gang vindt die onderverdeling tussen slachtoffers en daders problematisch. Er zijn niet altijd van die heldere grenzen tussen &#8216;ja&#8217; en &#8216;nee&#8217;, vindt zij. In een experimenteel stadium van haar leven zoekt een vrouw die dwang misschien op, of raakt ze opgewonden van agressie. &#8216;Soms slaat een vrouw een zijweg in die ze, achteraf gezien, niet had moeten nemen. Is het dan seksueel geweld geweest? Ja. Gaat ze eronder gebukt? Ik geloof er niks van. Tenzij ze al een geschiedenis heeft met seksueel geweld.&#8217; Onplezierige ervaringen horen er in de erotische ontwikkeling nu eenmaal bij, vindt ze. &#8216;Dan dóé je het een keer anaal terwijl je er niet veel zin in hebt, en je víndt het verschrikkelijk, of je vrijt een keer met een andere man omdat je eigen man dat nou zo leuk lijkt, en je haat het, nou én?! Dan doe je het de volgende keer gewoon niet nog eens. Door schade en schande word je wijs. Het erge vind ik nog dat de vrouwen die zeggen er geen last van te hebben, verdacht worden gemaakt. Er is een groep die ons wil laten geloven dat we de patriarchale vrouwonvriendelijkheid al dusdanig geïnternaliseerd hebben dat we niet eens meer mérken dat we over onze grenzen laten gaan, dat we geweld niet eens meer als zodanig zouden &#8220;herkennen&#8221;. &#8220;De schade is onbewust,&#8221; horen we dan. Houd toch op, een beetje common sense graag.
Maar we ondergaan nu een bombardement,&#8217; zegt ze. &#8216;Er is sprake van &#8220;seksualisering&#8221;, van &#8220;pornoficatie&#8221;. In Opzij staat dat meisjes van achttien al zijn &#8220;uitgewoond&#8221;. Er is een rare reformistische beweging gaande die vrouwen weer zwak en zielig wil hebben, en het nare is dat die nog geleid wordt door vrouwen ook.&#8217;
Die cijfers over seksueel geweld zeggen nog niks over de subjectieve waardering ervan, meent ook Gramberg. &#8216;Seksuologen gaan ervan uit dat het vrouwen beschadigt, maar dat komt omdat zij louter mensen zien die problemen hebben met seksualiteit. Geweld ervaren we allemaal. Ik weet nog dat ik vroeger een keer van mijn onderwijzer een hele harde klap kreeg, volstrekt ten onrechte, en het deed vreselijk pijn. Maar ik zit er psychisch niet meer mee.&#8217;
Hij vindt dat niet zozeer de weerbaarheid van vrouwen in allerlei lesprogramma&#8217;s aan de orde moet worden gesteld, maar die van mannen. &#8216;Vrouwen zijn dankzij de vrouwenbeweging de laatste decennia wijzer geworden over hun seksualiteit, maar de mannen zijn daar bij achtergebleven. Vooral jonge mannen interpreteren hun eigen lichaam vaak niet goed. Als ze hun eigen seksualiteit beter zouden kunnen duiden, zouden ze een beetje afstand kunnen leren houden van hun eigen opwinding, en hun lust meer in een relationele context leren zien. Dat voorkomt dat ze vrouwen gaan lopen aanhalen en overhalen, maar leidt ook tot een completer seksleven als ze ouder worden.&#8217;
Intimidatie en dwang (in procenten)
MANNEN VROUWEN
Zegt ooit seksueel geweld te hebben meegemaakt? (excl. uitsluitend kwetsende opmerkingen) 5,8 33,5
Meegemaakte gebeurtenis:
Kwetsende opmerkingen 43,7 60,6
Op een kwetsende manier aangeraakt of vastgepakt worden 12,6 43,8
Gedwongen worden te ontkleden 4,3 14,4
Tegen zin in maken van seksueel getinte opnames en/of opnames laten zien aan anderen2,5 4,1
Tegen zin in borsten, billen of geslachtsdelen laten zien ? (in het echt of op internet) 10,7 28,9
Tegen zin in betast onder kleding 7,0 26,3
Gedwongen om iemand onder de kleren te betasten 4,7 11,6
Gedwongen tot masturbatie 3,6 5,3
Gedwongen tot manuele seks (vingeren of aftrekken) 4,4 11,5
Gedwongen tot orale seks 3,1 9,5
Poging tot verkrachting 3,1 17,0
Verkrachting 2,6 11,7
Iets anders 1,8 5,4
Minstens een van bovenstaande (excl. kwetsende opmerkingen) 20,5 55,9
Bron: Rapport Seksuele Gezondheid in Nederland 2009. Rutgers Nisso Groep, 2009