Opvangcrisis escaleert wéér

'Klimaatverandering vraagt om populisme'

Filosoof Chris Julien

Opvangcrisis dreigt weer te escaleren in Nederland

Verhaal van de week

Op de cover van Men’s Health

Teun van de Keuken

Westelijke Jordaanoever

Beeldreportage

Interview met Molly Crabapple

Over anti-zionisme

Het kabinet offert welvaart op voor productiviteit

Hans against the machine

Nog eentje dan!

Column Amber Wiznitzer

Queer Amsterdam, de roze stad

Cultuurtips

Reportage / ‘Management tool’ Nick Vujicic
In de KLM-lounge op Schiphol probeert hij wat uit te rusten. Het lukt niet. De zeventwintigjarige Nick Vujicic &#8211; groene pet, jeansshort rond de dijen &#8211; klemt zijn iPhone tussen zijn oor en zijn rechterschouder. Zijn assistente dicteert hem vanuit Los Angeles de inhoud van zijn volgende dagen: &#8216;Tussen Peru en Kuala Lumpur, tussenstop van enkele uren op Schiphol. Nachtvlucht naar Kuala Lumpur. Motivatiespeech voor tienduizend mensen tijdens VTube-conferentie in stadion Maleisië. Motivatiespeech voor kinderen en jongeren. Meet-and-greet met managers. Mediameeting. Dan doorreizen naar Singapore.&#8217;
Met zijn kin schuift Nick Vujicic zijn iPhone op de stoel naast zich. Hij drukt met zijn grote teen op het scherm. Hij beantwoordt zijn mails snel; vijfenveertig woorden per minuut. Nick Vujicic is moe, en Nick Vujicic die moe is, is als een Van Gogh zonder verf, want met zijn levensenergie inspireert Vujicic mensen. Hij is in de televisieshow van Oprah Winfrey te gast geweest. Hij krijgt elke week tweehonderd nieuwe aanvragen van organisaties over de hele wereld om een motivatiespeech te houden. Volgende maand heeft hij een afspraak met Bill Clinton. Hij heeft in overvolle stadions scholieren en zakenlui opgepept. De man zonder ledematen is een management tool. &#8216;Motivatie, doorzettingsvermogen, je moet het een gezicht geven. Dat gezicht is Nick. Hij spreekt tot ieders verbeelding. Onze mensen kunnen hem nu persoonlijk aanraken,&#8217; zei een van de CEO&#8217;s die hem in zijn bedrijf had uitgenodigd.
Niet te temmen
Nadat hij op zijn vierentwintigste vanuit Brisbane, Australië, naar Los Angeles was verhuisd, richtte Nick Vujicic de liefdadigheidsstichting Life Without Limbs op en stampte een eigen motivatiebedrijf uit de grond, Attitude is Altitude. Een dozijn werknemers is inmiddels afhankelijk van hem. In drie maanden tijd heeft hij Colombia bezocht, Seattle, Dallas, Ontario, Mexico, Guatemala, El Salvador, Honduras. Mensen in Afrika, Azië en Amerika kopen zijn dvd Life&#8217;s Greater Purpose en voelen zich gesterkt.
In oktober komt zijn boek Life Without Limits: Inspiration for a Ridiculously Good Life op de markt. Zijn redacteur bij uitgeverij Random House belt hem er bijna dagelijks over op. De wereldpers staat nu al te popelen om hem in de televisiestudio&#8217;s te krijgen. Hij is een eigen muziekbedrijf aan het opzetten, met de winsten kan er de volgende twee jaar een documentaire over zijn leven worden gemaakt. Nick Vujicic, de man die zonder ledematen geboren werd maar nooit opgeeft, is de belichaming geworden van niet te temmen kracht, doorzettingsvermogen en energie. Als Nick het kan, kunnen wij het ook, denken de mensen.
Maar nu is Nick Vujicic moe. Hij valt in slaap.
Enkele uren later wordt hij gewekt door de mededeling: &#8216;Reizigers richting Kuala Lumpur, gelieve u naar de gate te begeven.&#8217;
In de buik van het KLM-toestel klinkt een lied van Boys Like Girls, terwijl de stewardessen in hun blauwe pakje vriendelijk kijken naar de manier waarop Nick door het gangpad wandelt.
&#8216;Don&#8217;t know where I&#8217;m goin&#8217; to I&#8217;ve got nothing to lose I&#8217;m fighting my demons&#8217;
Een romp met het hoofd van een jonge man en een kleine linkervoet. Het is niet zozeer lopen, het is iets tussen voortschrijden en huppelen.
Buste
Bij aankomst op het vliegveld van Kuala Lumpur begint het meteen. &#8216;De YouTube-man!&#8217; &#8216;Nick Vujicic!&#8217; De mensen komen naar hem toe. Ze willen een foto. Ook de douanebeambte zegt: &#8216;Nick! Ik ben zo gesterkt door je.&#8217;
In het hotel heeft hij een paar minuten om zich om te kleden. Zijn assistent Bryan vouwt de hemdsmouwen bij zijn schouders naar binnen. De pijpen van zijn broek zijn afgeknipt.
Bij de parkeergarage van het Putra Stadium wachten vijftig veiligheidsagenten. We lopen door de ondergrondse gangen. Boven is het geroep van een massa te horen. &#8216;Nick, Nick, Nick!&#8217; Op deze conferentie zijn tienduizend afgevaardigden uit meer dan zestig landen.
De deuren naar het podium vliegen open. Het stadion zit tot de nok toe vol. De massa is niet meer tegen te houden. De veiligheidsagenten vormen een ketting. Duizenden camera&#8217;s en mobiele telefoons worden in de hoogte gestoken. Dit is Nick, de YouTube-man in het echt. De mensen gillen: &#8216;Nick, Nick, Nick, Nick, Nick, Nick!&#8217; Bryan tilt Nick uit de rolstoel en draagt hem door de menigte het podium op. Hij zet hem op een tafel, als een buste.
De zaal wordt stil. Nick Vijucic weet dat mensen troost ontlenen aan het gebrek van een ander. Hij ontneemt ze hun schaamte: &#8216;Alle mannen staan toe dat ik hun vrouw omhels. Ze weten dat ik mijn handen kan thuishouden.&#8217;
&#8216;Ik heb een gevecht geleverd,&#8217; zegt Nick Vijucic. &#8216;Maar ook jullie vechten dagelijks. Misschien hebben jullie een gebroken hart, gaan de zaken niet goed, hebben jullie een ongelukkige jeugd…&#8217;
Hij vraagt de massa pen en papier te nemen. &#8216;Schrijf op de rechterkant van het blad het woord DOEL. Zet onder het woord DOEL drie obstakels die jullie weerhouden dat doel te bereiken. Is het angst, is het zelftwijfel, is het gebrek aan moed, is het traagheid, is het… schrijf!&#8217;
En zo wordt het heel stil in de tot voor kort uitgelaten zaal. Het gekras van tienduizend pennen.
Levensprincipe
En met zalvende stem gaat hij verder: &#8216;Schrijf op de linkerkant van het blad het woord IK en daaronder drie sterke kanten van jezelf.&#8217; Er wordt langer nagedacht om de linkerkolom in te vullen.
Dat zegt hij: &#8216;Is er iemand die denkt dat hij de drie woorden die hij neergeschreven heeft als obstakels om zijn doel te bereiken, NIET en NOOIT kan veranderen. Behalve als het een ziekte of een fysieke hindernis is?&#8217;
En iedereen schreeuwt: &#8216;NEE!&#8217;
&#8216;Kijk,&#8217; zegt hij. &#8216;Ik weet dat er dingen zijn die je niet kunt veranderen.&#8217; Dan zegt hij het luid. &#8216;MAAR DE MEESTE OBSTAKELS KUN JE WEL UIT DE WEG RUIMEN. Het zal pijnlijk zijn, maar veranderen kun je.&#8217;
Gebogen hoofden heffen zich op.
&#8216;WEES NIET BANG VOOR WAT JE NIET KUNT, DENK AAN WAT JE WEL KUNT. Deze voet heeft twee tenen.&#8217; En hij wappert met zijn kleine voet. &#8216;Ik kan ermee tikken, de doucheknop indrukken, de afstandsbediening in- en uitschakelen.&#8217;
En hij benoemt een levensprincipe: JE WEET NIET WAT JE KUNT BEREIKEN TOT JE HET PROBEERT. &#8216;Ik wilde graag vissen, surfen, paardrijden, ondernemen. Nu doe ik het. Niemand kon het voor mij proberen, zoals geen ander het voor jou zal proberen. Het zijn jouw gebreken. Ontmantel ze stap voor stap. Verwacht geen wondermiddelen. Weet dat een mens door een ander mens altijd meer ontmoedigd dan bemoedigd wordt.&#8217; Nick Vijucic spreekt met liturgische stembuigingen.
&#8216;Als je &#8216;s ochtends weer eens vol zelfkritiek voor de spiegel staat, spreek jezelf dan moed in. Moed is niet wachten tot je niet meer bang bent. Moed is iets doen waar je bang voor was. Angsten zijn verlammende leugens. Verander je beperkingen in mogelijkheden en leer elke dag bij.&#8217;
Dan laat hij zich vallen. Met zijn hoofd op een boek op tafel. Het is alsof hij niet meer overeind kan komen. Maar hij kruipt, kronkelt, vecht tot hij na een paar minuten weer op zijn bekken zit. &#8216;Bij ieder vallen hoort een opstaan. Je bepaalt je identiteit door de manier waarop je opstaat.&#8217;
Familietrauma
De geboorte van de eerste zoon van de Servische migranten in Australië op 4 december 1982, was een familietrauma. De moeder van Nick Vujicic was al jaren vroedvrouw toen ze zwanger werd van hem. &#8216;Ze voelde dat er iets mis was. Ik bewoog te weinig in haar buik.&#8217;
De artsen verzekerden haar na twee echoscopieën dat alles in orde zou komen. Toen haar kind zonder armen en benen op de wereld kwam, wikkelden de verpleegsters hem in een doek om haar de schok te besparen. Ze legden het aan haar borst. Ze keerde zich van het hoopje mens af. Ze had tijdens de zwangerschap geen medicijnen genomen, geen drugs, geen alcohol. Toch voelde ze schuld. En wanhoop en liefde die ze niet kon verklaren. Die mengeling werd een gif. Ze weigerde het kind haar borst. De artsen zochten hun heil in medische termen. &#8216;Uw kind heeft het tetra-amelia syndroom. Een extreem zeldzame ziekte zonder medische verklaring. Het vormingsproces van de ledematen moet al in de eerste maand na de bevruchting gestopt zijn.&#8217; De longen, het hart en de geslachtsorganen waren normaal. Met wat goede wil kon men onder aan de romp een linkervoetje aanwijzen, een stomp met twee tenen en rechts een vleeshompje. Het kind krijste van de honger. Een verpleegster bracht een flesje aan zijn mond. Ze keek recht in zijn perfect gevormde gezicht. Niemand bracht die dagen bloemen naar de ouders.
Drie verzorgers
&#8216;s Ochtends op de dertigste verdieping van het hotel in Kuala Lumpur.
&#8216;Nee, mijn haar moet een beetje meer naar links,&#8217; zegt Nick. Hij zit op het bed. Hij kijkt in de spiegel voor hem. Met zijn brede handen wrijft Bryan wat gel in het haar van Nick.
De twee bedden waarin ze slapen zijn nog onopgemaakt. Bryan is een zorgzame man. Hij wilde onderwijzer worden, maar kwam twee jaar geleden via een vriend in contact met de non-profit organisaties van Nick Vujicic. Hij besloot om een van zijn drie assistenten te worden. Nick noemt hem &#8216;mijn verzorger&#8217;. Bryan deelt zijn taak met twee andere jongens van zijn leeftijd. &#8216;Ieder om de beurt, tien dagen, vierentwintig uur. Dan twintig dagen vrij.&#8217;
Bryan wast Nick, kleedt hem aan, geeft hem te drinken en te eten. En hij scheert hem. &#8216;De vader van mijn vader was barbier in Servië,&#8217; zegt Nick. &#8216;Zonder baard heb ik een babyface.&#8217;
Nick is een man met oog voor details. &#8216;Ik kijk mensen altijd recht in de ogen. Mensen hebben veel last van de achteloosheid waarmee ze vaak worden behandeld. Aandacht geven begint met jezelf spiegelen in het netvlies van de ander. Het is een gave die je ontwikkelt uit gebrek aan andere communicatiemogelijkheden. Zoals een blinde zijn gehoor scherpt. Ik moet anderen vangen door mijn blik op ze te laten rusten. Ik kan niet altijd op dezelfde hoogte staan als zij. Thuis heb ik nu een speciale rolstoel die ik op een hoger en lager niveau kan brengen. Ik haat het wanneer mensen op hun hurken gaan zitten om met mij te praten.&#8217;
Hij gaat voor zijn computer zitten. Kijkt naar het stadslandschap van Kuala Lumpur. Elke week zoekt hij via Skype contact met zijn ouders en jongere broer en zus die in Brisbane, Australië wonen. &#8216;Ik mis ze. Mijn ouders, mijn zesentwintig neven en nichten.&#8217; Hij bezoekt ze om de zes weken.
Zelfmoord
&#8216;Ik heb zelfmoord willen plegen in de badkamer,&#8217; zegt hij. &#8216;Mezelf verdrinken in de badkuip. Lang geleden. Mijn moeder vertelde me dat ze na mijn geboorte door het hele huis gewandeld heeft, van de ene kamer naar de andere. Dat ze uren rondgedwaald heeft voor ik als baby na twee weken in het ziekenhuis thuis zou komen. En dat er maar één gedachte door haar hoofd spookte: mijn leven zal nooit meer hetzelfde zijn.&#8217;
Die zondag van zijn thuiskomst werd er door de oom van Nick in de kerk waar ook Nicks vader, een computerdeskundige, vrijwillig predikant was, een bijbeltekst voorgelezen. Johannes hoofdstuk 9. &#8216;In het voorbijgaan zag Jezus iemand die al vanaf zijn geboorte blind was. Zijn leerlingen vroegen: &#8220;Rabbi, hoe komt het dat hij blind was toen hij geboren werd? Heeft hij zelf gezondigd of zijn ouders?&#8221; &#8220;Hij niet en zijn ouders ook niet,&#8221; was het antwoord van Jezus, &#8220;maar Gods werk moet door hem zichtbaar worden.&#8221;&#8216; Alle gelovigen bogen het hoofd. &#8216;Het heeft meer dan vijftien jaar geduurd vooraleer ik me met die God kon verzoenen,&#8217; zegt Nick.
Het duurde vier maanden voor de moeder van Nick zich kon verzoenen met haar zoon. De vader hield hem altijd al vast, knuffelde hem. Toen kwam ook bij haar de omwenteling. &#8216;&#8221;Hoe doen jullie dat toch, Nick met zo veel optimisme opvoeden,&#8221; vroegen de mensen aan mijn ouders. &#8220;Stap voor stap,&#8221; antwoordde mijn moeder.&#8217;
Hij toont zijn kinderfoto&#8217;s. Nick op een skateboard. Nick met speelgoed om zijn voeten. Nick, twee jaar oud, die zijn eerste elektrische rolstoel met een joystick bedient. Nick met zijn drie jaar jongere broer en zes jaar jongere zus.
Een van de grootste gevechten van zijn moeder was een normale school voor haar zoon te vinden. Volgens de Australische wet moesten gehandicapte kinderen samen zitten, of ze nu geestelijk in staat waren om te studeren of niet. Zijn moeder kreeg de regering zo ver dat Nick een casestudy werd om op een normale school les te volgen.
&#8216;Ik heb gehuild toen ik als zesjarige naar school moest. Op zondag zaten we in de kerk te spreken over de goedheid van God, maar wat gebeurde er op maandag? Dan werd ik gepest. Ik probeerde me te verbergen. Ik reed met mijn elektrische rolstoel naar de struiken en bracht er zo veel mogelijk tijd alleen door. Ik had maar een paar vrienden. Toen ik acht was, werd ik depressief. En toen ik een jaar of twaalf was, wilde ik me echt van het leven beroven. Mijn moeder had me leren schrijven met een plastic houdertje dat ze uit het ziekenhuis had meegebracht. Ik gebruik het systeem nog altijd. Het past precies rond de twee tenen van mijn linkervoet en er kan een pen in. Ik stond als twaalfjarige in de badkamer. Ik begon aan de afscheidsbrief. &#8220;Lieve ouders…&#8221; Ik keek naar mijn voet en besefte: ik heb mijn voet nog. Ik kan mijn ouders ook helpen door in leven te blijven. Ik voelde me als kind altijd een stoorzender voor het geluk van een ander. Mijn probleem was dat ik dacht dat de omstandigheden moesten veranderen om gelukkig te worden. Het gebrek zat in de weg. Ik heb geleerd te accepteren wat ik niet kan veranderen. Ik heb de sterkte moeten aankweken om te veranderen wat ik wel kan veranderen. En ik heb de wijsheid gezocht om het verschil tussen die twee te kennen.&#8217;
Maagd
Ook in Singapore wordt hij aangesproken door diensters, politieagenten, zakenmensen die miljoenencontracten afsluiten en zich die man herinneren. &#8216;Ik ken jou van YouTube.&#8217; Nick Vujicic is een van de snelst in populariteit stijgende internetcelebrity&#8217;s. &#8216;Ik pluk de vruchten van het internettijdperk,&#8217; zegt hij. &#8216;Stel je voor dat ik tien jaar eerder was geboren, dat zou een ramp geweest zijn. Mijn vader geloofde er niet in. Hij geloofde niet dat ik het zou maken als motivatiespreker. Maar ik heb het altijd in mij gehad, de wil om een bedrijf op te richten. Nu ben ik zowel zakelijk als privé omringd met prachtige mensen. Ik heb mijn God, die er altijd is. Maar wat ik mis, is kameraadschap dag in dag uit. Gewone, dagelijkse dingen kunnen delen. Een gezin. Als ik heel eerlijk ben, is dat het enige wat ik mis: een vrouw.&#8217;
Er zijn meisjes genoeg die hem willen, hij is immers bekend. &#8216;Er zijn natuurlijk een boel vrouwen die me daarom willen. Een deel van mijn aantrekkingskracht wordt ook bepaald door hun fantasie &#8220;mijn helper&#8221; te zijn. Maar ik wil geen vrouw die zich &#8220;nodig&#8221; wil voelen. Een vrouw moet me op mijn zwakheden wijzen, mijn denken begrijpen maar ook in een ander perspectief kunnen plaatsen. Een rots zijn. Ik heb het normale testosterongehalte van een gezonde zevenentwintigjarige. Alles werkt normaal. Maar als ik me zou overgeven aan meisjes&#8230; Ik wil maagd blijven tot ik de vrouw van mijn leven ontmoet. Ik heb al genoeg zware bagage bij me als ik in iemands leven stap.&#8217;

Anna Luyten

Goeroe zonder ledematen

Interview Yann Martel
Waar zit de man die een van de meest originele auteurs van het moment wordt genoemd? Het was jarenlang stil rond hem. Buiten een aantal korte verhalen en brieven aan de Canadese premier, leek hij van het schrijverstoneel verdwenen. Nu is er na acht jaar een nieuw boek: Beatrice en Vergilius. Hij hoeft niet meer te schrijven om den brode. Zeven miljoen exemplaren heeft hij verkocht van zijn vorige roman Het leven van Pi. Maar waar zit hij nu?
&#8216;Hij zit in de bibliotheek van het hotel,&#8217; zei de redacteur van Prometheus, zijn Nederlandse uitgeverij. Maar daar is niemand. De schrijver die in vijfenveertig landen wordt uitgegeven, zit in een verborgen hoek van de hotellobby te surfen op het internet. Hij kijkt gefascineerd naar het scherm en hoort mij niet aankomen. De schrijver staart naar www.bakfiets.nl.
&#8216;Ik wil een bakfiets,&#8217; zegt hij. &#8216;Ik zag hoe hier in Amsterdam vaders en moeders parmantig met hun kinderen door de straten fietsen, en dacht: dat wil ik ook. Zo rijd ik met mijn zoon binnen een paar weken door mijn stad.&#8217;
Yann Martel (1963) woont in Saskatoon in de staat Saskatchewan, Canada. &#8216;Het is er plat,&#8217; zegt hij. &#8216;Ik fiets er vaak.&#8217;
We zoeken het adres op van de dichtstbijzijnde fietsenwinkel. &#8216;Want ik wil alles eerst in het echt zien.&#8217; Buiten lopen we zijn vrouw tegen het lijf. Ze duwt een buggy met hun zoon erin. Ook zij is schrijfster. &#8216;Van jongerenromans, een ander genre. Het bijt elkaar niet,&#8217; zegt hij. Theo, één jaar oud, strekt zijn armen uit als hij zijn vader ziet en begint te huilen. Vermoeide, jonge ouders. &#8216;Ik schrijf thuis en ben vaak bij hem,&#8217; zegt de wereldberoemde schrijver die zijn wenende zoon troost.
&#8216;Ik ga een bakfiets kopen,&#8217; zegt hij tegen zijn vrouw.
&#8216;Ik ga Theo in bed stoppen,&#8217; zegt zijn vrouw.
In de winkel twijfelt hij nog tussen een Gazelle met een afdakje en een retromodel met een zware houten bak.
&#8216;Hoeveel kilo weegt die fiets?&#8217; vraagt hij. &#8216;En kunnen jullie die dan verschepen van Schiphol naar Canada?&#8217;
&#8216;Dat is wel duur,&#8217; zegt de verkoper.
Iemand in de winkel herkent de schrijver. &#8216;O, wat heeft uw boek mij aangegrepen.&#8217; En het is waar wat Martel zegt: roem doet hem niets. &#8216;Beroemd zijn was niet anders dan homo of joods zijn, of tot een zichtbare minderheid behoren: je bent wie je bent, maar vervolgens projecteert men een vooringenomen idee op je.&#8217;
Het zijn letterlijk de woorden die de schrijver Henry uitspreekt, het hoofdpersonage in Beatrice en Vergilius, die ondanks het succes van zijn vorige roman is gebleven wie hij was. Henry is met zijn vrouw naar een stad verhuisd en begint er amateurtoneel en klarinet te spelen. (Martel: &#8216;Er zitten veel autobiografische elementen in dit boek. Buiten het feit dat ik nog nooit klarinet gespeeld heb en geen amateurtoneelspeler ben.&#8217;) Henry is een intellectueel, zo een die zijn hond Erasmus noemt en zijn kat Mendelssohn. Op een dag krijgt hij een brief van een drieëntachtigjarige taxidermist, een man die dieren opzet en theaterstukken schrijft. Henry wordt meegezogen in de wereld van de oude man. Eerst leest hij diens vertaling van Flauberts De legende van Sint Julianus, het verhaal van een dierenbeul die tot inkeer komt en heilig wordt verklaard. Hij raakt gefascineerd door het vreemde leven van de taxidermist en leest zijn theaterstuk, een dialoog tussen de ezel Beatrice en de brulaap Vergilius. Henry ontdekt dat het toneelstuk over massamoord gaat, een genocide van het tweede op het derde dierenrijk en de vruchten van een terreurindustrie.
Verbeelding en verstand
&#8216;Ik heb altijd gedacht&#8217;, zegt Yann Martel &#8211; als we de fiets uiteindelijk niet gekocht hebben en ik hem in de drukte voor de Albert Heijn bijna verlies &#8211; &#8216;dat iedereen het zo zou zien: dat verbeelding en verstand in het denken van de mens een gelijkwaardige rol spelen, door elkaar lopen, elkaar beïnvloeden.&#8217; Dus had hij een plan: &#8216;Ik wilde een boek schrijven waarin ik fictie en non-fictie door elkaar liet lopen. Roman en essay in één boek. Onderwerp: de Holocaust. Maar het mocht niet van de uitgever. Ze wilden gewoon een vervolg op Het leven van Pi. &#8220;De mensen verwachten geen essays van jou,&#8221; zei hij. &#8220;Ze willen romans, ze willen verbeelding, ze willen de belofte dat ze in iets kunnen verdwijnen.&#8221; Bovendien is de angst groot dat je in geen enkele categorie in de literatuur meer thuishoort: waar moet een boek in de bibliotheek staan dat essay, theater en roman ineen is? Zelfs een eenentwintigste-eeuwse schrijver is afhankelijk van categorieën.&#8217;
Die discussie met uw uitgevers en redacteuren beslaat zelfs de eerste eenentwintig bladzijden van uw boek.
&#8216;Tegen sommige opvattingen moet je na een tijd niet meer willen vechten. Het gevaar wordt dan te groot dat je het slachtoffer van je eigen strijd wordt. Ik heb besloten het essay dat ik over de Holocaust geschreven heb, later te publiceren. Eerst dan maar de roman over de Holocaust. Maar publiceren zal ik het: ik heb aan dit boek bijna acht jaar gewerkt. En roman en essay zijn voor mij gewoon hetzelfde. Het enige verschil is dat ze kennis en levensindrukken ordenen volgens een ander stramien.&#8217;
Verbeelding en rede scheiden is volgens u een gevaarlijke activiteit. Sterker nog: het gevaar dat die scheiding met zich meebrengt, is te verbinden met de redeloosheid van de oorlogsgruwel.
&#8216;Er wordt evenveel gelogen in het gevoelsleven als in de redelijkheid. Er bestaan emotionele en rationele leugens en beide zijn even erg.&#8217;
U hebt nu talloze boeken gelezen en films bekeken over de Holocaust en betreurt het dat er zo weinig dichterlijke vrijheid bestaat over dit onderwerp.
&#8216;De invalshoek is altijd anekdotisch, historisch, of documentair. Is dit een mens, de getuigenis van de overlevende Primo Levi, is natuurlijk prachtig, maar geen artistieke vlucht in de verbeelding. Kunst en verbeelding kunnen de logge last van de geschiedenis in een koffer pakken en draaglijker maken. Waarom zouden we dat met de Holocaust niet kunnen doen? Jonathan Safran Foer heeft het geprobeerd. Het probleem was dat een aantal Joden die pogingen verwierpen omdat ze bang waren dat &#8220;hun trauma&#8221; getrivialiseerd zou worden. Er zijn natuurlijk uitzonderingen: Maus van de striptekenaar Art Spiegelman of Zie: Liefde van David Grossman. Misschien is van alle literatuur over de Holocaust De jongen in de gestreepte pyjama van John Boyne nog het meest geslaagde fictiewerk. Ik denk dat mensen de Holocaust sentimenteel benaderen. Te sentimenteel. Dat staat het artistieke in de weg.&#8217;
U bent nu door sommige Amerikaanse kranten hard aangepakt om uw poging om in een dierenfabel de gruwel van de Holocaust neer te zetten.
&#8216;The New York Times was hard en anderen volgden. Maar ik merk dat critici elkaars kritiek overnemen, dat verzacht de wonde. De argumenten van de critici luidden: Martel stelt de uniciteit van de Holocaust ter discussie. En als niet-Jood zou ik niet het recht hebben om over de Holocaust te schrijven. Tja.&#8217;
Terwijl pakweg een Nederlander wel zou mogen schrijven over de oorlog in Irak.
&#8216;Dat is het bijzondere. Van oorlogen wordt voortdurend iets anders gemaakt. We zijn niet bang oorlog te benaderen met onze verbeelding. Zelfs diegenen die het van dichtbij meemaakten, hebben dat niet gedaan. Kijk naar wat de Britse War Poets deden met de Eerste Wereldoorlog. Oorlog is altijd opnieuw getrivialiseerd. Hoeveel oorlogsthrillers, oorlogsfilms, oorlogsromans zijn er niet gemaakt en geschreven? Is daar ooit over geklaagd? Neen. Omdat al die nieuwe benaderingen van wat oorlog is, nieuwe betekenissen en inzichten over de oorlog genereren. Waarom is dat dan voor de Holocaust zo moeilijk? Oorlogsverhalen zoals wij die te horen en te zien krijgen, zijn trouwens altijd minder erg gemaakt dan het in werkelijkheid was.&#8217;
Zelfs in non-fictie. We krijgen verhalen over wereldwijde strijdperken en oorlogsgruwel te zien en te lezen, maar ook dat is een geredigeerde werkelijkheid.
&#8216;Ja, zelfs via het tv-journaal wordt oorlog gebracht als een &#8220;verhaal&#8221;. Wat begrijpelijk is. Je kunt niet schrijven over de Holocaust zonder in Auschwitz te zijn geweest. Ik ben er voor de research van dit boek twee weken gebleven, dus niet het gebruikelijke, haast &#8220;toeristische&#8221; bezoek aan het concentratiekamp van een paar dagen. Neen, gewoon de bus genomen, door het landschap gereisd en twee weken lang blijven. Je raakt eraan gewend, aan Auschwitz. Je gaat er op een andere dan een sentimentele manier over nadenken. Hard, duister, donker. Ergens lang blijven, iets beter leren kennen, heeft een diepe emotionele impact op het denken.&#8217;
U brengt de lezer ook in verwarring. U speelt het spel waarin u hem leert rede en hart een spreidstand te laten vormen, zonder om te vallen.
&#8216;Het is een gezonde mentale activiteit. Als een miljoen mensen hier in Nederland op Geert Wilders stemmen, denken zij dan werkelijk als fascisten? Hoe ze zich uitlaten tegenover moslims, is onvoorstelbaar. Maar wat zouden ze doen als het machtssysteem zou veranderen? Ik zeg niet dat Wilders een gewelddadig man is, maar zijn manier van denken is wel een mogelijke basis voor een gewelddadige maatschappij. Willen mensen wel lessen trekken uit de Holocaust, vraag ik me soms af. En mogen die lessen dan ook gelden voor de moslims? Ik weet dat radicale tolerantie niet bestaat. Je kunt zes miljoen mensen niet verplichten elkaar lief te hebben. Van iemand houden betekent intens bij diegene betrokken zijn. Respect is een beter woord. Elke democratie in deze eeuw zou toch op zijn minst haar volk moeten aansporen elkaar te leren kennen en respecteren.&#8217;
We kunnen nooit passief blijven ten aanzien van het gezicht van de oorlog en de geschiedenis, zegt u.
&#8216;Hoe we vandaag leven, zegt veel over de manier waarop wij denken over de gruweldaden van de mensheid in de geschiedenis. Dat is het belang van het Holocaustspoor. Geschiedenis is alleen nuttig als zij gebruikt wordt om vandaag toe te passen. Ik haal nog eens Geert Wilders aan. Waarom krijgt iemand die een neofascistische bureaucratie predikt en oproept tot verdergaande controle, zoveel stemmen? Ongetwijfeld heeft dat te maken met een laag zelfbeeld. Mensen en een maatschappij met een bedreigd zelfbeeld scheppen genoegen in eenvoudige oplossingen. Ze leggen de schuld van hun problemen altijd bij de ander. Niets is makkelijker dan te eisen: &#8220;Verdwijn, verdwijn&#8221; en te denken dat daarmee al je problemen worden opgelost. Het waren lage culturen die dachten dat ze van alle onheil verlost waren als ze een zondebok de woestijn in stuurden.&#8217;
&#8216;Hoe moeten we over genocide praten?&#8217; vragen de dieren Vergilius en Beatrice zich af. &#8216;We moeten erover praten op alle mogelijke manieren om te overleven.&#8217;
&#8216;Tegelijkertijd beseft Henry in de roman dat zijn naamgenoot, de taxidermist, problemen heeft. Misschien zat hij aan de verkeerde kant in een Duits concentratiekamp. Iemands kijk op het verleden bepaalt de intentie waarmee hij in het nu leeft en naar de toekomst kijkt. Soms verbergt iemand iets wat hij deed toen hij jong was, dat zal altijd de toekomst vertroebelen, zelfs gewelddadig maken.&#8217;
Waarom gebruikt u zo graag dierenfabels? In Het leven van Pi waren alle dieren antropomorf. Beatrice en Vergilius zijn opgezette dieren in de winkel van een man die zeer goed kan villen. Ze verwijzen ook naar de personages in de hel van Dante.
&#8216;Het zijn richtingaanwijzers in de hel. De lezer wordt gegidst. Hoe kunnen we het kwaad confronteren met grote verhalen? Hoe leven we met wijsheid als de leraar verdwenen is? Daar gaat het toch om. Mensen vechten tegen de wijsheid die verdwijnt. Het leven is zo kort, waarom zouden we minder van het leven maken? In cynisme en wreedheid wordt het leven ontkend. Mensen zeggen wel vrolijke optimisten te zijn, maar ze zijn het een kunstmatige, arrogante manier. De lach is altijd gematigd en bescheiden.&#8217;
Ze doen misschien gewoon erg graag hun best…
&#8216;Kijk, ieder mens breekt. Bij een gezond mens is een bot dat goed is geheeld op de plek van de breuk het sterkst. Dat wat mij niet doodt, zal mij sterker maken, luidt het gezegde. Maar er is iets wat wij vergeten en nalaten te zeggen: de kwaliteit van het leven verandert met de jaren. Ben je eenmaal met geweld in aanraking gekomen, dan krijg je metgezellen die je altijd blijven achtervolgen. Verjagen helpt niet. Je raakt je vanzelfsprekende glimlach kwijt, je naïviteit die alles aantrekkingskracht gaf.&#8217;
Wat hebt u gedaan toen u uw naïviteit en het geloof in de goedheid van de mens verloor?
&#8216;Ik ben naar India getrokken. En heb daarna Het leven van Pi geschreven. Het thema van dat boek was noodlot en rationaliteit. Ik ben naar India gegaan toen ik dertig was. Soms wordt een mens moe van het redelijk zijn. Ik was aan het opdrogen. Er is geen enkele reden om te vechten tegen de redelijkheid. Maar ik heb daar wel geleerd dat verbeeldingskracht en de kracht van religies er iets aan kunnen toevoegen. Ik vraag het me steeds vaker af: hoe kunnen wij leven op een &#8220;wijze&#8221; manier? Vergaren we wijsheid met de boeken die we lezen en schrijven? Deels wel, maar wijsheid zit ook en vooral in het actieve leven. En in kleine gebaren. Ik leg nu meer dan vroeger mijn hand op iemands schouder. En ik probeer elke dag iets positiefs tegen iemand te zeggen.&#8217;
Na afloop van het gesprek schrijft Yann Martel in mijn boek een opdracht: &#8216;Ik hoop dat je nooit verplicht zal zijn spel 13 te spelen.&#8217;
Spel 13 is in zijn roman een leeg vlak. Een gedachtespel waarin je jezelf een gruwelijke vraag stelt, of meer nog een spel waarin je de onmacht toegeeft om nog een vraag op te werpen.
Spelletjes
Een paar spelletjes voor Gustav, een lijk naast een boom (uit Beatrice en Vergilius)
SPEL 1 &#8211; Je zoon van tien heeft bedacht hoe hij aan aardappels kan komen voor je gezin dat honger lijdt. Als hij wordt betrapt, wordt hij gedood. Laat je hem gaan?
SPEL 4 &#8211; Een gewapende bewaker zegt dat je moet zingen. Je zingt. Hij zegt dat je moet dansen. Je danst. Hij zegt dat je moet doen alsof je een varken bent. Je doet alsof je een varken bent. Hij zegt dat je zijn schoenen moet likken. Je likt zijn schoen. Dan zegt hij dat je moet &#8216;…&#8217; maar dat is een woord in een taal die je niet verstaat. Welke handeling voer je dan uit?
SPEL 7 &#8211; Je dochter is dood, geen twijfel mogelijk. Als je op haar hoofd gaat staan, kom je iets hoger en daarboven is er meer frisse lucht. Ga je op het hoofd van je dochter staan?
SPEL 10 &#8211; Na afloop, als het allemaal voorbij is, vang je een mop op… De mop gaat over jouw ellende en jouw verlies. Hoe reageer je dan?
SPEL 12 &#8211; Een dokter zegt tegen je: &#8216;Deze pil wist je geheugen. Je vergeet al je ellende en al je verlies. Maar je vergeet ook je hele verleden.&#8217; Slik je die pil?

Richtingaanwijzers in de hel

<div class="wpg-element paragraph">
David Mitchell wordt nu al ‘een van de belangrijkste schrijvers van de nieuwe eeuw’ genoemd. Zijn jongste roman gaat over de VOC en Nederland. &#8216;Verbeelding,&#8217; schrijft David Mitchell in zijn notitieboekje: &#8216;Iedereen heeft het, maar ik heb er mijn dagtaak van gemaakt.&#8217;
Hij zit aan een grote tafel in de benedenverdieping van zijn uitgeverij in Amsterdam. Door het raam ziet hij benen voorbijkomen: meisjesbenen, benen in geplooide broekspijpen, behaarde kuiten, ballerinabenen&#8230;
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
Er vloeit zwarte inkt uit zijn pen. Hij schrijft op: &#8216;Het is een kwestie van tijd, een mogelijkheid om het verleden, het heden en de toekomst in ons hoofd samen te binden.&#8217;
Zo bereidt hij dus een lezing voor. Hij tekent invallen op: &#8216;Verbeelding en originaliteit is het vermogen te kunnen herschikken. Neem de uitdrukking een hart als ijs, dat is een bestoft cliché. Een hart als plutonium, dat klinkt veel frisser.&#8217;
Vuurwerkramp De Britse auteur David Mitchell (1969) was een paar dagen in Nederland. Hij bezocht er in Enschede de première van de opera Wake, geschreven als herdenking aan de vuurwerkramp tien jaar geleden. Mitchell schreef het libretto, Klaas de Vries de muziek.
In Amsterdam presenteerde Mitchell zijn nieuwe roman De niet verhoorde gebeden van Jacob de Zoet. De schrijver, die zowel met DroomNummerNegen als Wolkenatlas genomineerd werd voor de Booker Prize, is een meester in het verweven van verschillende verhalen die zich afspelen op verschillende plaatsen en in verschillende tijden. Zijn nieuwe roman heeft een Nederlandse achtergrond en een Japans kader. Mitchell woonde zelf een paar jaar in Hiroshima.
&#8216;Ik volgde een vrouw,&#8217; zegt hij. Tot hij met vrouw en kind naar Ierland verhuisde. &#8216;Voor de rust van onze dochter. Mijn vrouw heeft mij een prachtig geschenk gegeven: haar leven met mij te willen leiden in het Westen.&#8217;
Tussen dagtaak en passie Een mens, geprangd tussen Oost en West, tussen dagtaak en passie, tussen bedrog en vertrouwen. De jonge godvrezende griffier Jacob de Zoet &#8211; een Zeeuw &#8211; vertrekt eind 1799 naar de handelspost van de Verenigde Oost-Indische Compagnie in Deshima, een klein eiland voor de kust van Nagasaki. Van midden zeventiende tot midden negentiende eeuw waren de Nederlanders er als enige westerlingen het doorgeefluik tussen Japan en de rest van de wereld.
Mitchell: &#8216;Die periode rond 1800 is fascinerend. Het is een keerpunt in de Bataafse Republiek. De schepen kwamen niet meer. De vragen bij de mensen in den vreemde werden steeds pijnlijker: zal ik ooit nog thuis komen, en hoe dan?&#8217;
Jacob de Zoet moet er een corruptiezaak onderzoeken. En hij voelt zich aangetrokken tot Orito, een Japanse vroedvrouw.
Mitchell: &#8216;Ik wilde hem saai maken. Het is gemakkelijk om een personage te creëren dat rebels is. Brat Pitt of om het even welke Hollywoodheld is gemakkelijk neer te zetten. Hij kan de sympathie van het publiek opwekken omdat we houden van de underdog, het enfant terrible… Maar als een personage op zelfdestructieve wijze eerlijk is en vol piëteit, echt in God gelooft, is dat niet cool. Ik wilde hem traag de sympathie van de lezer laten winnen.&#8217;
Homo sapiens &#8216;Ik vraag me af of verbeelding geen darwiniaans voordeel is,&#8217; zegt hij. &#8216;Neem nu die scène uit de film 2001. A Space Odyssey. De aap beeldt zich iets in. Hij ziet een voorwerp naar beneden komen en denkt: dat kan ik gebruiken om mijn vijand te domineren. Als ik daarmee mijn vijand op zijn hoofd sla, sterft hij, en eindig ik als overwinnaar. De toekomst speelt zich af in zijn hersenpan. Het bewustzijn is geen lichtschakelaar met een aan-uitknop, maar een dimmerswitch. Wat een mens met zijn verbeelding allemaal kan: zijn toekomst in gradaties verduisteren of steeds helderder maken. Tussen het niets en de glorieuze homo sapiens zitten ontelbare gradaties van bewustzijnsniveaus. Men heeft het altijd maar over de verbeeldingskracht van de kunstenaar, maar niemand kan functioneren zonder verbeelding. Sterker nog: ieder mens definieert zichzelf door de manier waarop hij over de toekomst denkt.&#8217;
U bent opgegroeid met een spraakprobleem, u was net als de hoofdpersoon in uw roman Dertien een jongen die stotterde. Zijn verbeelding en taalrijkdom uw wapens geweest om te overleven?
&#8216;Mijn gestotter heeft me geleerd dat ik vooruit moest kunnen denken. Ik sprak met een soort autocue. Ik zag de zinnen al voor me voor ik ze moest uitspreken en woorden die begonnen met een voor mij onmogelijk snel uit te brengen letter, veranderde ik in een synoniem. Ik heb mezelf getraind in linguïstische verbeelding.&#8217;
U schrijft al uw ideeën op in uw notitieboekje. Netjes geordend, per thema, een inhoudsopgave van uw gedachten aan het begin&#8230;
&#8216;Het zijn ideeën voor verhalen. Als ik iets niet wil vergeten, schrijf ik het op. Ik wil er altijd naar terug kunnen gaan als dat nodig is. Als ik het niet orden, spendeer ik drie uur met het zoeken naar iets wat ik ooit heb opgetekend in verband met een roman die al in mijn hoofd zat. Neem de pagina&#8217;s die ik &#8216;De weduwe&#8217; noem, een werktitel. Die staan vol Franse woorden die ik overschrijf uit een biografie van Alan Clark, die nog onder de regering Thatcher gediend heeft. Ik gebruik ze om een welopgevoede, hoogopgeleide polyglot gestalte te geven. Woorden als epuisé, eminence noire… prachtige woorden. Ze liggen buiten mijn gewone taalpatroon. Maar ik vind het heerlijk om ze in de mond te leggen van een personage.&#8217;
U hebt iets met dagboeken. U leest ze veel en gebruikt ze soms als techniek in uw romans.
&#8216;De beste dagboekauteurs zoals Boswell of Alan Clark, zijn zich bijna komisch niet-bewust van hun grootste talent. Ze wilden altijd iets anders doen dan de functie die ze uiteindelijk in het maatschappelijke leven vervulden. Alan Clark wilde een groot politicus zijn. Boswell wilde in het leger. Als ze klagen over hun gefrustreerde ambitie, zijn ze op hun best. Mensen die hun dagboeken niet schrijven om zich een pauwenstaart aan te meten of om te hengelen naar onsterfelijkheid, zijn heerlijk om lezen. Het beste leesvoer zijn de dagboeken van mensen die niet beseffen dat hun dagboek na hun dood gepubliceerd zal worden, die dingen schrijven als: Bah, wat stonk die adem van Margaret Thatcher.&#8217;
Schrijft u zelf dagboeken?
&#8216;Mijn notitieboekjes en mijn romans zijn mijn dagboeken. En ik schrijf om de drie weken brieven aan mijn moeder. Ik correspondeer al meer dan twintig jaar met haar. Ik ben ermee begonnen rond mijn twintigste. &#8220;Moeder, wat wil je dit jaar voor Kerst?&#8221; vroeg ik als jonge snaak. &#8220;Ik wil geen geschenken, David,&#8221; zei ze. &#8220;Ik wil brieven.&#8221; Ik vond het een prachtidee. Ik geef haar iets wat ik niet met geld kan kopen. Ik geef haar mijn tijd en mijn woorden. En het is goed om een zekere schrijfstijl te onderhouden. Ik schrijf die brieven altijd met een vulpen, die ze me schonk toen ik dertig werd. Een zware pen, zo&#8217;n trage wandelaar over het papier. Het is een mooie discipline in het e-mailtijdperk om de lijnen uit de pen te zien komen. Het stelt je in staat om wat langer na te denken. Wie mailt, verandert voortdurend formuleringen, delete, cut… Er zit een neurotische kant aan e-mail tekst. E-mail is een gepolijst, opgepept product.&#8217;
Schrijft ze u terug?
&#8216;Altijd. Ik heb lange tijd van de ene plaats naar de andere gereisd. Ik heb in Japan gewoond. Nu woon ik in Ierland. Haar woorden vormen het beeld van het nest waartoe ik samen met mijn ouders en broer behoor.&#8217;
Vanwaar uw pleidooi voor meer bedachtzaamheid? Sommige mensen pleiten juist voor snelle daadkracht. Niet te veel denken: doen!
&#8216;Dat is een truc om de waarheid te verbergen. Het wil zeggen dat ze twijfelen. Ik zeg het zelf ook wel eens: &#8220;gewoon doen!&#8221;, maar dan tegen mensen die me komen vragen hoe ze een boek moeten schrijven. Je leert alleen maar schrijven door het te doen, niet door te denken dat je het gaat doen. Hoewel ik ook wel eens last heb van twijfel. Op zakelijk gebied of tijdens emotionele crises.&#8217;
Hoe bevecht u uw emotionele crises?
&#8216;Vrienden, donkere humor, schrijven… Schrijven is altijd goed. Ga weer aan het werk. Stop met je zielig te voelen. Besef dat wij behoren tot de gelukkigste vijf procent die op deze planeet leeft. Ga naar buiten voor een lange wandeling. Kijk naar met bakken geld geproduceerde Amerikaanse sciencefiction. Lees Tsjechov! Tsjechov werkt bij mij fantastisch als er een emotionele crisis aankomt. Hij is zo kalmerend, zo gezond. Hij is een dokter. Mijn dokter. En al zijn verhalen zijn een medicijn, maar het beste helpen nog &#8221;Het duel&#8221; en &#8221;De dame met het hondje&#8221;. Ik ben een verhalenverslaafde, een fictiebeest.&#8217;
Wat vindt u zo mooi aan &#8216;De dame met het hondje?&#8217;
&#8216;Een man ontmoet een vrouw, niet van zijn dromen, want het is geen droom, maar hij ontmoet de vrouw waar hij de rest van zijn leven mee wil doorbrengen. Maar hij is al getrouwd. En zij is al getrouwd. En het hele verhaal gaat over hun besluiteloosheid. Aan het eind van het verhaal weten ze dat ze hun huwelijkspartner moeten verlaten. Ze voelen de storm al aankomen, en de pijn en mijn God, al dat papierwerk… Net voordat het laatste stukje werkelijkheid wordt, eindigt het verhaal. Dat is zo goed. Het drama zit in de manier waarop de mist traag optrekt en de beslissing wordt genomen van: &#8220;Pijn, hier gaan we…&#8221; De pijn zelf is veel minder interessant.&#8217;
&#8216;Een intense, rusteloze nieuwsgierigheid triomfeerde over zijn twijfelachtigheid&#8217; staat in een verhaal. Ooit vergeleek u uw schrijfhonger met die van een serieversierder.
&#8216;Ik denk niet dat ik me ooit begaafd of speciaal vond. Misschien wat ongewoon door een buitengewone aandacht voor woorden en taal, maar dat probeerde ik vroeger te verbergen. Een mens bestaat uit een spectrum van dingen. Ik ben er een van introspectie, observatie. Ik sta aan de rustige kant van de persoonlijkheidsmodellen, de minst assertieve. Maar als het op schrijven aankomt, ben ik besluitvaardig, omnivoor, gulzig. Ik hoef er niet eens gedisciplineerd voor te zijn. Een alcoholist hoeft ook niet gedisciplineerd te zijn om zich ervan te verzekeren dat hij elke dag kan drinken.&#8217;
U schrijft voor ieder personage in uw boeken biografieën uit. Hoe?
&#8216;Als je een personage opbouwt, moet je een antwoord geformuleerd hebben op minimaal tien vragen: hoe denken ze over geld, hoe denken ze over de dood, hoe denken ze over de andere mensen in het boek, hoe denken ze over seks, hoe denken ze over werk, hoe denken ze over God. Hoe is hun relatie met hun geweten, hoe is hun relatie met hun verbeeldingskracht…&#8217;
Wat is uw relatie met seks?
&#8216;Hier speel ik de blozende, discrete Engelsman.&#8217;
Wat is uw relatie met God?
&#8216;We staan waarschijnlijk helemaal alleen. Ik geloof niet dat er iemand vanuit de hemel naar ons kijkt.&#8217;
Wie waren uw beste leraren in het leven?
&#8216;Het meeste leer je als je inziet dat er een mogelijkheid bestaat om overal leraren te vinden. Ik kan mijn vijanden als zeer goede leraren beschouwen. Je geliefden willen je beschermen. Soms houdt die liefde op en zijn mensen niet meer eerlijk. Ze exploiteren je fouten, je valse bescheidenheid en exploiteren de kennis die ze over je hebben om je te ridiculiseren. Ze duwen in het openbaar de etterwonden open. Mensen die niet van je houden zijn daarentegen op een brutale manier oprecht tegen je.&#8217;
Het tijdschrift Granta noemde u &#8216;een van de belangrijkste schrijvers van de nieuwe eeuw&#8217;. Time noemde u een van de meest invloedrijke mensen…
&#8216;Mijn vrouw lachte toen ze dat hoorde en zei: &#8220;Je bent zelfs niet het meest invloedrijke ding in dit huis. Dat is onze wasmachine.&#8221; Ik wil maar zeggen: als wij moeten kiezen tussen een kapotte wasmachine laten repareren of een zieke schrijver weer snel op de been helpen opdat hij weer aan het schrijven kan, dan kiezen we voor de wasmachine.&#8217;
David Mitchell, ‘De niet verhoorde gebeden van Jacob de Zoet’, vertaling Harm Damsma en Niek Miedema, Ailantus, 624 p., € 24,95
</div>

David Mitchell: ‘We staan waarschijnlijk helemaal alleen’

Interview Jan Fabre
Als het waar is dat de identiteit van een volwassen mens in grote mate bepaald is door zijn jeugdhelden, beoordeel dan kunstenaar Jan Fabre op het volgende. &#8216;Johan Cruijff is mijn grote held. Ik heb altijd een foto van hem in mijn portefeuille gehad. Tot twee jaar geleden, toen ik mijn portefeuille op de luchthaven in New York ben verloren.&#8217;
Fabre was tien jaar oud en keek al lang op naar Cruijff. &#8216;Ik speelde bij de Antwerpse voetbalclub. Omdat we dat jaar kampioen waren geworden, mochten we ballenjongen zijn tijdens de grote match België-Nederland in het Bosuilstadion. Ik, die een bal mocht gooien naar Cruijff, het is altijd een van de mooiste momenten van mijn leven geweest. Nog fierder was ik dat ik Cruijff in de catacomben van het stadion naar het toilet had zien gaan. Ik had God zien pissen!&#8217;
Later, in 1993, toen hij een befaamd kunstenaar was, kon Fabre zijn eisen stellen. Een voorstelling in Barcelona en een tentoonstelling in de Fundació Joan Miró, dat wilde hij wel, op één voorwaarde: dat hij Cruijff, die toen al in Spanje woonde, in levenden lijve mocht ontmoeten. &#8216;Cruijff had net een hartoperatie gehad. En toch is hij naar de persconferentie gekomen. Ik heb een handtekening van hem gekregen en een foto. En altijd dicht bij mij bewaard.&#8217;
Fabre had het gevoel dat hij eindelijk met iets kon uitpakken bij zijn vrienden. &#8216;Cruijff: zo&#8217;n mooie sportman. Zo&#8217;n inzicht. Als je op de radio een interview met hem hoorde, bloeide de wereld open. Hij kon met 5-0 verloren hebben, maar hij praatte er over alsof hij een schitterende overwinning had behaald. Passie en discipline voor het spel, bij hem zag ik hoe dat kon samengaan. Hij was altijd zo genereus en intens. Het zijn de middelmatigen, dat is in de kunstwereld ook zo, die smeken om aandacht en zich gedragen als een ster. Mensen die ergens echt bovenuit steken, zijn genereus.&#8217;
Verzet
Jan Fabre (1958) staat vanaf 6 juni centraal als kunstenaar in Zwolle. Er zal een tentoonstelling te zien zijn van tekeningen, zijn theaterwerk Trilogie van de schoonheid en beeldend werk Tafel voor de ridders van de wanhoop. Fotografen Robert Mapplethorpe, Helmut Newton en Carl De Keyzer werpen in hun werk een unieke blik op Fabres universum.
Het succes van het verzet, zo zou men de loopbaan van Fabre kunnen noemen. Fabre: &#8216;De held is altijd aanwezig in mijn kunstwerken. Het zijn tragische helden, want het zijn mensen. We leven in een slachtoffermaatschappij. Om zichzelf te goed te doen aan hun wanhoop kruipen mensen maar al te graag in een slachtofferrol. Ik hou van de mens die zich tegen de zelfgegraven goot verzet.&#8217;
Lef noemt hij een overlevingsmechanisme. Hij is nu ruim vijftig. &#8216;Ik heb altijd gehoopt dat mijn honger zou afnemen. Maar mijn ambitie is met de jaren alleen maar gegroeid, al heeft ze zich verlegd. Ze is niet meer zo gericht naar de buitenwereld. De honger is in mijn werk gekropen. Ik wil dieper graven. Terwijl ik vroeger de hemel bestormde, baan ik me nu een weg door de mijnschachten van het leven.&#8217;
Paprika, zout en pickles
&#8216;Sociaal ben ik al twintig jaar dood,&#8217; zegt hij. Al mijn tijd en mijn energie gaan naar mijn tekenen en schrijven. Ik leef om te creëren.&#8217;
Hij beschouwt zichzelf als een dienaar van de schoonheid. Het leven en zijn omgeving dienen mee te dienen. Hij is een nachtdier. Vaak trekt hij zich terug in zijn atelier in de Rotterdamstraat te Antwerpen. &#8216;Het lijkt er een slagveld, ik durf er niemand binnen te laten. Mijn tekeningen liggen over de grond verspreid. Het is alsof die plek mijn brein is waar ik in rondwandel.&#8217;
Het aantal mensen dat hij op zo&#8217;n nacht ziet, is welgeteld één: de winkelbediende van de nachtwinkel. En tegen hem zegt hij: &#8216;Drie soorten chips: paprika, zout en pickles, alstublieft.&#8217;
Even vaak is hij op pad met een theatergezelschap, of trekt hij van de ene tentoonstellingsplek in de wereld naar de andere. Japan, Italië, Nederland, vaak in twee weken tijd. En ook daar zijn er weer mensen met wie gepraat en gewerkt moet worden.
Bloed, sperma en tranen
Fabre heeft tekeningen gemaakt met zijn bloed, zijn sperma en zijn tranen. De tranen deelt hij op in drie categorieën: spirituele, emotionele en irritatietranen &#8216;die een mens in zijn ogen krijgt als hij een ui in stukken hakt&#8217;.
&#8216;In spirituele tranen zit het meeste zout,&#8217; zegt hij. &#8216;Ze laten op een tekenblad de diepste sporen na.&#8217; Dat hij zelf als keizer van de compromisloosheid ook bij anderen veel tranen heeft doen stromen, weet hij. &#8216;Ik ben loyaal geweest aan de schoonheid en daarom kan ik mezelf in de ogen blijven kijken. Ik heb zeker en vast andere mensen gekwetst. Als ik oprecht ben tegenover de schoonheid, hoef ik geen rekening te houden met sentimentaliteit. Het sentiment verzwakt de kunst.&#8217;
Huwelijk en anarchie
Fabre is wees geworden. Hij is nu een man zonder ouderliefde. Hij groeide op in een volkswijk in Antwerpen en bleef altijd dicht bij zijn ouders staan. Ze hielpen hem met het inkleuren met blauwe BIC-balpen van zijn &#8216;blauwe tekeningen&#8217;. Zijn moeder, ook een nachtdier, belde hem &#8216;s nachts vaak op.
Eerst stierf zijn vader, daarna zijn moeder, aan longkanker. Fabre: &#8216;Ze was boos op mijn vader omdat hij haar verlaten had. Mijn ouders hebben me enorm geïnspireerd. Mijn vader had een grote liefde voor het beeld, mijn moeder voor het woord. Ze luisterde naar Jacques Brel, ze las Rimbaud en Baudelaire. Hun huwelijk was een huwelijk van anarchie. Prachtig vuurwerk, die twee. Altijd discussies, vaak over intellectuele zaken. Dat gevecht hield hen samen. Ze konden geestelijk niet zonder elkaar. Ze hadden elkaars brein nodig.&#8217;
Zijn vader stierf aan een hartaanval op de dag van de tsunami, december 2004. Fabre verbleef toen op de plek waar duizenden doden vielen. &#8216;Maar ik zat in een luxe hotel, in een inkeping op het eiland. Ons strand bleef gespaard van het massagraf. We zagen alleen dat de golven wel erg hoog werden. Het hotelpersoneel deed alsof er niets aan de hand was. Pas &#8216;s avonds laat kwam ik via het televisiejournaal te weten wat er zich vlak bij mij had afgespeeld.&#8217;
Hij heeft nooit een mobiele telefoon gehad. Hij was die dag onbereikbaar. &#8216;Mijn vader heeft die avond een hartaanval gekregen. Hij dacht dat ik in het massagraf lag.&#8217;
Toen Fabre weer in België aankwam, lag zijn vader al opgebaard. En zo keek de zoon toen naar zijn dode vader: &#8216;De ziel was weg. Door mijn hoofd speelde onmiddellijk de gedachte: zijn lichaam is een object geworden. Ik kan mijn vader bij wijze van spreken zo exposeren.&#8217;
De dood van zijn moeder maakte hij anders mee. &#8216;Ze had longkanker. Ik ben vier weken bij haar bed in het hospitaal blijven zitten. Daar kwam haar woede op mijn vader weer naar boven: waarom kon hij nu niet rustig blijven toen hij dacht dat jij in die tsunami zat? Waarom heeft hij me verlaten?&#8217;
Het laatste wat hij en zijn moeder gedaan hebben, is samen een sigaret roken. Zij in het ziekbed, de zoon ernaast. &#8216;Ze zag eruit als Al Capone. Het dekbed van het bed hoog opgetrokken, een sigaret in haar mond. En terwijl we samen de rook wegbliezen, heb ik haar gezegd: bedankt ma. Ik heb haar gekust op haar voorhoofd. Ze kon zelf niets meer zeggen. Een paar uur later heeft ze haar bewustzijn verloren. Ik hoorde hoe ze langzaam stikte.&#8217;
Broer
Lichamelijkheid en metamorfose, hij noemt het zijn grote thema&#8217;s. Hij heeft lang met een dode broer geleefd. &#8216;Ik heb een oudere broer. De eerste zoon van mijn ouders. Ik ken hem alleen maar van de foto die rechts naast de trap in mijn ouderlijke woning hing. Hij is als kind gestorven aan de bof. Iedere bezoeker dacht dat ik het was die op die foto stond. Elke keer moest de verwarring recht gezet worden.&#8217;
Voor het beeld De man die de wolken meet, liet Fabre met een computerprogramma de kinderfoto van zijn broer verouderen. &#8216;Hij leek als twee druppels water op mij.&#8217;
Misschien zit er in elk werk wel een soort zelfportret, zegt hij. &#8216;Ik pel voortdurend mijn maskers af. En altijd komt er een ander soort &#8220;ik&#8221; te voorschijn.&#8217; En wat er dan als laatste achter al die maskers van hem zit? &#8216;Weerloosheid. Of misschien is een mens als een ui. Je pelt en je pelt en uiteindelijk zit er niets achter. We monden allemaal uit in de dood.&#8217;
Op de vuist
Vechten zal hij. Wil hij, hoe weerloos ook. &#8216;Mijn vader, een straatkind, was een goed vechter. Hij ging op zijn vierenzeventigste nog op de vuist. Ik doe aan kendo. Het maakt me nederig dat een tachtigjarige Japanse kendo-strijder me kan vloeren.&#8217; Hij, die het leven altijd heeft willen vieren, heeft nooit het jong-zijn aanbeden. &#8216;Als kind deed ik niets liever dan met mijn grootmoeder praten. Ik kwam vaak bij haar over de vloer. Het was een oud mens dat nog op de tafels van het volkscafé Tigra durfde te dansen. Dat heb ik haar vaak zien doen als ik het café passeerde. Ze kon het leven vieren als geen ander. Ik heb dat waarschijnlijk van haar geërfd.&#8217;
Hij herinnert zich een blije gedachte die hij had toen hij als jongen vanuit het raam naar beneden keek. &#8216;Wat een vreemde hond loopt er nu over de stoep, dacht ik. Het was mijn bomma in haar bontjas die van dronkenschap op handen en knieën naar huis moest kruipen.&#8217;
Jan Fabre in Zwolle
Museum De Fundatie, 6 juni-29 augustus, De geleende tijd / Le temps emprunté Theatertekeningen van Jan Fabre in combinatie met foto&#8217;s van gerenommeerde fotografen, genomen tijdens repetities en voorstellingen van Fabres theater-, opera- en dansproducties; www.museumdefundatie.nl
Odeon, 18 &#038; 19, 22 &#038; 23, 25 &#038; 26 juni, De trilogie van de schoonheid
Drie theaterstukken die vertolkt worden door rasacteur Dirk Roofthooft, die in zijn samenwerking met Fabre een huzarenstuk levert; www.odeondespiegel.nl
Stedelijk Museum, 18 t/m 26 juni, Readings
In de tuin van het Stedelijk Museum lezen bekende Nederlandse acteurs op de dagen van de trilogie teksten voor uit hun favoriete werk van Fabre.
ArtEZ Hogeschool voor de Kunsten, 16 t/m 27 juni, Fabre in de binnenstad
Geïnspireerd door de teksten van de Trilogie van de schoonheid maken ArtEZ-studenten 21 nieuwe beeldende werken, zeven beelden per monoloog.
dAcapo ArtEZ, 18 juni, Jan Fabres schoonheid &#8211; Een ontmoeting met Jan Fabre, kunstenaars en theoretici
Op 18 juni vindt in theater Odeon een ontmoeting plaats tussen Jan Fabre en de kunstenaars Ben Benaouisse, Lisbeth Gruwez en Hans van Houwelingen.
Fraterhuis, 18 t/m 26 juni, Jan Fabre programma
Het Fraterhuis vertoont een selectie van het filmwerk van Fabre;
www.janfabrezwolle.nl

‘De honger is in mijn werk gekropen’; CULTUURSTAD ZWOLLE

Interview David Mitchell
&#8216;Verbeelding,&#8217; schrijft David Mitchell in zijn notitieboekje: &#8216;Iedereen heeft het, maar ik heb er mijn dagtaak van gemaakt.&#8217;
Hij zit aan een grote tafel in de benedenverdieping van zijn uitgeverij in Amsterdam. Door het raam ziet hij benen voorbijkomen: meisjesbenen, benen in geplooide broekspijpen, behaarde kuiten, ballerinabenen&#8230;
Er vloeit zwarte inkt uit zijn pen. Hij schrijft op: &#8216;Het is een kwestie van tijd, een mogelijkheid om het verleden, het heden en de toekomst in ons hoofd samen te binden.&#8217;
Zo bereidt hij dus een lezing voor. Hij tekent invallen op: &#8216;Verbeelding en originaliteit is het vermogen te kunnen herschikken. Neem de uitdrukking een hart als ijs, dat is een bestoft cliché. Een hart als plutonium, dat klinkt veel frisser.&#8217;
Vuurwerkramp
De Britse auteur David Mitchell (1969) was een paar dagen in Nederland. Hij bezocht er in Enschede de première van de opera Wake, geschreven als herdenking aan de vuurwerkramp tien jaar geleden. Mitchell schreef het libretto, Klaas de Vries de muziek.
In Amsterdam presenteerde Mitchell zijn nieuwe roman De niet verhoorde gebeden van Jacob de Zoet. De schrijver, die zowel met DroomNummerNegen als Wolkenatlas genomineerd werd voor de Booker Prize, is een meester in het verweven van verschillende verhalen die zich afspelen op verschillende plaatsen en in verschillende tijden. Zijn nieuwe roman heeft een Nederlandse achtergrond en een Japans kader. Mitchell woonde zelf een paar jaar in Hiroshima.
&#8216;Ik volgde een vrouw,&#8217; zegt hij. Tot hij met vrouw en kind naar Ierland verhuisde. &#8216;Voor de rust van onze dochter. Mijn vrouw heeft mij een prachtig geschenk gegeven: haar leven met mij te willen leiden in het Westen.&#8217;
Tussen dagtaak en passie
Een mens, geprangd tussen Oost en West, tussen dagtaak en passie, tussen bedrog en vertrouwen. De jonge godvrezende griffier Jacob de Zoet &#8211; een Zeeuw &#8211; vertrekt eind 1799 naar de handelspost van de Verenigde Oost-Indische Compagnie in Deshima, een klein eiland voor de kust van Nagasaki. Van midden zeventiende tot midden negentiende eeuw waren de Nederlanders er als enige westerlingen het doorgeefluik tussen Japan en de rest van de wereld.
Mitchell: &#8216;Die periode rond 1800 is fascinerend. Het is een keerpunt in de Bataafse Republiek. De schepen kwamen niet meer. De vragen bij de mensen in den vreemde werden steeds pijnlijker: zal ik ooit nog thuis komen, en hoe dan?&#8217;
Jacob de Zoet moet er een corruptiezaak onderzoeken. En hij voelt zich aangetrokken tot Orito, een Japanse vroedvrouw.
Mitchell: &#8216;Ik wilde hem saai maken. Het is gemakkelijk om een personage te creëren dat rebels is. Brat Pitt of om het even welke Hollywoodheld is gemakkelijk neer te zetten. Hij kan de sympathie van het publiek opwekken omdat we houden van de underdog, het enfant terrible… Maar als een personage op zelfdestructieve wijze eerlijk is en vol piëteit, echt in God gelooft, is dat niet cool. Ik wilde hem traag de sympathie van de lezer laten winnen.&#8217;
Homo sapiens
&#8216;Ik vraag me af of verbeelding geen darwiniaans voordeel is,&#8217; zegt hij. &#8216;Neem nu die scène uit de film 2001. A Space Odyssey. De aap beeldt zich iets in. Hij ziet een voorwerp naar beneden komen en denkt: dat kan ik gebruiken om mijn vijand te domineren. Als ik daarmee mijn vijand op zijn hoofd sla, sterft hij, en eindig ik als overwinnaar. De toekomst speelt zich af in zijn hersenpan. Het bewustzijn is geen lichtschakelaar met een aan-uitknop, maar een dimmerswitch. Wat een mens met zijn verbeelding allemaal kan: zijn toekomst in gradaties verduisteren of steeds helderder maken. Tussen het niets en de glorieuze homo sapiens zitten ontelbare gradaties van bewustzijnsniveaus. Men heeft het altijd maar over de verbeeldingskracht van de kunstenaar, maar niemand kan functioneren zonder verbeelding. Sterker nog: ieder mens definieert zichzelf door de manier waarop hij over de toekomst denkt.&#8217;
U bent opgegroeid met een spraakprobleem, u was net als de hoofdpersoon in uw roman Dertien een jongen die stotterde. Zijn verbeelding en taalrijkdom uw wapens geweest om te overleven?
&#8216;Mijn gestotter heeft me geleerd dat ik vooruit moest kunnen denken. Ik sprak met een soort autocue. Ik zag de zinnen al voor me voor ik ze moest uitspreken en woorden die begonnen met een voor mij onmogelijk snel uit te brengen letter, veranderde ik in een synoniem. Ik heb mezelf getraind in linguïstische verbeelding.&#8217;
U schrijft al uw ideeën op in uw notitieboekje. Netjes geordend, per thema, een inhoudsopgave van uw gedachten aan het begin&#8230;
&#8216;Het zijn ideeën voor verhalen. Als ik iets niet wil vergeten, schrijf ik het op. Ik wil er altijd naar terug kunnen gaan als dat nodig is. Als ik het niet orden, spendeer ik drie uur met het zoeken naar iets wat ik ooit heb opgetekend in verband met een roman die al in mijn hoofd zat. Neem de pagina&#8217;s die ik &#8216;De weduwe&#8217; noem, een werktitel. Die staan vol Franse woorden die ik overschrijf uit een biografie van Alan Clark, die nog onder de regering Thatcher gediend heeft. Ik gebruik ze om een welopgevoede, hoogopgeleide polyglot gestalte te geven. Woorden als epuisé, eminence noire… prachtige woorden. Ze liggen buiten mijn gewone taalpatroon. Maar ik vind het heerlijk om ze in de mond te leggen van een personage.&#8217;
U hebt iets met dagboeken. U leest ze veel en gebruikt ze soms als techniek in uw romans.
&#8216;De beste dagboekauteurs zoals Boswell of Alan Clark, zijn zich bijna komisch niet-bewust van hun grootste talent. Ze wilden altijd iets anders doen dan de functie die ze uiteindelijk in het maatschappelijke leven vervulden. Alan Clark wilde een groot politicus zijn. Boswell wilde in het leger. Als ze klagen over hun gefrustreerde ambitie, zijn ze op hun best. Mensen die hun dagboeken niet schrijven om zich een pauwenstaart aan te meten of om te hengelen naar onsterfelijkheid, zijn heerlijk om lezen. Het beste leesvoer zijn de dagboeken van mensen die niet beseffen dat hun dagboek na hun dood gepubliceerd zal worden, die dingen schrijven als: Bah, wat stonk die adem van Margaret Thatcher.&#8217;
Schrijft u zelf dagboeken?
&#8216;Mijn notitieboekjes en mijn romans zijn mijn dagboeken. En ik schrijf om de drie weken brieven aan mijn moeder. Ik correspondeer al meer dan twintig jaar met haar. Ik ben ermee begonnen rond mijn twintigste. &#8220;Moeder, wat wil je dit jaar voor Kerst?&#8221; vroeg ik als jonge snaak. &#8220;Ik wil geen geschenken, David,&#8221; zei ze. &#8220;Ik wil brieven.&#8221; Ik vond het een prachtidee. Ik geef haar iets wat ik niet met geld kan kopen. Ik geef haar mijn tijd en mijn woorden. En het is goed om een zekere schrijfstijl te onderhouden. Ik schrijf die brieven altijd met een vulpen, die ze me schonk toen ik dertig werd. Een zware pen, zo&#8217;n trage wandelaar over het papier. Het is een mooie discipline in het e-mailtijdperk om de lijnen uit de pen te zien komen. Het stelt je in staat om wat langer na te denken. Wie mailt, verandert voortdurend formuleringen, delete, cut… Er zit een neurotische kant aan e-mail tekst. E-mail is een gepolijst, opgepept product.&#8217;
Schrijft ze u terug?
&#8216;Altijd. Ik heb lange tijd van de ene plaats naar de andere gereisd. Ik heb in Japan gewoond. Nu woon ik in Ierland. Haar woorden vormen het beeld van het nest waartoe ik samen met mijn ouders en broer behoor.&#8217;
Vanwaar uw pleidooi voor meer bedachtzaamheid? Sommige mensen pleiten juist voor snelle daadkracht. Niet te veel denken: doen!
&#8216;Dat is een truc om de waarheid te verbergen. Het wil zeggen dat ze twijfelen. Ik zeg het zelf ook wel eens: &#8220;gewoon doen!&#8221;, maar dan tegen mensen die me komen vragen hoe ze een boek moeten schrijven. Je leert alleen maar schrijven door het te doen, niet door te denken dat je het gaat doen. Hoewel ik ook wel eens last heb van twijfel. Op zakelijk gebied of tijdens emotionele crises.&#8217;
Hoe bevecht u uw emotionele crises?
&#8216;Vrienden, donkere humor, schrijven… Schrijven is altijd goed. Ga weer aan het werk. Stop met je zielig te voelen. Besef dat wij behoren tot de gelukkigste vijf procent die op deze planeet leeft. Ga naar buiten voor een lange wandeling. Kijk naar met bakken geld geproduceerde Amerikaanse sciencefiction. Lees Tsjechov! Tsjechov werkt bij mij fantastisch als er een emotionele crisis aankomt. Hij is zo kalmerend, zo gezond. Hij is een dokter. Mijn dokter. En al zijn verhalen zijn een medicijn, maar het beste helpen nog &#8221;Het duel&#8221; en &#8221;De dame met het hondje&#8221;. Ik ben een verhalenverslaafde, een fictiebeest.&#8217;
Wat vindt u zo mooi aan &#8216;De dame met het hondje?&#8217;
&#8216;Een man ontmoet een vrouw, niet van zijn dromen, want het is geen droom, maar hij ontmoet de vrouw waar hij de rest van zijn leven mee wil doorbrengen. Maar hij is al getrouwd. En zij is al getrouwd. En het hele verhaal gaat over hun besluiteloosheid. Aan het eind van het verhaal weten ze dat ze hun huwelijkspartner moeten verlaten. Ze voelen de storm al aankomen, en de pijn en mijn God, al dat papierwerk… Net voordat het laatste stukje werkelijkheid wordt, eindigt het verhaal. Dat is zo goed.
Het drama zit in de manier waarop de mist traag optrekt en de beslissing wordt genomen van: &#8220;Pijn, hier gaan we…&#8221; De pijn zelf is veel minder interessant.&#8217;
 &#8216;Een intense, rusteloze nieuwsgierigheid triomfeerde over zijn twijfelachtigheid&#8217; staat in een verhaal. Ooit vergeleek u uw schrijfhonger met die van een serieversierder.
&#8216;Ik denk niet dat ik me ooit begaafd of speciaal vond. Misschien wat ongewoon door een buitengewone aandacht voor woorden en taal, maar dat probeerde ik vroeger te verbergen. Een mens bestaat uit een spectrum van dingen. Ik ben er een van introspectie, observatie. Ik sta aan de rustige kant van de persoonlijkheidsmodellen, de minst assertieve. Maar als het op schrijven aankomt, ben ik besluitvaardig, omnivoor, gulzig. Ik hoef er niet eens gedisciplineerd voor te zijn. Een alcoholist hoeft ook niet gedisciplineerd te zijn om zich ervan te verzekeren dat hij elke dag kan drinken.&#8217;
U schrijft voor ieder personage in uw boeken biografieën uit. Hoe?
&#8216;Als je een personage opbouwt, moet je een antwoord geformuleerd hebben op minimaal tien vragen: hoe denken ze over geld, hoe denken ze over de dood, hoe denken ze over de andere mensen in het boek, hoe denken ze over seks, hoe denken ze over werk, hoe denken ze over God. Hoe is hun relatie met hun geweten, hoe is hun relatie met hun verbeeldingskracht…&#8217;
Wat is uw relatie met seks?
&#8216;Hier speel ik de blozende, discrete Engelsman.&#8217;
Wat is uw relatie met God?
&#8216;We staan waarschijnlijk helemaal alleen. Ik geloof niet dat er iemand vanuit de hemel naar ons kijkt.&#8217;
Wie waren uw beste leraren in het leven?
&#8216;Het meeste leer je als je inziet dat er een mogelijkheid bestaat om overal leraren te vinden. Ik kan mijn vijanden als zeer goede leraren beschouwen. Je geliefden willen je beschermen. Soms houdt die liefde op en zijn mensen niet meer eerlijk. Ze exploiteren je fouten, je valse bescheidenheid en exploiteren de kennis die ze over je hebben om je te ridiculiseren. Ze duwen in het openbaar de etterwonden open. Mensen die niet van je houden zijn daarentegen op een brutale manier oprecht tegen je.&#8217;
Het tijdschrift Granta noemde u &#8216;een van de belangrijkste schrijvers van de nieuwe eeuw&#8217;. Time noemde u een van de meest invloedrijke mensen…
&#8216;Mijn vrouw lachte toen ze dat hoorde en zei: &#8220;Je bent zelfs niet het meest invloedrijke ding in dit huis. Dat is onze wasmachine.&#8221; Ik wil maar zeggen: als wij moeten kiezen tussen een kapotte wasmachine laten repareren of een zieke schrijver weer snel op de been helpen opdat hij weer aan het schrijven kan, dan kiezen we voor de wasmachine.&#8217;
David Mitchell, ‘De niet verhoorde gebeden van Jacob de Zoet’, vertaling Harm Damsma en Niek Miedema, Ailantus, 624 p., € 24,95
Zie de aanbieding op pagina 2 van deze VN

‘We staan waarschijnlijk helemaal alleen’

Buitenland
Voor een buitenstaander, zelfs in het nabije Nederland, mag de Belgische crisis ondoorgrondelijk of cabaretesk lijken, volgens Geert Buelens gaat het uiteindelijk om een weeffout in het bestel waardoor taalgroepen aangemoedigd worden elkaar de rug toe te keren. &#8216;We zitten al jaren in een negatieve spiraal, die in de hand wordt gewerkt door het kiessysteem. Vlamingen en Walen kunnen op elkaar schelden en op elkaars kop zitten zoveel ze willen. Ze worden er electoraal niet voor afgestraft. Het kost geen enkele politicus stemmen als hij in het publieke debat met modder naar &#8220;de ander&#8221; gooit. Omgekeerd worden positieve initiatieven over de taalgrens heen ook nooit beloond.&#8217;
Buelens is een Belgische schrijver en essayist en hoogleraar Moderne Nederlandse Letterkunde aan de Universiteit Utrecht. Hij is een van de samenstellers van de bundel essays Waar België voor staat (2007) waarin intellectuelen proberen een uitweg te schetsen.
Vorige week donderdag reed premier Leterme voor de vijfde keer in drie jaar tijd naar het koninklijk paleis van koning Albert om het ontslag van zijn regering aan te bieden. Struikelblok was het omstreden kiesdistrict Brussel-Halle-Vilvoorde, dat zich uitstrekt over twee taalgebieden. Brussel is tweetalig, Halle-Vilvoorde is officieel Vlaams, maar er wonen ook veel Franstaligen. Nu kunnen Franstalige politici uit Brussel stemmen ronselen in dat &#8216;Vlaamse gebied&#8217;. Maar Vlaamse politici kunnen dat niet in Waals gebied. Het Grondwettelijk Hof heeft in 2003 uitgesproken dat dat discriminatie is. Dat moet dus worden opgelost. En over de oplossing wordt al jaren gebakkeleid.
Vorige week zegde de Vlaamse liberale regeringspartij Open VLD haar vertrouwen in de regering op. De koning hield het ontslag van de regering nog in beraad. De Franstalige politicus Didier Reynders werd als verkenner op pad gestuurd. De meeste partijen zeggen nog een poging te willen ondernemen om tot een akkoord te komen.
Geert Buelens noemt de toestand &#8216;buitengewoon ernstig. &#8216;We kunnen er alleen maar uit geraken als het vertrouwen tussen personen, partijen en publieke opinie toeneemt,&#8217; zegt hij. Natuurlijk draait het al lang niet meer om BHV. Buelens: &#8216;BHV is een grote symbolische kwestie geworden, waar men sowieso uit moet komen. Dat kan ook, mits vijf minuten echte politieke moed.&#8217; Leterme deed die uitspraak tijdens een verkiezingsdebat in 2007, toen hij nog minister-president was van de Vlaamse regering. Maar sinds hij op federaal niveau de scepter zwaait, is de moed hem in de schoenen gezonken.
Buelens: &#8216;De politieke moed moet van iedereen tegelijkertijd komen. Het is alsof je nu tegen kleine kinderen moet zeggen: eet die spruitjes nou maar op.&#8217;
Het politieke klimaat is verziekt, zoveel is duidelijk. De spruitjes gaan maar niet door de strot. &#8216;Op politiek niveau worden nu dovemansgesprekken gevoerd.&#8217;
Door het niet samenvallen van de federale en de regionale verkiezingen, verkeren de Belgen in een permanente verkiezingskoorts, meent Buelens. En koortsige politici op zoek naar stemmen zijn sterk in woorden, maar niet altijd even daadkrachtig.
Buelens pleit met anderen voor de oprichting van een federale kieskring. Nu worden Kamerleden volgens provinciale kieskringen verkozen, alleen BHV valt niet samen met een provincie. In het voorstel zouden vijftien van de honderdvijftig Kamerzetels rechtstreeks via nationale kieslijsten worden verkozen. Die Kamerleden zullen dan de enige zijn die door beide taalgroepen worden verkozen. Buelens: &#8216;Als je aan beide kanten van de taalgrens stemmen kan winnen, moet je wel luisteren naar de anderen en ben je verplicht met elkaar in debat te gaan.&#8217; Want volgens Buelens leidt het vileine mechanisme er nu toe dat beide taalgroepen niet meer in elkaar geïnteresseerd zijn.
Het land splitsen, zoals sommigen voorstellen, vindt Buelens irreëel. &#8216;Dan moeten we het weer eens worden met de Franstaligen hoe we Brussel moeten splitsen. Het is een spijtige zaak, in een geglobaliseerde wereld zou ons land een voorbeeldfunctie kunnen hebben. België is altijd een laboratorium geweest waarin kon worden onderzocht hoe een samenleving met zoveel verschillen op een niet gewelddadige manier kan blijven bestaan.&#8217;
Buelens verwacht geen wonderen. Er is nu een nieuwe generatie politici aan het werk die hun anderstalige landgenoten nauwelijks kennen of respecteren. Niet alleen op politiek terrein, ook op andere terreinen zouden Vlamingen en Walen veel meer moeten samenwerken volgens hem. &#8216;Zolang je de ander niet kent, leidt dat tot een vorm van structurele apartheid.&#8217;

Politici, eet je spruitjes!

Een zuster van ons gaat vertrekken

Popcultuur / Romantische monsters
Ik zag het aan zijn rug. Hoe zijn wervels over haar bovenlichaam bogen. Als een vraagteken. Zou hij een zegen zijn voor haar welbevinden? Het antwoord was zeer zeker: &#8216;neen&#8217;.
Zij keek hem glazig aan &#8211; nu, ja ook niet moeilijk met haar hazelnootbruin gekleurde wegwerplenzen &#8211; maar toch. De plotselinge poreusheid in haar blik zal ook wel een beetje zijn verdienste geweest zijn. En tja, welk visioen een vrouw in haar armen sluit als ze een man kust, weet ze nooit.
Maar deze was wel van een heel speciale soort, dat zag ik zo.
&#8216;Ik ben gevaarlijk, Bella, begrijp dat alsjeblieft,&#8217; zei hij.
Hij begeerde haar en was tegelijk bang dat hij snel haar bloed zou willen drinken. Letterlijk in dit geval. Hij was een vampier. Eentje die al sinds 1908 niet ouder werd dan zeventien.
Voor mij begonnen vrouwen te schuifelen op hun stoel. Ze gingen dichter bij hun man van vlees en bloed zitten. Die mannen hielden hun rug heel recht en lachten hun vrouwen uit. Sommigen boden hen een zakdoek aan.
Mormonenmoeder
Ik zat in de filmzaal. Ik was terechtgekomen in de jungle die de volwassenen van mijn soort &#8216;romantiek&#8217; noemen en die bij mijn dochter van dertien nog &#8216;liefde&#8217; heet. Zij had mij hier mee naartoe genomen. Het was vorig jaar, nog ten tijde van de manie rond de Twilight-boeken. Het voelde als een safari in eigen land, vrouwenland. En nog altijd.
Na de film, New Moon geheten, de verfilming van het tweede boek uit de Twilight-serie, moesten veel meisjes, ook die van twintig, dertig en veertig jaar, met rode en gezwollen ogen naar buiten. Het licht in de filmzaal was te snel aangegaan.
Zo begon mijn lange tropentocht, langs broeierige puberliteratuur, langs boekenrekken vol &#8216;paranormale romantiek&#8217;, langs websites van volwassen vrouwen die gek bleken te zijn op de vier dikke boeken van de Twilight Saga, geschreven door de mormonenmoeder Stephenie Meyer, en op de acteur die de zeventienjarige vampier in de verfilming ervan speelt: Robert Pattinson.
Met kerst las ik boeken over de duivel. In de sectie &#8216;paranormale romantiek&#8217; &#8211; die mij eerder totaal onbekend was maar werd aangeprezen in het licht van &#8216;Twilight voor volwassenen&#8217; &#8211; ontdekte ik cultschrijfster Kerri Arthur. Goed om de avonden mee door te komen. Ik las hoe vampier Michael Kelly zijn vampirisme onder controle trachtte te houden en wat dat bij een man en vrouwen teweegbrengt. Het was eens iets anders dan de romantiek tussen artsen en verplegend personeel, een genre van &#8216;vrouwelijk escapisme&#8217; waar ik trouwens ook altijd met verbijstering naar heb gekeken.
Zusterschap
Maar eerst was er dus Twilight, een serie boeken voor pubermeisjes. Vol romantische hunkering met een vreemd randje. Ik citeer: &#8216;&#8221;Bella,&#8221; prevelde Edward met een vertrokken gezicht, toen hij de zorgen in het mijne zag. &#8220;We hebben geen haast. Ik zal je beschermen. Je kunt alle tijd nemen die je nodig hebt.&#8221;
Ik kan juist niet wachten, fluisterde ik met een flauwe glimlach. In een poging er een grapje van te maken. &#8220;Ik wil ook een monster worden.&#8221;
Zijn tanden klapten op elkaar voordat hij antwoord gaf.&#8217;
Om het verhaal samen te vatten: Twilight wordt aangekondigd als een sage over een &#8216;levensgevaarlijke liefde&#8217;. Hoofdpersoon is het tienermeisje Bella Swan. Ze komt in een klein dorpje bij haar gescheiden vader wonen. Op school ontmoet ze Edward Cullen, een enigmatische jongen die blinkend bleek ziet. Hij kan horen wat anderen denken en beschikt net zoals zijn familieleden over buitengewone krachten. Naast Edward is er Jacob in haar leven, een jongen die dan weer een weerwolf blijkt te zijn en die met haar aan motoren sleutelt, zo&#8217;n type van de &#8216;eeuwige kameraad&#8217;.
In Amerika verzinnen volwassen vrouwen erotische scènes met de vampier. Er zijn &#8216;Twilight mums&#8217; en er zijn &#8216;Twilight adults&#8217;. In Nederland blijkt het zusterschap van de twi&#8217;s te bestaan, sinds in de herfst van 2009 ene Tamara en ene Josie een website oprichtten: &#8216;The Dutch Twilight Sisterhood&#8217;. Ze schrijven: &#8216;Dit is een hyves, speciaal voor al die volwassen vrouwen, die na het lezen van de Twilight-boeken en/of de Twilight-film niets anders meer doen dan denken aan Twilight, kijken naar Twilight, het opnieuw lezen van de boeken, internetten op zoek naar Twi info, dromen over je favoriete Cullen, … Teenage fans verdienen ons respect, maar het lijkt wel of ze een andere taal spreken, dus dit is alleen voor de &#8220;oudere&#8221; twi fans. Schaam je niet langer voor je geheime liefde voor Edward Cullen dan wel Robert Pattinson. JE BENT NIET ALLEEN!&#8221;
De adverteerders op The Dutch Twilight Sisterhood-site bieden niet alleen Twilight-artikelen aan zoals bedrukte T -shirts en sieraden. Ze leren ook &#8216;hoe je angst om kan zetten in ambitie&#8217; en &#8216;nu tot 19 kilogram afslanken&#8217;. Er zijn vele soorten purgeermiddelen in het leven.
Ninjazwaard
&#8216;Iedereen is het erover eens dat een zombie die hersenen bezit, behoefte heeft aan meer hersenen.&#8217; Ik kijk naar de cover die op mijn hoofdkussen ligt, met daarop een vrouw met een halfverrot gezicht en een jurk vol bloedspatten. Het is het omslag van het onlangs in het Nederlands vertaalde Pride en Prejudice en Zombies. En met die fascinerende zin opent het boek.
Zo lig ik dus al maanden in bed omringd met alle uitwassen van een obsessie. Bij lotgenoten heet het de PP-rage.
Er zijn van die mannen die loodzware gevoelens scheppen en van die vrouwen die hoge vluchten nemen als het over harstocht gaat. Fitzwilliam Darcy en Elizabeth Bennet, de hoofdpersonen uit Pride &#038; Prejudice van de negentiende-eeuwse schrijfster Jane Austen, bijvoorbeeld. Pride en Prejudice doet het begin eenentwintigste eeuw goed in de hele vampier- en monsterrage. Een blik op mijn nachtkastje zegt al genoeg: Vampire Darcy&#8217;s Desire: A Pride and Prejudice Adaptation van Regina Jeffers. Mr Darcy, Vampyre van Amanda Grange. Bargain with the Devil: A Spicy Retelling of Pride and Prejudice van Enid Wilson. Jane Bites Back: a novel van Michael Thomas Ford. In dat laatste boek wordt Jane Austen zelf een vampier. Het valt te begrijpen. Want de laatste grote successen van de herwerkingen van haar romans zijn vrij exuberant, met reuze-inktvissen in Sense and Sensibility and Sea Monsters (van Ben H. Winters) en zombies in Pride and Prejudice and Zombies &#8211; PPZ, voor de fans.
In de VS zijn er van PPZ meer dan een miljoen exemplaren verkocht en de verfilming is al aangekondigd. Jane Austen staat op de cover als co-auteur, samen met Seth Grahame-Smith. Die publiceerde voordien onder meer een non-fictieboek over porno en een zelfhulpboek om situaties uit horrorfilms te overleven. In PPZ herschreef hij Pride and Prejudice met ingelaste scènes vol zwaardgevechten en moordlustige zombies, én met tekeningen oude stijl. Elizabeth Bennet moet er met haar ninjazwaard de tot leven gekomen doden overwinnen, en met haar ziel de afstandelijkheid en arrogantie van Mister Darcy. Dat laatste blijkt het moeilijkst.
Verdoemde liefde
&#8216;Als al het andere zou vergaan en hij bleef over, dan zou ik verder kunnen leven; en als al het andere zou overblijven en hij werd vernietigd, dan zou de wereld een volslagen vreemde worden.&#8217; Ik keek er vreemd van op, hoe mijn tienerdochter enkele weken geleden thuis aan tafel plots Emily Brontë uit haar hoofd kon citeren.
&#8216;Zegt Cathy uit Wuthering Heights,&#8217; zei ze. &#8216;Bella verklaart zo haar liefde.&#8217;
Mijn dochter was dankzij de leeswoede van Bella, haar vriendin uit Twilight, gretig aan Woeste hoogten begonnen. Volgens de Franse uitgever van Le Livre de Poche, ging de verkoop van Wuthering Heights vorig jaar met vijftig procent omhoog. In de Franse boekenketen Fnac lag het boek aangeprijsd als &#8216;de favoriete literatuur van Bella uit Twilight&#8217;. Een meesterzet. Ook de filmwereld ziet nu weer geld in de Brontës en de &#8216;gothische neo-romantiek&#8217;, mits met aanpassingen voor een jonger publiek. Zelfs Jane Eyre van Charlotte Brontë zal opnieuw verfilmd worden, met Mia Wasikowska, de actrice uit Alice in Wonderland, in de hoofdrol.
Binnen enkele weken starten de opnames van de Brontë-verfilmingen, met een cast van prille twintigers en veel nadruk op de &#8216;gotische elementen&#8217; en &#8216;de geobsedeerde liefde&#8217;, zeggen de makers. &#8216;De Twilight-factor is extreem belangrijk voor Wuthering Heights,&#8217; zegt producer Robert Bernstein. &#8216;Het zit in de tijdgeest. Mensen zijn geobsedeerd door een verdoemde, romantische liefde die alleen na de dood bereikt kan worden of door een vampier te worden.&#8217;
Eruptie en heropleving
Twilight als literatuur? Wat suikerzoet, maar van een goede patisserie. Fascinerender is hoe deze laatste grote blockbuster in de letterenwereld die Twilight heet, een massieve culturele kracht is geworden. Als boeken tot de massaconsumptie beginnen te behoren, leiden ze zelden tot een plaats in de literaire canon. Maar sinds een jaar is het vampierdom weer helemaal terug. Twilight heeft gezorgd voor een eruptie en heropleving van vampierromans, vampierfilms, vampiertelevisieseries en zelfs een vampierbal in de Amsterdamse stadsschouwburg. Afgelopen week startte de televisieserie True Blood op FOXlife. Voor de serie baseerde producer Alan Ball, bekend van de cultserie Six Feet Under, zich op de romans van Charlaine Harris. Haar romanserie die tot nu toe negen boeken telt en herkenbaar is door het woordje &#8216;dead&#8217; in de titel, vertelt het verhaal van Sookie Stackhouse, een telepathisch begaafde bardame. Door de productie van synthetisch bloed kunnen vampiers &#8216;s nachts een normaal leven leiden zonder de behoefte aan mensenbloed. Sookie ontmoet op een avond de 173 jaar oude vampier Bill. Dat leidt tot &#8211; u raadt het al &#8211; &#8216;een passievolle avontuur, een mix van spanning, romantiek, humor, seks en mysterie.&#8217;
&#8216;De vampier is de nieuwe James Dean,&#8217; zeggen de schrijvers van The Vampire Diaries, een andere televisieserie, die dan weer bedoeld is voor tieners en gebaseerd op de vampiers uit de jeugdromans van L.J. Smith. Zij begon al in 1991 met het schrijven van een boek over een melancholieke vampiertiener en zijn obsessie voor een knap schoolmeisje. Het drama van L.J. Smith is dat ze &#8216;te vroeg&#8217; was.
Marketing tools
Waarom slaan vampiers nu zo aan? Daar zijn vele theorieën over. We zouden door vampiers gefascineerd zijn vanwege onze afkomst van kannibalen en primaten. We zijn blijkbaar bang én op zoek naar de koude omhelzing van bloedzuigende mannen, we verlangen hun nachtelijkheid, hun onsterfelijkheid, hun eeuwige jeugd. Ja wíj, wij vrouwen. Een man die nachtrust nodig heeft, dat is volgens theoretici niet lustopwekkend genoeg meer.
Er zijn er ook die beweren dat de heropleving van de romantische griezelroman en de vampiercultus te maken heeft met het horror vacui, de vrees voor het lege, en/of de economische crisis. &#8216;Als de on-doden terugkeren&#8217;, schreef een commentator in The New York Times, &#8216;is dat omdat ze een verpersoonlijking zijn van echte wereldangsten, de angst voor terrorisme, voor aanslagen, wij zijn gedwongen te leven in een overmatig toegenomen waakzaamheid, iedereen vreest dat er onzichtbaar, iets geheims en gevaarlijks aan de gang is in onze gemeenschap.&#8217; Ik vroeg het aan een vriendin van mijn dochter. Ze zei: &#8216;Ik ben al die reality zo beu.&#8217; Misschien is dat het. We leven in een Post Punk Gothic Puber Maatschappij. Maar met de juiste marketing tools kan ook dat in een mum van tijd weer veranderen.
Televisie en web
Charlaine Harris schreef een levende-dodenreeks met boeken als Dead until dark… Haar werk werd de basis van de televisieserie True Blood. Elke maandag om 20.30 uur rillen op Foxlife, nu al het tweede seizoen. Op zondagavond 23.15 uur is er op Net 5 de televisieserie The Vampire Diaries, gebaseerd op de boeken van L.J. Smith.
Ook op internet werd een nieuw vampierrijk gesticht. Op www.everyoneweb.com/realmofvampires kunnen alle vampiers en vampierfans uit Nederland zich virtueel verenigen.
De Twilight-hype
Zelfs de angsten van een vampier in wording zijn interessant. Vorige week stelde de Amerikaanse Twilight-schrijfster Stephenie Meyer haar nieuwe boek voor: Het korte tweede leven van Bree Tanner. De vertaling verschijnt begin juni. In dit boek gaat Meyer in op het leven van een jongen uit het &#8216;nieuwelingenleger&#8217; en wat zo&#8217;n vampierpuberteit allemaal aan problemen met zich meebrengt.
Twilight is een ontzettende hype. De Twilight-vertaalrechten zijn verkocht in bijna vijftig landen en wereldwijd zijn honderd miljoen exemplaren verkocht. In Nederland en Vlaanderen worden de boeken uitgegeven door de uitgeverijen Van Goor en Boekerij-Mynx. Op 16 april verschijnt het vierde deel uit de Twilight-serie in het Nederlands: Morgenrood. Eerder verschenen al Twilight, Nieuwe maan en Eclips.
De film van het derde deel van de Twilight-Saga, Eclipse, is in de Nederlandse bioscopen te zien vanaf 30 juni.
Boeken
Het werk van Jane Austen geniet mee van de vampier-hype. Zo is er de smeuïge bewerking Pride &#038; Prejudice &#038; Zombies, bijeen verzonnen door Seth Grahame-Smith met vermelding van Jane Austen als mede-auteur, in vertaling verschenen bij Contact. Sense en sensibility en zeemonsters, geschreven door Ben H. Winters en (opnieuw de al lang dode Jane Austen) verschijnt later dit jaar in vertaling.
Amanda Grange maakte van de hooghartige Mr Darcy uit Trots en vooroordeel al eerder een vampier in Mr Darcy, Vampyre (Sourcebooks Landmark, 2009).
In de Perpetua-reeks van Athenaeum verscheen een nieuwe vertaling van Pride and Prejudice: Trots en vooroordeel.
Wie alles van vampiers wil weten, kan natuurlijk ook nog bij de grondleggers terecht. John William Polidori, de lijfarts van Lord Byron, schreef begin 19de eeuw De vampier (vertaald en uitgegeven door Uitgeverij Voltaire). Dracula van Bram Stoker verscheen in 1897. Meer dan honderd jaar later profiteert een ver familielid van Stoker van de vampierhype. Eind vorig jaar verscheen Dracula, de ondode van Dacre Stoker en Ian Holt (uitgeverij Mynx), als &#8216;het vervolg op Dracula&#8217;.
Wie zich echt wil onderdompelen in paranormale romantiek kan terecht bij de pocketreeks van Keri Arthur. Met titels als Dancing with the Devil. A Nikki and Michael vampire novel. Het is een soort detective-verhaal met gothic trekjes. Keri Arthur schreef ook een weerwolfserie.

Jane Austen met zombieslijm

Reportage / Filosofie in het ziekenhuis
Het begon met de eed van Hippocrates. En nog altijd zweert een arts dat hij zich deugdzaam zal gedragen, zal &#8216;zorgen voor zieken, gezondheid bevorderen en lijden verlichten.&#8217; Het is een mooie eed. Maar zoals op alle gebieden in het leven, is ook in de geneeskunde het dagelijkse doen en laten beslissender dan de beloften die gemaakt zijn. Dat weet filosoof en hoogleraar medische ethiek Guy Widdershoven maar al te goed. Op zijn kantoor in het Amsterdamse VU medisch centrum ligt een affiche op de vensterbank. Daarop staat in grote letters: &#8216;Moreel beraad onze houvast bij de zorg van alle dag.&#8217; Er hangt ook een gedicht van Lucebert aan de muur. De eerste regels luiden: &#8216;Ik heb in het gras mijn wapens gelegd en mijn wapens gaan geuren als gras.&#8217;
De juiste vragen, zo zou je de wapens van filosoof Guy Widdershoven kunnen noemen. Hij besloot zich vijftien jaar geleden te wijden aan &#8216;gezondheidsethiek&#8217;. Niet alleen door lezen en schrijven, maar ook door het voeren van gesprekken in de praktijk. Dagelijks begeleidt hij teams in verzorgingstehuizen, psychiatrische instellingen en ziekenhuizen om door vragen scherper te stellen, duidelijker antwoord te krijgen op de vraag: &#8216;Wat moet ik doen?&#8217;
Hij is met zijn medewerkers actief in enkele psychiatrische instellingen, waar de groepen &#8216;moreel beraad&#8217; nu soms ook bestaan uit de patiënten zelf. Sinds een jaar werkt hij in het Amsterdamse VUmc, waar de raad van bestuur besliste dat ze op de werkvloer &#8216;ethische reflectie&#8217; wil doorvoeren. &#8216;Op de afdeling neonatologie was men er al mee bezig. We richten ons nu ook op de afdeling traumatologie, chronische psychiatrie en oncologie.&#8217; De groep van Widdershoven wil er onderwijs en onderzoek op het gebied van ethiek verbinden met klinisch onderzoek. &#8216;Een moreel beraad is een bijeeenkomst van een tiental zorgverleners &#8211; artsen, verpleegkundigen en andere hulpverleners &#8211; die met elkaar beraadslagen over morele vraagstukken die gerezen zijn in een concrete klinische situatie die ze zelf ervaren hebben,&#8217; legt Widdershoven uit.
Die ochtend komt er een vrouw langs die al jaren als teamleider bij neonatologie werkt en weet hoe moeilijk het is om te kunnen zeggen: &#8216;Ik erken de grenzen van mijn mogelijkheden.&#8217; Ze zegt: &#8216;Je moet bij elk geval de grenzen van je eigen waarden en normen opnieuw bepalen. Het is alsof ik ze voortdurend reset: ik vraag me altijd af welke waarden en normen achter mijn gedrag staan, hoe het team reageert en hoe de ouders reageren. Je verzorgt een kind dat bij de geboorte vijfhonderd gram weegt, je ziet het na een paar weken al een kilogram wegen en te midden van al die fragiliteit en medisch kunnen duikt vaak de vraag op: &#8220;Hoe ver gaan we?&#8221; Je wil niet zinloos doorgaan, maar om dat te beslissen heb je een groep nodig.&#8217;
Ze zal die ochtend een probleem voorleggen in de groep &#8216;moreel beraad&#8217;, die voor een oefening is bijeengekomen. Widdershoven leidt. De groep zit klaar in de bibliotheek. Achter de hoofden van de deelnemers staan biografieën van beroemde artsen. Een van de boeken heeft als motto: &#8216;De filosoof moet beginnen met geneeskunde, de geneesheer moet eindigen met filosofie.&#8217; Een citaat van Aristoteles.
Dikke rode stift
Widdershoven begint met een rondje kennismaking: Cecile is gezondheidswetenschapper, Harm is drieëntwintig jaar huisarts, Jeroen is fysiotherapeut en onderzoeker, Judith is onderzoeker, Annemarie is psychologe en begeleidt consultaties op de genetische afdeling, Elleke heeft filosofie gestudeerd en heeft ervaring in de psychiatrie, Matthijs is huisarts in opleiding. Een groep van betrokken mensen in de zorg, zoals dat heet. Het is de eerste keer dat zij aan een sessie &#8216;moreel beraad&#8217; meedoen.
Een casus wordt voorgesteld. Het voorval speelde zich af op de afdeling neonatologie. Artsen en verpleegkundigen proberen daar te vroeg geboren baby&#8217;s in leven te houden of een leven te bieden. Dan gebeurt er dit: een te vroeg geboren kind krijgt een zeer slechte prognose. Er treedt een ernstige stofwisselingsstoornis op. Het kind ligt al weken aan de ademhalingsapparatuur en krijgt pijnstillers. &#8216;Het leed is zichtbaar,&#8217; zegt de teamleider van neonatologie. &#8216;Wij zien dat aan de hand van gedrag dat wij scoren met een pijnschaal: schokkende bewegingen, grimassen… De ouders ervoeren het gedrag van hun kind niet als pijn, maar als een teken van beterschap. Een pijnreflex beschouwden ze als hoop: &#8220;Kijk, ze beweegt toch nog.&#8221;&#8216; Artsen en verpleegkundigen wilden de levensverlengende beademing stoppen. De ouders wilden er geen toestemming voor geven. &#8216;Zij hadden al hun hoop op Allah gevestigd: hij besliste.&#8217;
Er kwam een moreel beraad op de afdeling. Het team zat met een dilemma: &#8216;Als medisch team vonden we dat het kind te veel pijn leed en de prognose te slecht was. We wilden de behandeling stoppen. De ouders wilden niet. Moesten we de visie van de ouders respecteren? Uiteindelijk hadden ze ook juridisch een stem.&#8217;
Guy Widdershoven schrijft met een dikke rode stift het dilemma op een groot wit blad papier:
&#8216;A: We willen eerst met de ouders op 1 lijn zitten en tot een compromis komen, dus stoppen we de behandeling niet meteen.
B: We kiezen voor het kind en stoppen ondanks de emoties en de rechten van de ouders onmiddellijk de behandeling.&#8217;
Kom daar maar eens uit. De weg die destijds op de afdeling neonatologie is afgelegd, wordt nu als oefening herhaald. Widdershoven stelt voor dat iedereen vragen stelt aan de teamleider van neonatologie. De vragen komen vanzelf.
Cecile: &#8216;Kun je inschatten hoe bepalend de religieuze visie van de ouders was?&#8217;
Teamleider: &#8216;Die was bepalend.&#8217;
Jeroen: &#8216;Waaraan zie je dan zo duidelijk dat het kind pijn lijdt?&#8217;
Teamleider: &#8216;Bloeddruk stijgt, pijnreflexen nemen toe.&#8217;
Annemarie: &#8216;Weten de ouders dat hun kind een onbehandelbare aandoening heeft?&#8217;
Teamleider: &#8216;Ja.&#8217;
Elleke: &#8216;Hebben jullie de imam ingeschakeld?&#8217;
Teamleider: Zowel de imam van het ziekenhuis als de imam van de ouders.&#8217;
Matthijs: &#8216;Zou het kind jaren aan de beademing moeten blijven?&#8217;
Teamleider: &#8216;Ja, we zouden gekozen hebben voor het lijden van een kind.&#8217;
De vragen blijven komen. Het dilemma blijft: kiezen voor het kind of kiezen voor de ouders.
Widdershoven neemt nog een blad papier en noteert de belangrijkste betrokkenen in het proces: de medische staf en de ouders, waarbij man en vrouw een iets andere visie hebben. Dan noteert hij een W en een N. &#8216;Waarden&#8217; en &#8216;Normen&#8217;, het eeuwige duo. Er komen twee kolommen. De belangrijkste motiveringen voor de staf komen onder de noemer &#8216;Waarden&#8217; te staan.
Het wordt een denkoefening. De waarde: &#8216;Toekomstige kwaliteit van het leven&#8217; leidt tot de norm: &#8216;Je moet het beleid helder hebben.&#8217; De waarde: &#8216;Respect voor de cultuur van de ouders&#8217; leidt tot de norm: &#8216;We moeten de ouders in hun waarde laten.&#8217; De waarde: &#8216;Lijden voorkomen&#8217; leidt tot de norm: &#8216;We moeten bij te hoge pijn de behandeling stoppen.&#8217;
Widdershoven: &#8216;Een norm bepaalt wat ik moet doen als ik een bepaalde waarde als leidraad heb.&#8217;
Dan wordt er vanuit de ouders gedacht, met waarden als: &#8216;Gezag, geloof, zorg.&#8217; En de overweging wordt gemaakt: &#8216;De ouders moeten met hun beslissing om het leven van hun kind te laten beëindigen, nog een heel leven verder. Zij moeten het gevoel hebben dat die beslissing grondig, netjes en zorgvuldig gemaakt is. Dat geldt evengoed voor het team. Een verpleegkundige handelt soms anders dan een arts. Wie het kind dagelijks verzorgt, denkt soms anders dan een arts, die het kind alleen maar bij consultaties ziet. Je ziet het kind elk uur meer lijden.&#8217;
Men peilt naar de belevingswereld van een team. &#8216;Misschien brengt het ook wel onrust in het medisch team als men voelt dat men ageert tegen de wil van de ouders.&#8217; &#8216;De wet zegt toch dat een zinloze behandeling moet worden stopgezet?&#8217; &#8216;Is medische verantwoordelijkheid niet belangrijker dan op één lijn staan met de ouders?&#8217;
Het was niet makkelijk voor het team neonatologie om uit het dilemma te komen. Uiteindelijk is de behandeling met enkele weken verlengd, werd er veel met de ouders gepraat, werden er juristen ingeschakeld van beide partijen en hebben de ouders toestemming gegeven om de behandeling stop te zetten.
Zo wordt het ook die ochtend niet makkelijk om in het moreel beraad tot een unanieme beslissing te komen. De ene kiest voor A: de behandeling doorzetten. Jeroen: &#8216;Ik zou met de ouders blijven praten en wachten tot ze zich achter de beslissing kunnen scharen, maar wel met een duidelijke einddatum: nog een week en dan is het gedaan.&#8217; Annemarie: &#8216;je moet toch ook rekening houden met wat je de ouders zelf hebt aangedaan. Misschien heb je hen wel in verwarring gebracht door het kind zo lang te beademen.&#8217; Een andere groep kiest voor B: de behandeling onmiddellijk stopzetten. Cecile: &#8216;Als je de eerste oplossing kiest, zend je het signaal uit dat je niet zelf achter de beslissing staat.&#8217; Harm: &#8216;Je medische verantwoordelijkheid moet toch de beslissende factor zijn in je keuze.&#8217;
Na afloop is het denkproces niet afgelopen, ieder bouwt ermee voort op zijn terrein. Conclusie: &#8216;Als zorgverlener wil je geen beslissing afdwingen, en door je beslissingsproces te onderzoeken en het standpunt van de ouders te verhelderen, verfijn je je beslissing.&#8217;
En heb je dan een filosoof nodig om uit zulke dilemma&#8217;s te komen?
Widdershoven: &#8216;Niet altijd, en wanneer mensen erin getraind zijn, kunnen ze het zelf ook. Maar onze ervaring leert dat je wel een zekere training nodig hebt in het leren formuleren van dilemma&#8217;s. Filosofen zijn daar redelijk goed in. Het leren vragen stellen, is belangrijk. En wat vooral ook belangrijk is: het zich niet laten verleiden tot het zelf willen formuleren van een antwoord.&#8217;
Elke week onder de douche?
De vragen zijn niet altijd ingewikkeld. Soms kan een eenvoudige kwestie al voldoende zijn voor een moreel beraad. &#8216;Moet ik als arts een witte jas dragen?&#8217; of: &#8216;Is het geoorloofd om &#8216;s ochtends in de kamer van een patiënt te komen en te vragen: &#8220;Hebben WE goed geslapen vannacht?&#8221;&#8216;
Het is een soort hygiëne van het denken dat wordt bijgebracht in zo&#8217;n moreel beraad. Zoals Widdershoven zegt: &#8216;We proberen de staf zorgvuldiger te leren nadenken.&#8217;
In Amsterdam gebeurt het &#8216;moreel beraad&#8217; vanuit de afdeling Metamedica, waar filosofie, ethiek en geschiedenis van de geneeskunde wordt onderwezen en onderzocht. Ook buiten de ziekenhuissfeer is de vraag naar denkhygiëne groot. Widdershoven haalt een onderzoek aan waaruit blijkt dat zeventig procent van de bestuurders van zorginstellingen zegt dat er behoefte is aan reflectie. Niet alleen middels boekenwijsheden, maar ook via zelf en samen denken.
Widdershoven: &#8216;Bij het woord ethiek denkt men in de eerste plaats aan vraagstukken zoals euthanasie. Maar onze ervaring leert dat ethiek heel vaak in kleine dingen zit. De thema&#8217;s worden door de hulpverleners zelf aangebracht.&#8217; Hij noemt er een paar: &#8216;Mag ik van mijn &#8220;cliënte&#8221; vragen dat ze elke week onder de douche gaat?&#8217; &#8216;Mag ik aangeven dat een collega niet functioneert?&#8217; &#8216;Wat is de kwaliteit van het voedsel dat we hier opdienen?&#8217; &#8216;Hoe zie ik mezelf als ik de kamer van een psychiatrische patiënt binnenwandel? Ben ik daar gast of maak ik de dienst uit?&#8217;
Widdershoven: &#8216;Het gaat altijd om de vraag: is iets goed of niet goed.&#8217; Om dat helder te krijgen, zijn er verschillende methoden. Een daarvan is de dilemma-methode: &#8216;Je formuleert een probleem in de vorm van een dilemma: welke alternatieven heb ik en welke waarden liggen aan mijn keuze ten grondslag.&#8217; Er is ook een tweede methode die Socrates al toepaste: die van de vragensteller die als een vroedvrouw het antwoord bij de twijfelaar zelf geboren laat worden. &#8216;Dan stellen we vragen over de identiteit of het zelfbeeld dat iemand heeft. Wie ben ik en welke karaktereigenschappen (deugden) heb ik nodig om dit te kunnen doen? Hoe doe ik recht aan mezelf? Radeloosheid is zelden aan de orde, wel existentiële twijfel: hoe ben ik een goede professional?&#8217;
Intercultureel probleem
Widdershoven noemt een onderzoek naar de beginwoorden van een zinnetje dat maar al te vaak wordt gehanteerd in psychiatrische instellingen: &#8216;Wij hebben toch afgesproken dat…&#8217; &#8216;Uit het onderzoek bleek dat de patiënten, of cliënten zoals ze nu in de psychiatrie heten, dat helemaal niet zo aangenaam vonden, dat het gebruik van zo&#8217;n zin ook de houding van de verzorgers verraadde en dat het veel nuttiger was als die verzorgers van dat &#8216;wij&#8217; afweken om ook echt meer verantwoordelijkheid te geven aan de cliënten.&#8217;
In GGNet, een instelling voor geestelijke gezondheidszorg in Zutphen, gaat het team van Widdershoven nu na hoe ook cliënten in de groepen van moreel beraad betrokken kunnen worden. &#8216;Het was al een eerste, grote stap om verpleegkundigen en psychiaters samen te brengen. Daardoor sleutel je aan de hiërarchie die lang in zulke instellingen heerste. Beide groepen moesten leren elkaars twijfels te erkennen. Nu de cliënten erbij worden betrokken, opent dat nog meer mogelijkheden.&#8217;
Luisteren naar ervaringen van cliënten kan leiden tot gedragsverandering. Widdershoven noemt een project dat is gericht op het terugdringen van dwang in de psychiatrie. Daar werden gesprekken georganiseerd met artsen, verpleegkundigen, cliënten en familieleden. Dat leidde tot nieuwe vormen van bejegening. Een voorbeeld: op het moment dat iemand in een psychiatrische inrichting in de separeercel moet, wordt niet uigelegd wat er gebeuren gaat. Niet praten, maar snel handelen, lijkt dan de enige mogelijkheid. &#8216;Ja maar,&#8217; zegt een cliënt dan, &#8216;ik mag dan misschien niet luisteren, het maakt toch een verschil als er iemand met mij praat. Dan heb ik tenminste nog het gevoel dat ik een mens ben.&#8217; Op grond van dergelijke ervaringen werd afgesproken dat een lid van het team met de cliënt contact blijft zoeken, terwijl de anderen handelen. Degene die contact houdt, heeft ook oog voor wat de cliënt doormaakt en kan inschatten of het optreden niet minder ingrijpend kan zijn.
&#8216;Ik heb een groot ontzag voor hulpverleners die hun twijfels kunnen uiten,&#8217; zegt Widdershoven. Hij is het gewend uit zijn jeugd om vele visies samen te brengen. &#8216;Mijn vader was psychiater en bij mij thuis woonde een psychiatrische patiënt in.&#8217; Toen Widdershoven filosofie begon te studeren, richtte hij zich op de fenomenologie. Hij had al meteen aandacht voor de manier waarop de dingen zich concreet voordoen.
Voor Widdershoven heeft ethiek te maken met engagement. Hij gelooft in een ethiek die uitgaat van praktische betrokkenheid. &#8216;Mensen zijn verbonden met elkaar, afhankelijk van elkaar. Dat is zeker zo in ziekenhuissituaties waar mensen in teams samenwerken, waar er patiënten en families van patiënten zijn. Ik wil mensen leren oog te hebben voor de standpunten van anderen en hun eigen standpunten te zuiveren.&#8217;
Hij haalt nog een voorbeeld aan uit het Amsterdamse VUmc, afdeling traumatologie. Toen een jaar geleden een vliegtuig van Turkish Airways neerstortte op Schiphol, kwamen veel Turkse patiënten op de afdeling terecht. Er onstond een &#8216;intercultureel probleem&#8217;. Mensen hielden geen rekening met de bezoekuren, ze zaten met de hele familie rond het bed van een patiënt. Dat zorgde voor discussies op de afdeling. Ook over die dingen kan een moreel beraad gehouden worden. &#8216;Contact met anderen over morele dilemma&#8217;s creëert ruimte voor het maken van juiste keuzen, men leert de bezorgdheid van anderen kennen en respecteren en een goede dialoog faciliteert een goede beslissing.&#8217;
We worden er trouwens allemaal beter van, op alle manieren. &#8216;Je laat mensen in hun waarde door voortdurend jezelf te bevragen. Het is geen geheim dat een mens zichzelf beter ontwikkelt en meer zin krijgt in het leven door zijn problemen met anderen te delen en samen naar oplossingen te zoeken. Een gesterkt denkvermogen is veel waard.&#8217;

Denkers aan het ziekbed; SPECIAL FILOSOFIE

Interview / Antoine Bodar en Gerard van Westerloo
Ze zaten op dezelfde school, bij de jezuïeten in Amsterdam. Gerard van Westerloo (1943) kan hem nog imiteren: een pater die zijn handen schoonveegt aan zijn zwarte soutane. &#8216;Je wist dat er iets mis was met de seksualiteit van sommige priesters. Er was er een die overdreven boos werd als er een jongen naar een andere jongen zijn piemel keek bij de pisbakken.&#8217;
Antoine Bodar (1944) herinnert zich hoe een krijtige hand zijn hoofd tegen het priesterlijf drukte. En hoe hij op een dag flauwviel van angst op de kamer van een priester. En hoe hij van het Sint Ignatiuscollege werd gestuurd door die priester. En dat er misschien geen sprake was van seksueel misbruik, maar wel van machtswellust. En dat hij zich vernederd voelde. Nu is hij zelf priester. In 1985 verbrak hij zijn relatie met zijn vriend en &#8216;leefde zeven jaar lang naar het priesterschap toe&#8217;. Hij voelt zich door God aangeraakt, dat heeft hij al vaak verkondigd. Hij spreekt over de hel, een woord dat in de discussies rond het misbruik weer steeds vaker opduikt. Hij zegt dingen als: &#8216;Bij Dante in de hel zitten de wellustigen bij de uitgang, maar wie zitten er helemaal beneden bij de duivel? De roddelaars.&#8217; En hij zegt: &#8216;We moeten elkaar ook niet gek maken. Doordat de hel losgebroken is, herinner je je ook dingen. Het is een soort hype.&#8217;
Verknipt geraakt
Van Westerloo en Bodar spreken elkaar op zondag, op het uur waarop in de eucharistievieringen van het bisdom Haarlem-Amsterdam een &#8216;herderlijke brief&#8217; van bisschop Jos Punt wordt voorgelezen over seksueel misbruik binnen kerkelijke instellingen. De bisschop schaamt zich en vraagt via de priesters op de kansel aandacht voor de slachtoffers. &#8216;In het bijzonder naar degenen van wie het leed nooit door de kerk is gezien en erkend en waarbij de daders al zijn overleden. Wij geven hen de volle erkenning van de levenslange geestelijke wonden die hen zijn toegebracht.&#8217;
Gerard van Westerloo schreef De pater en het meisje, een prachtig, ingetogen boek &#8216;over de ingewikkelde waarheid&#8217; die blijkt als hij op zoek gaat naar de beweegredenen van pater Frits, bij wie hij in zijn jeugd misdienaar was en die zijn zus Tineke seksueel misbruikte. Het boek eindigt met de woorden van zijn zus, na een gezamenlijk bezoek aan Frits: &#8216;Hij heeft mij nooit serieus genomen, behalve als oefenobject voor zijn lusten. Ik zag hem in die tijd als een man. Maar dat is hij niet. Hij is wat hij altijd gebleven is. Hopeloos. Een priester.&#8217;
Van Westerloo vraagt Bodar: &#8216;Is het moeilijk dezer dagen priester te zijn?&#8217;
Bodar: &#8216;Ik schaam me natuurlijk. Laatst zat ik in een televisieprogramma met mannen die in hun kinderjaren door broeders misbruikt waren. Ik ben een lid van die kerk die zonden heeft begaan. De agressie wordt ook op mij afgewenteld. En tegelijk moet ik ook die kerk verdedigen. Ze heeft toch ook veel goeds gedaan.&#8217;
Het celibaat, zegt Van Westerloo, is een van de oorzaken. &#8216;Jongens die vroeger dachten dat ze een roeping hadden, werden al op twaalfjarige leeftijd uit het leven geplukt en op zo&#8217;n opleiding gezet. Tegen hen werd gezegd dat er maar één mensensoort was waar ze ontzettend voor moesten oppassen: vrouwen. Het verbaast mij niet dat sommigen daar seksueel van verknipt raakten.&#8217;
Bodar: &#8216;Dat het met het celibaat te maken heeft, is tot op heden niet aangetoond. Misbruik komt voor bij alle volwassenen die met jongeren te maken hebben: psychiaters, psychologen, leraren, en ook priesters en dominees. Het is wel van groot belang dat mensen nu worden onderzocht of ze het celibaat wel aankunnen. Als men het niet aankan, moet men onmiddellijk met zijn taken ophouden.&#8217;
Van Westerloo: &#8216;Dat lijkt eerlijk gezegd een beetje op mosterd na de maaltijd. De priester over wie ik schrijf, wist zich met zijn seksualiteit nooit raad. Het verexcuseert hem niet. Maar uit de gesprekken die ik met hem had, blijkt dat hij tot op de dag van vandaag, hij is nu vijfentachtig, niet beseft wat hij dat kind aandeed. Ik heb hem dertien keer opgezocht en nooit heeft hij tegen mij gezegd: &#8220;Ik had dat niet moeten doen.&#8221;&#8217;
Bodar: &#8216;Dat moet een onrijpe man geweest zijn.&#8217;
Van Westerloo: &#8216;Dat kunnen wij wel vinden, maar zelf vindt hij van niet.&#8217;
Voor Bodar draait het om machtsmisbruik, en ja, misschien leidt het celibaat wel tot een bepaalde macht. &#8216;Je merkt wel dat het bepaalde vrouwen fascineert,&#8217; zegt hij. &#8216;Je schept het beeld dat je van iedereen bent.&#8217;
Maar, zegt Bodar, &#8216;voor zover wij weten, heeft twee procent van de priesters zich schuldig gemaakt aan misbruik. Dat is twee procent te veel, maar nu ontstaat het maatschappelijk beeld dat ongeveer iedere priester een kinderverkrachter is. Ik ken priesters die niet meer alleen in de buurt van een vrouw of een kind willen vertoeven om elke verdachtmaking te vermijden. Ik woon sinds 1998 in Rome, in een huis met vierentwintig priesters van twaalf verschillende nationaliteiten. Mannen tussen de dertig en de veertig. De fine fleur… Wij leven in een zeer gezonde sfeer met elkaar.&#8217;
Spreken jullie over seks?
&#8216;We spreken wel over de schandalen, maar niet over seks. Als je met elkaar in een huis woont, praat je niet heel intiem met elkaar.&#8217;
Van Westerloo: &#8216;Ik denk dat seks in de omstandigheden zoals Antoine Bodar ze nu beschrijft, veel te dichtbij komt, en dat het dan verstandiger is om er niet over te praten.&#8217;
Bodar: &#8216;Als je in een gemeenschap woont, hou je een bepaalde grens. In al die tijd is het twee keer gebeurd dat ik met iemand bevriend raakte en eens naar buiten ging om een glas wijn te drinken. Maar voor de rest zie je elkaar alleen bij de hoofdmaaltijd &#8216;s middags en tijdens de eucharistieviering. Maar er heerst een empathische sfeer. Er wordt goed bijgehouden wanneer iemand zijn examens heeft, of men vraagt naar het vorderen van het proefschrift. Dat zijn zo de thema&#8217;s waarover gesproken wordt.&#8217;
Van Westerloo: &#8216;Dat is weer die kale omgang, die ik vroeger bij de jezuïeten ook zag. Ik heb altijd de indruk gehad dat ze elkaar het leven niet makkelijk maakten.&#8217;
Bodar: &#8216;Ja, jezuïeten, zijn heel erg kaal met elkaar, dat heb ik ook gehoord in Rome.&#8217;
Van Westerloo: &#8216;Maar u beschrijft het zo afstandelijk. Die priesters en paters houden elkaar op een afstand, en het zijn nota bene mensen die anderen bijvoorbeeld moeten adviseren in huwelijksaangelegenheden. Dat kan ik eerlijk gezegd niet met elkaar combineren.&#8217;
Bodar: &#8216;Die mensen hebben allemaal vaders en moeders en broers en zusters, en meestal hebben ze ook vrienden en vriendinnen. Mijn vrienden wonen buiten mijn huis. Zonder vrienden hou je het niet vol. Een priester kan geen celibaat belijden en volhouden als hij geen affectie heeft. Anders raakt hij inderdaad &#8220;verknipt&#8221;. Priesters worden nu ook meer dan vroeger gescreend op hun capaciteit voor het celibaat. Ze worden ook vaak later priester, ze weten wat seksualiteit beduidt. Ze hebben het niet hun hele leven onderdrukt, maar kiezen op een bepaald moment voor dat celibaat.&#8217;
Verschrikkelijke gevolgen
De landelijke instelling Hulp &#038; Recht, die vijftien jaar geleden door Nederlandse bisschoppen en oversten werd opgericht om hulp te bieden aan slachtoffers van seksueel misbruik door religieuzen, kan de klachtenstroom niet meer bijhouden: zeshonderd meldingen van seksueel misbruik kwamen er afgelopen maand binnen.
Van Westerloo: &#8216;Men moet het niet overdreven juridiseren. Ik ben niet zo wraakzuchtig ingesteld. Het is zeer goed dat er nu een onafhankelijk onderzoek komt. De stichting Hulp &#038; Recht, die aangestuurd wordt door de bisschoppen, kan die taak niet op zich nemen. We hebben in Ierland gezien wat voor verschrikkelijke gevolgen zo&#8217;n onderzoek kan hebben. In Nederland weten we nog niet wat de gevolgen zullen zijn.&#8217;
Bodar: &#8216;Ik ben benieuwd hoe bisschop Van Luyn er uit gaat komen.&#8217;
Van Westerloo: &#8216;Ja. En ook goed dat een protestant [Wim Deetman, red.] de onafhankelijke commissie voorzit, trouwens.&#8217;
Bodar: &#8216;Het mocht voor mij ook een heiden zijn.&#8217; Van Westerloo: &#8216;Belangrijk is dat die zeshonderd klachten die inmiddels zijn binnengekomen individueel behandeld zullen worden. Het zijn individuele kwesties.&#8217;
Bodar: &#8216;Ik ben het helemaal met u eens. De graad van onafhankelijkheid van de commissie bepaalt de manier waarop de kerk nog geloofwaardig kan terugkeren in de maatschappij. Ik wil er wel dit aan toevoegen: men moet het jarenlange stilzwijgen ook plaatsen in de tijdsgeest. Vroeger bevuilde je het nest niet. Dat gold zowel voor misbruik in het gezin als in de kerk. En de kerk is jarenlang zo naïef geweest te veronderstellen dat als iemand betrapt werd en op een bepaalde wijze boete had gedaan, hij het geen tweede keer zou doen.&#8217;
Van Westerloo: &#8216;Dat is een vorm van de ogen sluiten voor de werkelijkheid. Uit het onderzoek in Ierland bleek dat de bisschoppen exact wisten wat er aan de hand was. Meer nog: op de presentatie van mijn boek vertelde strafrechtsgeleerde Yvo van Kuijck waarom hij destijds was opgestapt uit de commissie die oversten en bisschoppen via Hulp &#038; Recht over disciplinaire maatregelen moest adviseren. Volgens hem staat Hulp &#038; Recht niet aan de kant van de slachtoffers. De bisschoppen wilden volgens hem de procedures zo veranderen dat ze zich konden indekken voor schadeclaims en ze lieten het slachtoffer buiten beschouwing. De misbruiken zijn al heel lang bekend binnen de kerk. Nu het naar buiten komt, is de stop er af.&#8217;
Welke gevolgen heeft het naar buiten brengen van de verhalen van slachtoffers voor de slachtoffers zelf? Is uw zus met uw boek gediend?
Van Westerloo: &#8216;Mijn zus ziet het als een erkenning van het leed dat zij geleden heeft. Wat zij heeft meegemaakt, kan nu wél verteld worden. Vroeger zou men haar nooit geloofd hebben. Ik zou mijn zus nooit aanraden naar een burgerlijke rechtbank te stappen met haar zaak. Ze heeft het intussen verwerkt. Ze is nu negenenzestig. Het is hypocriet dat de pater waar ik over schrijf inmiddels geschorst is door de publiciteit rond het boek, terwijl ik een jaar geleden bij zijn overste was. Wij merkten toen dat zijn dossier al jaren bekend was. Pas toen het in de publiciteit kwam, werd er gehandeld.&#8217;
Bodar: &#8216;Erkenning van het leed van de slachtoffers is de eerste vorm van troost die we moeten bieden. Iemand stuurde me gisteren een mail met het voorstel alle verhalen van de slachtoffers te bundelen, een soort contrabijbel als vorm van erkenning.&#8217;
Veel zaken zouden verjaard zijn.
Bodar: &#8216;Als wij schuld willen bekennen, moeten wij vooral niet dingen naar verzachtende omstandigheden. Zowel het kerkelijk recht als het burgerlijk recht moet in deze zaak ingezet worden. Ik pleit er voor om de slachtoffers met grote openheid tegemoet te komen en de verjaringstermijn op geen enkele manier in te roepen. Wel moet onderzocht worden in hoeverre de gebeurtenissen werkelijk traumatiserend zijn geweest voor een individu. Ik weet ook dat er al een heleboel op geld beluste advocaten klaar zitten. De kerk is nu erg gehaat. Door hun dubbele moraal zaten de priesters de hele tijd met hun hoofd in de hemel en moeten ze nu door het stof. Ik hoop dat het niet op wraak uitloopt. Ik heb een berg boter op mijn hoofd, namens dat instituut Kerk. In de Bijbel staat dat wij elkaar moeten proberen te vergeven en te troosten. Maar vergeving is pas mogelijk als iemand zegt dat hij een zware zonde heeft begaan. We moeten door het stof. Ik zie het niet zo gauw gebeuren dat de paus als staatshoofd van het Vaticaan zou worden aangeklaagd in een soort tribunaal. Maar ik wil bij wijze van spreken als zondebok achter de tralies als dat nodig is.&#8217;
Van Westerloo: &#8216;Bedoelt u dat u persoonlijk achter de tralies zou willen?&#8217;
Bodar: &#8216;Ik ben er niet tegen dat er een symbolische boetedoening wordt gedaan. Er moet een catharsis geschieden. Als een gevangenisstraf uitzitten een daad is die helpt, heb ik er niets op tegen dat te doen.&#8217;
Gerard van Westerloo, ‘De pater en het meisje’, De Bezige Bij, 208 p., € 16,90

‘Ik wil zonodig als zondebok in de cel’

<div class="wpg-element paragraph">
Priester Antoine Bodar wil zo nodig als zondebok achter de tralies als boetedoening voor het kindermisbruik in de rooms-katholieke kerk. Dat zegt hij deze week in Vrij Nederland.
&#8216;We moeten door het stof. Ik zie het niet zo gauw gebeuren dat de paus als staatshoofd van het Vaticaan wordt aangeklaagd in een soort tribunaal. [Maar] Ik ben er niet tegen dat er een symbolische boetedoening wordt gedaan. Er moet een catharsis geschieden. Als een gevangenisstraf uitzitten een daad is die helpt, heb ik er niets op tegen om dat te doen.&#8217;
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
Celibaat Bodar doet zijn uitspraken in een gesprek met tv-maker en schrijver Gerard van Westerloo, die het boek De pater en het meisje schreef. Een boek over pater Frits die zijn zus Tineke seksueel misbruikte en nooit heeft gezegd dat hij dat niet had moeten doen. Het celibaat is een van de oorzaken van het misbruik, zegt Van Westerloo. &#8216;Jongens die vroeger dachten dat ze een roeping hadden, werden al op twaalfjarige leeftijd uit het leven geplukt en op zo&#8217;n opleiding gezet. Tegen hen werd gezegd dat er maar één mensensoort was waar ze ontzettend voor moesten oppassen: vrouwen. Het verbaast mij niet dat sommigen daar seksueel van verknipt raakten.&#8217;
Bodar is dat niet met hem eens: &#8216;Misbruik komt voor bij alle volwassenen die met jongeren te maken hebben. (&#8230;) Het is wel van groot belang dat mensen nu worden onderzocht of ze het celibaat wel aankunnen.&#8217;
Verjaring Van Westerloo meent dat de kerk de ogen sluit voor de werkelijkheid. &#8216;De misbruiken zijn al heel lang bekend binnen de kerk. Ook uit het onderzoek in Ierland bleek dat de bisschoppen exact wisten wat er aan de hand was. Nu het naar buiten komt, is de stop er af.&#8217;
Veel zaken zouden inmiddels verjaard zijn. Maar dat mag volgens Antoine Bodar geen argument zijn om ze dan niet meer te onderzoeken. &#8216;Als wij schuld willen bekennen, moeten wij vooral niet dingen naar verzachtende omstandigheden. (&#8230;) Ik pleit ervoor om de slachtoffers met grote openheid tegemoet te komen en de verjaringstermijn op geen enkele manier in te roepen. Wel moet onderzocht worden in hoeverre de gebeurtenissen werkelijk traumatiserend zijn geweest voor een individu. Ik weet ook dat er een heleboel op geld beluste advocaten klaar zitten.&#8217;
Het hele gesprek tussen Antoine Bodar en Gerard van Westerloo vindt u in Vrij Nederland van deze week.

</div>

Bodar: ‘Desnoods als zondebok de cel in’

Interview Noomi Rapace
Noomi Rapace (geboren Norén) is geen gewone Zweedse vrouw. Er vloeit Spaans bloed door haar aderen. En dat weet ze al heel lang. Ze is vurig op haar manier. Haar gebaren zijn rustig. Het vuur zit elders. Dieper. Er zit iets donkers in haar lichtheid. Ze heeft een apart soort behoedzaamheid. Veel mensen hebben haar bekeken. Mannen die vrouwen haten, de titel van het verfilmde eerste deel van de Millennium-trilogie van Stieg Larsson, haalde meer dan honderdduizend bioscoopbezoekers in Nederland. Deze week gaat deel 2 in première, De vrouw die met vuur speelde. Deel 3 volgt in de lente.
De reeks gaat over de belevenissen van een van de boeiendste personages uit de thrillerliteratuur: Lisbeth Salander. In deel 2 komen we te weten waar haar woede en razernij vandaan komen. Lisbeth Salander is een meisje zonder vader, dochter van een moeder die geestelijk gebroken is. Ze heeft emotioneel schipbreuk geleden en ze heeft dat overleefd. Noomi Rapace, geboren in 1979 in Hudiksvall, Zweden, geeft haar gestalte. Heeft zij, de actrice, ook met vuur gespeeld? &#8216;Tot mijn vijftiende voortdurend, veel.&#8217;
En welke woede ziet zij als ze naar de vrouw in de spiegel kijkt? &#8216;Oude woede.&#8217;
Goed of fout
Wie een band met Lisbeth Salander wil opbouwen, moet ervoor vechten. &#8216;Ze is een zeer eenzaam en apart iemand,&#8217; zegt Mikael Blomkvist, het personage naast Salander met wie ze wel een soort band ontwikkelt in de film. &#8216;Introvert. Spreekt beslist niet graag over zichzelf, heeft een sterke, eigen wil en een volstrekt eigen moraal. Je kunt haar niets tegen haar wil laten doen. In haar wereld zijn de dingen goed of fout.&#8217;
&#8216;Salander heeft een heel speciale manier van liefhebben,&#8217; zegt Rapace. &#8216;Ze is beschadigd van binnen. Ze heeft nooit echt ervaren wat liefde hebben en geven is. Ze kan alles overwinnen, ze is verkracht en is dat te boven gekomen, ze is brutaal, ze is een loner. Maar het leven wordt voor haar pas echt gevaarlijk als er liefde in het spel is. Het is de meest gevaarlijke situatie waarin ze terecht kan komen.&#8217; Haar achilleshiel bevindt zich ter hoogte van het hart. En dat is ook bij Rapace het geval. &#8216;Ik heb heel lang niemand in mijn buurt toegelaten. Ik beschermde mezelf, had een harnas van stoerheid rondom mij. Mijn man is de eerste geweest die ik echt in mijn hart heb toegelaten. Nu heb ik me ontdaan van alle angst.&#8217;
Over haar vader spreekt Noomi Rapace afstandelijk: &#8216;Ik heb hem vier keer ontmoet. Hij was een Spaanse flamencozanger.&#8217; In de jaren zeventig kwam hij naar Zweden. &#8216;Hij ontvluchtte het Franco-regime en ontmoette in Zweden mijn moeder. Ze hadden een korte relatie. Hij is nooit een deel van mijn leven geweest.&#8217;
Het gezin waaruit ze komt, valt moeilijk te omschrijven, vertelt Rapace. Ze voelde zich een buitenstaander. &#8216;Mijn moeder was altijd op zoek naar de diepere betekenis van het leven. Ze gaf dramalessen. We leefden een soort bohémien bestaan.&#8217;
Toen ze vijf was, verhuisden zij en haar moeder naar IJsland, in het voetspoor van haar IJslandse stiefvader. &#8216;Ik was altijd de outsider. Op mijn vijfde kreeg ik een zusje. Zij waren de echte familie. Ik was iemand anders, sleepte dat avontuurtje met mij mee. Ik ben de vreemdeling in huis, heb ik als kind altijd gedacht. Ik ben niet echt een deel van wat zij met elkaar delen. Zelfs Zweden is nooit mijn land geweest. Ik pas niet in de energie van de Zweden. Ik deel hun manier van denken niet.&#8217;
Complete black-out
Op haar zevende speelde Rapace in haar eerste film, een IJslandse film, I skugga hrafnsins van regisseur Hrafn Gunnlaugsson. Een zwijgende rol. &#8216;Ik kreeg geen woord te zeggen.&#8217; Maar daar, op die set, sloeg het vuur over. &#8216;Ik had het gevoel dat de wereld groter werd, alsof ik in een kamer kwam waar alles mogelijk was. Toen besloot ik: ik word actrice.&#8217;
Op haar vijftiende stond er opnieuw een wiegje klaar in het huis van haar moeder en stiefvader. Rapace besloot weg te gaan. &#8216;Mijn moeder werd volledig in beslag genomen door haar jonge kind. Ik was op mezelf aangewezen. Ik vond geen plek meer voor mezelf in dat huis. Ik moest iets brutaals doen.&#8217; Ze leefde op straat. &#8216;Ik ben door het oog van de naald gekropen.&#8217;
Ze zat op een theaterschool. Werd woedend op haar omgeving. &#8216;Ze pretendeerden dingen. Deden alsof. Hielden hun publiek voor de gek.&#8217;
Door het zien van een stuk van Lars Norén, Personkrets 3:1, over outcasts in de straten van Stockholm, veranderde haar houding. Het was een melancholisch en diep stuk, vol woede. &#8216;Er zit veel Lars Norén in mij. In zijn stukken is niets zwart-wit. De mensen zoeken hun weg in het grijze. Zijn personages zijn altijd gecompliceerd. Ze doen elkaar vreselijke dingen aan, maar ze hebben elkaar ook zo lief.&#8217;
Er was nog iets anders waardoor ze besloot uit zichzelf weg te vluchten. &#8216;De drank. Ik dronk alles… Als vijftienjarige is het in Zweden niet zo makkelijk om alcohol te vinden als je dronken wil worden. Ik was erg kritisch ten opzichte van alles: de maatschappij, de politie… Ik vertrouwde niemand. En op een ochtend werd ik wakker met een complete black-out. Ik keek naar mijn vriendin Emma, met wie ik altijd op straat ronddwaalde, en besloot: ik ben weg. Ik ga naar Stockholm. Ik huurde een kleine kamer in de grote stad.&#8217;
Ze ontvluchtte het zwarte gat. &#8216;Ik zag er het nut niet meer van in altijd maar dronken te worden en stopte resoluut met drinken.&#8217; En met de beslissing nooit meer te drinken, besloot ze ook een brief te schrijven en op de post te doen.
&#8216;Hai, papa. Ik ben je dochter. Ik verhuis naar Stockholm. Wil je mij daar ontmoeten?&#8217;, schreef ze in de brief naar haar vader, die nog steeds in Zweden woonde. Ze kreeg geen antwoord. Ze zocht hem zelf op. Ze kwam in een bar terecht waar hij op een podium stond te zingen. Terwijl zij in het publiek stond, hoorde ze hem zingen. &#8216;Flamenco en gevoelens en passie… Het gaat altijd over liefde, ergens ver weg in een dorp… En ik werd zo boos. Als je zo goed over gevoelens kunt zingen, waarom had je dan geen gevoelens voor mij, dacht ik.&#8217;
Ze schreeuwde van binnen, maar iets tegen hem zeggen deed ze niet. Ze wisselden geen woord.
De mooiste liefdesliedjes
Het was alsof ze naar een veinzer, een charlatan had gekeken. Ze ging weer naar haar kleine kamer en las alle stukken van Lars Norén, over het vele grijs en wat mensen elkaar aandoen. Wat ze niet wist, was dat de brief die ze haar vader had gestuurd, een bombrief was geworden. &#8216;Mijn brief heeft een explosie veroorzaakt in het nieuwe gezin dat mijn vader had opgebouwd. Hij had zijn nieuwe vrouw nooit verteld dat hij nog ergens een dochter had.&#8217; Die ene dochter, ergens, zij, gevouwen tussen twee families die ze nooit als de hare beschouwde, bleef proberen om met haar vader in contact te komen. &#8216;Vrienden van mijn moeder hebben mijn vader ervan overtuigd me toch te ontvangen.&#8217; Vader en dochter spraken niet af op neutraal terrein. &#8216;Hij nodigde mij en het gezin van de vrienden van mijn moeder uit bij hem thuis. Ik zat samen met zijn nieuwe gezin aan tafel. Het was vreemd om de blikken van zijn vrouw te trotseren, ik was het verzwegen kind, de smet op hun mooie huwelijksleven. Het was alsof iedereen in die kamer op een andere planeet zat. We praatten langs elkaar heen. Ik herinner me vooral zijn schaamte.&#8217;
Pas vele jaren later ontmoetten ze elkaar opnieuw. &#8216;Toen ik achttien was, zocht hij contact. Hij deed het op een moment dat ik in de publieke belangstelling stond door mijn rol in een televisieserie. Hij kwam naar wat voorstellingen kijken. De kranten schreven over mij. Ik had het gevoel dat hij het deed omdat ik in de bladen stond.&#8217;
Ze had geen vertrouwen meer in mannen. Haar interesse in de donkerste krochten van de menselijke ziel werd alsmaar dieper. Tot die ene kwam: Ola Norell. Een acteur en zanger, bekend van de Wallander-verfilmingen. Hij is zanger en schrijver van liedjes. &#8216;Kamikaze liefde&#8217;, heet een van zijn songs. &#8216;Hij heeft de mooiste liefdesliedjes voor mij geschreven.&#8217;
Het paar besloot zichzelf de naam Rapace te geven, Frans voor roofvogel, omdat roofvogels hun leven lang bij hetzelfde vrouwtje blijven. &#8216;Ik heb mijn gezin altijd willen beschermen voor mijn familie en de dingen die ik heb meegemaakt. Ik wilde een nieuwe wereld creëren met mijn gezinnetje, een wereld die niet gekleurd was door droefheid en complicaties.&#8217; &#8216;Wordt het nu geen tijd dat je een beetje voortmaakt met je leven en weer met je vader spreekt?&#8217;, vroeg haar man. Ze hadden net een zoontje. Ze belde hem. &#8216;Wil je bij ons komen eten?&#8217; vroeg ze. &#8216;Ik heb nu zelf een kind. Je bent grootvader geworden.&#8217;
Ze hoorde hoe diep de stilte viel. Hij zei: &#8216;Ik wil heel graag. Maar ik weet niet of ik het nog wel kan. Want ik ben zo moe, de hele tijd zo moe.&#8217;
&#8216;Moe? Waarom?&#8217;
&#8216;Heb je het dan niet gehoord?&#8217;
&#8216;Wat?&#8217;
&#8216;Ik ben aan het sterven.&#8217;
Haar vader had darmkanker. Ze ging met haar man en zoon opnieuw naar het huis van haar vader. Ze belden aan. Hij vertelde dat hij nog drie maanden te leven had. &#8216;Ik ben een paar keer naar hem terug geweest. Tijdens onze laatste ontmoeting pakte hij mijn hand. Hij kneep heel hard. &#8220;Het is goed,&#8221; zei ik. &#8220;Haatte ze mij?&#8221; vroeg hij. &#8220;Nee, moeder haatte je niet. Ze heeft nooit een kwaad woord over je gesproken.&#8221; Ik geloof graag dat mijn vader in rust gestorven is. Hij heeft Mannen die vrouwen haten nooit gezien.&#8217;
&#8216;Ik heb de regisseur gevraagd of mijn moeder de rol van de moeder van Lisbeth Salander mocht spelen,&#8217; vertelt Rapace. &#8216;De moeder van Lisbeth is beschadigd door wat Lisbeths vader met haar heeft gedaan. Ze is niet echt meer van deze wereld. Ze leeft in een andere realiteit. Ik wilde die scène heel graag met mijn moeder spelen.&#8217; De regisseur ging met haar naar Kopenhagen, waar haar moeder nu woont, en zei &#8216;ja&#8217;. &#8216;Het was zowel voor mijn moeder als voor mij een heel belangrijk moment. Het was een middel voor mij om te zeggen dat we samen een geschiedenis hebben, een woelige, maar we hebben een band die sterker is dan elke andere.&#8217;
In Vrij Nederland 30 januari 2010. Herstel: Bij het interview met Noomi Rapace (VN 03) stond een verkeerde still uit de film De vrouw die met vuur speelde. Te zien zijn niet de hoofdpersonen, maar de personages Miriam Wu en Paolo Roberto, gespeeld door Yasmine Garbi en Paolo Roberto (als zichzelf).

‘Ik dronk alles…’

Interview Annelies Verbeke
Waarom trekt de paling eeuwenlang over allerlei hindernissen naar de Sargassozee om uiteindelijk toch uit te sterven? Dat vraagt de hoofdpersoon in Vissen redden, de nieuwe roman van Annelies Verbeke, zich af. &#8216;Die vraag illustreert een totale zinloosheid,&#8217; zegt de schrijfster. &#8216;Waarom maak je al dat moois dan mee, als het zo moet aflopen?&#8217; De parallel met haar eigen leven verbergt ze niet. &#8216;Ik heb de afgelopen tijd het grootste liefdesverdriet van mijn leven doorgeploeterd. Ik heb mij vernederd gevoeld. Een loser. Het was best tragisch om erachter te komen dat ik van de liefde dingen verwacht die niet noodzakelijkerwijs goed voor mij zijn.&#8217;
Hij ging anderhalf jaar geleden weg, zij woont nu alleen in het grote huis in Gent dat ze vijf jaar geleden samen kochten. Naast haar wc ligt een handleiding Aikido. De hond blaft in de keuken. &#8216;Uit angst of om mij te beschermen, daar ben ik nog steeds niet achter.&#8217;
Ze balanceerde een paar maanden op de grens, moest het concept &#8216;liefde&#8217; zien te vervangen door &#8216;zelfliefde&#8217;. &#8216;Ik vond altijd wel iemand om laat mee door te zakken. Om te veel mee te drinken.&#8217; Tegen haar natuur in gaf ze de controle uit handen. &#8216;Bij het schrijven moet ik het einde altijd al vanaf het begin kennen. Ik teken in potlood een verhaal uit in moleskin schriftjes. Inclusief ontknoping. Maar in het leven gebeuren de dingen gewoon zonder scenario. Zoek maar uit wat je ermee doet.&#8217;
Schriftloos ging ze dus verder.
&#8216;Ik ben bang geworden voor romantiek, maar heb weer van mezelf leren houden.&#8217;
Een andere huid
Annelies Verbeke werd geboren op de koudste dag van het jaar 1976, 6 februari. Twee en een half jaar later viel ze met haar hoofd op een arduinen steen. Ze wijst op het litteken op haar voorhoofd: &#8216;Je kunt het nog altijd zien.&#8217; Flashbacks. &#8216;Ik stapte uit de auto van mijn moeder. Mijn voetje bleef hangen. Ik voelde het bloed over mijn gezicht lopen. Ik zag de paniek van mijn vader. Zijn stem die riep: &#8220;Wat is het nummer van de 900?&#8221; Daar wordt in familiekring nog altijd om gelachen. Humor hadden ze bij ons thuis wel. Het geluid van de ambulance. &#8220;Kun je een ballon opblazen?&#8221; vroeg de dokter. Ik dacht, wat een vreemde vraag stelt u aan een gekwetst kind. Waarna hij mij verdoofde met een masker.&#8217;
Enkele maanden later was er ineens een wit vlekje. Sindsdien ziet ze er &#8216;s zomers anders uit dan andere meisjes. Nu is ze overal gevlekt. &#8216;Vitiligo. Een auto-immuunziekte, genetisch bepaald. Veel mensen dragen het in zich, maar bij weinigen komt het aan de oppervlakte. Naar verluidt wordt het opgewekt door een emotie. Ik ken een vrouw die het kreeg nadat haar man een liefdesaffaire had bekend. Bij mij is het bij mijn val begonnen.&#8217;
Veranderend vel: een mooie metafoor voor het schrijversleven. &#8216;De laatste vijf jaar is het erger geworden.&#8217; Niet dat het een groot probleem is in haar leven. &#8216;Maar als men mij vraagt: &#8220;Waarom was je als kind anders dan de anderen?&#8221; dan zeg ik: &#8220;Ik had een andere huid.&#8221;&#8216;
Ze groeide op in een art-deco villa in Londer-zeel, een typisch Vlaamse gemeente. &#8216;Mijn ouders hadden een andere stijl en een ander beroep dan die van de andere kinderen van de school. Ze hebben me geleerd om contact te hebben met alle soorten mensen. Ze waren socialistisch in een christen-democratisch nest. Ik heb me nooit hoeven conformeren aan de rest, hoewel ik er het liefst gewoon bij hoorde.&#8217;
Je bent een outsider zodra je schrijft, dat leerde ze al snel. Dat ze kon schrijven, vond de juf van de lagere school al. &#8216;Ik had een opstel geschreven over een stervend Afrikaans kind, vanuit het perspectief van de vader. Daar was ik best trots op. Tot de juf zei dat ik het in de andere klassen moest gaan voorlezen. Ik herinner me mijn schaamte.
De kinderen die gniffelend zaten te kijken, blikken van anderen die zich juist lieten meeslepen door de emotie van het verhaal.&#8217; Bij de ene groep populair, door de andere afgemaakt, dat is altijd zo gebleven. &#8216;Hoon of bewondering, ik ben er altijd aan overgeleverd gebleven. Tot in de recensies van mijn werk. Lof en kritiek isoleren je allebei. Het liefst was ik onzichtbaar geweest. Soms heb ik er spijt van dat ik geen mannelijk pseudoniem gekozen heb, zodat ik als een obscuur figuur verborgen kon blijven achter mijn werk.&#8217;
Te veel geweld geduld
Haar ouders waren arbeiderskinderen die hun eigen koers voeren. &#8216;De moeder van mijn vader was strijkster. Ze streek de hele dag kleren die naar Scapa of Scotland moesten. Mijn vader droeg altijd mooie kleertjes en zat op een katholieke school. Op een dag stond in zijn rapport dat hij maar mannequin moest worden of in de eternietfabriek moest gaan werken. Omdat sommige kleren en sommige scholen niet voor sommige kinderen bestemd zijn. Hij nam wraak door te gaan studeren, door rechter te worden. Hij is mijn grote voorbeeld van hoe je van jezelf iets kan maken. Mijn moeder is verpleegster, altijd enorm zorgzaam geweest, maar ook het slachtoffer geworden van een teveel aan geven. Ze werden op hun twaalfde verliefd op elkaar.&#8217;
Ze groeide op in een idyllisch gezin: &#8216;Mijn ouders waren lang gepassioneerd verliefd op elkaar.&#8217; Maar de idylle stortte in elkaar en vervolgens was de scheiding al even gepassioneerd. &#8216;Ik was zestien. Ik heb van dichtbij meegemaakt wat een scheiding met ouders doet. En met kinderen. Ik heb later beseft dat ik voor mijn vader en moeder een soort huispsycholoog was. Ik neem het mijn ouders niet kwalijk, ik denk dat het bij hun generatie hoort.&#8217;
De loyaliteit van kinderen ten opzichte van hun ouders wordt onderschat, vindt ze. &#8216;Kinderen vinden het normaal dat ze hun ouders opvangen. Als ik ooit moeder zou worden, zou ik er voor zorgen dat ik een zekere afstand zou houden ten opzichte van mijn kinderen. Ik ben voor enige gereserveerdheid en afstand. Controle en privacy.&#8217; De sfeer was vaak nog explosiever bij haar vriendje thuis. &#8216;Ach, dat heten dan ontwrichte gezinnen, maar ik kon er wel altijd terecht. Warmte was er genoeg. Wat die generatie van jaren zeventig-ouders soms te weinig had, was schaamte.&#8217;
Ze zong in die tijd in rockbandjes. Ze schreef de liedjes. &#8216;Pathetische teksten… Het ging vooral over mijn eigen twijfels.&#8217; Even later ging ze met haar vriendje samenwonen en studeren. Toen ze pas op de universiteit zat, vluchtte ze van hem weg. &#8216;Te veel geweld geduld. Toestanden, die heb ik in mijn leven redelijk veel gehad. Dat voortdurende emotionele overhoop gehaald worden of juist jezelf daar voor moeten afschermen, dat is gewoon niet goed voor een mens. Op den duur is het ook niet meer opbouwend. Ik heb veel vrijheid genoten. Ik denk dat ik uit liefde en bezorgdheid over mijn ouders nooit ontspoord ben.
&#8220;Parentificatie,&#8221; was de diagnose van de psycholoog bij wie ik twee keer langs ben gegaan en die me verder weinig heeft bijgebracht. Ik herken in mezelf de zorgzaamheid die mijn moeder ook kan hebben: de behoefte het mensen comfortabel te maken. Dat heet proflecteren in de psychologie. Het is wel sterk dat daar een naam voor bestaat, alsof het een ziekte is. Sommige mensen zorgen voor anderen omdat ze niet voor zichzelf kunnen zorgen, dat is waar. Maar als je ook goed voor jezelf kunt zorgen, is het mooi als je het ook op een niet-dwangmatige manier voor anderen doet. Dat is toch geen problematisch gedrag.&#8217;
Ik gedraag me wel eens als een Grunberg-personage, heeft ze wel eens van zichzelf gedacht. &#8216;Al dat koken van mij, dat is misschien wel een vorm van verdringen. Ik kan daar soms behoorlijk in doorslaan. Mijn record is een uitgebreide maaltijd voor veertig mensen. Het is een teken dat ik met mezelf in de knoop zit. Dan sta ik voortdurend in de keuken, geen tijd om met iemand te praten en maar overspannen glimlachen naar iedereen.&#8217;
Ook Verbekes nieuwe boek Vissen redden begint met een feest. &#8216;De ontkenning van verdriet &#8211; koken is daar gewoon een uiting van. Het is een behoefte aan verbinden. Je maakt iets wat je letterlijk in de mensen hun lichamen kunt steken. Ik wil mensen vullen.&#8217; Ze heeft zich altijd wel als een Einzelgänger beschouwd: &#8216;Wel veel vrienden, maar ik ben toch altijd op mezelf.&#8217; En toch de blijvende behoefte aan een intiem verbond. &#8216;Willen samenvallen met iemand. Ook mijn schrijven is een poging te communiceren en in iemand door te dringen. Ik denk lang na. Ik werk lang aan iets waarvan ik vind dat het ertoe doet en dan giet ik het in iemands hoofd.&#8217;
Poetsvrouw
Het meest indrukwekkende debuut sinds Blauwe Maandagen van Arnon Grunberg, noemde Elsbeth Etty Slaap!, het debuut van Verbeke. &#8216;Het overkwam me allemaal.&#8217; In Slaap! zoekt een rusteloos meisje dat na haar relatiebreuk alle controle op het leven verliest, vreemde vormen van waakzaamheid op. &#8216;Ik schreef Slaap! terwijl ik werkte als verkoopster bij een firma in waterbehandelingsinstallaties. Als student was ik er poetsvrouw geweest. De baas zag al vlug in dat ik niet voor dat vak bestemd was. Mijn dagelijkse taak bestond er steeds meer uit dat ik koffiemachines testte. Op een dag kwam de baas naar me toe en zei smalend: &#8220;&#8216;t Schijnt dat gij aan een boek aan het schrijven zijt?&#8221; Ik heb &#8220;ja&#8221; geantwoord. Dankzij een scenariocursus in Griekenland kon ik de moed bijeen rapen om echt te gaan schrijven. Ik ontmoette daar een zeventigjarige vrouwelijke professor van Columbia University die een belangrijk rolmodel voor me werd. Ze was onder het communistische regime uit Tsjechië naar de Verenigde Staten gevlucht. Een wijze vrouw, die me heeft laten zien dat je tegelijk sterk kunt zijn en toch kunt worstelen met het leven. Ik houd van vrouwen die ernaar streven om hun intelligentie te ontplooien. Dat is helaas ook in deze tijd nog niet zo vanzelfsprekend.&#8217;
Verbeke stuurde het manuscript van Slaap! op naar De Geus. &#8216;Je moet het niet zomaar opsturen, je moet opvallen,&#8217; zeiden haar vrienden. Ze deed er een briefje bij. Dat ze van plan was geweest zichzelf in een grote taart te verzenden om dan eenmaal in de uitgeverij aangekomen, uit de patisserie te springen en de directie haar roman aan te bieden. Maar dat ze er toch maar van afzag, de roman moest het op eigen kracht redden. De redacteur van De Geus belde haar op dat hij haar roman wilden publiceren. &#8216;De eerste gedachte die me overviel was: nu kan ik nooit meer danseres worden. Totaal absurd.&#8217; Inmiddels kent ze het klappen van de zweep. &#8216;Je hebt mensen die graag beroemd willen zijn. Ik heb dat nooit gewild. Ik ben geïnteresseerd in de vraag hoe de dingen in elkaar zitten, ik wil in het schrijven loskomen van mezelf en me daardoor verbonden weten met de wereld.&#8217;
Neutrale blik
In Vissen redden wijdt het hoofdpersonage, een schrijfster die het schrijven heeft opgegeven, zich aan een ecologische missie. Het portret is niet bepaald vleiend. &#8216;Ik hoop dat de milieuactivisten zich niet te erg aangevallen voelen. Mijn hoofdpersoon moet inzien dat het redden van vis niet zo belangrijk voor haar is. Haar reddingspoging is een manier om haar eigen probleem te ontkennen. De vrouw voelt wat iedereen voelt die zich verpletterd weet door een enorm groot verdriet: de wereld vergaat. Omdat ze geen weerstand aan haar eigen verdriet kan bieden, verdiept ze zich in de problemen van de door overbevissing uitstervende oceaan.&#8217;
Goed, ze eet geen tonijn meer sinds ze Vissen redden schreef, zegt Verbeke. &#8216;Die blauwvintonijn is echt aan het uitsterven!&#8217; Maar ze zou nooit een boek schrijven om een ecologisch thema aan te kaarten. &#8216;Engagement wordt heel eng opgevat door recensenten: gebruik een actueel thema en geef je mening daarover. Een zoektocht naar dingen die van groot belang zijn in menselijke hoofden, naar het fixeren op winnen en verliezen, is ook engagement. Elke oorlog begint in een menselijk hoofd.&#8217;
Haar betrokkenheid toont ze liever middels mededogen dan door barricade-acties. &#8216;Ik heb moeite met praatprogramma&#8217;s of columns waarin grote meningen worden verkondigd. Het gaat mij absoluut aan wat er in Gaza gebeurt, maar ik vind het storend als mensen hier ruziën over hun grote gelijk in die kwestie. Dat is nogal decadent. Als je altijd vanuit een gelijk of een ideologie vertrekt, raak je uiteindelijk nog meer in de knoop.&#8217;
Ze ziet een nieuwe vorm van engagement ontstaan. &#8216;De meeste schrijvers van mijn generatie voelen zich wel betrokken bij wat er in de wereld gebeurt, maar dan eerder beschouwend. Ze weigeren een ideologie naar voren te schuiven. Schrijvers van de vorige generatie als Tom Lanoye, die ik zeer graag lees en erg waardeer, of Kristien Hemmerechts gaan daar op een veel striktere manier vanuit een links gedachtegoed mee om. Die generatie zag een taak als schrijver voor zichzelf weggelegd. Terwijl ikzelf als schrijver een neutrale blik probeer te ontwikkelen. Ik wil tonen.&#8217;
Ze verwijst naar het boek De depressie-epidemie van Trudi Dehue. &#8216;Gelukkig zijn is een verplichting geworden. Het is ontluisterend hoe antidepressiva worden gebruikt om de maatschappij draaiende te houden. In een neoliberale maatschappij, die Nederland misschien nog wel meer is dan België, ben je verplicht om altijd goed gehumeurd te zijn, om niemand lastig te vallen, om in de pas te lopen.&#8217;
Als er in haar werk al een boodschap zit, is het een oproep tot begrip voor nonconformisme. &#8216;Een pleidooi voor authenticiteit. De afwijking in de menselijke geest fascineert mij. Ik voel me daarin verbonden met fotografe Diane Arbus. Ze ontweek het normale, is in het afwijkende blijven zoeken naar wat er echt toe doet. Het heeft ook wel iets tragisch, die fascinatie voor de afwijking. Het verdriet dat daar mee samenhangt. Arbus heeft zelfmoord gepleegd omdat ze niet meer terug kon keren naar de normaliteit.&#8217;
De naam waarvoor ze sneuvelt
Ze heeft eieren gebakken. Aan haar keukentafel leest ze een gedicht van Ilja Leonard Pfeijffer voor. Na de laatste regels is ze merkbaar ontroerd: Wees vrij / als een horige op zijn laatste slagveld / onder het schitterend rode en gouden vaandel / van de naam / waarvoor je sneuvelt //rechtop/ onherroepelijk / en zielsgelukkig. &#8216;Dit gedicht heb ik een zomer lang als mantra gebruikt. Ik heb erbij geweend, het steeds weer opgezegd. Ik leerde ervan: blijf bij jezelf. Ga je eigen weg, zelfverzekerd, in de wetenschap dat het ook maar een van de vele wegen is die je in je leven kan gaan. Concentreer je niet op het verlies, dat is tijdverspilling. Het bracht de openbaring die ik toen ervoer, onder woorden. Ik heb ontdekt dat er iets in mij bestaat waarop ik kan terugvallen.&#8217;
En de naam waarvoor zijzelf sneuvelt? &#8216;Die luidt: schrijven. Literatuur. Ik ben door mijn vader opgevoed met de opdracht: maakt iets van uzelf. Hij zou teleurgesteld in mij zijn geweest als ik voor het traditionele vrouwenleven had gekozen. Ik heb pas later ingezien dat de meeste mannen nog steeds van een vrouw verwachten dat ze voor hen zorgt. Dat ik ooit zou moeten kiezen tussen een carrière of een gelukkig liefdesleven, had ik nooit gedacht. Soms heb ik mezelf vervloekt: waarom kan ik nu niet gewóón zijn en mij zoals de meeste vrouwen helemaal richten op een vent.&#8217;
Kapster worden, daarover fantaseerde ze vroeger wel eens. Mannenharen knippen. Het liep anders. &#8216;Het mooie aan literatuur en kunst is dat je een emotie of een gedachte laat afkoelen, zoals je een baksteen laat afkoelen om er vervolgens mee te kunnen bouwen. In het leven is het enige waarop je kunt terugvallen, uiteindelijk de wederopbouw van je waardigheid. De redding zit binnenin.&#8217;
De schrijfster
Annelies Verbeke (1976) groeide op in Londerzeel en studeerde Germanistiek in Gent. Haar debuutroman Slaap! won de Vlaamse Debuutprijs en het Gouden Ezelsoor. Intussen zijn er meer dan zeventigduizend exemplaren van verkocht. In 2006 verscheen de roman Reus, een jaar later Groener Gras, een verhalenbundel over winnen en verliezen. SWOONI, de lange speelfilm waarvoor ze het scenario schreef, komt in 2011 in de bioscoop. Verbeke heeft een tweewekelijkse column in NRC Handelsblad. Haar roman Vissen redden is vorige maand verschenen bij uitgeverij De Geus
Annelies Verbeke, ‘Vissen redden’, De Geus, 192 pagina’s, € 18,90

‘Het liefst was ik onzichtbaar geweest’

Reportage / Verhulst verfilmd
Een reportage in het NOS Journaal van 7 oktober 2009: mannen die poedelnaakt de Tour de France nabootsen in een grijze straat. &#8216;De zelfkant van een Vlaams dorp…&#8217; , zegt de voice-over, &#8216;…is het decor van De helaasheid der dingen die gisteravond al zijn Belgische première beleefde. De film gaat over de jonge Gunther Strobbe die wordt opgevoed door zijn losgeslagen ooms&#8230;&#8217;
Even later beelden van het dorp Nieuwerkerken, waar Dimitri Verhulst, de auteur van het in 2006 verschenen boek De helaasheid der dingen, is opgegroeid. Het dorpscafé Tweety. De stem van de journalist: &#8216;De figuur van Nonkel Petrol bestaat écht, want boek en film zijn sterk autobiografisch. De ooms van schrijver Verhulst voelen zich dan ook te schande gemaakt.&#8217; Hij duwt zijn microfoon onder de neus van een man in zwart trainingvest: de oom. Die zegt: &#8216;En dan het verhaal op zichzelf. Dat doet wel pijn vanaf het moment dat het over u gaat. Plus de vervormingen die er bij zijn en zo.&#8217;
De journalist, streng: &#8216;Dat klopt niet?&#8217;
&#8216;Totaal niet. Ze moeten van mij geen dronkaard maken.&#8217; Gelach in het café.
De journalist: &#8216;Volgens de regisseur is het fictie en gaat de film over een jongen die zich aan zijn milieu ontworstelt.&#8217; De regisseur Felix van Groeningen: &#8216;Het is iemand die waanzinnig veel meemaakt en een verschrikkelijke keuze moet maken, die daar heel lang van afziet en eigenlijk op zijn poten terechtkomt.&#8217;
De journalist: &#8216;Dat is duidelijk niet het geval in Nieuwerkerken, waar de schrijver zijn gezicht niet meer hoeft te vertonen.&#8217;
De oom: &#8216;Best niet, want die zit los hier door de ruit.&#8217; Wat wordt ondertiteld als: &#8216;Ik smijt hem hier dwars door de ruit.&#8217;
Verloren zoon
&#8216;In de jaren tachtig trokken ze met hun bandrecorders naar de brousse, en lieten daar enkele rimboebewoners een lied zingen. Voor de archivering van de wereld. Ze zagen iemand met een lange lip en vroegen hem die lip te laten lillen voor de camera. En nu zaten ze met hun registratieapparatuur in de huizen waar ik was grootgebracht, denkt het ik-personage Dimmetrie in de roman van Verhulst. Drie jaar na het schrijven van zijn woorden, nu de verfilming ervan zo&#8217;n groot succes is, is het precies zo.
In de roman De helaasheid der dingen wordt de jongen Dimmetrie, die verlaten is door zijn moeder, opgenomen in het nest van zijn grootmoeder. Hij hokt er samen met zijn vader en drie werkloze ooms. Dagelijks drinken ze zich naar het niveau waarop geluk en ongeluk zich grondig in elkaar vergissen. &#8216;God schiep de dag en wij slepen ons erdoor,&#8217; luidt hun adagium. Soms is die sleeptocht hilarisch, soms gaat die gepaard met veel godverdommes, maar altijd gezamenlijk. De politiediensten fungeren als een taxibedrijf om dronken ooms aan huis af te leveren. Een enkele keer belt de juffrouw van de dienst Bijzondere Jeugdzorg aan, omdat iemand in het dorp Reetveerdegem &#8211; een onooglijke negorij van duivensport en motregen &#8211; zijn beklag heeft gedaan over het gezin. Na een paar jaar keert een ouder geworden Dimmetrie terug naar het dorp. Hij bezoekt er het graf van zijn vader en de stamkroeg van zijn ooms. Hij noemt zich &#8216;de verloren zoon&#8217;. Hij beseft dat hij geen verweesde maar een verloren zoon is: &#8216;Ik ben allang geen meer van hen. Ik ben geen meer van hen maar zou het wel willen, om mijn loyaliteit te tonen, of mijn liefde, hoe men die gevoelens ook noemen moet.&#8217;
Het verhaal is sterk autobiografisch. De scenaristen van de film hebben er nog meer autobiografische elementen aan toegevoegd. Verhulst zwakte de tragedie van zijn jeugd af tot een tragikomedie, een wrang, soms hilarisch familieportret waarin schaamte en liefde zich verenigen. En ook de film is er een vol anekdoten, liefde en mededogen voor het machteloze.
Verhulst maakte van zijn jeugd een prachtig, herkenbaar verhaal. Er zijn 150.000 exemplaren van zijn roman verkocht, en in nog geen twee weken tijd zagen 70.000 mensen de film. Vorige week kreeg de film, die werd gekozen als de Belgische inzending voor de Oscars, drie prijzen in New York. Op het Hamptons International Film Festival kreeg hij prijzen voor beste film, beste camerawerk en beste scenario.
Dat het hedendaagse fetisjisme met het autobiografische mede het succes verklaart, valt niet te ontkennen. Maar het is evengoed de herkenbaarheid van loyale familieliefde en de tweeslachtigheid waarmee men zich uit een milieu sleurt, die film en boek tot toppers maken.
Toch was Dimitri Verhulst bij de filmpremière niet aanwezig. Hij distantieert zich zoveel mogelijk van de film. Voor het scenario gaf hij alle artistieke vrijheid aan scenarist en regisseur Felix van Groeningen. &#8216;Dimitri heeft de film ondertussen gezien en hij vindt hem goed. Maar voor de rest wil hij er niets mee te maken hebben,&#8217; verklaart de regisseur. &#8216;Het boek verzuurde de relaties met zijn familie en hij vreest dat de film het allemaal opnieuw zal oprakelen.&#8217;
De liefdesverklaringen in het boek blijken niet afdoende. In interviews in kranten, radio en televisie klinkt nu een eis van de ooms door: &#8216;Hij moet zich excuseren via de televisie of andere media zodat iedereen het hoort.&#8217;
In De helaasheid der dingen spoort Nonkel Potrel zijn neefje aan om mee te zingen voor de etnologen die dronkemansliederen komen opnemen. Dimmetrie: &#8216;Ik vond het pervers. Het was een illusie dat ook maar iemand oprecht in het volk geïnteresseerd was.&#8217; Nonkel Potrel: &#8216;Dat versta ik niet aan u, Kleine, dat gij dat pervers vindt. Gij tilt te zwaar aan die dingen. Dat is toch geestig, wij samen met een stuk in onze kloten op een cd.&#8217;
Soms fietst de werkelijkheid zich van de fictie los als een opvallende renner in zijn blote kont. De personages zijn uit hun hol van anonimiteit gedreven en eisen ook aandacht.
Aasgieren
&#8216;Alles moet tot een korte boodschap vereenvoudigd worden. Het heet dan: de ooms van Dimitri Verhulst zijn not amused,&#8217; zegt A.F.Th. van der Heijden. &#8216;Als er in een familietje een schrijver opstaat dan is het gedaan met dat familietje, zei de Poolse Nobelprijswinnaar Czeslaw Milosz. Ook al gebruikt een schrijver maar één procent van de familieverhalen, hij zal er altijd op aangekeken worden. Vroeg of laat komt er ruzie van. Tegelijkertijd moet de literatuur gevoed worden. Het hoort bij de risico&#8217;s van het vak het zwarte schaap van de familie te worden.&#8217;
A.F.Th. kent de angst dat het scherm dat een schrijver tussen zichzelf en zijn materiaal heeft opgericht, voor het gemak maar wordt weggenomen. &#8216;Je laat de fictie los op de werkelijkheid. Degenen die zich daar een beetje in herkennen, beklagen er zich dan over dat je in de plaats van een roman niet hun biografie geschreven hebt.&#8217; Of de huiver dat je op een dag iemand tegenkomt die zich misbruikt voelt: &#8216;Een oude vriendin vertelde me ooit hoe ze het lichaam had gevonden van een huisgenote die zich had op-gehangen op de zolder. Ze noemde een detail dat me erg trof.&#8217; Dat detail kwam terug in een roman. &#8216;Wat dat betreft, zijn wij schrijvers aasgieren die alles op hun bruikbaarheid bestuderen. Ik kreeg het boek waarin ik in een zelfmoordscène dat detail had gebruikt, beklad terug met de vraag: &#8220;Wat heb je met mijn emoties gedaan?&#8221; Terwijl er helemaal niets herkenbaars aan was. Als je je dat soort dingen gaat aantrekken, moet je maar sciencefiction gaan schrijven. En dan nog zul je zien dat een achterneefje dat een beetje groen is uitgevallen, zich gaat beklagen dat hij als marsmannetje is neergezet.&#8217;
Wat doet een schrijver als zijn personages in opstand komen, of als ze van hem afgepakt worden door andere media? Waar zit de bescherming van de literatuur? Nergens. &#8216;Vaak was het een ontnuchtering om te moeten constateren dat veel journalisten mij als het ware mijn verbeelding probeerden te ontnemen door mijn romans te verschralen tot een soort letterlijke Polaroids van de feitelijke werkelijkheid,&#8217; zegt Joost Zwagerman, die het boek van Verhulst met plezier heeft gelezen. &#8216;Vooral met Gimmick!, dat jarenlang werd gezien als een sleutelroman. Ik kon blijven ontkennen wat ik wilde, maar de journalisten bleven het schrijven.&#8217; Hij werd lange tijd vereenzelvigd met de hoofdfiguren die hij had verzonnen. &#8216;Ten tijde van Gimmick! was ik de drugsgebruikende snelle schrijver uit het Amsterdamse kunstcircuit, daarna was ik naar aanleiding van Vals licht ineens weer de schuchtere hoerenloper, en toen De buitenvrouw verscheen, was ik plotseling de overspelige burgerman uit de provincie. Ik moet wel van elastiek zijn, wil ik al die gedaanten in mij kunnen verenigen. Doordat de decors in die drie romans zo realistisch zijn, gaan sommige lezers er direct vanuit dat mijn personages dus ook een-op-een aan de werkelijkheid zijn ontleend.&#8217;
Zwagerman moet het hebben van de verbeelding: &#8216;Natuurlijk ontleen ik sommige obsessies en fascinaties aan mijn eigen leven, maar literatuur biedt voor schrijvers juist een ontsnapping aan zichzelf.&#8217;
Maarten &#8216;t Hart noemt vrijwel alles wat hij schrijft &#8211; behoudens de historische roman Het psalmenoproer &#8211; een mengvorm van feit en fictie. &#8216;Onveranderlijk heb je, als je een roman publiceert, te maken met ontevreden personages die zich menen te herkennen. Maar het meest ontevreden zijn de personages die het gevoel hebben dat zij uit de roman zijn weggelaten terwijl ze wel een rol hebben gespeeld in de gebeurtenissen die je in de roman beschrijft.&#8217;
Hij maakte ook ooit mee dat iemand zei: als je het waagt om over mijn vader te schrijven, kom ik jouw huis verbouwen. &#8216;Ik had niet de intentie over die vader te schrijven, ofschoon ik hem goed gekend had. Maar door het dreigement raakte ik geïnteresseerd en dacht ik: wat zou er met die vader aan de hand zijn geweest? Ik heb dat toen uitgezocht. Dat heeft mij een mooi verhaal opgeleverd. Van de zoon heb ik nooit meer wat gehoord.&#8217;
Van der Heijden: &#8216;De keuze van de bewerking van de werkelijkheid is een esthetische keuze. De werkelijkheid zoals die zich aandient, is onbruikbaar, want te absurd. We leven in een tijd waarin iedereen naar de onmiddellijke waarheid zoekt achter fictie, zelfs de fictie ontkent. Het is de lompheid van de hedendaagse mens die de subtiliteiten miskent. Ik hou er geen rekening mee.&#8217;
Banaliteitsbesef
&#8216;Het gemakkelijkste voer om een zelfverklaarde artistieke bourgeoisie te vermaken, dat was het volk. De authenticiteit waar zij naar streefden. De oermens van de geïndustrialiseerde wereld waar zij van afstamden. Men zou desnoods de wasdraden van de marginalen naar de musea slepen, hun onderbroeken en doorrookte interieurtjes exposeren. Je kon er vergif op innemen, men hoefde maar een tentoonstelling wasdraden te organiseren en de hele stad liep storm voor zo&#8217;n origineel idee. Want snel tevreden was de intellectueel natuurlijk wel, en nog sneller zat hij door zijn voorraad inspiratie. Maar als de tentoonstelling gedaan was, dan zou het volk het volk blijven, zoals het hoort, denkt Dimmetrie in het boek van Dimitri Verhulst.
&#8216;De eventuele gelijkenis van bepaalde personages in dit boek met bestaande personen berust op louter mensenkennis,&#8217; schrijft Verhulst vooraan in zijn boek.
Vorig jaar schreef hij in de tekstbundel Lexique Nomade een beschouwing over de kern van zijn schrijfarbeid. &#8216;Misschien is dat een van de vele functies van literatuur, via herkenning geruststellen, aantonen dat we vele van onze afwijkingen met elkander gemeen hebben. Dat wij uniek zijn, doch met mate. Daarom moet ik schrijven van op de grond, en nooit vanaf de kansel. Eerst mens zijn, dan schrijver. Plaatsnemen aan mijn tafel en mij ontdoen van mijn predikaten en prijzen.&#8217; Hij benoemde het met het trefwoord: &#8216;banaliteitsbesef&#8217;.
We belden met Dimitri Verhulst. Hij wilde nu graag wat luwte in de storm. Eerst mens zijn.

De onbruikbare werkelijkheid van de schrijver

Interview journalist Minka Nijhuis
Ze zoekt de loopgraven op die mensen in conflictgebieden voor zichzelf graven &#8211; en ze beschrijft hoe ze er altijd weer proberen uit te kruipen. Al twintig jaar doet Minka Nijhuis verslag van conflicten in Cambodja, Birma, Oost-Timor, Irak en Afghanistan. In de conflictgebieden waar ze naartoe reist, verblijft ze langere tijd &#8211; ook als de meeste journalisten er al lang verdwenen zijn. Of ze keert er terug om te kijken wat er van de mensen geworden is. Deze week verschijnt haar nieuwste boek: Birma. Land van geheimen, waarin ze de Birmezen opzoekt die zich verzetten tegen de dictatuur. Het is een persoonlijk verslag van ontmoetingen. Met Aung San Suu Kyi, de Nobelprijswinnares en Birmese oppositieleidster. Met monniken, met mensen die gevangen zaten en de strijd niet op willen geven. &#8216;Niets is permanent,&#8217; zegt een monnik haar glimlachend als zij vraagt of hij de hoop op verandering niet aan het verliezen is.
Schijnproces
Bij haar thuis in Amsterdam, op de lange tafel in de woonkamer, staat een beeld van Boeddha met een portret van Aung San Suu Kyi. Soms brandt Minka Nijhuis kaarsjes. &#8216;Ik ben geen boeddhist, ik word rustig van dat beeld. Ik rouw om een aantal levenden die worden doodgezwegen, die tot een levenslange gevangenisstraf veroordeeld werden, van het leven zijn afgesneden.&#8217;
Birma, het is het land van haar eerste grote reportages. &#8216;De afgelopen jaren is Birma steeds in het nieuws. Opstandige monniken, dat spreekt natuurlijk aan. Het zijn iconen, die mensen die op blote voeten in de regen, recht op de geweren afstappen. Toen kwam de cycloon en de junta die geen hulpverleners in het land toeliet. En in mei 2009 was er die excentrieke Amerikaan die over het meer naar het huis van Suu Kyi zwom.&#8217; Suu Kyi werd gearresteerd omdat ze het verbod om bezoek te ontvangen zou hebben geschonden. &#8216;Ze kreeg een schijnproces.&#8217; Door dat schijnproces was Birma afgelopen maand weer even in beeld. Aung San Suu Kyi werd veroordeeld tot drie jaar celstraf en dwangarbeid. De straf werd omgezet in achttien maanden extra huisarrest.
Nijhuis: &#8216;Maar Birma kan net zo goed weer uit het nieuws verdwijnen. Volgend jaar zijn er hoogstwaarschijnlijk verkiezingen. Op dit moment zijn de hernieuwde conflicten tussen de etnische minderheden en het bewind een belangrijke ontwikkeling.&#8217;
Ze leerde oppositieleidster Aung San Suu Kyi jaren geleden kennen door een interview dat ze met haar maakte. &#8216;Gaandeweg werden de gesprekken persoonlijker. Toen ze jarig was, vroeg ze me om te komen. Vriendschap is een groot woord, maar er is wel wederzijds respect en waardering. Zij weet dat ik veel aan haar denk. Ik was een gesprekspartner die geen gevaar liep als ik bij haar naar buiten stapte. Alle Birmezen met wie ze contacten had, betaalden een hoge prijs. Ze kon met mij praten zonder bang te zijn dat ze iemand in de problemen zou brengen. En zij was een voorbeeld voor me als het ging om moed en volharding. Je hoeft je in je beslissingen niet te laten leiden door angst. Je kunt angst ook de baas blijven.
Ze draagt wel een grote tragiek in zich. Als symbool is ze van enorme waarde. Maar als mens wordt ze ouder en wat heeft ze bereikt? Haar leven gaat voorbij en in Birma is er weinig zicht op politieke verandering.&#8217;
Kidnap-kit
Zijn er mensen die voor Minka Nijhuis kaarsjes branden? &#8216;Nee. Weet ik eigenlijk niet. Het gebeurt wel eens dat iemand me dat belooft in de hoop dat ik zo sneller aan een visum voor Birma kan komen.
Ik draag een amulet bij me dat ik heb gekregen van een vriendin, om me te beschermen tegen kogels. Niet omdat ik erin geloof, maar als een symbool van vriendschap.&#8217;
Wat ze ook bij zich draagt op oorlogsreportages: cd&#8217;s. De cantates van Bach. Nina Simone. &#8216;&#8221;I&#8217;ve got life&#8221;, is wel een favoriete song.&#8217; Ze heeft lang een stoffen beest bij zich gehad. &#8216;Daarna droeg ik een geel met zwart geblokte sjaal die ik in Cambodja had gekocht. Die sjaal ben ik kwijtgeraakt toen de milities in Oost-Timor achter me aan zaten en ik in de rivier moest springen om aan hen te ontkomen. In Bagdad droeg ik mijn lange zwarte sjaal en een abaya.&#8217;
En verder heeft ze haar kidnap-kit. &#8216;Met een foto van mijn neefje en nichtje om ervoor te zorgen dat ze me zoveel mogelijk als een mens met dierbaren thuis zien.&#8217; Ze heeft een ring, &#8216;gekregen van mijn moeder&#8217;, die ze zo kan draaien dat het een trouwring lijkt. &#8216;Mensen vinden het soms raar dat je als ongetrouwde vrouw alleen reist.&#8217;
Op de barricade
Ze reist al ruim twintig jaar door conflictgebieden. Ze komt bij de mensen thuis. Ze helpt mee met de afwas. Ze begint deel uit te maken van hun leven. Soms reist ze met een geestverwant die ze vertrouwt. &#8216;Moed krijg je door met de juiste collega&#8217;s om te gaan, dat zijn nooit de waaghalzen. Het is de kunst om niet in paniek te raken, maar angst als een zinnig instrument te gebruiken. Als vrouw weet je dat je fysieke kracht geen wapen is. Je moet het van andere vaardigheden hebben: sociale bekwaamheid, inschattingsvermogen, slimmigheid. Als jonge vrouw straal je ook nog onbevangenheid en onschuld uit. Daar kwam ik vroeger nog mee weg, nu niet meer.&#8217;
Martha Gelhorn, de in 1998 op negentigjarige leeftijd overleden Amerikaanse oorlogscorrespondente, is altijd een boegbeeld voor haar geweest. &#8216;Ze liet zich door niets weerhouden. Als ze ergens naartoe wilde en ze dacht dat het belangrijk was, dan vond ze een manier om te gaan. En ze kon er dan ook nog eens heel erg snel en met heel scherpe blik over schrijven. Ze registreerde. Ze had oog voor de gevolgen die oorlog had op het gewone leven van de mensen. En als het over recht of onrecht ging, stond ze met haar pen op de barricade.&#8217;
Nijhuis wil niet overdrijven met verhalen waarin ze bedreigd, opgepakt, beschoten of achtervolgd werd. Ze zegt: &#8216;Ik wil me laten leiden door wat er toe doet. Door wat ik belangrijk vind.&#8217;
Ze weet het, ze ziet het: &#8216;Gebroken harten, overhoop gehaalde levens, gebroken gezinnen, je komt ze vaak tegen onder de oorlogsjournalisten en de hulpverleners. Maar ik ben op latere leeftijd in dit vak gestapt. Ik was al dertig. De chaos die ik meemaak, is niet door mij gecreëerd, daar kom ik voor mijn werk in terecht. Mijn leven is stabiel. Door boeken te schrijven, ben ik gedwongen naar mezelf te kijken. Rust te nemen. Ik ben optimistisch over mijn eigen kracht.&#8217;
Een revolver op een stoel
&#8216;Ik had altijd veel ontzag voor journalisten, dacht dat het heel bijzondere mensen waren. Daar rekende ik mezelf niet zo toe. Ik kom niet uit een milieu waar het een voor de hand liggende beroepskeuze was. Mijn vader zat in een bouwonderneming, een familiebedrijf dat wel zijn stempel op ons gezin drukte. Het was geen hard zakelijk milieu waar alles om geld draaide, maar het ging wel om werken en iets opbouwen. Eerst je bestaan goed op poten krijgen, dan pas was er ruimte voor andere zaken.
Ik groeide op in Overijssel. Op zondag ging iedereen naar de kerk &#8211; wij niet. Ik verslond van die avonturenboeken waarin jonge mensen reisden in de tijd. Ik had de hele reeks van De Vijf van Enid Blyton. Ja, het ging natuurlijk ook wel over recht en onrecht. Ik was als kind gefascineerd door de oorlog. Zowel de familie van mijn vader als van mijn moeder had iets gedaan in het verzet. Mijn moeder vertelde dat ze, toen ze op een nacht de trap afliep, zag hoe op een stoel een revolver en een bebloede doek lagen. Ze zag hoe mijn opa bij het aanrecht zijn handen stond te wassen. Ik merkte aan mijn moeder dat zij daar heel erg van was geschrokken, dat het moeilijk was om over dat onderwerp thuis te praten. Waarschijnlijk heeft hij iemand omgebracht die hij ervan verdacht dat hij de rest van de verzetsgroep zou verraden.
Wat ik me vooral herinner, zijn de spannende verhalen uit het verzet en dat je deed wat juist was. De anekdotes die we als kinderen meekregen, waren in mijn beleving zwart-wit. Goed tegen kwaad. Al heel snel kwam de vraag in me op wat ik zelf zou doen. &#8220;Groenteboer, wat deed jij tijdens de oorlog?&#8221; De groenteboer keek me verbijsterd aan toen ik hem als kind die vraag stelde. Ik wilde van mensen weten welke positie zij tijdens de oorlog hadden ingenomen. Ik denk dat de groenteboer er nooit over had nagedacht. Hij had waarschijnlijk de oorlog zelfs nooit meegemaakt. Mijn vader tikte me op de vingers. &#8220;Lang niet iedereen vindt jouw vragen prettig.&#8221; Maar ik wilde te weten komen waar mensen voor stonden en wie je kon vertrouwen als het erop aankwam. Ik wilde weten met wie ik de oorlog kon winnen en bij wie ik kon onderduiken.&#8217;
Stewardess
&#8216;Ergens is er dus altijd wel zo&#8217;n verlangen naar die horizon geweest. Ik zakte voor mijn eindexamen en mocht niet meer terugkomen op het christelijk lyceum in Almelo. Er was geen vat op me te krijgen. Ik heb het altijd vervelend gevonden als mensen hun gezag op mij uittestten. Die hypocrisie, die saaiheid, die beslotenheid. Ik kon er niet tegen. Ik ben naar Amsterdam verhuisd, met mijn vriend gaan samenwonen. Ik vond een kantoorbaantje, een leeg bestaan waar ik van baalde. Ik mocht van mezelf niet op de klok kijken, want als ik keek, viel het altijd tegen. Mijn diploma behaalde ik via zelfstudie met een staatsexamen. Ik studeerde communicatiewetenschappen aan de universiteit, daarnaast werkte ik als stewardess voor de KLM. Het stewardessenbestaan bleek ook niets voor mij. Ik ben niet zo dienstbaar. Ik werkte achterin het vliegtuig, waar zich toen nog de rokers en de drinkers ophielden. Als iemand weer eens vond dat er niet genoeg ijsblokjes in zijn glas zaten, vond ik het moeilijk om glimlachend te zeggen: &#8220;Ja, meneer, natuurlijk, wat u wilt.&#8221; Coffee, tea, or me? Zo klonk het stewardessengrapje. Ik ben blij dat ik voor mezelf gekozen heb.
Mijn privéleven klopte niet bij wat ik wilde, het was een gevecht om me los te maken uit de vertrouwde omgeving en in een ander bestaan te stappen. Het was hier in Amsterdam natuurlijk een prettig leven. Het studentenleven. Vertrouwde vrienden. Een partner die ik al sinds de middelbare school kende.&#8217; Het lichten van het anker ging niet zonder slag of stoot. &#8216;Maar het is de beste dienst die ik mezelf ooit heb bewezen. Het was zo duidelijk dat ik op een ander spoor kwam waar ik veel meer mijn draai kon vinden en ook mijn eigen kracht ontdekte.
Het prettige van beslissingen nemen, is dat je leert dat je er weer uit komt. Hoe vervelend ze ook zijn, het lukt wel. Er zijn wel eens mensen die zeggen: &#8220;Er zijn weer maanden voorbij gegaan en jeetje wat heb ik nu weer zitten doen&#8230;&#8221; Dat gevoel ken ik helemaal niet. Ik weet precies wat ik heb zitten doen.
Ik zie nu mensen van vijftig jaar die denken: als ik toch nog een keer echt iets wil met mijn leven, moet ik het nu doen. Ik heb die keuze op mijn dertigste gemaakt. Ik ben liefdesrelaties als iets tijdelijks gaan beschouwen. Ik geloof dat ik mijn werk toch het allerbelangrijkste vind in mijn bestaan.&#8217;
En het idee dat de dood zomaar plots kan toeslaan, tijdens het werk, door een kogel in een ver land. &#8216;Ik kwam tien jaar geleden in Oost-Timor aan toen een militair tegen me zei: &#8220;Er is net een collega van jou vermoord teruggevonden.&#8221; Even later bleek Sander Thoenes in handen te zijn gevallen van terugtrekkende militairen (zie naschrift). Zijn moeder heeft me later in een brief geschreven dat ze door mijn boek beter begreep waarom Sander naar Oost-Timor wilde. Waarom hij die drang voelde om dat te doen. Sindsdien hebben we contact gehouden. Als moeder je kind kwijt zijn aan zo&#8217;n oorlog… Ik denk dat er weinig dingen zijn die een grotere vloek in je bestaan zijn dan dat.&#8217;
Blik bonen
&#8216;Dat de dood kan toeslaan, is een vertrouwd idee zonder dat ik daar nu voortdurend mee bezig ben. Het maakt dat je nadenkt over wat je doet en waarom je het doet. Dat geeft het leven wel waarde.&#8217;
Waarom ze het dan doet? &#8216;Omdat ik een stem kan zijn voor mensen die anders niet gehoord worden. En het is voor mezelf een interessant bestaan met boeiende ontmoetingen. Wie wil er nu niet het gevoel hebben zinvol bezig te zijn?
&#8220;Je bent suïcidaal,&#8221; zei een journalist tegen me terwijl ik in Oost-Timor een blik witte bonen zat leeg te eten. Ik wilde er niet vertrekken, zoals ons werd aangeraden. Als ik een blik bonen zie, voel ik nog altijd hoe die toen in mijn maag zonken. Maar ik ben wel gebleven.
Als iemand mij iets verwijt, dan ben ik het zelf. Ik was op Oost-Timor toen de man van een van mijn beste vriendinnen overleed. Ik was er gewoon niet, ik was volledig opgeslorpt door het grote drama in het buitenland. Ik had in mijn hoofd niet genoeg ruimte om stil te staan bij wat haar overkwam. Dat heb ik mijzelf kwalijk genomen. Het is de keerzijde van mijn werk. Als het goed gaat met mensen thuis, kun je rustig weggaan. Maar als er iets gebeurt, ben je er dus niet voor hen. Ik ben wel iemand die langdurige banden heeft met mensen: met vrienden en met de meeste mensen met wie ik heb gewerkt. Loyaliteit is belangrijk. Mensen zijn niet zomaar passanten in je leven.&#8217;
Broodjes ellende
In de verslaggeverij in oorlogsgebieden is die houding niet vanzelfsprekend. &#8216;Afschuwelijk. De journalist als een soort hongerig beest dat iets opslurpt of even een lik neemt van de ellende in een ver land en dan weer wegvliegt. Een groot deel van mijn vrije tijd besteed ik aan het contact houden met mensen die ik op mijn reportages tegenkom. Ik heb een tolk in het zuiden van Afghanistan. Tolk is een trouwens een te geringe aanduiding. Ik beschouw hem als collega. Ik kreeg pas een e-mail van hem dat hij erg aangeslagen is door de dood van de vorige week omgekomen medewerker van de New York Times. Lokale medewerkers in Afghanistan, Irak, en waar dan ook zien hun collega&#8217;s vermoord worden. Anders dan wij westerlingen kunnen zij geen kant op.&#8217;
Ze vindt dat een journalist zich ten dienste moet stellen van het onderwerp. Ze is lang niet de enige, zegt ze, die die houding nastreeft. &#8216;Iemand als Nicole le Fever, de Midden-Oostencorrespondent van de NOS doet haar werk met heel veel capaciteit, integriteit, moed en bescheidenheid.&#8217; Maar ze is ook kritisch over vakgenoten. &#8216;We leven in een ik-tijdperk waarin grote emoties belangrijk zijn. Als je die als journalist naar buiten brengt, loopt je carrière gesmeerd. Ons vak dreigt te verworden tot een in hoog tempo broodjes bakken van de ellende. Of erger nog: hoeveel verhalen verschijnen er niet waarin de journalist centraal staat en voor de camera verklaart welke gevaren hij of zij gelopen heeft. Alsof het daar om draait. Het is onze taak een verhaal zo indringend en waarheidsgetrouw mogelijk te vertellen. Wij journalisten zouden onze beroepseer beter moeten verdedigen.&#8217;
Minka Nijhuis, &#8216;Birma. Land van geheimen&#8217;, Balans, 256 pag., € 16,50
Op woensdag 23 september organiseren de NVJ en Vrij Nederland voor de tiende keer de Sander Thoenes-lezing, ter herdenking aan journalist Sander Thoenes, die op 21 september 1999 om het leven kwam op Oost-Timor. De lezing wordt deze keer gehouden door Irene Slegt, die verschillende boeken over Oost-Timor schreef en er al meer dan vijftien jaar regelmatig komt. Gratis kaarten zijn te bestellen bij de kassa van De Balie, 020-5535100. Sander Thoenes Lezing, 20u, De Balie, Kleine-Gartmanplantsoen 10, Amsterdam

‘Ik rouw om levende mensen’

<div class="wpg-element lead-bold">
Negenendertig gevangenen ontsnapten dit jaar al uit Belgische gevangenissen. Stefaan De Clerck, sinds begin dit jaar voor de tweede keer minister van Justitie: ‘Het is een nachtmerrie die terugkomt.’
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
Op de ochtend van 23 juli 2009 wandelde de Belgische minister van Justitie Stefaan De Clerck in cipiersoutfit de gevangenis van Brugge binnen. Hij deed dat in het kader van een televisieprogramma waarin bazen zich op de werkvloer begeven. Enkele uren nadat de minster vertrokken was, stonden de televisiecamera’s er opnieuw – dit keer voor een live nieuwsuitzending. ‘Drie topgangsters per helikopter uit de Brugse gevangenis ontsnapt,’ luidde de nieuwsflash. 
Een van de ontsnapten, Ashraf Sekkaki, had al de bijnaam ‘schrik van de flikken’. In 2003 ontsnapte hij uit de gevangenis van Turnhout waarna hij Axa bankkantoren beroofde. Nu, in Brugge, ontsnapte hij samen met twee medegevangenen en dankzij het liefje van een van hen, Lesley, een Vlaams meisje dat zich enkele jaren geleden had bekeerd tot de islam. Ze had de helikopterpiloot gezegd dat het om een verjaardagsvlucht ging. 
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
Enkele dagen later gingen de ontsnapten met Lesleys donkergrijze Peugeot 107 op rooftocht langs enkele banken in de Nederlands-Belgische grensgemeenten. Ze haalden een buit op van honderdduizend euro en hielden zich daarna een week verborgen in een Amsterdams hotel, waarna ze een voor een werden opgepakt. Van Lesley is vooralsnog alleen haar Peugeot teruggevonden.
In zijn onderbroek Er ontspon zich in België een volksdebat: hoe kunnen we de Belgische gevangenissen beveiligen tegen de helikoptervlucht? Minister De Clerck: ‘Er zijn de afgelopen weken tal van voorstellen gelanceerd. Van methodes die dateren uit de Tweede Wereldoorlog tot het gebruik van netten boven binnenplaatsen. Maar die netten kosten 250.000 euro per instelling. Er moet toch iets beters en goedkopers te vinden zijn.’
De lijst met antihelikopter-oplossingen was nog niet rond of in de erg verouderde gevangenis van Merks­plas werd er ontsnapt op klassieke wijze: met een schuifladder die was achtergelaten door een aannemer. Op 28 juli klom Dave Anne­mans samen met vijf kompanen naar de vrijheid. Buiten stond zijn tweeënzestigjarige moeder Gaby, actief lid van het Vlaams Belang (de partij van Filip De­win­ter), hem op te wachten in een blauwe Toyo­ta Yaris. Voor twee mannen was de ladder te hoog: een verzwikte zijn enkel, de ander brak zijn voet. Twee andere voortvluchtigen werden vrij snel ingerekend, evenals de moeder van Anne­mans. Haar dochter belde als ‘Zus Dalton’ naar de radiozender Q-music en roemde haar moeder als ‘Ma Dalton’ – verwijzend naar de Lucky Luke strips. Dave Anne­mans zat in de cel voor gewelddadige verkrachting en foltering. Hij en zijn kompaan Vitezslav Mracek bleven enkele dagen spoorloos, tot de Nederlandse politie zich er mee ging bemoeien. ‘Binnen zonder kloppen’, zo heet de techniek van het dertig man sterke speciaal arrestatieteam dat werd ingeschakeld om Dave Anne­mans te vatten. Geblind­doekt en in zijn onderbroek werd broer Dal­ton in het gehucht Clinghe in Zeeland naar buiten geleid. De struise Dave had zich nog proberen te verstoppen onder het bed van zijn halfzus. De Tsjech is nog niet gepakt.
Opnieuw werd er in Vlaanderen een volksdebat georganiseerd: ‘Zou u een familielid helpen bij een ontsnapping?’ luidde de vraag van de krant De Standaard. De Belgische wetgeving noemt ontsnappen een recht, het verbergen van voortvluchtige familieleden mag theoretisch wel, maar hulp bieden bij een ontsnapping is strafbaar. 
Explosieve cocktail ‘De teller staat nu op zesendertig,’ schreven de Belgische kranten eind juli. ‘Na de ontsnapping van zes gevangenen uit Merksplas en drie vorige week in Brugge, naderen we het aantal van het recordjaar 2006.’ 
Die optelsom was nog maar net gemaakt toen op 4 augustus een nieuwe spectaculaire ontsnapping plaatsvond, vanuit het Brusselse justitiepaleis deze keer. Dat is nu meer dan honderdvijfentwintig jaar oud en wordt nog steeds gebruikt. ‘Cyclopische architectuur ontsproten aan de verbeelding van een dwerg, zonder kennis van de menselijke schaal,’ zo noemde architect Victor Horta het werk van zijn rivaal Joseph Poelaert aan het eind van de negentiende eeuw al. De drie gangsters die er deze maand ontsnapten met behulp van handlangers die tijdens een openbare zitting de rechtszaal onder schot hielden, wisten dat ook. Ze hebben van de labyrintische gangen en eenogige beveiliging in ieder geval goed gebruik gemaakt. 
Voor Stefaan De Clerck, sinds begin dit jaar voor de tweede keer minister van Justitie, moet dit een nachtmerrie zijn. Hij moest in 1998 ontslag nemen als minister van Justitie nadat staatsvijand nummer één, Marc Dutroux, wist te ontsnappen uit het justitiepaleis van Neuf­chateau – een van zijn bewakers zou in slaap zijn gevallen. Stefaan De Clerck: ‘Het is een nachtmerrie die terugkomt. 
Hoewel ik geen rechtstreekse verantwoordelijkheid heb voor zulke incidenten, weet ik dat deze ontsnappingen een cocktail vormen die explosief is.’ Her­vor­mingen zijn nu echt nodig, zegt hij, en hij vergelijkt de Bel­gische situatie met de Neder­land­se. ‘Ik was minister van Justitie tijdens de Dutroux-periode. Wij hebben ons toen gericht op de hervorming van het strafrecht, de problematiek van de benoeming van magistraten, slachtofferhulp, alternatieve sancties. In diezelfde periode 1995-2000 hebben de Neder­lan­ders het gevangenisbeleid en gevangenisinfrastructuur prioriteit gegeven. Ze hebben geïnvesteerd onder het motto: meer gevangenissen, minder criminaliteit. Tot nu toe werd altijd beweerd dat investeren in meer gevangenissen zou leiden tot meer mensen in de gevangenis. Neder­land bewijst dat dat niet zo is. Een grotere gevangeniscapaciteit blijkt te werken: straffen die worden uitgesproken, worden in Neder­land ook echt uitgevoerd. De straftoemeting is er realistischer. Het Neder­lands justitiebeleid heeft het gevoel van straffeloosheid kunnen bestrijden. In België is er nog altijd een grote kloof tussen het uitspreken en het ook daadwerkelijk kunnen uitvoeren van een straf.’
Omdat er nu plaats over is in de Nederlandse gevangenissen en die van België overvol zitten, is er een akkoord gesloten tussen De Clerck en de Neder­landse staatssecretaris van Justitie Neba­hat Albayrak om Bel­gische gedetineerden hun straf te laten uitzitten in Nederland. Het zou een oplossing bieden voor Neder­landse bewakers die hun baan dreigen kwijt te raken.
Afgelopen zondag probeerden opnieuw twee gedetineerden uit de gevangenis van Ber­gen te ontsnappen. Stefaan De Clerck: ‘Ont­snap­pingen zijn geen Bel­gisch probleem, ze zijn van alle tijden. Ze zorgen voor de mooiste avonturenfilms. Ontsnappen zit in de menselijke natuur.’
</div>