Interview journalist Minka Nijhuis
Ze zoekt de loopgraven op die mensen in conflictgebieden voor zichzelf graven &#8211; en ze beschrijft hoe ze er altijd weer proberen uit te kruipen. Al twintig jaar doet Minka Nijhuis verslag van conflicten in Cambodja, Birma, Oost-Timor, Irak en Afghanistan. In de conflictgebieden waar ze naartoe reist, verblijft ze langere tijd &#8211; ook als de meeste journalisten er al lang verdwenen zijn. Of ze keert er terug om te kijken wat er van de mensen geworden is. Deze week verschijnt haar nieuwste boek: Birma. Land van geheimen, waarin ze de Birmezen opzoekt die zich verzetten tegen de dictatuur. Het is een persoonlijk verslag van ontmoetingen. Met Aung San Suu Kyi, de Nobelprijswinnares en Birmese oppositieleidster. Met monniken, met mensen die gevangen zaten en de strijd niet op willen geven. &#8216;Niets is permanent,&#8217; zegt een monnik haar glimlachend als zij vraagt of hij de hoop op verandering niet aan het verliezen is.
Schijnproces
Bij haar thuis in Amsterdam, op de lange tafel in de woonkamer, staat een beeld van Boeddha met een portret van Aung San Suu Kyi. Soms brandt Minka Nijhuis kaarsjes. &#8216;Ik ben geen boeddhist, ik word rustig van dat beeld. Ik rouw om een aantal levenden die worden doodgezwegen, die tot een levenslange gevangenisstraf veroordeeld werden, van het leven zijn afgesneden.&#8217;
Birma, het is het land van haar eerste grote reportages. &#8216;De afgelopen jaren is Birma steeds in het nieuws. Opstandige monniken, dat spreekt natuurlijk aan. Het zijn iconen, die mensen die op blote voeten in de regen, recht op de geweren afstappen. Toen kwam de cycloon en de junta die geen hulpverleners in het land toeliet. En in mei 2009 was er die excentrieke Amerikaan die over het meer naar het huis van Suu Kyi zwom.&#8217; Suu Kyi werd gearresteerd omdat ze het verbod om bezoek te ontvangen zou hebben geschonden. &#8216;Ze kreeg een schijnproces.&#8217; Door dat schijnproces was Birma afgelopen maand weer even in beeld. Aung San Suu Kyi werd veroordeeld tot drie jaar celstraf en dwangarbeid. De straf werd omgezet in achttien maanden extra huisarrest.
Nijhuis: &#8216;Maar Birma kan net zo goed weer uit het nieuws verdwijnen. Volgend jaar zijn er hoogstwaarschijnlijk verkiezingen. Op dit moment zijn de hernieuwde conflicten tussen de etnische minderheden en het bewind een belangrijke ontwikkeling.&#8217;
Ze leerde oppositieleidster Aung San Suu Kyi jaren geleden kennen door een interview dat ze met haar maakte. &#8216;Gaandeweg werden de gesprekken persoonlijker. Toen ze jarig was, vroeg ze me om te komen. Vriendschap is een groot woord, maar er is wel wederzijds respect en waardering. Zij weet dat ik veel aan haar denk. Ik was een gesprekspartner die geen gevaar liep als ik bij haar naar buiten stapte. Alle Birmezen met wie ze contacten had, betaalden een hoge prijs. Ze kon met mij praten zonder bang te zijn dat ze iemand in de problemen zou brengen. En zij was een voorbeeld voor me als het ging om moed en volharding. Je hoeft je in je beslissingen niet te laten leiden door angst. Je kunt angst ook de baas blijven.
Ze draagt wel een grote tragiek in zich. Als symbool is ze van enorme waarde. Maar als mens wordt ze ouder en wat heeft ze bereikt? Haar leven gaat voorbij en in Birma is er weinig zicht op politieke verandering.&#8217;
Kidnap-kit
Zijn er mensen die voor Minka Nijhuis kaarsjes branden? &#8216;Nee. Weet ik eigenlijk niet. Het gebeurt wel eens dat iemand me dat belooft in de hoop dat ik zo sneller aan een visum voor Birma kan komen.
Ik draag een amulet bij me dat ik heb gekregen van een vriendin, om me te beschermen tegen kogels. Niet omdat ik erin geloof, maar als een symbool van vriendschap.&#8217;
Wat ze ook bij zich draagt op oorlogsreportages: cd&#8217;s. De cantates van Bach. Nina Simone. &#8216;&#8221;I&#8217;ve got life&#8221;, is wel een favoriete song.&#8217; Ze heeft lang een stoffen beest bij zich gehad. &#8216;Daarna droeg ik een geel met zwart geblokte sjaal die ik in Cambodja had gekocht. Die sjaal ben ik kwijtgeraakt toen de milities in Oost-Timor achter me aan zaten en ik in de rivier moest springen om aan hen te ontkomen. In Bagdad droeg ik mijn lange zwarte sjaal en een abaya.&#8217;
En verder heeft ze haar kidnap-kit. &#8216;Met een foto van mijn neefje en nichtje om ervoor te zorgen dat ze me zoveel mogelijk als een mens met dierbaren thuis zien.&#8217; Ze heeft een ring, &#8216;gekregen van mijn moeder&#8217;, die ze zo kan draaien dat het een trouwring lijkt. &#8216;Mensen vinden het soms raar dat je als ongetrouwde vrouw alleen reist.&#8217;
Op de barricade
Ze reist al ruim twintig jaar door conflictgebieden. Ze komt bij de mensen thuis. Ze helpt mee met de afwas. Ze begint deel uit te maken van hun leven. Soms reist ze met een geestverwant die ze vertrouwt. &#8216;Moed krijg je door met de juiste collega&#8217;s om te gaan, dat zijn nooit de waaghalzen. Het is de kunst om niet in paniek te raken, maar angst als een zinnig instrument te gebruiken. Als vrouw weet je dat je fysieke kracht geen wapen is. Je moet het van andere vaardigheden hebben: sociale bekwaamheid, inschattingsvermogen, slimmigheid. Als jonge vrouw straal je ook nog onbevangenheid en onschuld uit. Daar kwam ik vroeger nog mee weg, nu niet meer.&#8217;
Martha Gelhorn, de in 1998 op negentigjarige leeftijd overleden Amerikaanse oorlogscorrespondente, is altijd een boegbeeld voor haar geweest. &#8216;Ze liet zich door niets weerhouden. Als ze ergens naartoe wilde en ze dacht dat het belangrijk was, dan vond ze een manier om te gaan. En ze kon er dan ook nog eens heel erg snel en met heel scherpe blik over schrijven. Ze registreerde. Ze had oog voor de gevolgen die oorlog had op het gewone leven van de mensen. En als het over recht of onrecht ging, stond ze met haar pen op de barricade.&#8217;
Nijhuis wil niet overdrijven met verhalen waarin ze bedreigd, opgepakt, beschoten of achtervolgd werd. Ze zegt: &#8216;Ik wil me laten leiden door wat er toe doet. Door wat ik belangrijk vind.&#8217;
Ze weet het, ze ziet het: &#8216;Gebroken harten, overhoop gehaalde levens, gebroken gezinnen, je komt ze vaak tegen onder de oorlogsjournalisten en de hulpverleners. Maar ik ben op latere leeftijd in dit vak gestapt. Ik was al dertig. De chaos die ik meemaak, is niet door mij gecreëerd, daar kom ik voor mijn werk in terecht. Mijn leven is stabiel. Door boeken te schrijven, ben ik gedwongen naar mezelf te kijken. Rust te nemen. Ik ben optimistisch over mijn eigen kracht.&#8217;
Een revolver op een stoel
&#8216;Ik had altijd veel ontzag voor journalisten, dacht dat het heel bijzondere mensen waren. Daar rekende ik mezelf niet zo toe. Ik kom niet uit een milieu waar het een voor de hand liggende beroepskeuze was. Mijn vader zat in een bouwonderneming, een familiebedrijf dat wel zijn stempel op ons gezin drukte. Het was geen hard zakelijk milieu waar alles om geld draaide, maar het ging wel om werken en iets opbouwen. Eerst je bestaan goed op poten krijgen, dan pas was er ruimte voor andere zaken.
Ik groeide op in Overijssel. Op zondag ging iedereen naar de kerk &#8211; wij niet. Ik verslond van die avonturenboeken waarin jonge mensen reisden in de tijd. Ik had de hele reeks van De Vijf van Enid Blyton. Ja, het ging natuurlijk ook wel over recht en onrecht. Ik was als kind gefascineerd door de oorlog. Zowel de familie van mijn vader als van mijn moeder had iets gedaan in het verzet. Mijn moeder vertelde dat ze, toen ze op een nacht de trap afliep, zag hoe op een stoel een revolver en een bebloede doek lagen. Ze zag hoe mijn opa bij het aanrecht zijn handen stond te wassen. Ik merkte aan mijn moeder dat zij daar heel erg van was geschrokken, dat het moeilijk was om over dat onderwerp thuis te praten. Waarschijnlijk heeft hij iemand omgebracht die hij ervan verdacht dat hij de rest van de verzetsgroep zou verraden.
Wat ik me vooral herinner, zijn de spannende verhalen uit het verzet en dat je deed wat juist was. De anekdotes die we als kinderen meekregen, waren in mijn beleving zwart-wit. Goed tegen kwaad. Al heel snel kwam de vraag in me op wat ik zelf zou doen. &#8220;Groenteboer, wat deed jij tijdens de oorlog?&#8221; De groenteboer keek me verbijsterd aan toen ik hem als kind die vraag stelde. Ik wilde van mensen weten welke positie zij tijdens de oorlog hadden ingenomen. Ik denk dat de groenteboer er nooit over had nagedacht. Hij had waarschijnlijk de oorlog zelfs nooit meegemaakt. Mijn vader tikte me op de vingers. &#8220;Lang niet iedereen vindt jouw vragen prettig.&#8221; Maar ik wilde te weten komen waar mensen voor stonden en wie je kon vertrouwen als het erop aankwam. Ik wilde weten met wie ik de oorlog kon winnen en bij wie ik kon onderduiken.&#8217;
Stewardess
&#8216;Ergens is er dus altijd wel zo&#8217;n verlangen naar die horizon geweest. Ik zakte voor mijn eindexamen en mocht niet meer terugkomen op het christelijk lyceum in Almelo. Er was geen vat op me te krijgen. Ik heb het altijd vervelend gevonden als mensen hun gezag op mij uittestten. Die hypocrisie, die saaiheid, die beslotenheid. Ik kon er niet tegen. Ik ben naar Amsterdam verhuisd, met mijn vriend gaan samenwonen. Ik vond een kantoorbaantje, een leeg bestaan waar ik van baalde. Ik mocht van mezelf niet op de klok kijken, want als ik keek, viel het altijd tegen. Mijn diploma behaalde ik via zelfstudie met een staatsexamen. Ik studeerde communicatiewetenschappen aan de universiteit, daarnaast werkte ik als stewardess voor de KLM. Het stewardessenbestaan bleek ook niets voor mij. Ik ben niet zo dienstbaar. Ik werkte achterin het vliegtuig, waar zich toen nog de rokers en de drinkers ophielden. Als iemand weer eens vond dat er niet genoeg ijsblokjes in zijn glas zaten, vond ik het moeilijk om glimlachend te zeggen: &#8220;Ja, meneer, natuurlijk, wat u wilt.&#8221; Coffee, tea, or me? Zo klonk het stewardessengrapje. Ik ben blij dat ik voor mezelf gekozen heb.
Mijn privéleven klopte niet bij wat ik wilde, het was een gevecht om me los te maken uit de vertrouwde omgeving en in een ander bestaan te stappen. Het was hier in Amsterdam natuurlijk een prettig leven. Het studentenleven. Vertrouwde vrienden. Een partner die ik al sinds de middelbare school kende.&#8217; Het lichten van het anker ging niet zonder slag of stoot. &#8216;Maar het is de beste dienst die ik mezelf ooit heb bewezen. Het was zo duidelijk dat ik op een ander spoor kwam waar ik veel meer mijn draai kon vinden en ook mijn eigen kracht ontdekte.
Het prettige van beslissingen nemen, is dat je leert dat je er weer uit komt. Hoe vervelend ze ook zijn, het lukt wel. Er zijn wel eens mensen die zeggen: &#8220;Er zijn weer maanden voorbij gegaan en jeetje wat heb ik nu weer zitten doen&#8230;&#8221; Dat gevoel ken ik helemaal niet. Ik weet precies wat ik heb zitten doen.
Ik zie nu mensen van vijftig jaar die denken: als ik toch nog een keer echt iets wil met mijn leven, moet ik het nu doen. Ik heb die keuze op mijn dertigste gemaakt. Ik ben liefdesrelaties als iets tijdelijks gaan beschouwen. Ik geloof dat ik mijn werk toch het allerbelangrijkste vind in mijn bestaan.&#8217;
En het idee dat de dood zomaar plots kan toeslaan, tijdens het werk, door een kogel in een ver land. &#8216;Ik kwam tien jaar geleden in Oost-Timor aan toen een militair tegen me zei: &#8220;Er is net een collega van jou vermoord teruggevonden.&#8221; Even later bleek Sander Thoenes in handen te zijn gevallen van terugtrekkende militairen (zie naschrift). Zijn moeder heeft me later in een brief geschreven dat ze door mijn boek beter begreep waarom Sander naar Oost-Timor wilde. Waarom hij die drang voelde om dat te doen. Sindsdien hebben we contact gehouden. Als moeder je kind kwijt zijn aan zo&#8217;n oorlog… Ik denk dat er weinig dingen zijn die een grotere vloek in je bestaan zijn dan dat.&#8217;
Blik bonen
&#8216;Dat de dood kan toeslaan, is een vertrouwd idee zonder dat ik daar nu voortdurend mee bezig ben. Het maakt dat je nadenkt over wat je doet en waarom je het doet. Dat geeft het leven wel waarde.&#8217;
Waarom ze het dan doet? &#8216;Omdat ik een stem kan zijn voor mensen die anders niet gehoord worden. En het is voor mezelf een interessant bestaan met boeiende ontmoetingen. Wie wil er nu niet het gevoel hebben zinvol bezig te zijn?
&#8220;Je bent suïcidaal,&#8221; zei een journalist tegen me terwijl ik in Oost-Timor een blik witte bonen zat leeg te eten. Ik wilde er niet vertrekken, zoals ons werd aangeraden. Als ik een blik bonen zie, voel ik nog altijd hoe die toen in mijn maag zonken. Maar ik ben wel gebleven.
Als iemand mij iets verwijt, dan ben ik het zelf. Ik was op Oost-Timor toen de man van een van mijn beste vriendinnen overleed. Ik was er gewoon niet, ik was volledig opgeslorpt door het grote drama in het buitenland. Ik had in mijn hoofd niet genoeg ruimte om stil te staan bij wat haar overkwam. Dat heb ik mijzelf kwalijk genomen. Het is de keerzijde van mijn werk. Als het goed gaat met mensen thuis, kun je rustig weggaan. Maar als er iets gebeurt, ben je er dus niet voor hen. Ik ben wel iemand die langdurige banden heeft met mensen: met vrienden en met de meeste mensen met wie ik heb gewerkt. Loyaliteit is belangrijk. Mensen zijn niet zomaar passanten in je leven.&#8217;
Broodjes ellende
In de verslaggeverij in oorlogsgebieden is die houding niet vanzelfsprekend. &#8216;Afschuwelijk. De journalist als een soort hongerig beest dat iets opslurpt of even een lik neemt van de ellende in een ver land en dan weer wegvliegt. Een groot deel van mijn vrije tijd besteed ik aan het contact houden met mensen die ik op mijn reportages tegenkom. Ik heb een tolk in het zuiden van Afghanistan. Tolk is een trouwens een te geringe aanduiding. Ik beschouw hem als collega. Ik kreeg pas een e-mail van hem dat hij erg aangeslagen is door de dood van de vorige week omgekomen medewerker van de New York Times. Lokale medewerkers in Afghanistan, Irak, en waar dan ook zien hun collega&#8217;s vermoord worden. Anders dan wij westerlingen kunnen zij geen kant op.&#8217;
Ze vindt dat een journalist zich ten dienste moet stellen van het onderwerp. Ze is lang niet de enige, zegt ze, die die houding nastreeft. &#8216;Iemand als Nicole le Fever, de Midden-Oostencorrespondent van de NOS doet haar werk met heel veel capaciteit, integriteit, moed en bescheidenheid.&#8217; Maar ze is ook kritisch over vakgenoten. &#8216;We leven in een ik-tijdperk waarin grote emoties belangrijk zijn. Als je die als journalist naar buiten brengt, loopt je carrière gesmeerd. Ons vak dreigt te verworden tot een in hoog tempo broodjes bakken van de ellende. Of erger nog: hoeveel verhalen verschijnen er niet waarin de journalist centraal staat en voor de camera verklaart welke gevaren hij of zij gelopen heeft. Alsof het daar om draait. Het is onze taak een verhaal zo indringend en waarheidsgetrouw mogelijk te vertellen. Wij journalisten zouden onze beroepseer beter moeten verdedigen.&#8217;
Minka Nijhuis, &#8216;Birma. Land van geheimen&#8217;, Balans, 256 pag., € 16,50
Op woensdag 23 september organiseren de NVJ en Vrij Nederland voor de tiende keer de Sander Thoenes-lezing, ter herdenking aan journalist Sander Thoenes, die op 21 september 1999 om het leven kwam op Oost-Timor. De lezing wordt deze keer gehouden door Irene Slegt, die verschillende boeken over Oost-Timor schreef en er al meer dan vijftien jaar regelmatig komt. Gratis kaarten zijn te bestellen bij de kassa van De Balie, 020-5535100. Sander Thoenes Lezing, 20u, De Balie, Kleine-Gartmanplantsoen 10, Amsterdam

Anna Luyten

‘Ik rouw om levende mensen’

De erfenis van Bibi

Israël kiest

Verhaal van de Week

Migratie op z'n Spaans

Pedro Sánchez

Hoeze crisis?

Hans Stegeman

Adriaan van Dis

Interview

Liefdesbrief

Teun van de Keuken

De Warme Winkel

Theater

Panda-diplomatie

China

Herinvoering dienstplicht goed idee?

Debat

Leve de herfst

Poëzie