Interview David Mitchell
&#8216;Verbeelding,&#8217; schrijft David Mitchell in zijn notitieboekje: &#8216;Iedereen heeft het, maar ik heb er mijn dagtaak van gemaakt.&#8217;
Hij zit aan een grote tafel in de benedenverdieping van zijn uitgeverij in Amsterdam. Door het raam ziet hij benen voorbijkomen: meisjesbenen, benen in geplooide broekspijpen, behaarde kuiten, ballerinabenen&#8230;
Er vloeit zwarte inkt uit zijn pen. Hij schrijft op: &#8216;Het is een kwestie van tijd, een mogelijkheid om het verleden, het heden en de toekomst in ons hoofd samen te binden.&#8217;
Zo bereidt hij dus een lezing voor. Hij tekent invallen op: &#8216;Verbeelding en originaliteit is het vermogen te kunnen herschikken. Neem de uitdrukking een hart als ijs, dat is een bestoft cliché. Een hart als plutonium, dat klinkt veel frisser.&#8217;
Vuurwerkramp
De Britse auteur David Mitchell (1969) was een paar dagen in Nederland. Hij bezocht er in Enschede de première van de opera Wake, geschreven als herdenking aan de vuurwerkramp tien jaar geleden. Mitchell schreef het libretto, Klaas de Vries de muziek.
In Amsterdam presenteerde Mitchell zijn nieuwe roman De niet verhoorde gebeden van Jacob de Zoet. De schrijver, die zowel met DroomNummerNegen als Wolkenatlas genomineerd werd voor de Booker Prize, is een meester in het verweven van verschillende verhalen die zich afspelen op verschillende plaatsen en in verschillende tijden. Zijn nieuwe roman heeft een Nederlandse achtergrond en een Japans kader. Mitchell woonde zelf een paar jaar in Hiroshima.
&#8216;Ik volgde een vrouw,&#8217; zegt hij. Tot hij met vrouw en kind naar Ierland verhuisde. &#8216;Voor de rust van onze dochter. Mijn vrouw heeft mij een prachtig geschenk gegeven: haar leven met mij te willen leiden in het Westen.&#8217;
Tussen dagtaak en passie
Een mens, geprangd tussen Oost en West, tussen dagtaak en passie, tussen bedrog en vertrouwen. De jonge godvrezende griffier Jacob de Zoet &#8211; een Zeeuw &#8211; vertrekt eind 1799 naar de handelspost van de Verenigde Oost-Indische Compagnie in Deshima, een klein eiland voor de kust van Nagasaki. Van midden zeventiende tot midden negentiende eeuw waren de Nederlanders er als enige westerlingen het doorgeefluik tussen Japan en de rest van de wereld.
Mitchell: &#8216;Die periode rond 1800 is fascinerend. Het is een keerpunt in de Bataafse Republiek. De schepen kwamen niet meer. De vragen bij de mensen in den vreemde werden steeds pijnlijker: zal ik ooit nog thuis komen, en hoe dan?&#8217;
Jacob de Zoet moet er een corruptiezaak onderzoeken. En hij voelt zich aangetrokken tot Orito, een Japanse vroedvrouw.
Mitchell: &#8216;Ik wilde hem saai maken. Het is gemakkelijk om een personage te creëren dat rebels is. Brat Pitt of om het even welke Hollywoodheld is gemakkelijk neer te zetten. Hij kan de sympathie van het publiek opwekken omdat we houden van de underdog, het enfant terrible… Maar als een personage op zelfdestructieve wijze eerlijk is en vol piëteit, echt in God gelooft, is dat niet cool. Ik wilde hem traag de sympathie van de lezer laten winnen.&#8217;
Homo sapiens
&#8216;Ik vraag me af of verbeelding geen darwiniaans voordeel is,&#8217; zegt hij. &#8216;Neem nu die scène uit de film 2001. A Space Odyssey. De aap beeldt zich iets in. Hij ziet een voorwerp naar beneden komen en denkt: dat kan ik gebruiken om mijn vijand te domineren. Als ik daarmee mijn vijand op zijn hoofd sla, sterft hij, en eindig ik als overwinnaar. De toekomst speelt zich af in zijn hersenpan. Het bewustzijn is geen lichtschakelaar met een aan-uitknop, maar een dimmerswitch. Wat een mens met zijn verbeelding allemaal kan: zijn toekomst in gradaties verduisteren of steeds helderder maken. Tussen het niets en de glorieuze homo sapiens zitten ontelbare gradaties van bewustzijnsniveaus. Men heeft het altijd maar over de verbeeldingskracht van de kunstenaar, maar niemand kan functioneren zonder verbeelding. Sterker nog: ieder mens definieert zichzelf door de manier waarop hij over de toekomst denkt.&#8217;
U bent opgegroeid met een spraakprobleem, u was net als de hoofdpersoon in uw roman Dertien een jongen die stotterde. Zijn verbeelding en taalrijkdom uw wapens geweest om te overleven?
&#8216;Mijn gestotter heeft me geleerd dat ik vooruit moest kunnen denken. Ik sprak met een soort autocue. Ik zag de zinnen al voor me voor ik ze moest uitspreken en woorden die begonnen met een voor mij onmogelijk snel uit te brengen letter, veranderde ik in een synoniem. Ik heb mezelf getraind in linguïstische verbeelding.&#8217;
U schrijft al uw ideeën op in uw notitieboekje. Netjes geordend, per thema, een inhoudsopgave van uw gedachten aan het begin&#8230;
&#8216;Het zijn ideeën voor verhalen. Als ik iets niet wil vergeten, schrijf ik het op. Ik wil er altijd naar terug kunnen gaan als dat nodig is. Als ik het niet orden, spendeer ik drie uur met het zoeken naar iets wat ik ooit heb opgetekend in verband met een roman die al in mijn hoofd zat. Neem de pagina&#8217;s die ik &#8216;De weduwe&#8217; noem, een werktitel. Die staan vol Franse woorden die ik overschrijf uit een biografie van Alan Clark, die nog onder de regering Thatcher gediend heeft. Ik gebruik ze om een welopgevoede, hoogopgeleide polyglot gestalte te geven. Woorden als epuisé, eminence noire… prachtige woorden. Ze liggen buiten mijn gewone taalpatroon. Maar ik vind het heerlijk om ze in de mond te leggen van een personage.&#8217;
U hebt iets met dagboeken. U leest ze veel en gebruikt ze soms als techniek in uw romans.
&#8216;De beste dagboekauteurs zoals Boswell of Alan Clark, zijn zich bijna komisch niet-bewust van hun grootste talent. Ze wilden altijd iets anders doen dan de functie die ze uiteindelijk in het maatschappelijke leven vervulden. Alan Clark wilde een groot politicus zijn. Boswell wilde in het leger. Als ze klagen over hun gefrustreerde ambitie, zijn ze op hun best. Mensen die hun dagboeken niet schrijven om zich een pauwenstaart aan te meten of om te hengelen naar onsterfelijkheid, zijn heerlijk om lezen. Het beste leesvoer zijn de dagboeken van mensen die niet beseffen dat hun dagboek na hun dood gepubliceerd zal worden, die dingen schrijven als: Bah, wat stonk die adem van Margaret Thatcher.&#8217;
Schrijft u zelf dagboeken?
&#8216;Mijn notitieboekjes en mijn romans zijn mijn dagboeken. En ik schrijf om de drie weken brieven aan mijn moeder. Ik correspondeer al meer dan twintig jaar met haar. Ik ben ermee begonnen rond mijn twintigste. &#8220;Moeder, wat wil je dit jaar voor Kerst?&#8221; vroeg ik als jonge snaak. &#8220;Ik wil geen geschenken, David,&#8221; zei ze. &#8220;Ik wil brieven.&#8221; Ik vond het een prachtidee. Ik geef haar iets wat ik niet met geld kan kopen. Ik geef haar mijn tijd en mijn woorden. En het is goed om een zekere schrijfstijl te onderhouden. Ik schrijf die brieven altijd met een vulpen, die ze me schonk toen ik dertig werd. Een zware pen, zo&#8217;n trage wandelaar over het papier. Het is een mooie discipline in het e-mailtijdperk om de lijnen uit de pen te zien komen. Het stelt je in staat om wat langer na te denken. Wie mailt, verandert voortdurend formuleringen, delete, cut… Er zit een neurotische kant aan e-mail tekst. E-mail is een gepolijst, opgepept product.&#8217;
Schrijft ze u terug?
&#8216;Altijd. Ik heb lange tijd van de ene plaats naar de andere gereisd. Ik heb in Japan gewoond. Nu woon ik in Ierland. Haar woorden vormen het beeld van het nest waartoe ik samen met mijn ouders en broer behoor.&#8217;
Vanwaar uw pleidooi voor meer bedachtzaamheid? Sommige mensen pleiten juist voor snelle daadkracht. Niet te veel denken: doen!
&#8216;Dat is een truc om de waarheid te verbergen. Het wil zeggen dat ze twijfelen. Ik zeg het zelf ook wel eens: &#8220;gewoon doen!&#8221;, maar dan tegen mensen die me komen vragen hoe ze een boek moeten schrijven. Je leert alleen maar schrijven door het te doen, niet door te denken dat je het gaat doen. Hoewel ik ook wel eens last heb van twijfel. Op zakelijk gebied of tijdens emotionele crises.&#8217;
Hoe bevecht u uw emotionele crises?
&#8216;Vrienden, donkere humor, schrijven… Schrijven is altijd goed. Ga weer aan het werk. Stop met je zielig te voelen. Besef dat wij behoren tot de gelukkigste vijf procent die op deze planeet leeft. Ga naar buiten voor een lange wandeling. Kijk naar met bakken geld geproduceerde Amerikaanse sciencefiction. Lees Tsjechov! Tsjechov werkt bij mij fantastisch als er een emotionele crisis aankomt. Hij is zo kalmerend, zo gezond. Hij is een dokter. Mijn dokter. En al zijn verhalen zijn een medicijn, maar het beste helpen nog &#8221;Het duel&#8221; en &#8221;De dame met het hondje&#8221;. Ik ben een verhalenverslaafde, een fictiebeest.&#8217;
Wat vindt u zo mooi aan &#8216;De dame met het hondje?&#8217;
&#8216;Een man ontmoet een vrouw, niet van zijn dromen, want het is geen droom, maar hij ontmoet de vrouw waar hij de rest van zijn leven mee wil doorbrengen. Maar hij is al getrouwd. En zij is al getrouwd. En het hele verhaal gaat over hun besluiteloosheid. Aan het eind van het verhaal weten ze dat ze hun huwelijkspartner moeten verlaten. Ze voelen de storm al aankomen, en de pijn en mijn God, al dat papierwerk… Net voordat het laatste stukje werkelijkheid wordt, eindigt het verhaal. Dat is zo goed.
Het drama zit in de manier waarop de mist traag optrekt en de beslissing wordt genomen van: &#8220;Pijn, hier gaan we…&#8221; De pijn zelf is veel minder interessant.&#8217;
 &#8216;Een intense, rusteloze nieuwsgierigheid triomfeerde over zijn twijfelachtigheid&#8217; staat in een verhaal. Ooit vergeleek u uw schrijfhonger met die van een serieversierder.
&#8216;Ik denk niet dat ik me ooit begaafd of speciaal vond. Misschien wat ongewoon door een buitengewone aandacht voor woorden en taal, maar dat probeerde ik vroeger te verbergen. Een mens bestaat uit een spectrum van dingen. Ik ben er een van introspectie, observatie. Ik sta aan de rustige kant van de persoonlijkheidsmodellen, de minst assertieve. Maar als het op schrijven aankomt, ben ik besluitvaardig, omnivoor, gulzig. Ik hoef er niet eens gedisciplineerd voor te zijn. Een alcoholist hoeft ook niet gedisciplineerd te zijn om zich ervan te verzekeren dat hij elke dag kan drinken.&#8217;
U schrijft voor ieder personage in uw boeken biografieën uit. Hoe?
&#8216;Als je een personage opbouwt, moet je een antwoord geformuleerd hebben op minimaal tien vragen: hoe denken ze over geld, hoe denken ze over de dood, hoe denken ze over de andere mensen in het boek, hoe denken ze over seks, hoe denken ze over werk, hoe denken ze over God. Hoe is hun relatie met hun geweten, hoe is hun relatie met hun verbeeldingskracht…&#8217;
Wat is uw relatie met seks?
&#8216;Hier speel ik de blozende, discrete Engelsman.&#8217;
Wat is uw relatie met God?
&#8216;We staan waarschijnlijk helemaal alleen. Ik geloof niet dat er iemand vanuit de hemel naar ons kijkt.&#8217;
Wie waren uw beste leraren in het leven?
&#8216;Het meeste leer je als je inziet dat er een mogelijkheid bestaat om overal leraren te vinden. Ik kan mijn vijanden als zeer goede leraren beschouwen. Je geliefden willen je beschermen. Soms houdt die liefde op en zijn mensen niet meer eerlijk. Ze exploiteren je fouten, je valse bescheidenheid en exploiteren de kennis die ze over je hebben om je te ridiculiseren. Ze duwen in het openbaar de etterwonden open. Mensen die niet van je houden zijn daarentegen op een brutale manier oprecht tegen je.&#8217;
Het tijdschrift Granta noemde u &#8216;een van de belangrijkste schrijvers van de nieuwe eeuw&#8217;. Time noemde u een van de meest invloedrijke mensen…
&#8216;Mijn vrouw lachte toen ze dat hoorde en zei: &#8220;Je bent zelfs niet het meest invloedrijke ding in dit huis. Dat is onze wasmachine.&#8221; Ik wil maar zeggen: als wij moeten kiezen tussen een kapotte wasmachine laten repareren of een zieke schrijver weer snel op de been helpen opdat hij weer aan het schrijven kan, dan kiezen we voor de wasmachine.&#8217;
David Mitchell, ‘De niet verhoorde gebeden van Jacob de Zoet’, vertaling Harm Damsma en Niek Miedema, Ailantus, 624 p., € 24,95
Zie de aanbieding op pagina 2 van deze VN

Anna Luyten

‘We staan waarschijnlijk helemaal alleen’

Opvangcrisis escaleert wéér

'Klimaatverandering vraagt om populisme'

Filosoof Chris Julien

Opvangcrisis dreigt weer te escaleren in Nederland

Verhaal van de week

Op de cover van Men’s Health

Teun van de Keuken

Westelijke Jordaanoever

Beeldreportage

Interview met Molly Crabapple

Over anti-zionisme

Het kabinet offert welvaart op voor productiviteit

Hans against the machine

Nog eentje dan!

Column Amber Wiznitzer

Queer Amsterdam, de roze stad

Cultuurtips