Interview Annelies Verbeke
Waarom trekt de paling eeuwenlang over allerlei hindernissen naar de Sargassozee om uiteindelijk toch uit te sterven? Dat vraagt de hoofdpersoon in Vissen redden, de nieuwe roman van Annelies Verbeke, zich af. &#8216;Die vraag illustreert een totale zinloosheid,&#8217; zegt de schrijfster. &#8216;Waarom maak je al dat moois dan mee, als het zo moet aflopen?&#8217; De parallel met haar eigen leven verbergt ze niet. &#8216;Ik heb de afgelopen tijd het grootste liefdesverdriet van mijn leven doorgeploeterd. Ik heb mij vernederd gevoeld. Een loser. Het was best tragisch om erachter te komen dat ik van de liefde dingen verwacht die niet noodzakelijkerwijs goed voor mij zijn.&#8217;
Hij ging anderhalf jaar geleden weg, zij woont nu alleen in het grote huis in Gent dat ze vijf jaar geleden samen kochten. Naast haar wc ligt een handleiding Aikido. De hond blaft in de keuken. &#8216;Uit angst of om mij te beschermen, daar ben ik nog steeds niet achter.&#8217;
Ze balanceerde een paar maanden op de grens, moest het concept &#8216;liefde&#8217; zien te vervangen door &#8216;zelfliefde&#8217;. &#8216;Ik vond altijd wel iemand om laat mee door te zakken. Om te veel mee te drinken.&#8217; Tegen haar natuur in gaf ze de controle uit handen. &#8216;Bij het schrijven moet ik het einde altijd al vanaf het begin kennen. Ik teken in potlood een verhaal uit in moleskin schriftjes. Inclusief ontknoping. Maar in het leven gebeuren de dingen gewoon zonder scenario. Zoek maar uit wat je ermee doet.&#8217;
Schriftloos ging ze dus verder.
&#8216;Ik ben bang geworden voor romantiek, maar heb weer van mezelf leren houden.&#8217;
Een andere huid
Annelies Verbeke werd geboren op de koudste dag van het jaar 1976, 6 februari. Twee en een half jaar later viel ze met haar hoofd op een arduinen steen. Ze wijst op het litteken op haar voorhoofd: &#8216;Je kunt het nog altijd zien.&#8217; Flashbacks. &#8216;Ik stapte uit de auto van mijn moeder. Mijn voetje bleef hangen. Ik voelde het bloed over mijn gezicht lopen. Ik zag de paniek van mijn vader. Zijn stem die riep: &#8220;Wat is het nummer van de 900?&#8221; Daar wordt in familiekring nog altijd om gelachen. Humor hadden ze bij ons thuis wel. Het geluid van de ambulance. &#8220;Kun je een ballon opblazen?&#8221; vroeg de dokter. Ik dacht, wat een vreemde vraag stelt u aan een gekwetst kind. Waarna hij mij verdoofde met een masker.&#8217;
Enkele maanden later was er ineens een wit vlekje. Sindsdien ziet ze er &#8217;s zomers anders uit dan andere meisjes. Nu is ze overal gevlekt. &#8216;Vitiligo. Een auto-immuunziekte, genetisch bepaald. Veel mensen dragen het in zich, maar bij weinigen komt het aan de oppervlakte. Naar verluidt wordt het opgewekt door een emotie. Ik ken een vrouw die het kreeg nadat haar man een liefdesaffaire had bekend. Bij mij is het bij mijn val begonnen.&#8217;
Veranderend vel: een mooie metafoor voor het schrijversleven. &#8216;De laatste vijf jaar is het erger geworden.&#8217; Niet dat het een groot probleem is in haar leven. &#8216;Maar als men mij vraagt: &#8220;Waarom was je als kind anders dan de anderen?&#8221; dan zeg ik: &#8220;Ik had een andere huid.&#8221;&#8216;
Ze groeide op in een art-deco villa in Londer-zeel, een typisch Vlaamse gemeente. &#8216;Mijn ouders hadden een andere stijl en een ander beroep dan die van de andere kinderen van de school. Ze hebben me geleerd om contact te hebben met alle soorten mensen. Ze waren socialistisch in een christen-democratisch nest. Ik heb me nooit hoeven conformeren aan de rest, hoewel ik er het liefst gewoon bij hoorde.&#8217;
Je bent een outsider zodra je schrijft, dat leerde ze al snel. Dat ze kon schrijven, vond de juf van de lagere school al. &#8216;Ik had een opstel geschreven over een stervend Afrikaans kind, vanuit het perspectief van de vader. Daar was ik best trots op. Tot de juf zei dat ik het in de andere klassen moest gaan voorlezen. Ik herinner me mijn schaamte.
De kinderen die gniffelend zaten te kijken, blikken van anderen die zich juist lieten meeslepen door de emotie van het verhaal.&#8217; Bij de ene groep populair, door de andere afgemaakt, dat is altijd zo gebleven. &#8216;Hoon of bewondering, ik ben er altijd aan overgeleverd gebleven. Tot in de recensies van mijn werk. Lof en kritiek isoleren je allebei. Het liefst was ik onzichtbaar geweest. Soms heb ik er spijt van dat ik geen mannelijk pseudoniem gekozen heb, zodat ik als een obscuur figuur verborgen kon blijven achter mijn werk.&#8217;
Te veel geweld geduld
Haar ouders waren arbeiderskinderen die hun eigen koers voeren. &#8216;De moeder van mijn vader was strijkster. Ze streek de hele dag kleren die naar Scapa of Scotland moesten. Mijn vader droeg altijd mooie kleertjes en zat op een katholieke school. Op een dag stond in zijn rapport dat hij maar mannequin moest worden of in de eternietfabriek moest gaan werken. Omdat sommige kleren en sommige scholen niet voor sommige kinderen bestemd zijn. Hij nam wraak door te gaan studeren, door rechter te worden. Hij is mijn grote voorbeeld van hoe je van jezelf iets kan maken. Mijn moeder is verpleegster, altijd enorm zorgzaam geweest, maar ook het slachtoffer geworden van een teveel aan geven. Ze werden op hun twaalfde verliefd op elkaar.&#8217;
Ze groeide op in een idyllisch gezin: &#8216;Mijn ouders waren lang gepassioneerd verliefd op elkaar.&#8217; Maar de idylle stortte in elkaar en vervolgens was de scheiding al even gepassioneerd. &#8216;Ik was zestien. Ik heb van dichtbij meegemaakt wat een scheiding met ouders doet. En met kinderen. Ik heb later beseft dat ik voor mijn vader en moeder een soort huispsycholoog was. Ik neem het mijn ouders niet kwalijk, ik denk dat het bij hun generatie hoort.&#8217;
De loyaliteit van kinderen ten opzichte van hun ouders wordt onderschat, vindt ze. &#8216;Kinderen vinden het normaal dat ze hun ouders opvangen. Als ik ooit moeder zou worden, zou ik er voor zorgen dat ik een zekere afstand zou houden ten opzichte van mijn kinderen. Ik ben voor enige gereserveerdheid en afstand. Controle en privacy.&#8217; De sfeer was vaak nog explosiever bij haar vriendje thuis. &#8216;Ach, dat heten dan ontwrichte gezinnen, maar ik kon er wel altijd terecht. Warmte was er genoeg. Wat die generatie van jaren zeventig-ouders soms te weinig had, was schaamte.&#8217;
Ze zong in die tijd in rockbandjes. Ze schreef de liedjes. &#8216;Pathetische teksten… Het ging vooral over mijn eigen twijfels.&#8217; Even later ging ze met haar vriendje samenwonen en studeren. Toen ze pas op de universiteit zat, vluchtte ze van hem weg. &#8216;Te veel geweld geduld. Toestanden, die heb ik in mijn leven redelijk veel gehad. Dat voortdurende emotionele overhoop gehaald worden of juist jezelf daar voor moeten afschermen, dat is gewoon niet goed voor een mens. Op den duur is het ook niet meer opbouwend. Ik heb veel vrijheid genoten. Ik denk dat ik uit liefde en bezorgdheid over mijn ouders nooit ontspoord ben.
&#8220;Parentificatie,&#8221; was de diagnose van de psycholoog bij wie ik twee keer langs ben gegaan en die me verder weinig heeft bijgebracht. Ik herken in mezelf de zorgzaamheid die mijn moeder ook kan hebben: de behoefte het mensen comfortabel te maken. Dat heet proflecteren in de psychologie. Het is wel sterk dat daar een naam voor bestaat, alsof het een ziekte is. Sommige mensen zorgen voor anderen omdat ze niet voor zichzelf kunnen zorgen, dat is waar. Maar als je ook goed voor jezelf kunt zorgen, is het mooi als je het ook op een niet-dwangmatige manier voor anderen doet. Dat is toch geen problematisch gedrag.&#8217;
Ik gedraag me wel eens als een Grunberg-personage, heeft ze wel eens van zichzelf gedacht. &#8216;Al dat koken van mij, dat is misschien wel een vorm van verdringen. Ik kan daar soms behoorlijk in doorslaan. Mijn record is een uitgebreide maaltijd voor veertig mensen. Het is een teken dat ik met mezelf in de knoop zit. Dan sta ik voortdurend in de keuken, geen tijd om met iemand te praten en maar overspannen glimlachen naar iedereen.&#8217;
Ook Verbekes nieuwe boek Vissen redden begint met een feest. &#8216;De ontkenning van verdriet &#8211; koken is daar gewoon een uiting van. Het is een behoefte aan verbinden. Je maakt iets wat je letterlijk in de mensen hun lichamen kunt steken. Ik wil mensen vullen.&#8217; Ze heeft zich altijd wel als een Einzelgänger beschouwd: &#8216;Wel veel vrienden, maar ik ben toch altijd op mezelf.&#8217; En toch de blijvende behoefte aan een intiem verbond. &#8216;Willen samenvallen met iemand. Ook mijn schrijven is een poging te communiceren en in iemand door te dringen. Ik denk lang na. Ik werk lang aan iets waarvan ik vind dat het ertoe doet en dan giet ik het in iemands hoofd.&#8217;
Poetsvrouw
Het meest indrukwekkende debuut sinds Blauwe Maandagen van Arnon Grunberg, noemde Elsbeth Etty Slaap!, het debuut van Verbeke. &#8216;Het overkwam me allemaal.&#8217; In Slaap! zoekt een rusteloos meisje dat na haar relatiebreuk alle controle op het leven verliest, vreemde vormen van waakzaamheid op. &#8216;Ik schreef Slaap! terwijl ik werkte als verkoopster bij een firma in waterbehandelingsinstallaties. Als student was ik er poetsvrouw geweest. De baas zag al vlug in dat ik niet voor dat vak bestemd was. Mijn dagelijkse taak bestond er steeds meer uit dat ik koffiemachines testte. Op een dag kwam de baas naar me toe en zei smalend: &#8220;&#8217;t Schijnt dat gij aan een boek aan het schrijven zijt?&#8221; Ik heb &#8220;ja&#8221; geantwoord. Dankzij een scenariocursus in Griekenland kon ik de moed bijeen rapen om echt te gaan schrijven. Ik ontmoette daar een zeventigjarige vrouwelijke professor van Columbia University die een belangrijk rolmodel voor me werd. Ze was onder het communistische regime uit Tsjechië naar de Verenigde Staten gevlucht. Een wijze vrouw, die me heeft laten zien dat je tegelijk sterk kunt zijn en toch kunt worstelen met het leven. Ik houd van vrouwen die ernaar streven om hun intelligentie te ontplooien. Dat is helaas ook in deze tijd nog niet zo vanzelfsprekend.&#8217;
Verbeke stuurde het manuscript van Slaap! op naar De Geus. &#8216;Je moet het niet zomaar opsturen, je moet opvallen,&#8217; zeiden haar vrienden. Ze deed er een briefje bij. Dat ze van plan was geweest zichzelf in een grote taart te verzenden om dan eenmaal in de uitgeverij aangekomen, uit de patisserie te springen en de directie haar roman aan te bieden. Maar dat ze er toch maar van afzag, de roman moest het op eigen kracht redden. De redacteur van De Geus belde haar op dat hij haar roman wilden publiceren. &#8216;De eerste gedachte die me overviel was: nu kan ik nooit meer danseres worden. Totaal absurd.&#8217; Inmiddels kent ze het klappen van de zweep. &#8216;Je hebt mensen die graag beroemd willen zijn. Ik heb dat nooit gewild. Ik ben geïnteresseerd in de vraag hoe de dingen in elkaar zitten, ik wil in het schrijven loskomen van mezelf en me daardoor verbonden weten met de wereld.&#8217;
Neutrale blik
In Vissen redden wijdt het hoofdpersonage, een schrijfster die het schrijven heeft opgegeven, zich aan een ecologische missie. Het portret is niet bepaald vleiend. &#8216;Ik hoop dat de milieuactivisten zich niet te erg aangevallen voelen. Mijn hoofdpersoon moet inzien dat het redden van vis niet zo belangrijk voor haar is. Haar reddingspoging is een manier om haar eigen probleem te ontkennen. De vrouw voelt wat iedereen voelt die zich verpletterd weet door een enorm groot verdriet: de wereld vergaat. Omdat ze geen weerstand aan haar eigen verdriet kan bieden, verdiept ze zich in de problemen van de door overbevissing uitstervende oceaan.&#8217;
Goed, ze eet geen tonijn meer sinds ze Vissen redden schreef, zegt Verbeke. &#8216;Die blauwvintonijn is echt aan het uitsterven!&#8217; Maar ze zou nooit een boek schrijven om een ecologisch thema aan te kaarten. &#8216;Engagement wordt heel eng opgevat door recensenten: gebruik een actueel thema en geef je mening daarover. Een zoektocht naar dingen die van groot belang zijn in menselijke hoofden, naar het fixeren op winnen en verliezen, is ook engagement. Elke oorlog begint in een menselijk hoofd.&#8217;
Haar betrokkenheid toont ze liever middels mededogen dan door barricade-acties. &#8216;Ik heb moeite met praatprogramma&#8217;s of columns waarin grote meningen worden verkondigd. Het gaat mij absoluut aan wat er in Gaza gebeurt, maar ik vind het storend als mensen hier ruziën over hun grote gelijk in die kwestie. Dat is nogal decadent. Als je altijd vanuit een gelijk of een ideologie vertrekt, raak je uiteindelijk nog meer in de knoop.&#8217;
Ze ziet een nieuwe vorm van engagement ontstaan. &#8216;De meeste schrijvers van mijn generatie voelen zich wel betrokken bij wat er in de wereld gebeurt, maar dan eerder beschouwend. Ze weigeren een ideologie naar voren te schuiven. Schrijvers van de vorige generatie als Tom Lanoye, die ik zeer graag lees en erg waardeer, of Kristien Hemmerechts gaan daar op een veel striktere manier vanuit een links gedachtegoed mee om. Die generatie zag een taak als schrijver voor zichzelf weggelegd. Terwijl ikzelf als schrijver een neutrale blik probeer te ontwikkelen. Ik wil tonen.&#8217;
Ze verwijst naar het boek De depressie-epidemie van Trudi Dehue. &#8216;Gelukkig zijn is een verplichting geworden. Het is ontluisterend hoe antidepressiva worden gebruikt om de maatschappij draaiende te houden. In een neoliberale maatschappij, die Nederland misschien nog wel meer is dan België, ben je verplicht om altijd goed gehumeurd te zijn, om niemand lastig te vallen, om in de pas te lopen.&#8217;
Als er in haar werk al een boodschap zit, is het een oproep tot begrip voor nonconformisme. &#8216;Een pleidooi voor authenticiteit. De afwijking in de menselijke geest fascineert mij. Ik voel me daarin verbonden met fotografe Diane Arbus. Ze ontweek het normale, is in het afwijkende blijven zoeken naar wat er echt toe doet. Het heeft ook wel iets tragisch, die fascinatie voor de afwijking. Het verdriet dat daar mee samenhangt. Arbus heeft zelfmoord gepleegd omdat ze niet meer terug kon keren naar de normaliteit.&#8217;
De naam waarvoor ze sneuvelt
Ze heeft eieren gebakken. Aan haar keukentafel leest ze een gedicht van Ilja Leonard Pfeijffer voor. Na de laatste regels is ze merkbaar ontroerd: Wees vrij / als een horige op zijn laatste slagveld / onder het schitterend rode en gouden vaandel / van de naam / waarvoor je sneuvelt //rechtop/ onherroepelijk / en zielsgelukkig. &#8216;Dit gedicht heb ik een zomer lang als mantra gebruikt. Ik heb erbij geweend, het steeds weer opgezegd. Ik leerde ervan: blijf bij jezelf. Ga je eigen weg, zelfverzekerd, in de wetenschap dat het ook maar een van de vele wegen is die je in je leven kan gaan. Concentreer je niet op het verlies, dat is tijdverspilling. Het bracht de openbaring die ik toen ervoer, onder woorden. Ik heb ontdekt dat er iets in mij bestaat waarop ik kan terugvallen.&#8217;
En de naam waarvoor zijzelf sneuvelt? &#8216;Die luidt: schrijven. Literatuur. Ik ben door mijn vader opgevoed met de opdracht: maakt iets van uzelf. Hij zou teleurgesteld in mij zijn geweest als ik voor het traditionele vrouwenleven had gekozen. Ik heb pas later ingezien dat de meeste mannen nog steeds van een vrouw verwachten dat ze voor hen zorgt. Dat ik ooit zou moeten kiezen tussen een carrière of een gelukkig liefdesleven, had ik nooit gedacht. Soms heb ik mezelf vervloekt: waarom kan ik nu niet gewóón zijn en mij zoals de meeste vrouwen helemaal richten op een vent.&#8217;
Kapster worden, daarover fantaseerde ze vroeger wel eens. Mannenharen knippen. Het liep anders. &#8216;Het mooie aan literatuur en kunst is dat je een emotie of een gedachte laat afkoelen, zoals je een baksteen laat afkoelen om er vervolgens mee te kunnen bouwen. In het leven is het enige waarop je kunt terugvallen, uiteindelijk de wederopbouw van je waardigheid. De redding zit binnenin.&#8217;
De schrijfster
Annelies Verbeke (1976) groeide op in Londerzeel en studeerde Germanistiek in Gent. Haar debuutroman Slaap! won de Vlaamse Debuutprijs en het Gouden Ezelsoor. Intussen zijn er meer dan zeventigduizend exemplaren van verkocht. In 2006 verscheen de roman Reus, een jaar later Groener Gras, een verhalenbundel over winnen en verliezen. SWOONI, de lange speelfilm waarvoor ze het scenario schreef, komt in 2011 in de bioscoop. Verbeke heeft een tweewekelijkse column in NRC Handelsblad. Haar roman Vissen redden is vorige maand verschenen bij uitgeverij De Geus
Annelies Verbeke, ‘Vissen redden’, De Geus, 192 pagina’s, € 18,90

Anna Luyten

‘Het liefst was ik onzichtbaar geweest’

De erfenis van Bibi

Israël kiest

Verhaal van de Week

Migratie op z'n Spaans

Pedro Sánchez

Hoeze crisis?

Hans Stegeman

Adriaan van Dis

Interview

Dienstplicht

Chard van den Berg

De Warme Winkel

Theater

Panda-diplomatie

China

Herinvoering dienstplicht goed idee?

Debat

Leve de herfst

Poëzie