Opvangcrisis escaleert wéér

'Klimaatverandering vraagt om populisme'

Filosoof Chris Julien

Opvangcrisis dreigt weer te escaleren in Nederland

Verhaal van de week

Op de cover van Men’s Health

Teun van de Keuken

Westelijke Jordaanoever

Beeldreportage

Interview met Molly Crabapple

Over anti-zionisme

Het kabinet offert welvaart op voor productiviteit

Hans against the machine

Nog eentje dan!

Column Amber Wiznitzer

Queer Amsterdam, de roze stad

Cultuurtips

Anna Luyten

Cordon sanitaire voor de PVV en Wilders?

De stilte rond Geert W.

<div class="lead">‘De massacultuur heeft de catastrofe tot een vorm van ontspanning gemaakt,’ zegt Peter Sloterdijk. Een gesprek met de Duitse cultuurfilosoof die een boek schreef ‘voor een elite die zich nog niet heeft gevormd’. ‘Mijn oproep luidt: “Escape from escapism.”’</div>
<div class="wpg-element paragraph">
Wie echt is geraakt, wordt een ander mens. Dat gebeurde bij de dichter Rainer Maria Rilke. En soms moet een mens herinnerd worden aan zijn tekortkomingen om zich er tegen te verzetten. Ook dat overkwam Rilke. In de zomer van 1906, enkele maanden na de dood van zijn vader, schreef de toen eenendertigjarige dichter het sonnet Archaischer Torso Apollos, het openingsgedicht van de aan de beeldhouwer Rodin opgedragen bundel Neue Gedichte (1908).
</div>
<div class="figure--right">
<figure id="post-94035 media-94035" class="align-none"><img decoding="async" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2009/06/7bd4a030-258d-4eda-9d12-a7d4558e904a_Ps1.jpg" alt="Peter Sloterdijk" /><figcaption>Peter Sloterdijk</figcaption></figure>
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
In het gedicht beschrijft Rilke hoe hij tijdens een bezoek aan het Louvre voelt hoe een bijna 2500 jaar oud en zwaar beschadigd Grieks standbeeld hem dwingend toespreekt. Het antieke beeld van Apollo heeft geen hoofd meer, de geslachtsdelen ontbreken. Rilke staat voor een steen. De steen legt hem iets op. Ondanks het ontbreken van een gezicht, voelt hij toch de bevelende blik: ‘Er is geen plekje van dit beeld dat jou niet ziet.’ De schoonheid van het beeld overweldigt hem zozeer dat hij van Apollo een oproep tot verandering voelt uitgaan: Du mußt dein Leben ändern. Je moet je leven veranderen. 
Die laatste zin uit het gedicht gebruikt de Duit­se cultuurfilosoof Peter Sloterdijk als titel van zijn jongste werk. Met een uitweiding over het gedicht begint hij zijn boek over de toestand van de hedendaagse mens. Hij beëindigt het hoofdstuk met zijn oproep tot trainen, altijd trainen. Blijven oefenen. ‘Geef de argwaan dat sport een zaak voor de domsten is zoveel ruimte als haar toekomt. Misbruik die argwaan niet als voorwendsel voor het verder blijven drijven in je verwaarlozing, wantrouw de filister in jezelf die meent dat je bent hoe je bent, blijkbaar nog in orde. Luister naar de stem uit de steen.’
‘Het gedicht van Rilke toont de noodzaak aan van een heroriëntering van de in verwarring gebrachte moderne mensen,’ zegt Sloterdijk. Ook Rainer Maria Rilke was in verwarring geweest. In 1902 trok hij naar Parijs om een boek te schrijven over de beeldhouwer Auguste Rodin. Rilke twijfelde op dat moment aan zijn kunnen, hij geloofde niet meer in zijn roeping als dichter en wachtte melancholisch op inspiratie. ‘Travailler, toujours travailler!’: die raad kreeg hij van Rodin. En ook nog: geduld hebben en vaak naar de dierentuin gaan om te leren kijken. Van Rodin leerde Rilke zijn lyrische ik met zijn hinderlijke nukken en lamlendige luimen uit te bannen. Sloterdijk zegt dat er nu een einde is gekomen aan de frivoliteit die de hedendaagse mens zo wereldvreemd heeft gemaakt.
U schrijft in uw boek: ‘De enige autoriteit die vandaag de dag nog zegt: “Je moet je leven veranderen,” is de mondiale crisis.’ ‘Ik ga er van uit dat we leven in een cultuur die anti-autoritair is. Daarom kan er nu geen autoriteit meer zijn die van buitenaf op de mensen inwerkt. Er is nog maar één mogelijke autoriteit: de autoriteit die uit het aan het wankelen gebrachte individu komt. De mondiale crisis destabiliseert de mensen. Ze is een autoriteit omdat ze zich op iets onvoorstelbaars beroept, iets waarvan ze een voorbode is: de mondiale catastrofe. Ze voldoet aan de definitie: “Een instantie die de kracht heeft een geloofwaardig commando te geven.”’
Is het niet eerder de angst die de scepter zwaait? ‘Angst is een emotioneel bijverschijnsel. In evolutionair, psychologisch en antropologisch opzicht is angst ook een stem van de werkelijkheid, terwijl we nu al lang leven in een situatie waarin de stem van de werkelijkheid overschreeuwd wordt door de stem van het neurotische. Dat is typisch voor hogere beschavingen.’
U noemt de crisis de stem van de werkelijkheid. ‘De mondiale crisis dicteert ons onze levenswandel. We moeten ons leven daadwerkelijk veranderen, nieuwe levensvormen ontwikkelen, deelnemen aan ecologische en economische zelfhulpprogramma’s. We kunnen niet anders dan “doen”. Of het ons nu bevalt of niet, dat speelt geen rol meer.’
</div>
<div class="wpg-element streamer">
<blockquote>
‘Het is niet de filosofie die de boodschap is. Filosofie is alleen een medium of een vorm van luisteren. Ik ben dus een filosofische ontvanger van de boodschap’
</blockquote>
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
Dwingt die stem van het werkelijke ons ook in een richting van een nieuwe pragmatiek? ‘Op de werkelijkheid antwoorden mensen altijd met pragmatische veranderingen. Dat wil zeggen: veranderingen in verhoudingen. Het volstaat niet meer alleen een mentale of een imaginaire verandering te willen. Wij leven niet meer in de cinema! Dat is nieuw. Sinds het einde van de Kou­de Oor­log zijn we niet meer uit de cinema geraakt. Daardoor kon de stem van de werkelijkheid niet meer tot ons doordringen. We zaten ondergedoken in een absolute frivoliteitscultuur. Het typische van frivoliteit is dat mensen kiezen voor levensvormen waarvan ze weten dat ze niet kunnen blijven duren. Het begrip duurzaamheid past niet in de frivoliteitscultuur. Escapisme is het wezen van de mens, maar mensen accepteren daarmee een corrupte ethiek. Mijn oproep luidt: “Escape from escapism.” Het klinkt wat Hegeliaans, maar het is in wezen niets anders dan de oproep van Nietzsche aan zijn vrienden: “Blijf de aarde trouw.”’
U zegt: ‘Je moet…’ Obama, de president van Amerika, zei nog: ‘We kunnen…’ ‘Het ligt in dezelfde lijn. Obama probeert ook uitdrukking te geven aan de stem van de werkelijkheid, alleen kiest hij niet de bevelende vorm maar een jubelende: “We kunnen ons leven veranderen.” Amerikanen zijn nog meer anti-autoritair dan Europeanen. Als zij merken dat ze iets moeten, dan verdringen zij dat gevoel door te zeggen: wij willen of wij kunnen. Daarom zei Obama tot zijn volk: “Yes we can.” Het is zeker de mooiste politieke slogan van de afgelopen honderd jaar. Hij toont dat de mensen zowel de stem van de werkelijkheid als de stem van de noodzakelijkheid verstaan hebben. Ze willen dat niet als een uitwendige dwang beleven, maar met het idee van een zuivere spontaneïteit beantwoorden.’
Klinkt de stem van de crisis tot iedereen op dezelfde toon? ‘Nee. Het is hetzelfde licht van de werkelijkheid dat over de wereld wordt uitgegoten, maar het wordt door iedereen anders en individueel beleefd. Ik zeg u: de crisis zal een nieuwe elite tot stand brengen. We staan werkelijk aan het begin van een nieuwe missie.’
En wat voor nieuwe elite is dat dan? ‘Die elite bestaat uit die mensen die gehoor geven aan de stem van de crisis. Ik geloof dat er een reeks milieuorganisaties is die tot de nieuwe elite behoren, die deze stem van de werkelijkheid nog beter en duidelijker horen. En er ook intensiever gehoor aan geven dan de meeste anderen. Het consumptiesysteem heeft nauwelijks gereageerd. We leven vandaag de dag in een palliatief stadium. Mensen zijn bereid alle uiterlijkheden te wijzigen, zolang ze het systeem maar niet hoeven te veranderen.’
Bent u een filosoof met een boodschap? ‘Het is niet de filosofie die de boodschap is. Filosofie is alleen een medium of een vorm van luisteren. Ik ben dus een filosofische ontvanger van de boodschap.’
En voor wie is die boodschap bedoeld? ‘Ik had, naar Nietzsche verwijzend, het boek ook de aanduiding “een boek voor allen en niemand” kunnen meegeven. Het publiek is nog niet geïdentificeerd. De elite die het horen kan, heeft zich nog niet gevormd. Ze moet zich nog vormen in het proces van de lectuur. Of in het proces van het ontvangen van de nieuwe imperatief. Nietzsche wilde de mensen tonen dat ze zichzelf konden overtreffen. Dat is ons thema niet meer. Dat de mens zichzelf overtreft, is de minste van alle zorgen van de hedendaagse mens.’
Wat is dan volgens u de grootste zorg van de hedendaagse mens? ‘De zorg om te overleven. Er gaan stemmen op die zeggen dat de mensheid van het ene op het andere moment zou kunnen ophouden te bestaan. De nieuwe categorie van het verhevene is de catastrofe geworden. Vanaf de jaren zeventig werd daarover gemediteerd in de massacultuur in de vorm van het toen nieuwe genre van de rampenfilm. Tot op de dag van vandaag een populair genre. Er waren vijf basisscenario’s voor een plotseling einde van het leven op aarde: een epidemie, een tsunami, ijs, een meteoor of een atoomoorlog. 
Horror is het verhevene voor het volk. De massacultuur heeft de catastrofe tot een vorm van ontspanning gemaakt. Dreiging maakt deel uit van het amusement en waarschuwingen zijn een deel van de show. De moderne mens heeft de ervaring van het verhevene van de ethiek naar de esthetiek verschoven. Mensen raakten ervan overtuigd dat ze de schrik onbeschadigd konden overleven. Nu wordt de westerse wereld onvoorbereid getroffen door de terugkeer van het verhevene in de vorm van een ethische imperatief: “Je moet zelf iets doen.”’
De mensen oefenen zich niet in het sterven, is dat het probleem? ‘Ze oefenen zich wel in het sterven, dat is het probleem niet. Maar ze oefenen zich niet in het eenzame sterven. Ze oefenen zich in het sterven en masse. De enkeling moet voor zichzelf de ars moriendi leren, maar dat gebeurt niet in de cultuur van de catastrofe. Daar danst men met zijn allen op de rand van de vulkaan tot enkele minuten van tevoren.’
</div>
<div class="wpg-element streamer">
<blockquote>
‘Wat men ook moge beweren over onze tijd: we kunnen niet spreken over een terugkeer van de religie, maar we kunnen ook niet zeggen dat mensen religie de rug toekeren. Ik spreek liever over spirituele oefeningen. We gaan inzien dat de mens door te trainen zichzelf kan vormen’
</blockquote>
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
Men spreekt nu al een tijdje over het einde van het kapitalisme, Marx is terug, er komt een nieuw bewustzijn… ‘Ik bespeur bij de meeste intellectuelen een perverse vreugde. Een werkelijk pervers crisisgejubel met als refrein: “Godzijdank gaat alles nu naar de verdoemenis!” De laatste vijfentwintig jaar waren voor intellectuelen een barre tijd: de tijd van de frivoliteit en de luxe en de mode. Want overal waar frivoliteit, luxe en mode domineren, worden intellectuelen overbodig. Het dogma van de intellectuele praktijk bestaat er in dat de mensen arm zijn, dat armoede de wet van de realiteit is en dat het gebrek het hoogste woord voert. Nu hebben we een deflatie. Een recessie. En er heerst algemene voldoening van links tot rechts: “Wij hebben het altijd gezegd, goed dat het gedaan is met de overvloed en dat het gebrek weer opduikt.” We krijgen een wonderbaarlijke lectuur van Marx. Hij is niet bruikbaar en is nooit bruikbaar geweest. Marx zei dat de basisverhouding in de maatschappij die tussen arbeid en kapitaal was. Dat is absoluut vals. Wat wij nu elke dag in de kranten lezen, is dat de basale verhouding in de maatschappij die is tussen schuldeisers en schuldhebbers, tussen kredietgevers en kredietnemers. De arbeid is afhankelijk geworden van de kredietgevers. Als er geen krediet gegeven wordt, kan de zogenaamde Real-economie niet meer functioneren. Mensen betalen hun krediet met arbeid. Er zijn mensen die dat blijkbaar niet willen begrijpen. Waar halen die oude marxistische intellectuelen die vijfentwintig jaar lang overwinterd hebben nu het recht vandaan om hun nooit geredigeerde boodschappen opnieuw te laten weerklinken, dat vraag ik me af.’
Geeft u eens een praktisch voorbeeld van de imperatief: je moet je leven veranderen. ‘Je moet je ecologische voetafdruk op aarde zo klein mogelijk maken. De mens is een CO₂-producent. Dat wist hij vroeger niet van zichzelf. Tot het einde van de negentiende eeuw leefde de mens in een toestand van CO₂-onschuld. Die onschuld is in de loop van de twintigste eeuw verloren gegaan.’
Met welke auto rijdt u? ‘Een auto met een katalysator. Vroeg of laat zal dat niet meer mogelijk zijn. Ik voorzie een cultuur in Europa waarin een nieuwe CO₂-ethiek zal doorzetten en men mij nog een beperkt emissierecht zal geven. Zeer letterlijk. Als ik een keer heen en weer naar New York vlieg, zal mijn CO₂-tegoed snel opgebruikt zijn.’
U roept op om minder achteloos om te gaan met de wereld en de ruimte die wij innemen. U roept op om zelf gestalte te geven aan het leven in plaats van het te ondergaan. U spreekt van een noodzaak om te ‘oefenen’, te ‘trainen’. Oefeningen zijn belangrijk om mens te worden. ‘Wat men ook moge beweren over onze tijd: we kunnen niet spreken over een terugkeer van de religie, maar we kunnen ook niet zeggen dat mensen religie de rug toekeren. Ik spreek liever over spirituele oefeningen. We gaan inzien dat de mens door te trainen zichzelf kan vormen.’
De filosoof als trainer? ‘Ik ben geen trainer. Ik ben een raadgever van de trainers, wat een heel andere functie is.’
Zelf beklom u een paar jaar geleden als amateurwielrenner, samen met uw Nederlandse vriend René Gude, directeur van het internationale instituut voor wijsbegeerte, de Mont Ventoux. Waarom? ‘Ik was toen bijna zestig. Ik had de intense behoefte iets te bewijzen. Ondanks de aangeboren achteloosheid die soms helpt om het verglijden van de tijd te ontkennen, zijn er mijlpalen in het leven die ons het gevoel geven van een immanente ondergang. Bij het fietsen zijn willen, kunnen en doen één. Dat maakt een mens optimistisch.’
</div>
<div class="wpg-element kader">
<h3>Peter Sloterdijk, meester van de vrolijke wetenschap</h3>
Peter Sloterdijk werd in 1947 geboren in Karlsruhe als zoon van een Duitse moeder en een Nederlandse vader. ‘Mijn vader heeft nooit Nederlands met mij gesproken. Hij sprak een eigen soort Duits. Hij raakte gewend aan zijn eigen fouten, hij creëerde een eigen grammatica en woordenschat. Die taal werd zijn nieuwe habitus.’
Ook Sloterdijk staat bekend om zijn unieke taal. Hij schrijft gedachtenexplosies neer met een literaire zwier, als een soort Baudelaire van de filosofie. Sommige filosofen verwijten hem dat. Hij zou te aforistisch zijn. In Duitsland is hij een publieke figuur. Sinds 2002 presenteert hij op de Duitse zender ZDF samen met Rudiger Safranski het tweewekelijkse televisieprogramma Das philosophische Quartett. Safranski noemde hem ooit ‘de meester van de vrolijke wetenschap’. Sloterdijk studeerde filosofie, geschiedenis en germanistiek aan de universiteit van München. In 1975 promoveerde hij aan de Universi­teit van Hamburg. Hij is sinds 2001 rector en hoogleraar filosofie en esthetica aan de Staatliche Hochschule für Gestaltung in Karls­ruhe en geeft les aan de Universität fur angewandte Kunst in Wenen. Van­af begin jaren tachtig schrijft hij veelbesproken essays. In 1984 verscheen zijn Kritiek van de cynische rede, een werk dat hem de status van cultfilosoof bezorgde. Sloterdijk pleitte voor een cynische levenshouding: kiezen voor het vrolijk leven van je eigen leven. 
Vanaf 1998 verscheen er van zijn hand een lijvige trilogie: Sferen, in het Nederlands vertaald in 2003 en 2009. Sloterdijks stelling luidt: ‘De mens is een sferenbouwer want hij moet vorm geven aan de ongrijpbaarheid en de onmetelijkheid van de wereld. Hij zoekt bescherming in zijn omhulsel van huis, land, park, natie, in intieme sferen als relaties of in metafysische stelsels.’ ‘De vraag naar ons waar is zinvoller dan ooit, zinvoller dan die naar ons wat. We moeten ons richten op de plaats die mensen creëren om te kunnen zijn die ze zijn. Deze plaats heb ik de naam sfeer gegeven. Sferen zijn ruimtescheppingen die als een immuunsysteem werken,’ zegt Sloterdijk. 
Vorige maand verscheen bij Uitgeverij Boom het afsluitende deel van Sferen: Schuim. Het extreme individualisme van onze tijd vat Sloterdijk in de metafoor van het schuim: we leven in een wereld die uiteenvalt in schuimbellen. 
In maart 2009 verscheen bij Suhrkamp Verlag het nieuwste werk van Sloterdijk: Du mußt dein Leben ändern – Über Anthropo­technik. Het werd nog niet vertaald. 
Peter Sloterdijk, <a href="https://www.selexyz.nl/product/9783518419953/sloterdijk-p-/du-mu%C3%9Ft-dein-leben-andern/" class="normal" title="https://www.selexyz.nl/product/9783518419953/sloterdijk-p-/du-mu%C3%9Ft-dein-leben-andern/">‘Du mußt dein Leben ändern</a>’, Suhrkamp Verlag, 723 pagina’s, € 30,25
</div>

Peter Sloterdijk: ‘Ik zeg u: de crisis zal een nieuwe elite brengen’

Interview cultuurfilosoof Peter Sloterdijk
Wie echt is geraakt, wordt een ander mens. Dat gebeurde bij de dichter Rainer Maria Rilke. En soms moet een mens herinnerd worden aan zijn tekortkomingen om zich er tegen te verzetten. Ook dat overkwam Rilke. In de zomer van 1906, enkele maanden na de dood van zijn vader, schreef de toen eenendertigjarige dichter het sonnet Archaischer Torso Apollos, het openingsgedicht van de aan de beeldhouwer Rodin opgedragen bundel Neue Gedichte (1908).
In het gedicht beschrijft Rilke hoe hij tijdens een bezoek aan het Louvre voelt hoe een bijna 2500 jaar oud en zwaar beschadigd Grieks standbeeld hem dwingend toespreekt. Het antieke beeld van Apollo heeft geen hoofd meer, de geslachtsdelen ontbreken. Rilke staat voor een steen. De steen legt hem iets op. Ondanks het ontbreken van een gezicht, voelt hij toch de bevelende blik: &#8216;Er is geen plekje van dit beeld dat jou niet ziet.&#8217; De schoonheid van het beeld overweldigt hem zozeer dat hij van Apollo een oproep tot verandering voelt uitgaan: Du mußt dein Leben ändern. Je moet je leven veranderen.
Die laatste zin uit het gedicht gebruikt de Duitse cultuurfilosoof Peter Sloterdijk als titel van zijn jongste werk. Met een uitweiding over het gedicht begint hij zijn boek over de toestand van de hedendaagse mens. Hij beëindigt het hoofdstuk met zijn oproep tot trainen, altijd trainen. Blijven oefenen. &#8216;Geef de argwaan dat sport een zaak voor de domsten is zoveel ruimte als haar toekomt. Misbruik die argwaan niet als voorwendsel voor het verder blijven drijven in je verwaarlozing, wantrouw de filister in jezelf die meent dat je bent hoe je bent, blijkbaar nog in orde. Luister naar de stem uit de steen.&#8217;
&#8216;Het gedicht van Rilke toont de noodzaak aan van een heroriëntering van de in verwarring gebrachte moderne mensen,&#8217; zegt Sloterdijk. Ook Rainer Maria Rilke was in verwarring geweest. In 1902 trok hij naar Parijs om een boek te schrijven over de beeldhouwer Auguste Rodin. Rilke twijfelde op dat moment aan zijn kunnen, hij geloofde niet meer in zijn roeping als dichter en wachtte melancholisch op inspiratie. &#8216;Travailler, toujours travailler!&#8217;: die raad kreeg hij van Rodin. En ook nog: geduld hebben en vaak naar de dierentuin gaan om te leren kijken. Van Rodin leerde Rilke zijn lyrische ik met zijn hinderlijke nukken en lamlendige luimen uit te bannen.
Sloterdijk zegt dat er nu een einde is gekomen aan de frivoliteit die de hedendaagse mens zo wereldvreemd heeft gemaakt.
U schrijft in uw boek: &#8216;De enige autoriteit die vandaag de dag nog zegt: &#8220;Je moet je leven veranderen,&#8221; is de mondiale crisis.&#8217;
&#8216;Ik ga er van uit dat we leven in een cultuur die anti-autoritair is. Daarom kan er nu geen autoriteit meer zijn die van buitenaf op de mensen inwerkt. Er is nog maar één mogelijke autoriteit: de autoriteit die uit het aan het wankelen gebrachte individu komt. De mondiale crisis destabiliseert de mensen. Ze is een autoriteit omdat ze zich op iets onvoorstelbaars beroept, iets waarvan ze een voorbode is: de mondiale catastrofe. Ze voldoet aan de definitie: &#8220;Een instantie die de kracht heeft een geloofwaardig commando te geven.&#8221;&#8216;
Is het niet eerder de angst die de scepter zwaait?
&#8216;Angst is een emotioneel bijverschijnsel. In evolutionair, psychologisch en antropologisch opzicht is angst ook een stem van de werkelijkheid, terwijl we nu al lang leven in een situatie waarin de stem van de werkelijkheid overschreeuwd wordt door de stem van het neurotische. Dat is typisch voor hogere beschavingen.&#8217;
U noemt de crisis de stem van de werkelijkheid.
&#8216;De mondiale crisis dicteert ons onze levenswandel. We moeten ons leven daadwerkelijk veranderen, nieuwe levensvormen ontwikkelen, deelnemen aan ecologische en economische zelfhulpprogramma&#8217;s. We kunnen niet anders dan &#8220;doen&#8221;. Of het ons nu bevalt of niet, dat speelt geen rol meer.&#8217;
Dwingt die stem van het werkelijke ons ook in een richting van een nieuwe pragmatiek?
&#8216;Op de werkelijkheid antwoorden mensen altijd met pragmatische veranderingen. Dat wil zeggen: veranderingen in verhoudingen. Het volstaat niet meer alleen een mentale of een imaginaire verandering te willen. Wij leven niet meer in de cinema! Dat is nieuw. Sinds het einde van de Koude Oorlog zijn we niet meer uit de cinema geraakt. Daardoor kon de stem van de werkelijkheid niet meer tot ons doordringen. We zaten ondergedoken in een absolute frivoliteitscultuur. Het typische van frivoliteit is dat mensen kiezen voor levensvormen waarvan ze weten dat ze niet kunnen blijven duren. Het begrip duurzaamheid past niet in de frivoliteitscultuur. Escapisme is het wezen van de mens, maar mensen accepteren daarmee een corrupte ethiek. Mijn oproep luidt: &#8220;Escape from escapism.&#8221; Het klinkt wat Hegeliaans, maar het is in wezen niets anders dan de oproep van Nietzsche aan zijn vrienden: &#8220;Blijf de aarde trouw.&#8221;&#8216;
U zegt: &#8216;Je moet…&#8217; Obama, de president van Amerika, zei nog: &#8216;We kunnen…&#8217;
&#8216;Het ligt in dezelfde lijn. Obama probeert ook uitdrukking te geven aan de stem van de werkelijkheid, alleen kiest hij niet de bevelende vorm maar een jubelende: &#8220;We kunnen ons leven veranderen.&#8221; Amerikanen zijn nog meer anti-autoritair dan Europeanen. Als zij merken dat ze iets moeten, dan verdringen zij dat gevoel door te zeggen: wij willen of wij kunnen. Daarom zei Obama tot zijn volk: &#8220;Yes we can.&#8221; Het is zeker de mooiste politieke slogan van de afgelopen honderd jaar. Hij toont dat de mensen zowel de stem van de werkelijkheid als de stem van de noodzakelijkheid verstaan hebben. Ze willen dat niet als een uitwendige dwang beleven, maar met het idee van een zuivere spontaneïteit beantwoorden.&#8217;
Klinkt de stem van de crisis tot iedereen op dezelfde toon?
&#8216;Nee. Het is hetzelfde licht van de werkelijkheid dat over de wereld wordt uitgegoten, maar het wordt door iedereen anders en individueel beleefd. Ik zeg u: de crisis zal een nieuwe elite tot stand brengen. We staan werkelijk aan het begin van een nieuwe missie.&#8217;
En wat voor nieuwe elite is dat dan?
&#8216;Die elite bestaat uit die mensen die gehoor geven aan de stem van de crisis. Ik geloof dat er een reeks milieuorganisaties is die tot de nieuwe elite behoren, die deze stem van de werkelijkheid nog beter en duidelijker horen. En er ook intensiever gehoor aan geven dan de meeste anderen. Het consumptiesysteem heeft nauwelijks gereageerd. We leven vandaag de dag in een palliatief stadium. Mensen zijn bereid alle uiterlijkheden te wijzigen, zolang ze het systeem maar niet hoeven te veranderen.&#8217;
Bent u een filosoof met een boodschap?
&#8216;Het is niet de filosofie die de boodschap is. Filosofie is alleen een medium of een vorm van luisteren. Ik ben dus een filosofische ontvanger van de boodschap.&#8217;
En voor wie is die boodschap bedoeld?
&#8216;Ik had, naar Nietzsche verwijzend, het boek ook de aanduiding &#8220;een boek voor allen en niemand&#8221; kunnen meegeven. Het publiek is nog niet geïdentificeerd. De elite die het horen kan, heeft zich nog niet gevormd. Ze moet zich nog vormen in het proces van de lectuur. Of in het proces van het ontvangen van de nieuwe imperatief. Nietzsche wilde de mensen tonen dat ze zichzelf konden overtreffen. Dat is ons thema niet meer. Dat de mens zichzelf overtreft, is de minste van alle zorgen van de hedendaagse mens.&#8217;
Wat is dan volgens u de grootste zorg van de hedendaagse mens?
&#8216;De zorg om te overleven. Er gaan stemmen op die zeggen dat de mensheid van het ene op het andere moment zou kunnen ophouden te bestaan. De nieuwe categorie van het verhevene is de catastrofe geworden. Vanaf de jaren zeventig werd daarover gemediteerd in de massacultuur in de vorm van het toen nieuwe genre van de rampenfilm. Tot op de dag van vandaag een populair genre. Er waren vijf basisscenario&#8217;s voor een plotseling einde van het leven op aarde: een epidemie, een tsunami, ijs, een meteoor of een atoomoorlog.
Horror is het verhevene voor het volk. De massacultuur heeft de catastrofe tot een vorm van ontspanning gemaakt. Dreiging maakt deel uit van het amusement en waarschuwingen zijn een deel van de show. De moderne mens heeft de ervaring van het verhevene van de ethiek naar de esthetiek verschoven. Mensen raakten ervan overtuigd dat ze de schrik onbeschadigd konden overleven. Nu wordt de westerse wereld onvoorbereid getroffen door de terugkeer van het verhevene in de vorm van een ethische imperatief: &#8220;Je moet zelf iets doen.&#8221;&#8216;
De mensen oefenen zich niet in het sterven, is dat het probleem?
&#8216;Ze oefenen zich wel in het sterven, dat is het probleem niet. Maar ze oefenen zich niet in het eenzame sterven. Ze oefenen zich in het sterven en masse. De enkeling moet voor zichzelf de ars moriendi leren, maar dat gebeurt niet in de cultuur van de catastrofe. Daar danst men met zijn allen op de rand van de vulkaan tot enkele minuten van tevoren.&#8217;
Men spreekt nu al een tijdje over het einde van het kapitalisme, Marx is terug, er komt een nieuw bewustzijn…
&#8216;Ik bespeur bij de meeste intellectuelen een perverse vreugde. Een werkelijk pervers crisisgejubel met als refrein: &#8220;Godzijdank gaat alles nu naar de verdoemenis!&#8221; De laatste vijfentwintig jaar waren voor intellectuelen een barre tijd: de tijd van de frivoliteit en de luxe en de mode. Want overal waar frivoliteit, luxe en mode domineren, worden intellectuelen overbodig. Het dogma van de intellectuele praktijk bestaat er in dat de mensen arm zijn, dat armoede de wet van de realiteit is en dat het gebrek het hoogste woord voert. Nu hebben we een deflatie. Een recessie. En er heerst algemene voldoening van links tot rechts: &#8220;Wij hebben het altijd gezegd, goed dat het gedaan is met de overvloed en dat het gebrek weer opduikt.&#8221; We krijgen een wonderbaarlijke lectuur van Marx. Hij is niet bruikbaar en is nooit bruikbaar geweest. Marx zei dat de basisverhouding in de maatschappij die tussen arbeid en kapitaal was. Dat is absoluut vals. Wat wij nu elke dag in de kranten lezen, is dat de basale verhouding in de maatschappij die is tussen schuldeisers en schuldhebbers, tussen kredietgevers en kredietnemers. De arbeid is afhankelijk geworden van de kredietgevers. Als er geen krediet gegeven wordt, kan de zogenaamde Real-economie niet meer functioneren. Mensen betalen hun krediet met arbeid. Er zijn mensen die dat blijkbaar niet willen begrijpen. Waar halen die oude marxistische intellectuelen die vijfentwintig jaar lang overwinterd hebben nu het recht vandaan om hun nooit geredigeerde boodschappen opnieuw te laten weerklinken, dat vraag ik me af.&#8217;
Geeft u eens een praktisch voorbeeld van de imperatief: je moet je leven veranderen.
&#8216;Je moet je ecologische voetafdruk op aarde zo klein mogelijk maken. De mens is een CO2-producent. Dat wist hij vroeger niet van zichzelf. Tot het einde van de negentiende eeuw leefde de mens in een toestand van CO2-onschuld. Die onschuld is in de loop van de twintigste eeuw verloren gegaan.&#8217;
Met welke auto rijdt u?
&#8216;Een auto met een katalysator. Vroeg of laat zal dat niet meer mogelijk zijn. Ik voorzie een cultuur in Europa waarin een nieuwe CO2-ethiek zal doorzetten en men mij nog een beperkt emissierecht zal geven. Zeer letterlijk. Als ik een keer heen en weer naar New York vlieg, zal mijn CO2-tegoed snel opgebruikt zijn.&#8217;
U roept op om minder achteloos om te gaan met de wereld en de ruimte die wij innemen. U roept op om zelf gestalte te geven aan het leven in plaats van het te ondergaan. U spreekt van een noodzaak om te &#8216;oefenen&#8217;, te &#8216;trainen&#8217;. Oefeningen zijn belangrijk om mens te worden.
&#8216;Wat men ook moge beweren over onze tijd: we kunnen niet spreken over een terugkeer van de religie, maar we kunnen ook niet zeggen dat mensen religie de rug toekeren. Ik spreek liever over spirituele oefeningen. We gaan inzien dat de mens door te trainen zichzelf kan vormen.&#8217;
De filosoof als trainer?
&#8216;Ik ben geen trainer. Ik ben een raadgever van de trainers, wat een heel andere functie is.&#8217;
Zelf beklom u een paar jaar geleden als amateurwielrenner, samen met uw Nederlandse vriend René Gude, directeur van het internationale instituut voor wijsbegeerte, de Mont Ventoux. Waarom?
&#8216;Ik was toen bijna zestig. Ik had de intense behoefte iets te bewijzen. Ondanks de aangeboren achteloosheid die soms helpt om het verglijden van de tijd te ontkennen, zijn er mijlpalen in het leven die ons het gevoel geven van een immanente ondergang. Bij het fietsen zijn willen, kunnen en doen één. Dat maakt een mens optimistisch.&#8217;
PETER SLOTERDIJK, meester van de vrolijke wetenschap
Peter Sloterdijk werd in 1947 geboren in Karlsruhe als zoon van een Duitse moeder en een Nederlandse vader. &#8216;Mijn vader heeft nooit Nederlands met mij gesproken. Hij sprak een eigen soort Duits. Hij raakte gewend aan zijn eigen fouten, hij creëerde een eigen grammatica en woordenschat. Die taal werd zijn nieuwe habitus.&#8217;
Ook Sloterdijk staat bekend om zijn unieke taal. Hij schrijft gedachtenexplosies neer met een literaire zwier, als een soort Baudelaire van de filosofie. Sommige filosofen verwijten hem dat. Hij zou te aforistisch zijn. In Duitsland is hij een publieke figuur. Sinds 2002 presenteert hij op de Duitse zender ZDF samen met Rudiger Safranski het tweewekelijkse televisieprogramma Das philosophische Quartett. Safranski noemde hem ooit &#8216;de meester van de vrolijke wetenschap&#8217;.
Sloterdijk studeerde filosofie, geschiedenis en germanistiek aan de universiteit van München. In 1975 promoveerde hij aan de Universiteit van Hamburg. Hij is sinds 2001 rector en hoogleraar filosofie en esthetica aan de Staatliche Hochschule für Gestaltung in Karlsruhe en geeft les aan de Universität fur angewandte Kunst in Wenen. Vanaf begin jaren tachtig schrijft hij veelbesproken essays. In 1984 verscheen zijn Kritiek van de cynische rede, een werk dat hem de status van cultfilosoof bezorgde. Sloterdijk pleitte voor een cynische levenshouding: kiezen voor het vrolijk leven van je eigen leven.
Vanaf 1998 verscheen er van zijn hand een lijvige trilogie: Sferen, in het Nederlands vertaald in 2003 en 2009. Sloterdijks stelling luidt: &#8216;De mens is een sferenbouwer want hij moet vorm geven aan de ongrijpbaarheid en de onmetelijkheid van de wereld. Hij zoekt bescherming in zijn omhulsel van huis, land, park, natie, in intieme sferen als relaties of in metafysische stelsels.&#8217;
&#8216;De vraag naar ons waar is zinvoller dan ooit, zinvoller dan die naar ons wat. We moeten ons richten op de plaats die mensen creëren om te kunnen zijn die ze zijn. Deze plaats heb ik de naam sfeer gegeven. Sferen zijn ruimtescheppingen die als een immuunsysteem werken,&#8217; zegt Sloterdijk.
Vorige maand verscheen bij Uitgeverij Boom het afsluitende deel van Sferen: Schuim. Het extreme individualisme van onze tijd vat Sloterdijk in de metafoor van het schuim: we leven in een wereld die uiteenvalt in schuimbellen.
In maart 2009 verscheen bij Suhrkamp Verlag het nieuwste werk van Sloterdijk: Du mußt dein Leben ändern &#8211; Über Anthropotechnik. Het werd nog niet vertaald.
Peter Sloterdijk, ‘Du mußt dein Leben ändern’, Suhrkamp Verlag, 723 pagina’s, € 30,25

‘Ik zeg u: de crisis zal een nieuwe elite brengen’

<div class="wpg-element lead-bold">
Stieg Larsson creëerde in zijn Millennium-trilogie een van de meest fascinerende literaire hoofdpersonages van deze eeuw: Lisbeth Salander. Ze is een slachtoffer, een gewond dier, een overlevingskunstenaar. Een portret. 
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
Via een argwanende blik, zo komt ze de wereldliteratuur binnen. Dragan Armanskij van het beveiligingsbedrijf Milton Security leunt achterover in zijn comfortabele kantoorstoel en kijkt naar haar. Hij constateert dat er weinig mensen bestaan die zo misplaatst kunnen zijn bij een prestigieus beveiligingsbedrijf als zijn tweeëndertig jaar jongere medewerkster Lisbeth Salander. Zij is vierentwintig. &#8216;Ze zag eruit alsof ze terugkwam van een wekenlang durende orgie met hardrockers.&#8217;
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
Maar ze is de meest vakbekwame onderzoeker die hij in al zijn jaren in de branche is tegengekomen. Hij weet dat ze over een unieke gave beschikt. &#8216;Ze kon in de huid kruipen van de persoon die ze onderzocht. Was er wat shit op te graven dan zoomde ze in als een geprogrammeerde kruisraket.&#8217; Van die gave maakt ze altijd gebruik. &#8216;Haar rapporten konden een vernietigende catastrofe vormen voor degene die in haar web verstrikt raakte.&#8217; Ze vormt een bedreiging. Ze is een fascinans et tremens. Aantrekken en afstoten, dat is ze. Een hedendaagse femme fatale die het recht krijgt fataal te zijn omdat haar breekbaarheid zo groot is. De miljoenen lezers van Stieg Larssons Millennium-trilogie zijn gek op haar.
De lezers die met een dik deel van de trilogie in het openbare leven verschijnen, kom je overal tegen. Punkmeisje met rat op schouder in de trein Amsterdam-Brussel: &#8216;Ik zou willen dat ik Salander was.&#8217;
Man op het strand, 53-jarige directeur van een internetbedrijf: &#8216;Ik voel me soms Salander.&#8217; Man van 28 in de trein naar de Bijlmer: &#8216;Ze lijkt wel een vrouwelijke versie van mij. Ik leer van haar.&#8217; Bourgeois vrouw van 48 met rode port op een terras: &#8216;Lisbeth Salander ontroert mij zo heftig. Ze is wat ik een probleemkind zou noemen. Hoe zij met haar eenzaamheid omgaat, daar heb ik respect voor.&#8217;
Iedereen laat zich meeslepen door Lisbeth Salander, de vrouw die meeslependheid haat. Iedereen herkent zich in Lisbeth Salander, de vrouw die zich voortdurend verbergt. Tegen de cultus van de hartstocht in predikt zij het tegengestelde ideaal: analyse en distantie. Zij is slachtoffer en dader tegelijk. Wat de andere personages in het boek over Lisbeth Salander menen, poneren, getuigen en verklaren, dat is de identiteit die ze opgelegd krijgt. Ze is het artefact van de bekrompenheid, de kortzichtigheid en de angst van anderen. Ze leeft dwars door al die opinies van anderen. Ze heeft wel wat beters te doen. Ze kent de tragiek van de mens: dat men even afhankelijk is van het oordeel van de dwaas als dat van de wijze. Ze is een hoofdpersonage dat de lezer doet nadenken: emotionele identificaties zijn gebaseerd op een bedrieglijk spel van verbeelding. Ze dwingt anderen voortdurend het beeld dat ze van haar hebben bij te stellen. Ze noemt zichzelf een bitch.
Iedereen een beetje Lisbeth Ze is geen gemakkelijk, maar wel een goed mens. Ze voelt zich niet thuis in de wereld. Sociaal vaardig is ze niet. Ze heeft een vesting rond zich heen gebouwd, met hier en daar een kijkgat. Dat maakt haar voor veel lezers zo interessant. &#8216;Iedereen is wel een beetje Lisbeth Salander,&#8217; verklaarde de actrice Noomi Rapace. Zij vertolkt de rol van Lisbeth Salander in de onlangs uitgebrachte verfilming van het eerste deel van de trilogie, Mannen die vrouwen haten. Rapace bedoelde: iedereen voelt zich wel eens het slachtoffer van een of andere mishandeling en vormt een beschermlaag om zich heen. &#8216;Lisbeth Salander vertolkt een schrijnende pijn die ieder mens op een bepaald moment in zijn leven leert kennen. Maar ze gaat niet ten onder aan zelfkwelling.&#8217;
Lisbeth Salander heeft veel fans. &#8216;Ze is het girl power-antwoord op vrouwenmishandeling,&#8217; zeggen de fansites die nu overal op internet verschijnen. Er zijn zelfs fashionista&#8217;s die spreken van een Lisbeth Salander-outfit. &#8216;Haar kleding is ogenschijnlijk smakeloos. Lisbeth Salander markeerde haar eigen grondgebied als vijandelijk territorium,&#8217; zo beschrijft haar medepersonage Mikael Blomkvist haar in het boek. &#8216;Hij had de klinknagels in haar leren jack altijd opgevat als hetzelfde verdedigingsmechanisme als de stekels van een egel. Het was een signaal aan haar omgeving. Probeer me niet te aaien. Dat doet pijn.&#8217;
Ergens draagt ze in het boek een leren jack, een zwarte rok, groen en rood gestreepte kniekousen en een zwart T-shirt met de beeltenis van ET erop. Op het T-shirt ook de woorden: &#8216;I am also an alien&#8217;. Misschien is ze dat nog wel het meest: de verbeelding van een bevreemdend buitenaards verlangen naar een &#8216;thuis&#8217; dat een verre ster is.
Ze noemt zich een genetische fout. Ze heeft een tatoeage van een draak op haar linkerschouder, een tatoeage van een wesp van twee centimeter groot in haar nek en getatoeëerde banden rond haar linkerbovenarm en haar linkerenkel. Ze mag dan al een twintiger zijn, ze ziet eruit als een jongen van veertien. Anorectisch, amper 1.42 meter groot, een grote mond, een smalle neus, hoge jukbeenderen. Piercings. Soms draagt ze zwarte lipstick. Ze is niet sexy, ze is verleidelijk op haar manier. Haar verstand werkt als kwikzilver. Ze is op alle fronten ongrijpbaar. Met schaken niet te kloppen, op geen enkel vlak te verschalken. Altijd op haar hoede. Ze leeft met een grote razernij in zich, maar bezit de kunst die razernij te programmeren. Ze voert altijd het commando over haar eigen situatie. De werkelijkheid wordt door haar geregistreerd in klikjes. Ze heeft een fotografisch geheugen. Ze is gepassioneerd door complexe wiskunde en kan zonder meer stellen dat ze een van de drie beste hackers van Zweden is. Waarschijnlijk de beste. Ze haat oppervlakkigheid, ze analyseert.
Salander leeft met een grote en trefzekere overtuiging: ieder mens heeft een geheim. Zij zal, kan en wil dat geheim naar boven brengen. Die overtuiging heeft ze omdat ze diep in zichzelf een geheim bewaart. Het is een geheim dat in fragmenten in het boek verschijnt. En tussen al die splinters zitten er heel wat die alle mensen raken. Mannen en vrouwen, bourgeois en outcast, ouderen en jongeren. Ze is een probleemjongere die in diepgang en tragiek Madame Bovary én James Bond met verve verslaat.
Pippi Langkous Lisbeth Salander vormt samen met de journalist Mikael Blomkvist een van de uitzonderlijkste teams uit het thrillergenre. Toch is het vooral Salander die de sleutel vormt tot het succes van de veelgeprezen Millenniumtrilogie van de Zweedse schrijver Stieg Larsson.
Larsson overleed in 2004, een jaar voor het eerste deel van de trilogie onder de titel Mannen die vrouwen haten verscheen. Later volgden deel II en III: De vrouw die met vuur speelde en Gerechtigheid. Opvallend is dat de journalist Mikael Blomkvist in het boek een bijnaam krijgt: Kalle Blomkvist. Kalle Blomkvist is de naam van een jongetje dat detective is in Superdetective Blomkvist-serie van Astrid Lindgren. Stieg Larsson, zelf journalist, heeft vlak voor zijn dood in een e-mail aan zijn uitgever verklaard waar hij de inspiratie voor zijn personages vandaan haalde. &#8216;Ik wilde hoofdpersonages creëren die totaal verschillen van de bestaande personages in het crimi-genre. Mijn vertrekpunt was een vraag: Hoe zou Pippi Langkous zijn als volwassene? Zou zij een sociopaat genoemd worden omdat zij op een andere manier naar de maatschappij kijkt en volgens de heersende normen sociaal onaangepast is? Pippi Langkous werd Lisbeth Salander. Ze heeft veel mannelijke kenmerken.&#8217;
De vader van Stieg Larsson, met wie de schrijver een moeilijke relatie had die nu een juridisch gevecht voert over de erfenisrechten van het succesboek, gaf een andere uitleg na de dood van zijn zoon. Hij verklaarde in een interview dat Lisbeth Salander hem doet denken aan zijn nichtje Terese. &#8216;Terese leed ook aan anorexia nervosa en ze had een tatoeage. Stieg en Terese hadden een nauwe band met elkaar. Als Terese naar Stockholm kwam, bracht ze een bezoek aan Stieg. Ze hadden veel contact via de computer. Onlangs was er een crash op de computer van Terese. We verloren al hun e-mailcorrespondentie, wat spijtig is.&#8217;
In het boek zal Blomkvist op belangrijke momenten via de computer het eerst contact met Salander zoeken. Maar dat Terese helemaal Salander is, zoals een krant in Zweden schreef, wil de vader van Larsson niet gezegd hebben. &#8216;Salander is een mix van mensen die Stieg kende. En ook Stieg kon zich als een bezetene op een onderwerp smijten, de wereld om hem heen vergeten en zich erg onaangepast gedragen.&#8217;
Verachting als wapen Lisbeth Salander kan wekenlang onderduiken en dan plots met een heel dossier over iemand op de proppen komen. Lisbeth Salander is soms niet te contacteren, plooit zich helemaal terug op zichzelf en zondert zich af. En toch is Lisbeth Salander geen ongeleid projectiel. Ze denkt ook na over zichzelf. Aanpassing aan haar omgeving mag haar dan vreemd zijn, zelfreflectie niet: &#8216;Er was een heel leger mensen dat niets beters te doen leek te hebben dan te proberen haar leven te sturen en, wanneer ze de kans kregen, de manier waarop zij gekozen had te willen leven, wilden corrigeren. Ze had al vroeg geleerd dat huilen geen zin had. Ze had ook geleerd dat elke poging die ze gedaan had om iemand te wijzen op een bepaalde eigenschap van haar, de situatie alleen maar verergerd had. Daarom moest ze haar eigen boontjes zien te doppen met de methodes die zij noodzakelijk vond.&#8217;
Ze is het slachtoffer van beeldvorming, even afhankelijk van het oordeel van een gek, een lafaard of een verliefde man. Haar gevoel van eigenwaarde heeft ze met pijn en moeite opgebouwd. Ze wil die vesting door niets of niemand laten instorten, en natuurlijk, zo moet dat in een roman en in het leven, raakt die vesting aan het wankelen. Maar altijd wint de vechtlust. Soms is verachting haar enige wapen.
Wat haar in het boek letterlijk overkomt, is een metafoor voor haar hele bestaan: &#8216;Ze is beschoten en begraven, maar moet het op een of andere manier hebben overleefd en erin zijn geslaagd zichzelf uit te graven…&#8217;
Asperger Het verhaal van het waarom van de razernij die Salander beheerst, is een van de grote leidraden in het boek en maakt van haar ook een aanklacht tegen geweld. Ze is niet alleen als kind mishandeld, ze heeft gezien hoe haar vader haar moeder mishandelde en ze is het blijvende slachtoffer gebleven van autoriteiten. Dat gaat van psychiaters en psychologen tot politiemensen. Het wilde, gewonde dier wordt gekooid in rapporten en verslagen. Ze noemen haar een sociopaat, of een egomanische psychopate. &#8216;Het draait allemaal om haar. Alle andere mensen in haar omgeving doen er niet toe,&#8217; zegt een van haar zielenknijpers. In onderzoeken wordt geschreven dat ze &#8216;zelfdestructief en antisociaal gedrag vertoont&#8217;. Ze heeft als kind opgesloten gezeten in een psychiatrische kliniek.
Waar iedereen het over eens is, is dat ze anders is dan normale mensen. &#8216;Ze heeft een hele kist met goud, net als Pippi Langkous,&#8217; zegt haar curator. Ze kan in een mum van tijd foutloos de problemen in de IQ-test van Mensa oplossen. &#8216;Als je klinische beschrijvingen van patiënten met de diagnose Asperger leest, zijn er dingen die heel goed op Lisbeth van toepassing zijn, hoewel er tegelijkertijd evenveel punten zijn waarbij het niet klopt. Ze is absoluut niet gevaarlijk voor mensen die haar met rust laten en met respect behandelen. Maar als ze wordt geprovoceerd of blootgesteld aan dreiging kan ze met extreem geweld terugslaan.&#8217; Soms doet ze inderdaad denken aan Pippi Langkous die piraten optilt.
Zoals Pippi Langkous een wit paard heeft, zo heeft Lisbeth Salander een motor. Haar computer is haar aap Nilsson. Haar huishouden doet ze vrij onconventioneel. Haar vader is een uitvergrote versie van een aan lager wal geraakte kapitein. Zelf zegt ze in het boek dat iemand die haar met een figuur uit een kinderboek vergelijkt, zeker kan zijn van een blauw oog. Ze bokst trouwens erg raak.
James Bond Origineel, zo&#8217;n romanpersonage, wordt overal geroepen. &#8216;Bijna alle lezers van de trilogie zijn geobsedeerd door Salander. Als de filmmakers het bij het rechte eind hebben, zal Salander James Bond in haar schaduw zetten. Zij is veel interessanter en intellectueel veel stimulerender dan James Bond ooit was,&#8217; verklaarde de Engelse uitgever van de trilogie. In vergelijking met Lisbeth Salander is James Bond inderdaad een verwijfde en verwende vrouwengek. Salander is innemender door de manier waarop ze zich niet laat innemen en toch aan het twijfelen gaat. Een vesting vol verzet, een amazone, een Lilith. Bond dronk Martini, Salander drinkt bier van de tap.
Salander is een vrouw en personage met veel fascinerende facetten: fysiek, emotioneel, de vorming en &#8216;misvorming&#8217; van haar persoonlijkheid, haar plek in de maatschappij, haar analytisch vermogen, haar poreusheid, haar genialiteit en onaangepastheid. Maar wat haar het meest aan de lezers bindt is haar emotionele schipbreuk en hoe ze die overleeft. &#8216;Een zwijgzaam meisje met vijandige vibraties,&#8217; zo omschrijft een van de personages in het boek haar. Ze heeft geen vat op haar eigen gevoelens en kan ze niet interpreteren. Ze wordt verliefd, maar met moeite. Ze is biseksueel. De buitenwereld problematiseert dat, zij niet.
Ze loopt door de Ikea, zoals veel mensen de Ikea overleven: &#8216;Ze bracht drie uur door met het bekijken van het assortiment van het woonwarenhuis en het noteren van artikelnummers die ze nodig had. Ze nam een aantal snelle beslissingen.&#8217; Ze koopt een HEMNES-bedframe, twee zitbanken model KARLANDA, een salontafel SVANSBO en nog wat dingen, en komt afgepeigerd thuis. Ze koopt kleren bij H&#038;M. Basisstukken. Ze koopt gegeneerd een &#8216;sexy&#8217; lingeriesetje. Als ze zich daarmee later in de spiegel ziet, aanschouwt ze zichzelf als enorm belachelijk: een spichtig, getatoeëerd meisje in een groteske outfit. Ze gooit het setje bij het vuil en koopt fatsoenlijke winterschoenen. Ze heeft een soort gezonde nuchterheid als het om haar uiterlijk gaat. Innerlijk wreekt zich iets. Dat maakt van haar een Pietà met pit.
Verweesd was ze als kind al. Haar vader blijft lang een mysterie. Haar moeder bezoekt ze sinds haar vijftiende in een verpleeghuis. Die werd opgenomen nadat wat zij &#8216;Al Het Slechte&#8217; noemt, is gebeurd. Haar moeder herkent haar soms niet eens meer. &#8216;De gedachten aan haar moeder leidden bij Lisbeth Salander altijd tot een gevoel van hulpeloosheid en gitzwart duister.&#8217; Er valt een vast punt in haar bestaan weg als haar moeder, die aan een hersenziekte lijdt, sterft. Met haar tweelingzus, de mooie Camilla, heeft ze geen contact meer sinds haar zeventiende. In Lisbeths ogen was Camilla vals, verdorven en manipulatief. In andermans ogen was Camilla extravert, populair en succesvol.
Koppige kniebuiging Wie een band met Lisbeth Salander wil opbouwen, moet vechten. &#8216;Ze is een zeer eenzaam en apart iemand. Introvert. Spreekt beslist niet graag over zichzelf. Ze is tegelijkertijd iemand met een sterke eigen wil. Ze heeft een volstrekt eigen moraal. U kunt haar niet iets tegen haar wil laten doen. In haar wereld zijn de dingen of goed of fout,&#8217; zegt Mikael Blomkvist over haar. Zij wil vooral niet dat ook hij nu nog een oordeel over haar velt. Hij is een van de weinigen naar wie ze uit eigen beweging toe zal sluipen. Met extreme behoedzaamheid. Zij omschrijft hun relatie als een bekentenis: &#8216;Hij had een niet aflatend vermogen om door haar verdedigingsmechanismen heen te dringen.&#8217; Maar Blomkvist is een man die met zijn charmes en eigen onzekerheden vrij snel de armen van andere vrouwen opzoekt. Haar trots en bevochten zelfzekerheid gebieden haar met hem te breken. Of zoiets als breken. &#8216;Het ergerde haar dat een van de weinige mensen die ze vertrouwde, een man was die ze voortdurend probeerde te ontwijken.&#8217; Ze leert te durven in haar eigen ziel te knijpen, de zoetste weerwraak van een slachtoffer.
De bel gaat. Ze zit in bad. Ze wikkelt een badlaken om zich heen. Ze stapt druipend door de hal. Ze staat wat bokkig in de hal en kijkt naar Blomkvist door de spleet van de deur. Zo eindigt haar aanwezigheid in de wereld van het boek. Niet met een kus, maar met een koppige kniebuiging. &#8216;Ze schoof de deur open en liet hem opnieuw toe in haar leven.&#8217; Wat zich daarna afspeelt, hoeft niemand meer te weten.
</div>

Stieg Larssons Lisbeth Salander

Larssons Lisbeth Salander
Via een argwanende blik, zo komt ze de wereldliteratuur binnen. Dragan Armanskij van het beveiligingsbedrijf Milton Security leunt achterover in zijn comfortabele kantoorstoel en kijkt naar haar. Hij constateert dat er weinig mensen bestaan die zo misplaatst kunnen zijn bij een prestigieus beveiligingsbedrijf als zijn tweeëndertig jaar jongere medewerkster Lisbeth Salander. Zij is vierentwintig. &#8216;Ze zag eruit alsof ze terugkwam van een wekenlang durende orgie met hardrockers.&#8217;
Maar ze is de meest vakbekwame onderzoeker die hij in al zijn jaren in de branche is tegengekomen. Hij weet dat ze over een unieke gave beschikt. &#8216;Ze kon in de huid kruipen van de persoon die ze onderzocht. Was er wat shit op te graven dan zoomde ze in als een geprogrammeerde kruisraket.&#8217; Van die gave maakt ze altijd gebruik. &#8216;Haar rapporten konden een vernietigende catastrofe vormen voor degene die in haar web verstrikt raakte.&#8217; Ze vormt een bedreiging. Ze is een fascinans et tremens. Aantrekken en afstoten, dat is ze. Een hedendaagse femme fatale die het recht krijgt fataal te zijn omdat haar breekbaarheid zo groot is. De miljoenen lezers van Stieg Larssons Millennium-trilogie zijn gek op haar.
De lezers die met een dik deel van de trilogie in het openbare leven verschijnen, kom je overal tegen.
Punkmeisje met rat op schouder in de trein Amsterdam-Brussel: &#8216;Ik zou willen dat ik Salander was.&#8217;
Man op het strand, 53-jarige directeur van een internetbedrijf: &#8216;Ik voel me soms Salander.&#8217;
Man van 28 in de trein naar de Bijlmer: &#8216;Ze lijkt wel een vrouwelijke versie van mij. Ik leer van haar.&#8217;
Bourgeois vrouw van 48 met rode port op een terras: &#8216;Lisbeth Salander ontroert mij zo heftig. Ze is wat ik een probleemkind zou noemen. Hoe zij met haar eenzaamheid omgaat, daar heb ik respect voor.&#8217;
Iedereen laat zich meeslepen door Lisbeth Salander, de vrouw die meeslependheid haat. Iedereen herkent zich in Lisbeth Salander, de vrouw die zich voortdurend verbergt. Tegen de cultus van de hartstocht in predikt zij het tegengestelde ideaal: analyse en distantie. Zij is slachtoffer en dader tegelijk. Wat de andere personages in het boek over Lisbeth Salander menen, poneren, getuigen en verklaren, dat is de identiteit die ze opgelegd krijgt. Ze is het artefact van de bekrompenheid, de kortzichtigheid en de angst van anderen. Ze leeft dwars door al die opinies van anderen. Ze heeft wel wat beters te doen. Ze kent de tragiek van de mens: dat men even afhankelijk is van het oordeel van de dwaas als dat van de wijze. Ze is een hoofdpersonage dat de lezer doet nadenken: emotionele identificaties zijn gebaseerd op een bedrieglijk spel van verbeelding. Ze dwingt anderen voortdurend het beeld dat ze van haar hebben bij te stellen. Ze noemt zichzelf een bitch.
Iedereen een beetje Lisbeth
Ze is geen gemakkelijk, maar wel een goed mens. Ze voelt zich niet thuis in de wereld. Sociaal vaardig is ze niet. Ze heeft een vesting rond zich heen gebouwd, met hier en daar een kijkgat. Dat maakt haar voor veel lezers zo interessant. &#8216;Iedereen is wel een beetje Lisbeth Salander,&#8217; verklaarde de actrice Noomi Rapace. Zij vertolkt de rol van Lisbeth Salander in de onlangs uitgebrachte verfilming van het eerste deel van de trilogie, Mannen die vrouwen haten. Rapace bedoelde: iedereen voelt zich wel eens het slachtoffer van een of andere mishandeling en vormt een beschermlaag om zich heen. &#8216;Lisbeth Salander vertolkt een schrijnende pijn die ieder mens op een bepaald moment in zijn leven leert kennen. Maar ze gaat niet ten onder aan zelfkwelling.&#8217;
Lisbeth Salander heeft veel fans. &#8216;Ze is het girl power-antwoord op vrouwenmishandeling,&#8217; zeggen de fansites die nu overal op internet verschijnen. Er zijn zelfs fashionista&#8217;s die spreken van een Lisbeth Salander-outfit. &#8216;Haar kleding is ogenschijnlijk smakeloos. Lisbeth Salander markeerde haar eigen grondgebied als vijandelijk territorium,&#8217; zo beschrijft haar medepersonage Mikael Blomkvist haar in het boek. &#8216;Hij had de klinknagels in haar leren jack altijd opgevat als hetzelfde verdedigingsmechanisme als de stekels van een egel. Het was een signaal aan haar omgeving. Probeer me niet te aaien. Dat doet pijn.&#8217;
Ergens draagt ze in het boek een leren jack, een zwarte rok, groen en rood gestreepte kniekousen en een zwart T-shirt met de beeltenis van ET erop. Op het T-shirt ook de woorden: &#8216;I am also an alien&#8217;.
Misschien is ze dat nog wel het meest: de verbeelding van een bevreemdend buitenaards verlangen naar een &#8216;thuis&#8217; dat een verre ster is.
Ze noemt zich een genetische fout. Ze heeft een tatoeage van een draak op haar linkerschouder, een tatoeage van een wesp van twee centimeter groot in haar nek en getatoeëerde banden rond haar linkerbovenarm en haar linkerenkel. Ze mag dan al een twintiger zijn, ze ziet eruit als een jongen van veertien. Anorectisch, amper 1.42 meter groot, een grote mond, een smalle neus, hoge jukbeenderen. Piercings. Soms draagt ze zwarte lipstick. Ze is niet sexy, ze is verleidelijk op haar manier. Haar verstand werkt als kwikzilver. Ze is op alle fronten ongrijpbaar. Met schaken niet te kloppen, op geen enkel vlak te verschalken. Altijd op haar hoede. Ze leeft met een grote razernij in zich, maar bezit de kunst die razernij te programmeren. Ze voert altijd het commando over haar eigen situatie. De werkelijkheid wordt door haar geregistreerd in klikjes. Ze heeft een fotografisch geheugen. Ze is gepassioneerd door complexe wiskunde en kan zonder meer stellen dat ze een van de drie beste hackers van Zweden is. Waarschijnlijk de beste. Ze haat oppervlakkigheid, ze analyseert.
Salander leeft met een grote en trefzekere overtuiging: ieder mens heeft een geheim. Zij zal, kan en wil dat geheim naar boven brengen. Die overtuiging heeft ze omdat ze diep in zichzelf een geheim bewaart. Het is een geheim dat in fragmenten in het boek verschijnt. En tussen al die splinters zitten er heel wat die alle mensen raken. Mannen en vrouwen, bourgeois en outcast, ouderen en jongeren. Ze is een probleemjongere die in diepgang en tragiek Madame Bovary én James Bond met verve verslaat.
Pippi Langkous
Lisbeth Salander vormt samen met de journalist Mikael Blomkvist een van de uitzonderlijkste teams uit het thrillergenre. Toch is het vooral Salander die de sleutel vormt tot het succes van de veelgeprezen Millenniumtrilogie van de Zweedse schrijver Stieg Larsson.
Larsson overleed in 2004, een jaar voor het eerste deel van de trilogie onder de titel Mannen die vrouwen haten verscheen. Later volgden deel II en III: De vrouw die met vuur speelde en Gerechtigheid. Opvallend is dat de journalist Mikael Blomkvist in het boek een bijnaam krijgt: Kalle Blomkvist. Kalle Blomkvist is de naam van een jongetje dat detective is in Superdetective Blomkvist-serie van Astrid Lindgren. Stieg Larsson, zelf journalist, heeft vlak voor zijn dood in een e-mail aan zijn uitgever verklaard waar hij de inspiratie voor zijn personages vandaan haalde. &#8216;Ik wilde hoofdpersonages creëren die totaal verschillen van de bestaande personages in het crimi-genre. Mijn vertrekpunt was een vraag: Hoe zou Pippi Langkous zijn als volwassene? Zou zij een sociopaat genoemd worden omdat zij op een andere manier naar de maatschappij kijkt en volgens de heersende normen sociaal onaangepast is? Pippi Langkous werd Lisbeth Salander. Ze heeft veel mannelijke kenmerken.&#8217;
De vader van Stieg Larsson, met wie de schrijver een moeilijke relatie had die nu een juridisch gevecht voert over de erfenisrechten van het succesboek, gaf een andere uitleg na de dood van zijn zoon. Hij verklaarde in een interview dat Lisbeth Salander hem doet denken aan zijn nichtje Terese. &#8216;Terese leed ook aan anorexia nervosa en ze had een tatoeage. Stieg en Terese hadden een nauwe band met elkaar. Als Terese naar Stockholm kwam, bracht ze een bezoek aan Stieg. Ze hadden veel contact via de computer. Onlangs was er een crash op de computer van Terese. We verloren al hun e-mailcorrespondentie, wat spijtig is.&#8217;
In het boek zal Blomkvist op belangrijke momenten via de computer het eerst contact met Salander zoeken. Maar dat Terese helemaal Salander is, zoals een krant in Zweden schreef, wil de vader van Larsson niet gezegd hebben. &#8216;Salander is een mix van mensen die Stieg kende. En ook Stieg kon zich als een bezetene op een onderwerp smijten, de wereld om hem heen vergeten en zich erg onaangepast gedragen.&#8217;
Verachting als wapen
Lisbeth Salander kan wekenlang onderduiken en dan plots met een heel dossier over iemand op de proppen komen. Lisbeth Salander is soms niet te contacteren, plooit zich helemaal terug op zichzelf en zondert zich af. En toch is Lisbeth Salander geen ongeleid projectiel. Ze denkt ook na over zichzelf. Aanpassing aan haar omgeving mag haar dan vreemd zijn, zelfreflectie niet: &#8216;Er was een heel leger mensen dat niets beters te doen leek te hebben dan te proberen haar leven te sturen en, wanneer ze de kans kregen, de manier waarop zij gekozen had te willen leven, wilden corrigeren. Ze had al vroeg geleerd dat huilen geen zin had. Ze had ook geleerd dat elke poging die ze gedaan had om iemand te wijzen op een bepaalde eigenschap van haar, de situatie alleen maar verergerd had. Daarom moest ze haar eigen boontjes zien te doppen met de methodes die zij noodzakelijk vond.&#8217;
Ze is het slachtoffer van beeldvorming, even afhankelijk van het oordeel van een gek, een lafaard of een verliefde man. Haar gevoel van eigenwaarde heeft ze met pijn en moeite opgebouwd. Ze wil die vesting door niets of niemand laten instorten, en natuurlijk, zo moet dat in een roman en in het leven, raakt die vesting aan het wankelen. Maar altijd wint de vechtlust. Soms is verachting haar enige wapen.
Wat haar in het boek letterlijk overkomt, is een metafoor voor haar hele bestaan: &#8216;Ze is beschoten en begraven, maar moet het op een of andere manier hebben overleefd en erin zijn geslaagd zichzelf uit te graven…&#8217;
Asperger
Het verhaal van het waarom van de razernij die Salander beheerst, is een van de grote leidraden in het boek en maakt van haar ook een aanklacht tegen geweld. Ze is niet alleen als kind mishandeld, ze heeft gezien hoe haar vader haar moeder mishandelde en ze is het blijvende slachtoffer gebleven van autoriteiten. Dat gaat van psychiaters en psychologen tot politiemensen. Het wilde, gewonde dier wordt gekooid in rapporten en verslagen. Ze noemen haar een sociopaat, of een egomanische psychopate. &#8216;Het draait allemaal om haar. Alle andere mensen in haar omgeving doen er niet toe,&#8217; zegt een van haar zielenknijpers. In onderzoeken wordt geschreven dat ze &#8216;zelfdestructief en antisociaal gedrag vertoont&#8217;. Ze heeft als kind opgesloten gezeten in een psychiatrische kliniek.
Waar iedereen het over eens is, is dat ze anders is dan normale mensen. &#8216;Ze heeft een hele kist met goud, net als Pippi Langkous,&#8217; zegt haar curator. Ze kan in een mum van tijd foutloos de problemen in de IQ-test van Mensa oplossen. &#8216;Als je klinische beschrijvingen van patiënten met de diagnose Asperger leest, zijn er dingen die heel goed op Lisbeth van toepassing zijn, hoewel er tegelijkertijd evenveel punten zijn waarbij het niet klopt. Ze is absoluut niet gevaarlijk voor mensen die haar met rust laten en met respect behandelen. Maar als ze wordt geprovoceerd of blootgesteld aan dreiging kan ze met extreem geweld terugslaan.&#8217; Soms doet ze inderdaad denken aan Pippi Langkous die piraten optilt.
Zoals Pippi Langkous een wit paard heeft, zo heeft Lisbeth Salander een motor. Haar computer is haar aap Nilsson. Haar huishouden doet ze vrij onconventioneel. Haar vader is een uitvergrote versie van een aan lager wal geraakte kapitein. Zelf zegt ze in het boek dat iemand die haar met een figuur uit een kinderboek vergelijkt, zeker kan zijn van een blauw oog. Ze bokst trouwens erg raak.
James Bond
Origineel, zo&#8217;n romanpersonage, wordt overal geroepen. &#8216;Bijna alle lezers van de trilogie zijn geobsedeerd door Salander. Als de filmmakers het bij het rechte eind hebben, zal Salander James Bond in haar schaduw zetten. Zij is veel interessanter en intellectueel veel stimulerender dan James Bond ooit was,&#8217; verklaarde de Engelse uitgever van de trilogie. In vergelijking met Lisbeth Salander is James Bond inderdaad een verwijfde en verwende vrouwengek. Salander is innemender door de manier waarop ze zich niet laat innemen en toch aan het twijfelen gaat. Een vesting vol verzet, een amazone, een Lilith. Bond dronk Martini, Salander drinkt bier van de tap.
Salander is een vrouw en personage met veel fascinerende facetten: fysiek, emotioneel, de vorming en &#8216;misvorming&#8217; van haar persoonlijkheid, haar plek in de maatschappij, haar analytisch vermogen, haar poreusheid, haar genialiteit en onaangepastheid. Maar wat haar het meest aan de lezers bindt is haar emotionele schipbreuk en hoe ze die overleeft. &#8216;Een zwijgzaam meisje met vijandige vibraties,&#8217; zo omschrijft een van de personages in het boek haar. Ze heeft geen vat op haar eigen gevoelens en kan ze niet interpreteren. Ze wordt verliefd, maar met moeite. Ze is biseksueel. De buitenwereld problematiseert dat, zij niet.
Ze loopt door de Ikea, zoals veel mensen de Ikea overleven: &#8216;Ze bracht drie uur door met het bekijken van het assortiment van het woonwarenhuis en het noteren van artikelnummers die ze nodig had. Ze nam een aantal snelle beslissingen.&#8217; Ze koopt een HEMNES-bedframe, twee zitbanken model KARLANDA, een salontafel SVANSBO en nog wat dingen, en komt afgepeigerd thuis. Ze koopt kleren bij H&#038;M. Basisstukken. Ze koopt gegeneerd een &#8216;sexy&#8217; lingeriesetje. Als ze zich daarmee later in de spiegel ziet, aanschouwt ze zichzelf als enorm belachelijk: een spichtig, getatoeëerd meisje in een groteske outfit. Ze gooit het setje bij het vuil en koopt fatsoenlijke winterschoenen. Ze heeft een soort gezonde nuchterheid als het om haar uiterlijk gaat. Innerlijk wreekt zich iets. Dat maakt van haar een Pietà met pit.
Verweesd was ze als kind al. Haar vader blijft lang een mysterie. Haar moeder bezoekt ze sinds haar vijftiende in een verpleeghuis. Die werd opgenomen nadat wat zij &#8216;Al Het Slechte&#8217; noemt, is gebeurd. Haar moeder herkent haar soms niet eens meer. &#8216;De gedachten aan haar moeder leidden bij Lisbeth Salander altijd tot een gevoel van hulpeloosheid en gitzwart duister.&#8217; Er valt een vast punt in haar bestaan weg als haar moeder, die aan een hersenziekte lijdt, sterft. Met haar tweelingzus, de mooie Camilla, heeft ze geen contact meer sinds haar zeventiende. In Lisbeths ogen was Camilla vals, verdorven en manipulatief. In andermans ogen was Camilla extravert, populair en succesvol.
Koppige kniebuiging
Wie een band met Lisbeth Salander wil opbouwen, moet vechten. &#8216;Ze is een zeer eenzaam en apart iemand. Introvert. Spreekt beslist niet graag over zichzelf. Ze is tegelijkertijd iemand met een sterke eigen wil. Ze heeft een volstrekt eigen moraal. U kunt haar niet iets tegen haar wil laten doen. In haar wereld zijn de dingen of goed of fout,&#8217; zegt Mikael Blomkvist over haar. Zij wil vooral niet dat ook hij nu nog een oordeel over haar velt. Hij is een van de weinigen naar wie ze uit eigen beweging toe zal sluipen. Met extreme behoedzaamheid. Zij omschrijft hun relatie als een bekentenis: &#8216;Hij had een niet aflatend vermogen om door haar verdedigingsmechanismen heen te dringen.&#8217; Maar Blomkvist is een man die met zijn charmes en eigen onzekerheden vrij snel de armen van andere vrouwen opzoekt. Haar trots en bevochten zelfzekerheid gebieden haar met hem te breken. Of zoiets als breken. &#8216;Het ergerde haar dat een van de weinige mensen die ze vertrouwde, een man was die ze voortdurend probeerde te ontwijken.&#8217; Ze leert te durven in haar eigen ziel te knijpen, de zoetste weerwraak van een slachtoffer.
De bel gaat. Ze zit in bad. Ze wikkelt een badlaken om zich heen. Ze stapt druipend door de hal. Ze staat wat bokkig in de hal en kijkt naar Blomkvist door de spleet van de deur. Zo eindigt haar aanwezigheid in de wereld van het boek. Niet met een kus, maar met een koppige kniebuiging. &#8216;Ze schoof de deur open en liet hem opnieuw toe in haar leven.&#8217; Wat zich daarna afspeelt, hoeft niemand meer te weten.
De driedelige Millennium-reeks van Stieg Larsson wordt in Nederland uitgegeven door Signatuur: ‘Mannen die van vrouwen houden’ (2006, 559 pagina’s), ‘De vrouw die met vuur speelde’ (2007, 568 pagina’s) en ‘Gerechtigheid’ (2008, 651 pagina’s)

Pippi is boos

Interview Robert Vuijsje
Hoe een goed boek eruit kan zien. &#8216;Heel terloops, zonder dat je het ingepeperd krijgt, wordt het verhaal verteld over de hoofdrolspeler die zich door niemand begrepen voelt,&#8217; zegt Robert Vuijsje over zijn favoriete roman American Psycho van Bret Easton Ellis. &#8216;Onder een schijnbaar snel, sexy, blits verhaal, onder die spannende wereld waarover mensen graag dingen te weten komen, moet iets zitten wat je bijna niet kan duiden: een sluimerende tragiek. Iets schrijnends, iets waar het echt over gaat.&#8217;
Hoe het leven van een schrijver eruit kan zien. Een paar jaar geleden zat hij rustig te schrijven in zijn werkkamertje in een net huis in een nette straat in Amsterdam Oud-Zuid. Langs de wand de gevulde IKEA-boekenkasten. In zijn gedachten zat hij af en toe in discotheek Carribean op de Nieuwmarkt. Bij diezelfde Nieuwmarkt hadden zijn joodse voorouders voor de oorlog nog bakkerij Vuijsje gehad. In het leven van de schrijver heerste een strijd. In het huwelijk met zijn Braziliaanse vrouw zat een nefaste cadans van &#8216;bij&#8217; en &#8216;uit&#8217; elkaar.
Een paar maanden later was hij het werkkamertje aan het verbouwen tot kinderkamer. Zijn vrouw was zwanger. Zijn werkkamer verplaatste zich naar het hele huis. Zijn gedachten verplaatsten zich naar vele plekken. Zijn zoon werd geboren. Hij werd een blije vader. Zijn roman raakte af, maar vond geen uitgever. Zijn vader, Bert Vuijsje, thuis in de wereld van de letteren, raadde hem een literaire agent aan. De schrijver ging wandelen met zijn zoontje en leurde twee jaar lang met zijn roman. Toen die roman dan eindelijk in maart 2008 verscheen, brak de chaos uit. Het kwam tot een scheiding met zijn vrouw. En de verwarring in hem werd alleen maar groter. Ook toen iedereen dacht: die Vuijsje heeft het netjes voor elkaar. In één klap beroemd, twee keer genomineerd voor een belangrijke literaire prijs: de Libris Literatuur Prijs (uitreiking 11 mei) en de Gouden Uil (afgelopen maandag uitgereikt; de winnaar was bij het ter perse gaan van dit nummer nog niet bekend). In Vlaanderen werd zijn boek vergeleken met De avonden. &#8216;Uiterst vermakelijk,&#8217; staat op de cover van de zesde druk.
In Alleen maar nette mensen vertelt Robert Vuijsje het verhaal van David Samuels. David groeit op in het nette Amsterdam Oud-Zuid. Zijn ouders voeren met linkse intellectuelen discussies over de gang van zaken in de wereld. David zit op het Barlaeus-gymnasium. Hij heeft verkering met Naomi, een meisje uit een elitair milieu. Als hij eenentwintig wordt, gaat hij op zoek naar zichzelf. David is joods, maar ziet eruit als een Marokkaan. Hij ontwikkelt een passie voor zwarte vrouwen met grote borsten en dikke billen. Dagelijks reist hij af naar de Bijlmer, om daar op zoek te gaan naar &#8216;de intellectuele zwarte vrouw&#8217;.
Zwarte vrouw
Vorige week heeft hij de boeken, cd&#8217;s en dvd&#8217;s die nog bij zijn ex-echtgenote stonden in dozen gestopt. Hij had te weinig dozen en moet nog een keer terug. Hij bracht ze even verderop in Oud-Zuid, naar het huis waar hij opgroeide; hij woont sinds een jaar opnieuw bij zijn moeder. &#8216;Omdat ik mijn zoontje wil zien. Mijn ex woont twee straten verder. Mijn vader en zijn vriendin wonen vier straten verder. Dat stukje Amsterdam is toch het nest waar ik uit kom.&#8217;
Hij weet nog niet waar hij zijn boeken zal uitpakken. Zijn nieuwe vriendin, Lynn, heeft hij ooit in de Carribean ontmoet. Ze is met hem op televisie verschenen. Er is een foto in de krant verschenen van het stel op het Boekenbal. Een schrijver en een zwarte vrouw, het is prettig kijkvoer. Iedereen denkt dat ze een product is van de zoektocht waarover zijn debuut gaat: een joodse nette jongen uit Oud-Zuid ontmoet een Bijlmer Queen. Maar zo is het niet. Lynn is opgegroeid in de Achterhoek. Ze woont met haar zoontje in Almere. Ze is therapeute in een tbs-kliniek. Ze werkt veel met schizofrenen.
&#8216;Ik ontmoette haar voor het eerst vijf jaar geleden in de Surinaamse discotheek. Toen waren we allebei nog gebonden. Toen het boek werd uitgegeven, was de discotheek al gesloten.&#8217; Hij was er met de kunstenaar Peter Klashorst. &#8216;Je krijgt bijna geen blanke vrienden mee naar een zwarte discotheek.&#8217; Over Klashorst, die seks, zwarte vrouwen en schilderkunst verenigt en in Senegal in de gevangenis zat, schreef Vuijsje een paar jaar geleden een biografie. Vuijsje: &#8216;Ik beschreef een jaar waarin zijn leven helemaal uit de hand liep. Hij vertelde me zijn verhaal en ik ging daarna gewoon weer naar een geordend en rustig huis. Hij leeft veel roekelozer en wilder dan ik. Ik doe wel eens domme dingen, maar vanuit de gecontroleerde basis dat ik &#8216;s ochtends gewoon opsta om naar mijn werk te gaan. Als je niet gedisciplineerd bent, kan je geen boeken schrijven. Je moet het overzicht bewaren. Laatst vertelde mijn moeder me nog hoe ik als jongen van acht mijn kamer altijd zo op orde hield. De kamer van mijn broer was een puinhoop, terwijl mijn verzameling voetbalprentjes en voetbalboeken altijd op nette stapeltjes lag.&#8217;
Ook het bezoek aan de dancing was grondig voorbereid. &#8216;Peter en ik wisten dat die dag vrouwen gratis naar binnen mochten.&#8217; Ze stonden al om een uur &#8216;s nachts aan de bar. &#8216;Ik vind dat vrij laat, maar dan is er bijna nog niemand in een zwarte discotheek. Toen kwam zij binnen. Ze had een kort, zwart rokje aan. Ze had lang haar. Haar gezicht was donker.&#8217; De vrienden keken elkaar aan met een blik van: &#8216;Wauw… Wat is dit? Ik ben niet zo poëtisch aangelegd dat het me aan een landschap of een dier deed denken. Ik zou zeggen: een gezicht waar je opgewonden van wordt. Ze had rondingen op plekken waar ik op gefixeerd ben. Aan het eind van de avond beet ze in mijn wang, waarna ik alleen de taxi terug nam naar Oud-Zuid.&#8217;
Die zomer waren hij en zijn vrouw een paar maanden uit elkaar. Later kwamen ze weer bij elkaar. Het gezamenlijke verleden hield ze toch samen. Intussen is hij alsnog gescheiden. &#8216;Dat ik nu met Lynn op televisie ben geweest, heeft voor een heftige reactie van mijn ex-vrouw gezorgd. De aandacht voor het boek heeft de hele scheiding bemoeilijkt. Sinds de nominaties heeft dat boek veel impact op mijn leven. Het is een lawine die over me heen komt.&#8217; Hij dreigt nu wel eens de controle te verliezen. &#8216;Mijn leven zit in drie verschillende huizen. Ik werk op drie verschillende computers. Ik trek met een USB-stick van de ene computer naar de andere. De USB-stick met de dingen waaraan ik aan het werken ben, kan ik sinds een week niet meer vinden. Ik zou nu eindelijk eens rustig aan mijn nieuwe boek willen werken.&#8217; Zijn nieuwe boek zal gaan over de echtscheiding van een beroemde man.
&#8216;De hoofdpersoon is zo iemand van wie je niet meer precies weet waarom hij nu eigenlijk beroemd is geworden. Zijn vrouw krijgt een kind en ze scheiden. De centrale vraag in het boek luidt: wat is belangrijker, beroemd zijn of je gezinsleven op een goede manier regelen.&#8217; Het plan voor dat boek bestond al voor hij beroemd werd. &#8216;Het wordt een komedie.&#8217;
Vaak naar de Bijlmer
Bijlmer, Amsterdam, 18 april 2009. Robert Vuijsje en zijn vriendin Lynn zitten op de eerste rij. De zaal zit afgeladen vol om te discussiëren over de beeldvorming van zwarte vrouwen. Stadsdeelvoorzitter Elvira Sweet zegt dat dit een belangrijk onderwerp is. Ze schampert dat daar nogal wat aan te werken valt. Ze zegt: &#8216;En mijnheer Vuijsje, die het graag heeft over de rondingen van zwarte vrouwen.&#8217; Ze zegt dat het boek mensen boos heeft gemaakt. Later bekent ze Vuijsje: &#8216;Ik heb het boek nog niet gelezen, maar ik heb er al wel veel over gehoord.&#8217;
Vuijsje: &#8216;Het is lastig. Mensen hebben dingen over je in de krant gelezen of hebben je op de televisie gezien en vellen meteen een oordeel. Ze zeggen: &#8220;Dan is er eens een boek waarin zwarte vrouwen worden beschreven en dan gaat het over ongecontroleerde seks.&#8221; Om te beginnen: ik heb het niet bedacht dat blanken zich seksueel aangetrokken voelen tot donkere types. En ik beschrijf wat ik ook zelf heb waargenomen. Ik ben vaak naar de Bijlmer geweest: vrienden en vriendinnen bezoeken, naar de film, een festival&#8230; De Bijlmer heb ik, net als Amsterdam-Zuid, wat karikaturaal beschreven. Ik heb mijn best gedaan om de Bijlmer zo ver mogelijk van de blanke, nette buurt in Oud-Zuid te plaatsen. Zo worden het tegenpolen. &#8220;Waarom neem je als personage geen geslaagde zwarte vrouw die manager van een groot bedrijf is en een stabiel huwelijk heeft,&#8221; vraagt men dan. Kan men tegen een schrijver wel zeggen: u heeft de foute romanfiguren gekozen?&#8217;
En zijn vriendin? &#8216;Ze is slim, heeft een opleiding genoten én ze is opwindend. Ze is iemand met wie ik &#8211; en de hoofdrolspeler waarschijnlijk ook &#8211; goed kan praten.&#8217;
Mensen beschouwen zijn debuut als een sleutelroman. &#8216;Het is geen dagboek. De moeder in het boek lijkt helemaal niet op mijn moeder, eerder op de vriendin van mijn vader. En de vader is zeker niet honderd procent mijn vader. Het hoofdpersonage is twintig. Ik ben achtendertig. Natuurlijk zijn er gelijkenissen met de twintiger die ik was. Ik was op zoek naar wie of wat ik was. Ik ben van joodse afkomst en zie er uit als een Marokkaan.&#8217;
Met die verwarring over wie hij nu precies was, heeft hij lang geworsteld. &#8216;Je gaat er van uit dat je een bevoorrechte joodse jongen uit Amsterdam Oud-Zuid bent, maar wordt door je uiterlijk behandeld als iemand die daar ver van afstaat.&#8217; Het is hem een aantal keren overkomen. &#8216;Ging ik met collega&#8217;s naar een boekpresentatie bij een van de uitgeverijen aan de Amsterdamse grachten, komt er opeens een bewaker als een blok voor me staan: &#8220;Kan ik u ergens mee helpen?&#8221; Terwijl de anderen gewoon konden doorlopen.&#8217; Zelfs op zijn vroegere werk, bij Nieuwe Revu, gebeurde het dat de portier van uitgever Sanoma hem vroeg: &#8216;Wat komt u hier doen?&#8217; Vuijsje: &#8216;Het gevoel buitengesloten te worden, dat is schrijnend.&#8217;
Vader Bert
&#8216;Ik heb altijd het gevoel gehad dat ik net iets anders was dan de andere kinderen.&#8217; Hij draagt een gouden ketting met een davidster. &#8216;De eerste davidster kreeg ik van mijn moeder, deze heb ik zelf gekocht in Memphis.&#8217; In Memphis, waar hij een jaar Amerikanistiek studeerde, onderzocht hij of het waar kon zijn dat de joden de zwarte slavenhandel hadden georganiseerd. &#8216;Er bestond ook een tegengestelde theorie die beweerde dat de zwarte slavenhandel werd georganiseerd vanuit Spanje en Portugal in een periode dat de joden buitengesloten waren van handel drijven.&#8217; In Memphis werd hij voor het eerst verliefd op een zwarte vrouw. &#8216;De relatie was intens. Maar na dat jaar moest ik terug naar Nederland. De afstand was desastreus.&#8217;
Het joods-zijn noemt hij zijn extra identiteit. De ouders van zijn Amerikaanse moeder komen uit een familie van Oost-Europese joden. Ze woonden in de Bronx. &#8216;Daar ging ik als kind vaak heen. Ze waren nog de enige blanken die er woonden.&#8217; Op bijeenkomsten van de familie van zijn vader was het gespreksonderwerp bij uitstek wat er tijdens de Tweede Wereldoorlog met de joden gebeurd was. &#8216;Er zijn verschillende manieren van traumaverwerking. Mijn opa sprak nooit over de oorlog. Zijn broers die het overleefd hadden wel. Een van zijn broers heeft in Auschwitz een paar jaar trompet gespeeld in het orkest. Het spelen in een orkest was zijn enige overlevingskans. Hij vertelde hoe de dansende Duitsers naar de uitgemergelde joodse muzikanten keken. Hij toonde me vaak zijn tatoeage. Oma vertelde hoe zij en opa gescheiden waren om te overleven. Zij was niet joods. Ze waren al getrouwd toen de oorlog uitbrak. Opa zat ondergedoken achter een kast. Na de oorlog zijn ze opnieuw getrouwd.&#8217;
Hij pest er zijn vader, die dus alleen een joodse vader heeft, soms mee dat hij &#8216;langs de verkeerde kant joods is&#8217;. Hij herinnert zich niet veel alledaagse dingen meer uit zijn kindertijd. Maar een scène, &#8216;een paar monumentale seconden waarin mijn vader iets zegt&#8217;, staat in zijn geheugen gegrift. Hij was zeven. Hij en zijn broer, met wie hij op dezelfde slaapkamer sliep, lagen net in bed. Aan de muur hing een poster van Johan Cruijff. &#8216;Mijn vader kwam aan de rand van mijn bed zitten. Hij zei: &#8220;Ik ga weg.&#8221;
Het meest pijnlijke was dat hij daarna niet meer bij ons woonde, terwijl ik dat zo gewend was. En tegelijkertijd de opluchting dat ik nooit meer &#8216;s avonds in mijn bed de ruzies moest horen. Ik kreeg daarna wel eens woedeaanvallen.&#8217; Hij groeide op bij zijn moeder. &#8216;Maar kennelijk was de invloed van mijn vader zo sterk dat ik hetzelfde werk ben gaan doen als hij.&#8217; Zijn vader Bert Vuijsje was tussen 1985 en 1996 adjunct-hoofdredacteur bij de Volkskrant. Daarna was hij tot 2000 hoofdredacteur van HP/De Tijd. &#8216;Ik ben al tien jaar journalist. Vroeger verweet mijn vader me vaak dat ik te lui was. Ik heb lang over mijn eindexamen moeten doen, terwijl hij de hoogste cijfers haalde. Of er waren de onuitgesproken verwijten. Ik werk nu bij De Pers, daarvoor lang bij Nieuwe Revu. Ik voelde hoe dat werk in de omgeving van mijn vader niet als serieus werd beschouwd. Men vond een baantje bij Nieuwe Revu toch niet van &#8220;hetzelfde niveau&#8221;. Sinds het boek zoveel erkenning krijgt, lijkt het ineens alsof ik erbij hoor.&#8217;
Nu vermeldt de Wikipedia-pagina van Bert Vuijsje: &#8216;Broer van Herman Vuijsje en de vader van auteur Robert Vuijsje.&#8217;
Hij is er wel een, een Vuijsje, geeft hij zelf toe. &#8216;De Vuijsjes zijn allemaal erg sociaal geïnteresseerd. Ik merk dat ik in een aantal dingen op mijn vader begin te lijken. Hij is wat zakelijker en harder dan mijn moeder. Hij is zo van: nu moet dit gebeuren!&#8217; In Alleen maar nette mensen verkondigt de omgeving van de hoofdpersoon forse meningen over de politiek. &#8216;Ik heb dat geassocieerd met mensen zoals mijn vader. Uitspraken als: &#8220;De Tweede Kamer moet dit en dat doen.&#8221; Het is meer iets voor oudere mensen om dat soort sterke meningen te hebben. Wat ik in mijn roman wilde doen, was dingen zeggen die iedereen denkt, maar nooit hardop durft te beweren. Zowel over de Bijlmer als over Oud-Zuid.&#8217;
Hij spot met salsa-avonden voor blanke vrouwen op leeftijd. &#8216;Het is iets typisch voor vrouwen uit de buurt waar ik woon. Maar niet voor mijn eigen moeder, zij is altijd eerder een hippie geweest. Op zo&#8217;n salsa-avond komt er een man in een statig huis in Oud-Zuid salsales geven. Het is schijnbare politieke correctheid. Men is zogenaamd geïnteresseerd in &#8220;andere mensen&#8221;. Ik vind het in wezen aapjes kijken. Die vrouwen spreken van &#8220;mijn Zuid-Amerikaanse vriend&#8221;, terwijl die man gewoon voor zijn werk naar hun huis toe komt. Ik heb iets tegen die betweterigheid van die mensen in Oud-Zuid die allerlei meningen hebben over de multiculturele samenleving maar nooit op een sociale, natuurlijke manier zijn omgegaan met iemand van allochtone afkomst. Hoewel ik mijn zoon wel naar dezelfde school wil laten gaan als de school waar ik op gezeten heb, en hem wil laten opgroeien in dezelfde buurt.&#8217;
Of er nu tragiek in hem schuilt? &#8216;Het pijnlijkste is dat ik nu niet meer de hele dag bij mijn zoon woon. Als je een kind krijgt, is dat niet de bedoeling.&#8217; Hij noemt het ook komisch: &#8216;Al die andere genomineerde schrijvers wonen zeker op zichzelf in mooie huizen. Ik ben vast de enige die bij zijn moeder op zolder zit.&#8217;
Robert Vuijsje, ‘Alleen maar nette mensen’, Nijgh &#038; Van Ditmar, 286 pagina’s, € 16,50

‘Het gevoel buitengesloten te worden, is schrijnend’

Geweld in het openbaar vervoer
Die eerste lentenacht van 2009 is een koude nacht. Op station Almere galmt een metalen luidsprekerstem: &#8216;Dit station is wegens recente gebeurtenissen extra beveiligd.&#8217; Aan de deur van het station hangt een wit papier met een donkere vraag: &#8216;Wachten we soms weer op de eerste dode?&#8217; Het papier is gedateerd 20 maart 2009.
Er staan meerdere vragen op:
&#8216;Houd het dan nooit op?
Waar is de ingangscontrole?
Waar zijn de PBT tours?
Waar is de (re)actie van het management?&#8217;
Het is ondertekend www.vvmc.nl (vakbond voor rijdend personeel).
Op 19 maart werden op het Station Almere-Centrum twee NS-medewerkers ernstig mishandeld. Op de middag erna legden de conducteurs en de machinisten uit protest een uur lang het werk neer. Zittend op de rails vertelden ze dingen als: &#8216;Als je een treinpassagier vraagt of de muziek wat zachter mag, krijg je te horen: &#8220;Bemoei je met je eigen zaken.&#8221;&#8216; Michiel zei dat hij vorig jaar nog bedreigd was met een mes toen hij een passagier om zijn vervoersbewijs vroeg. En Niels verklaarde: &#8216;Vorig jaar moest ik een collega te hulp schieten nadat hij door een idioot van het perron was geduwd. Zo met zijn hoofd op de rails. Knock-out. De passagier was boos omdat hij een station te laat was uitgestapt.&#8217; De boosheid van het spoorwegpersoneel leidde tot de inzet van meer veiligheidsteams.
Zaterdag rond middernacht staan er negen mannen wijdbeens voor de twee roltrappen die leiden naar het perron Almere Centrum. &#8216;Wij mogen slechts gepast geweld gebruiken,&#8217; zeggen de mannen. &#8216;We mogen geen wapens dragen. We hebben geen aanhoudingsbevoegdheid.&#8217; Ze zijn misnoegd. &#8216;Eind december moesten we weg. Een besparingsmaatregel. Men wilde bezuinigen. En toen begon het gedonder weer.&#8217; Op hun vest staat &#8216;Securitas&#8217;. Ze zijn ervan overtuigd dat men status kan meten aan bevoegdheden. Over hun collega&#8217;s van de NS: &#8216;Ze hebben zelfs opsporingsbevoegdheid.&#8217;
Hoe reageren jullie dan als er iets gebeurt? &#8216;Met gepast geweld.&#8217;
Camera&#8217;s
De twee mannen van de NS hebben die avond geen spreekbevoegdheid meer. Hun woord wordt gevoerd door speciaal daarvoor in het leven geroepen officiële instanties. In de trein richting Amsterdam is het rustig. Guus en Mies, beiden zestigers, genieten van de treinrit. Ze hebben uit angst voor de files door het werk aan de Muiderbrug voor het eerst van hun leven de trein genomen. Ze zijn naar een feestje van vrienden geweest. &#8216;Huwelijksverjaardag.&#8217;
Vanuit de trein kunnen ze op de snelweg de lange rij stilstaande auto&#8217;s zien. Er stappen zes vrolijke jongens in, op weg naar het volgende feest in Amsterdam. Onder hun stoel vinden ze de NRC Handelsblad van die dag. Ze vouwen er vliegtuigjes van. Zoef door de treinwagon. Op de vleugels van een van de vliegtuigjes: &#8216;IJsblokjes in je gezicht, intimidatie, stenen gooien, dreigen, jennen. Ik geef er niet om als ik word uitgescholden, maar een zestigjarige buschauffeur kan er twee weken van wakker liggen als hij van een snotneus een grote smoel krijgt.&#8217; En wat verder: &#8216;Geweld in het openbaar vervoer: het lijkt elke week raak.&#8217;
De ervaringen van de chauffeurs worden in de krant met cijfers en uitspraken geduid. In Amsterdam nam het aantal incidenten volgens het vervoersbedrijf GVB vorig jaar met ruim een kwart af. De RET in Rotterdam meldt een daling met 8 tot 15 procent. De commerciële bedrijven aan wie de provincies het openbaar vervoer hebben uitbesteed, zoals Connexxion en Arriva, melden juist stijgingen met 28 en 37 procent. Volgens vakbond FNV geven commerciële vervoersbedrijven structureel te weinig uit aan beveiliging van passagiers en personeel. &#8216;Agressie in het openbaar vervoer is geen natuurramp,&#8217; zegt FNV-bestuurder Lutz Kai Kressin. De vervoersbedrijven moeten de bezuinigingen op het toezicht terugdraaien, stelt hij. En de overheid moet de vervoersbedrijven beter controleren.
&#8216;De commerciële vervoersbedrijven hebben niet genoeg geld gekregen of vrijgemaakt voor veiligheid,&#8217; zegt ook oud-politiechef Leon Verver, sinds 1 maart landelijk contactfunctionaris openbaar vervoer en geweld. Jan Politiek, landelijk coördinator sociale veiligheid van Arriva, bestrijdt dat er niet genoeg aandacht voor zou zijn. &#8216;Onze nieuwe bussen hebben allemaal camera&#8217;s, gps en een noodknop. Er is veel in geïnvesteerd.&#8217;
Uitgestorven
De trein arriveert in Amsterdam CS.
Op station Amsterdam Centraal drinken de conducteurs koffie. &#8216;De Flevolijn is altijd een probleemlijn geweest,&#8217; zeggen ze. &#8216;Maar het geweld steekt overal de kop op. Och, mensen worden zo snel boos, ze verdragen geen enkele autoriteit meer.&#8217; Ze kunnen niemand met de vinger wijzen. &#8216;Jongeren, ouderen, mannen, vrouwen, blank, zwart… We hebben alle soorten ruziezoekers. Mensen worden woedend als de trein te laat is, als je hen om hun kaartje vraagt, als ze op stap zijn geweest en hen onderweg iets tegen zat. Ze reageren het allemaal af op ons. Het geweld is heftiger dan vroeger.&#8217;
Iemand herinnert zich nog het geweld uit vroegere jaren op de zogenaamde &#8216;discotrein&#8217;, toen men nog dacht dat onbemande, automatische treinen een mooie, goedkope vorm van openbaar vervoer waren. &#8216;Die hebben ze heel snel moeten afschaffen.&#8217; Een conducteur die nu snel zijn trein moet halen, zegt: &#8220;De hele maatschappij is verhard.&#8221;
Op de trein terug richting Almere zit Gerda, die sinds haar zevende in Almere woont. &#8216;Almere heeft geen geschiedenis,&#8217; zegt ze. &#8216;Het volk is uit de steden weggetrokken in de hoop in Flevoland een betere toekomst te vinden. Maar het heeft zijn problemen meegenomen.&#8217;
Als de trein ver na middernacht in Almere aankomt, lijkt het station uitgestorven. Er is niets te zien, buiten een koperen plaat die de hoop uit het verleden gedenkt. &#8217;29 mei 1987. Officiële opening Flevolijn traject Weesp-Almere door Minister Smit-Kroes.&#8217;
De negen extra veiligheidsagenten zijn weg. Wie zich bedreigd voelt, kan op een apparaat een rode knop indrukken. Buiten, op het plein, waar gisteravond nog een man een ander met een mes bedreigde, zitten zeven jongens, hangend op een bank, op de laatste bus te wachten.
&#8216;Haha, hier een conducteur in elkaar geslagen? Gerben komt moeilijk uit zijn woorden. Misschien is het omdat zijn vrienden hem steeds luidkeels onderbreken. Of misschien is het omdat Gerbens moeder hem dood zal slaan als hij thuiskomt. Gerben heeft de voorbije uren doorgebracht bij een vriendinnetje dat zestien werd. Net zoals zijn vrienden. Twee van hen dragen een beugel, ze zijn amper twaalf. Zou alleen Gerbens moeder boos zijn als haar twaalfjarige na één uur &#8216;s nachts thuiskomt met de bus? Een jongen van dertien rookt een sigaret. Ze duwen en trekken aan elkaar.
&#8216;Hé, willen jullie naar Muziekwijk?&#8217;, klinkt dan een vriendelijke, vaderlijke stem. Het is de buschauffeur die langs straten rijdt met namen als de Rimsky-Korssakoweg en Chopinpad. &#8216;Fijne avond gehad, jongens?&#8217;
&#8216;We worden steeds meer opvoeders,&#8217; zegt een van de buschauffeurs die nacht. Hij koos een paar jaar geleden voor het beroep omdat hij &#8216;onder de mensen&#8217; wilde zijn. Hij wist dat Almere een moeilijke plek was. Hij wil niet verbitterd raken, ook al kent hij de belevenissen van collega&#8217;s.
&#8216;Een paar maanden geleden. Een collega was klaar met zijn rit. Hij doofde het licht in het passagiersgedeelte en reed de bus naar de garage. Ter hoogte van de Stripheldenbuurt stond er opeens een man met een donkere bivakmuts naast het stuur. Hij zette hem een mes op de keel. Hij moest zijn geld afgeven. &#8220;Breng me naar de Sieradenbuurt,&#8221; zei de man. &#8220;Ik wil nog uitgaan.&#8221; Die collega slaapt nog altijd moeilijk. Hij rijdt nog steeds hetzelfde traject. Telkens wanneer hij nu voorbij de Stripheldenbuurt rijdt, krijgt hij het doodsbenauwd. Zijn vrouw wil niet meer dat hij nog die nachtritten doet.&#8217;
&#8216;Koel blijven. Soms doen alsof je niets ziet,&#8217; zegt een ander. &#8216;Als een passagier op mijn bus zijn muziek hard zet, zeg ik niks. Tenzij de andere passagiers klagen. Als ik zeg: &#8220;Jongen, die mijnheer achter jou in de bus vraagt een beetje rust,&#8221; klinkt dat heel anders dan &#8220;Ik eis stilte op MIJN bus&#8221;.&#8217;
Een ander heeft de cursus &#8216;Omgaan met lastige klanten&#8217; gevolgd. De chauffeurs die vanuit Amsterdam vertrekken, krijgen een soort opstapgarde mee. &#8216;En we hebben allemaal een knopje onder het stuur waarmee we de centrale waarschuwen als er gevaar dreigt. Via de satelliet kunnen ze ons overal volgen.&#8217; Nog een andere chauffeur vertelt ter hoogte van Almere Spanningsveld dat hij &#8216;toch moeilijk in een harnas kan rondrijden&#8217;. In de bus hangt wel een camera.
Troepenmacht
De eerste trein van Almere naar Amsterdam schommelt. Een jongen schommelt mee. Als een wankele, woedende volksmenner steekt hij drie keer zijn wijsvinger voor zich uit. &#8216;Jullie… Jullie… Jullie… zijn vuile vleeseters.&#8217; Zijn speeksel spat in het gezicht van een vrouw, die zich terugtrekt en haar nagels begint te vijlen. De jongen vindt weinig gehoor. Op de trein draagt bijna iedereen een koptelefoon. Twee gifgroene banken verder zit een man in Securitas-werkpak op weg naar huis. De nacht overwonnen. Het werk gedaan. De veiligheid gegarandeerd. Op zijn Nintendo speelt hij een computerspelletje. Uit zijn koptelefoon klinkt een aanhoudend geschutvuur. Een wagon verder zit nog een veiligheidsagent en nog één en nog één. Het lijkt een zich terugtrekkende troepenmacht. Mannen die van het front terug naar huis mogen.
Een veiligheidsagent heeft zijn schoenen uitgedaan. Een ander slaapt, nog een ander kijkt uit het raam het donker in. De alertheid heeft hij als een pantser van zich afgeschud. De veiligheidsagent op kousenvoeten zegt: &#8216;Wat een wereld, wat een wereld. Ik heb er wel werk mee, maar ik wordt er zo moe van. U moest eens weten hoe blij ik ben dat ik &#8216;s morgens mijn ogen voor alles kan sluiten.&#8217;
In de weken daarop wordt de roep om meer veiligheid in het openbaar vervoer steeds groter. Het aantal incidenten in het openbaar vervoer dat in het nieuws komt, groeit evenredig mee. Een conducteur wordt bewusteloos geslagen nadat hij een passagier aansprak die in de ruimte tussen twee coupés stond te plassen. In Nijmegen wordt een 35-jarige man aangehouden die door het lint ging toen hij dreigde een boete te krijgen omdat hij geen plaatsbewijs had. De conducteur kreeg karatetrappen. In Oldenzaal werd een 42-jarige buschauffeur mishandeld door een even oude Enschedeër die zijn tas in de bus had laten liggen. Toen de chauffeur de tas via een geopend raampje aanreikte, kreeg hij een klap in zijn gezicht. In de voorbije dagen werd bekend dat buschauffeurs maar twintig procent van de incidenten die zich op de bus voordoen, ook daadwerkelijk melden.
Aanpakken
Elke eerste maandag van de maand, stipt om twaalf uur, gaan in het hele land sirenes af, als test voor het geval een ramp uitbreekt. De voorbije maandag was het geloei van de sirenes een oproep om te betogen. Personeel in openbare functies ging met spandoeken de straat op tegen het toenemende geweld: aan het loket, tegen ambulancepersoneel, tegen politiediensten, tegen bus-, tram en treinchauffeurs. &#8216;We moeten het geweld keihard aanpakken,&#8217; luidde de boodschap.
&#8216;Ik zal de daders helemaal uitkleden!&#8217; zei minister van Verkeer Camile Eurlings, de hoogste instantie boven het NS personeel met duidelijke spreekbevoegdheid. Minister van Binnenlandse Zaken Guusje ter Horst en Eurlings kwamen op 1 april in spoedoverleg met alle betrokken partijen samen. In Den Haag werd met meer dan twintig betrokken partijen afgesproken om voor de zomer een taskforce op te richten. &#8216;
&#8216;Opvallend is dat het aantal incidenten in de trein niet is toegenomen, maar juist gedaald,&#8217; zei een woordvoerder. &#8216;Maar het geweld tegen bestuurders door passagiers heeft veel in de belangstelling gestaan.&#8217; Op het spoedoverleg werd gezegd dat er dringend behoefte is aan eenduidige maatregelen en registratie. Ook klonk de vraag hoe men de positie van de veiligheidsmedewerkers en de buitengewone opsporingsambtenaren kan versterken. &#8216;Misschien moeten zij extra bevoegdheden krijgen. Nu hebben alleen de NS conducteurs aanhoudingsbevoegdheid.&#8217; Er zijn nog vele te beantwoorden vragen: &#8216;Moet het cameratoezicht niet breder worden uitgezet, hoe kunnen we de spoorwegpolitie en gewone politie inzetten. Wat is mogelijk om de schade te verhalen op de daders?&#8217;
Het lijkt erop dat een leger van vele soorten veiligheidsmensen in de toekomst het openbaar vervoer zal moeten escorteren. VVD-leider Mark Rutte roept intussen op om buschauffeurs pepperspray mee te geven. &#8216;We kiezen voor de helden en niet voor de hufters.&#8217;
En in Almere? Daar klinkt na drie weken nog altijd hetzelfde liedje. Vorige week donderdag gooide een man een stinkbom in de bus. De chauffeur wilde niet meer verder rijden. Toen werd de man boos. Hij rochelde in het gezicht van de chauffeur en begon te stompen. Het gebeurde richting Danswijk.
Op zondagmiddag 6 april reed een 37-jarige man uit Weesp met de trein naar Almere. Hij had geen treinkaartje gekocht. &#8216;Hij sloeg bedreigende en beledigende taal uit tegen drie medewerkers van de Nederlandse Spoorwegen,&#8217; zegt een woordvoerder van het Korps Landelijke Politiediensten (KLPD). &#8216;Op het moment dat er een trein aankwam, dreigde hij een van de NS-medewerkers voor de trein te duwen. Een collega die tussenbeide kwam, kreeg klappen op de borst.&#8217; Het drietal dat werd belaagd maakte deel uit van een extra veiligheidsteam dat drie weken geleden was ingezet.

Helden en hufters

Beschouwingen van Pamuk
&#8216;Ik zou willen dat ik veel minder boeken nodig had om het vertrouwen te kunnen voelen dat mijn bibliotheek me geeft, het gevoel &#8220;thuis te zijn&#8221;,&#8217; schrijft Orhan Pamuk in een van zijn beschouwingen in De andere kleuren. Pamuk heeft een bibliotheek van twaalfduizend boeken. Alsof die boeken op zich niet voldoende zijn, vergelijkt hij ze met vrouwen: &#8216;Wat me in feite gelukkig maakt, is dicht bij hun inhoud te zijn, te weten dat ik die boeken ieder moment kan lezen, net als alleen al de gedachte aan vrouwen van wie we weten dat ze altijd klaar staan om ons lief te hebben, ons zielsgelukkig maakt.&#8217; Tja.
En hij vervolgt: &#8216;Omdat ik bang ben voor deze verslaving, net zoals ik dat voor de liefde ben, maakt iedere goede reden die ik me kan bedenken om daarvan (dat wil zeggen van de boeken) af te komen, me gelukkig.&#8217;
Zo. Zo. Wee degene die iets tussen haakjes zet. Want wat in het voorbijgaan wordt gezegd, daar staat een mens het langst bij stil.
Pamuk geeft zich bloot in dit boek, al is dat niet altijd even aangenaam om naar te kijken. Bekentenisliteratuur heeft vaak iets plakkerigs. Maar laat ons eerlijk zijn, in Pamuks geval is dat plakkerigheid van uitstekende patisserie. Goed geschreven en met grote eruditie. Vaak leiden zijn persoonlijke problemen tot een inzicht in de vraag &#8216;wat is nu mijn identiteit?&#8217;. De wil een ander te worden, het geworstel met identiteit en nationaliteit, is een van de hoofdthema&#8217;s in het werk van Pamuk, het waarom daarvan laat zich in de vele beschouwingen in De andere kleuren lezen. Hoe Turks is hij, wat is Turkije en hoe kan een natie zich plaatsen tussen een islamitisch verleden én een Europese toekomst? En wat is zijn plaats in een gezin met een sterke broer die zijn alter-ego werd?
De andere kleuren, een bundeling van ideeën, notities uit aantekenboeken, een kort verhaal, fragmenten uit interviews en artikelen die hij de laatste dertig jaar schreef, is het eerste boek van de Turkse schrijver Orhan Pamuk nadat hij in 2006 de Nobelprijs voor de literatuur kreeg. Het geeft vooral een blik op zijn brede register als man en als schrijver. &#8216;Ik heb de stukken verzameld tot een nieuw boek met een autobiografisch centrum,&#8217; zegt hij in zijn voorwoord. Wie het eenendertig pagina&#8217;s tellende register leest, krijgt een eerste overzicht van de essenties van Pamuk. De meeste verwijzingen krijgen de lemma&#8217;s: aardbevingen, angst, boeken, Dostojevski, Europa, kunst, leven, lezers, literatuur, de familie Pamuk, romans, schuldgevoel, stilte, televisie, Turkije. (Opvallend detail: bij het lemma vrouwen staat: &#8216;zie angst voor&#8217;.) Wat een leven. Het lemma leven is trouwens onderverdeeld in: Andere loop van …; Betekenis van …; Diepte van …; Gelijkenis van …; Kwetsbaarheid van …; Snoodheid en onbetrouwbaarheid van …; Verwachtingen van …; Vragen van romanschrijvers over … .
En wat een werk. &#8216;In de loop van de jaren ben ik er steeds meer van overtuigd geraakt dat literatuur niet zozeer het vertellen van de wereld is, als wel: de wereld met woorden zien,&#8217; schrijft hij. &#8216;Het versteende geraamte van de taal doorbreken,&#8217; noemt hij het. &#8216;Wat daarvoor nodig is, is een vel papier, een pen en een zeker optimisme om naar de wereld te kijken.&#8217; Dat optimisme is soms zoek. &#8216;Ik heb de pijn van de eenzaamheid nodig om mijn verbeeldingskracht zijn gang te kunnen laten gaan. En dan ben ik gelukkig.&#8217;
De vele soorten eenzaamheid waarmee Pamuk zich in zijn leven geconfronteerd voelde, ook daarover gaat dit boek. De manier waarop hij werd aangeklaagd door de Turkse overheid wegens zijn uitspraken over de volkerenmoord op de Armeniërs tijdens de Eerste Wereldoorlog, hoe hij zich buitengesloten voelt als kosmopoliet. Zijn vader die verdween toen hij zeven was, het rijke milieu waaruit hij afkomstig is, en de waarheid van de bekende zin uit Anna Karenina van Tolstoj, dat alle gelukkige gezinnen op elkaar lijken, maar elk ongelukkig gezin ongelukkig is op zijn manier. Een getormenteerde man tussen boeken en leeg blad papier, zo komt hij uit de bundel naar voren. &#8216;Ik ben er altijd van overtuigd geweest dat er een ambitieuze, moeilijk tevreden te stellen scriptomaniak in me huisde,&#8217; schrijft hij, &#8216;en dat ik wel moet schrijven om hem tevreden te houden.&#8217;
Soms noemt hij die scriptomaniak een demon. Zoals in een interview uit Paris Review: &#8216;Ik heb altijd gevonden dat je niet moet schrijven op de plek waar je slaapt of die je deelt met je partner. De rituelen en details helpen de verbeeldingskracht op een of andere manier om zeep. Ze vermoorden de demon in me.&#8217;
De andere kleuren is de atlas van de wegen die Pamuk bewandelde.
Orhan Pamuk, &#8216;De andere kleuren&#8217;, uit het Turks vertaald door Hanneke van der Heijden, De Arbeiderspers, 525 pagina&#8217;s, € 32,50

Biecht van een scriptomaan

<div class="wpg-element paragraph">
28-02-2009 Door Anna Luyten
</div>
<div class="figure--right">
<figure id="post-97619 media-97619" class="align-none"><img decoding="async" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2009/03/78b59adc-7955-4e9c-9d7a-29e2ab43be45_wimtschippers1.jpg" alt="" border=" /></figure>
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
Drie maanden lang is er in het Belgische Hasselt &#8216;<a href="https://www.superstories.be/" class="normal" title="https://www.superstories.be/">Super Stories</a>&#8216;: een triënnale met beeldend kunstenaars, designers en modeontwerpers. Wim T. Schippers is een van de uitgenodigde kunstenaars. Over de logica van het ongewone en de onwil zomaar dingen aan te nemen.
Hasselt. Vrijdag 6 februari 2009. Zoals altijd stonden bij de bushalte mensen die na hun werk of koopjesjacht naar huis wilden. De pendelbus die gratis rondjes rijdt op de Hasseltse stadsring stopte op het juiste moment op de juiste plaats. Toch vroeg iedereen zich af wat er aan de hand was. Want: de chauffeur droeg een smoking. ‘Ik ben de buschauffeur van de maand!’ zei de man achter het stuur. De passagiers geloofden zijn verhaal. Er zijn zoveel mensen en dingen van de maand. De chauffeur gaf hun een snoepje. De passagiers begonnen er op te kauwen. De deuren van de bus gingen zuchtend dicht. De passagiers werden vrolijk. Iemand begon op een accordeon te spelen.
‘Dit is een schitterende oplossing voor de verveling!’ zei een passagier. 
‘Dit is een trouwpartij,’ zei een ander. 
Hoe dan ook, iedereen dacht er het zijne van.
Wie uit de bus stapte, stond op straat met een raadselachtig maar louterend verhaal in zijn hoofd. Alles was, al was het maar voor even, waar geweest. Ook al beweerde iemand later dat het ‘iets absurds’ was. Nog een ander noemde het ‘een cultureel project’.
Zo kon men het inderdaad noemen. Het was een op straat ontstaan verhaal binnen ‘Super Stories’, de Triënnale voor actuele beeldende kunst, design en mode die die zesde februari in Hasselt opende en drie maanden lang zal duren. De Nederlandse curator Koos Flinterman selecteerde negenenveertig kunstenaars, fotografen, productdesigners en modeontwerpers. Bijna de helft is van Nederlandse afkomst. Een van hen is Wim T. Schippers. Hij schiep de autobus waarmee iets aan de hand lijkt, al weet niemand precies wat. ‘Ik heb er nog even aan gedacht een monnik in de bus te laten zitten die in een pornoboekje zit te lezen,’ zegt Schippers enkele dagen na de opening. 
Zwemplunje Hasselt lag in Schippers’ geheugen gegrift als het stadje waar de bussen gratis rijden. Een bus beschilderen wilde hij niet. In Parijs had hij ooit al eens intelligent koppig een opdracht omgebogen. Een schilderijtje penselen op een taxi, aan dat ‘ludieke gedoe’ wilde hij niet meedoen. In plaats daarvan maakte hij een voorgedeukte taxi. ‘Een sculptuur.’
Wim T. Schippers begon zijn loopbaan als beeldend kunstenaar door een flesje limonade in zee te gieten. ‘Een heel eenvoudige handeling die een poëtische lading krijgt door de zinloosheid ervan.’ Feitenkunst, noemt hij dat. 
In Hasselt wil hij de aansteker zijn van een waakvlam voor de geest. ‘De chauffeur krijgt een potje met geld en mag een paar keer per week iemand geld geven. Vijf euro vind ik een mooi bedrag. Kan er die dag iemand na een dagje Hasselt zeggen: Hasselt? Gratis openbaar vervoer? Je krijgt er geld toe!’
Wat zeker is: Wim T. Schippers maakt van de openbare bussen ‘raadselachtige transporten’. Hij hoopt dat er ook een trekhaak aan de bussen kan. Daar voert hij nu gesprekken over. ‘Het is toch conceptueel: onderhandelen met de maatschappij voor openbaar vervoer over een trekhaak aan de autobus om een caravan of een inklapbaar kampeertentje of een karretje met skilatten aan te hangen.’ 
En de chauffeurs van de busvervoersmaatschappij mogen ook wel eens het pak van een treinconducteur aan, of in zwemplunje achter het stuur. Een buschauffeur in pilotenpak lijkt hem ook wel wat. ‘Het kan dat een man die met de bus rijdt, piloot had willen worden.’ Zolang het carnavaleske maar vermeden wordt. ‘Alles kan met een soort vanzelfsprekendheid interessant worden.’ Aandacht scheppen voor het onaanzienlijke, noemt Wim T. Schippers dat. ‘Het culturele geweten bestaat erin dat je op de hoogte bent van de spectaculariteit van het gewone. Geplette kauwgom op de stoep kan heel mooi zijn.’ 
En de mensen mogen hem verrassen. ‘Misschien wil er op de bus wel iemand in Schotse klederdracht Franse musettes spelen.’
Doktersassistente ‘Ik wil dat mensen niet precies weten wat er aan de hand is. En zo krijg ik allemaal dingen in mijn hoofd,’ zegt Schippers. Naast het nadenken over de bus als ‘raadselachtig transport’, schreef Wim T. Schippers de laatste weken ook nog een theaterstuk: Wat nu weer, luidt de titel. 
‘Ik wil geen dingen maken waar iedereen op zit te wachten. Kunst die niet meer eigenwijs is, leidt tot een statische cultuur.’ Wat nu weer is een stuk vol associaties. ‘Er komt een doktersassistente in voor, een huisarts, een restaurantbezoeker, iemand op een cruiseschip, een voorbijganger…’
In zijn jongste theaterstukken speelt Schippers met het wegvallen van de vierde wand. De hele omgeving speelt mee. ‘Het is begonnen toen ik als jongetje voor mijn moeder maandverband moest kopen. Van die grote pakketten waren het. De naam van het maandverband is me ontschoten. De gêne ben ik niet vergeten. Het kopen van maandverband vond ik geen schande. 
Het was alleen zo vervelend dat ik als jongetje met die mevrouw een gesprek moest voeren over dat dikke pakket.’ Tot hij voor die gêne een oplossing bedacht. Hij zag zichzelf in de derde persoon. ‘Toen had ik er wel lol in. Ik dacht, als ik iemand zo in een toneelstukje zou zien staan, zou ik dat best grappig vinden. Van toen af ben ik allemaal rare dingen gaan doen, die ik daarvoor nooit durfde.’
De Sint Hij zegt een zin die lang blijft hangen. ‘Cultuur is altijd leven in blessuretijd.’ En later: ‘Mensen hebben zelfreflectie nodig als onderhoud van hun hersenpan. Kunst en wetenschap zouden eigenlijk niet bezig moeten zijn met het bruikbare. Nu moet iedereen die iets maakt of onderzoekt op voorhand zeggen wat we eraan zullen hebben. Ik probeer er aan te ontsnappen door dingen te doen die schijnbaar in de verkeerde richting gaan. Je hebt nu zelfs een levensloopregeling. Het enige wat je nog moet doen is: leven. Maar wat is dat dan: leven. Het leven heeft geen plan, er zit wel richting in. Mensen verwarren een richting met een doel. Wij kunnen het over God hebben, maar moet hij dan wel bestaan? Het ontologisch Godsbewijs heeft me altijd geraakt. Je kan het ook uitgebreid over kabouters hebben, wat niet wil zeggen dat zij er zijn.’
Schippers is door een bekeerling opgevoed. Behalve zijn vader, waren er in zijn familie geen gelovigen te bespeuren. ‘Toen mijn vader vijftien was, is het geloof plots in zijn hoofd geslagen. Hij bekeerde zich tot de Nederlands Hervormde kerk. De kinderen moesten een hervormde opvoeding krijgen. Mijn grootvader, echt een leuke man, bleef wel eens eten. Bij het bidden keek hij me aan. Ik zag de scepsis in zijn blik. Als mijn vader weer zat te zeuren over God, zag mijn grootvader mij lijden en troostte: “Laat hem nou maar.” Hij schaamde zich tegenover zijn kleinzoon over zijn zoon. Zelf heb ik nooit een geloofscrisis gehad, ook met de Sint niet.’ 
Toen Schippers met Bert en Ernie een Sinterklaasplaat moest maken, zei hij tegen de opdrachtgevers dat hij het alleen wilde doen als Ernie niet in de Sint hoefde te geloven en Bert enkel en alleen geloofde omdat hij bang was dat hij anders geen cadeautjes zou krijgen. ‘Het is chantage kinderen op te voeden met de eis: als je dit niet doet, krijg je dat niet. Die systematiek in boosaardige pijnigingen, daar heb ik onder geleden.’
Hij heeft altijd graag de filosoof Bertrand Russell gelezen, een van de grondleggers van de analytische filosofie en de leider in de revolte tegen het idealisme. ‘Als we nu met oudejaarsdag voor het hele jaar bidden om Gods zegen, dat is toch handiger voor God,’ zei Schippers als kind tegen zijn vader. ‘Wij bidden elke dag, op die manier worden wij ons er dagelijks van bewust dat wij Gods zegen nodig hebben,’ was het antwoord. Schippers. ‘Ik vond dat een oneigenlijk gebruik van het gebed. We moesten ons ook iedere dag de zonde realiseren. Het hield me als kind toch bezig in wat voor onzin mijn vader kon geloven. Ik zag het verband niet. Dus zo’n tweeduizend jaar geleden werd er een man gemarteld en vermoord voor mijn zonden. Terwijl ik er toen nog niet eens was! Nee, het ging over de zware zonde, de erfzonde. Ja, ik deed wel eens iets wat niet mocht… Dus ik moet die zonden nog begaan? En tweeduizend jaar geleden is daar al een man voor gestorven… Mijn vader kon me het verband ook niet uitleggen. Hij zei: “We hoeven niet alles te begrijpen, het is ons door God geopenbaard. Soms moet je er maar verder niet naar vragen. Je moet het maar aannemen…” Ik geloof dat ik een zeer analytische geest ben.’
Geen idee Toneelstukjes begon hij al als kind op zolder te schrijven en op te voeren. Zijn eerste stuk voor een grote zaal schreef hij om een vriendin te imponeren. Het heette Kutzwagers. Zijn nieuwste stuk – met Titus Muizelaar, Kees Hulst en de pas aan de toneelschool afgestudeerde Mareille Labohm – noemt hij ‘ritueler’ dan het vorige. ‘Vol dubbelrollen. Ik bedenk graag constructies om acteurs op en af te laten gaan om zich te verkleden…’ Er zit geen idee achter het stuk, zegt Schippers, het zit erin. ‘Ik ben geen schrijver met een schreeuw van ideeën die ik stoffeer met dialogen. Soms denk ik al schrijvende, dit snap ik zelf niet en toch vind ik het spannend.’ Een beetje zoals het leven. 
‘Ik hou niet van vaag gezeur, wel van rekenen met taal. Spelen met logica. Ik word wel eens uitgescholden voor neopositivist. In mijn stukken komen veel verbale discussies voor. Lang blijven stilstaan bij een woord als: natuur. Een landschap met ongerepte sneeuw noemen we mooie natuur. Met sporen van een beer in het sneeuwtapijt: ook mooi. Maar met sporen van rupsbanden is het voor velen ineens geen natuur meer. Waarom eigenlijk? Logisch empirisme en drama, het is een mooie combinatie. Je ziet zoveel drama waarin mensen uitleggen wat ze aan het doen zijn. Een vrouw veegt een vloer en zegt: “Hè, wat word ik daar moe van, van dat vegen.” En toch speel ik ook graag met de wetten en verboden van het toneel.’ 
Dat principe heeft hij wel eens doorgetrokken in een strip van Van Oekel. ‘Zie je hem lopen op straat, in een soort regenboog staat boven de tekening: “Onze held loopt over straat te somberen.” Op de tekening zie je dat hij somber is, en dan zegt hij in een tekstballon: “Hè, wat loop ik hier te somberen over straat.” Omdat je de aandacht vestigt op het overschrijden van de wetten van de strip, maakt het aan het lachen. Ik wil in niets gevangen zitten, ook niet in de juiste theorie.’
‘Super Stories’, nog tot 10 mei op verschillende locaties in Hasselt, <a href="https://www.superstories.be" onclick="this.target='_blank';" class="normal" title="https://www.superstories.be">www.superstories.be</a>. Het theaterstuk ‘Wat nu weer’ gaat in première op 17 maart 2009 in Bellevue, Amsterdam
</div>

Wim T. Schippers: ‘Ik wil in niets gevangen zitten’

Interview Wim T. Schippers
Hasselt. Vrijdag 6 februari 2009. Zoals altijd stonden bij de bushalte mensen die na hun werk of koopjesjacht naar huis wilden. De pendelbus die gratis rondjes rijdt op de Hasseltse stadsring stopte op het juiste moment op de juiste plaats. Toch vroeg iedereen zich af wat er aan de hand was. Want: de chauffeur droeg een smoking. &#8216;Ik ben de buschauffeur van de maand!&#8217; zei de man achter het stuur. De passagiers geloofden zijn verhaal. Er zijn zoveel mensen en dingen van de maand. De chauffeur gaf hun een snoepje. De passagiers begonnen er op te kauwen. De deuren van de bus gingen zuchtend dicht. De passagiers werden vrolijk. Iemand begon op een accordeon te spelen.
&#8216;Dit is een schitterende oplossing voor de verveling!&#8217; zei een passagier.
&#8216;Dit is een trouwpartij,&#8217; zei een ander.
Hoe dan ook, iedereen dacht er het zijne van.
Wie uit de bus stapte, stond op straat met een raadselachtig maar louterend verhaal in zijn hoofd. Alles was, al was het maar voor even, waar geweest. Ook al beweerde iemand later dat het &#8216;iets absurds&#8217; was. Nog een ander noemde het &#8216;een cultureel project&#8217;.
Zo kon men het inderdaad noemen. Het was een op straat ontstaan verhaal binnen &#8216;Super Stories&#8217;, de Triënnale voor actuele beeldende kunst, design en mode die die zesde februari in Hasselt opende en drie maanden lang zal duren. De Nederlandse curator Koos Flinterman selecteerde negenenveertig kunstenaars, fotografen, productdesigners en modeontwerpers. Bijna de helft is van Nederlandse afkomst. Een van hen is Wim T. Schippers. Hij schiep de autobus waarmee iets aan de hand lijkt, al weet niemand precies wat. &#8216;Ik heb er nog even aan gedacht een monnik in de bus te laten zitten die in een pornoboekje zit te lezen,&#8217; zegt Schippers enkele dagen na de opening.
Zwemplunje
Hasselt lag in Schippers&#8217; geheugen gegrift als het stadje waar de bussen gratis rijden. Een bus beschilderen wilde hij niet. In Parijs had hij ooit al eens intelligent koppig een opdracht omgebogen. Een schilderijtje penselen op een taxi, aan dat &#8216;ludieke gedoe&#8217; wilde hij niet meedoen. In plaats daarvan maakte hij een voorgedeukte taxi. &#8216;Een sculptuur.&#8217;
Wim T. Schippers begon zijn loopbaan als beeldend kunstenaar door een flesje limonade in zee te gieten. &#8216;Een heel eenvoudige handeling die een poëtische lading krijgt door de zinloosheid ervan.&#8217; Feitenkunst, noemt hij dat.
In Hasselt wil hij de aansteker zijn van een waakvlam voor de geest. &#8216;De chauffeur krijgt een potje met geld en mag een paar keer per week iemand geld geven. Vijf euro vind ik een mooi bedrag. Kan er die dag iemand na een dagje Hasselt zeggen: Hasselt? Gratis openbaar vervoer? Je krijgt er geld toe!&#8217;
Wat zeker is: Wim T. Schippers maakt van de openbare bussen &#8216;raadselachtige transporten&#8217;. Hij hoopt dat er ook een trekhaak aan de bussen kan. Daar voert hij nu gesprekken over. &#8216;Het is toch conceptueel: onderhandelen met de maatschappij voor openbaar vervoer over een trekhaak aan de autobus om een caravan of een inklapbaar kampeertentje of een karretje met skilatten aan te hangen.&#8217;
En de chauffeurs van de busvervoersmaatschappij mogen ook wel eens het pak van een treinconducteur aan, of in zwemplunje achter het stuur. Een buschauffeur in pilotenpak lijkt hem ook wel wat. &#8216;Het kan dat een man die met de bus rijdt, piloot had willen worden.&#8217; Zolang het carnavaleske maar vermeden wordt. &#8216;Alles kan met een soort vanzelfsprekendheid interessant worden.&#8217; Aandacht scheppen voor het onaanzienlijke, noemt Wim T. Schippers dat. &#8216;Het culturele geweten bestaat erin dat je op de hoogte bent van de spectaculariteit van het gewone. Geplette kauwgom op de stoep kan heel mooi zijn.&#8217;
En de mensen mogen hem verrassen. &#8216;Misschien wil er op de bus wel iemand in Schotse klederdracht Franse musettes spelen.&#8217;
Doktersassistente
&#8216;Ik wil dat mensen niet precies weten wat er aan de hand is. En zo krijg ik allemaal dingen in mijn hoofd,&#8217; zegt Schippers. Naast het nadenken over de bus als &#8216;raadselachtig transport&#8217;, schreef Wim T. Schippers de laatste weken ook nog een theaterstuk: Wat nu weer, luidt de titel.
&#8216;Ik wil geen dingen maken waar iedereen op zit te wachten. Kunst die niet meer eigenwijs is, leidt tot een statische cultuur.&#8217; Wat nu weer is een stuk vol associaties. &#8216;Er komt een doktersassistente in voor, een huisarts, een restaurantbezoeker, iemand op een cruiseschip, een voorbijganger…&#8217;
In zijn jongste theaterstukken speelt Schippers met het wegvallen van de vierde wand. De hele omgeving speelt mee. &#8216;Het is begonnen toen ik als jongetje voor mijn moeder maandverband moest kopen. Van die grote pakketten waren het. De naam van het maandverband is me ontschoten. De gêne ben ik niet vergeten. Het kopen van maandverband vond ik geen schande. Het was alleen zo vervelend dat ik als jongetje met die mevrouw een gesprek moest voeren over dat dikke pakket.&#8217; Tot hij voor die gêne een oplossing bedacht. Hij zag zichzelf in de derde persoon. &#8216;Toen had ik er wel lol in. Ik dacht, als ik iemand zo in een toneelstukje zou zien staan, zou ik dat best grappig vinden. Van toen af ben ik allemaal rare dingen gaan doen, die ik daarvoor nooit durfde.&#8217;
De sint
Hij zegt een zin die lang blijft hangen. &#8216;Cultuur is altijd leven in blessuretijd.&#8217; En later: &#8216;Mensen hebben zelfreflectie nodig als onderhoud van hun hersenpan. Kunst en wetenschap zouden eigenlijk niet bezig moeten zijn met het bruikbare. Nu moet iedereen die iets maakt of onderzoekt op voorhand zeggen wat we eraan zullen hebben. Ik probeer er aan te ontsnappen door dingen te doen die schijnbaar in de verkeerde richting gaan. Je hebt nu zelfs een levensloopregeling. Het enige wat je nog moet doen is: leven. Maar wat is dat dan: leven. Het leven heeft geen plan, er zit wel richting in. Mensen verwarren een richting met een doel. Wij kunnen het over God hebben, maar moet hij dan wel bestaan? Het ontologisch Godsbewijs heeft me altijd geraakt. Je kan het ook uitgebreid over kabouters hebben, wat niet wil zeggen dat zij er zijn.&#8217;
Schippers is door een bekeerling opgevoed. Behalve zijn vader, waren er in zijn familie geen gelovigen te bespeuren. &#8216;Toen mijn vader vijftien was, is het geloof plots in zijn hoofd geslagen. Hij bekeerde zich tot de Nederlands Hervormde kerk. De kinderen moesten een hervormde opvoeding krijgen. Mijn grootvader, echt een leuke man, bleef wel eens eten. Bij het bidden keek hij me aan. Ik zag de scepsis in zijn blik. Als mijn vader weer zat te zeuren over God, zag mijn grootvader mij lijden en troostte: &#8220;Laat hem nou maar.&#8221; Hij schaamde zich tegenover zijn kleinzoon over zijn zoon. Zelf heb ik nooit een geloofscrisis gehad, ook met de Sint niet.&#8217;
Toen Schippers met Bert en Ernie een Sinterklaasplaat moest maken, zei hij tegen de opdrachtgevers dat hij het alleen wilde doen als Ernie niet in de Sint hoefde te geloven en Bert enkel en alleen geloofde omdat hij bang was dat hij anders geen cadeautjes zou krijgen. &#8216;Het is chantage kinderen op te voeden met de eis: als je dit niet doet, krijg je dat niet. Die systematiek in boosaardige pijnigingen, daar heb ik onder geleden.&#8217;
Hij heeft altijd graag de filosoof Bertrand Russell gelezen, een van de grondleggers van de analytische filosofie en de leider in de revolte tegen het idealisme. &#8216;Als we nu met oudejaarsdag voor het hele jaar bidden om Gods zegen, dat is toch handiger voor God,&#8217; zei Schippers als kind tegen zijn vader. &#8216;Wij bidden elke dag, op die manier worden wij ons er dagelijks van bewust dat wij Gods zegen nodig hebben,&#8217; was het antwoord. Schippers. &#8216;Ik vond dat een oneigenlijk gebruik van het gebed. We moesten ons ook iedere dag de zonde realiseren. Het hield me als kind toch bezig in wat voor onzin mijn vader kon geloven. Ik zag het verband niet. Dus zo&#8217;n tweeduizend jaar geleden werd er een man gemarteld en vermoord voor mijn zonden. Terwijl ik er toen nog niet eens was! Nee, het ging over de zware zonde, de erfzonde. Ja, ik deed wel eens iets wat niet mocht… Dus ik moet die zonden nog begaan? En tweeduizend jaar geleden is daar al een man voor gestorven… Mijn vader kon me het verband ook niet uitleggen. Hij zei: &#8220;We hoeven niet alles te begrijpen, het is ons door God geopenbaard. Soms moet je er maar verder niet naar vragen. Je moet het maar aannemen…&#8221; Ik geloof dat ik een zeer analytische geest ben.&#8217;
Geen idee
Toneelstukjes begon hij al als kind op zolder te schrijven en op te voeren. Zijn eerste stuk voor een grote zaal schreef hij om een vriendin te imponeren. Het heette Kutzwagers. Zijn nieuwste stuk &#8211; met Titus Muizelaar, Kees Hulst en de pas aan de toneelschool afgestudeerde Mareille Labohm &#8211; noemt hij &#8216;ritueler&#8217; dan het vorige. &#8216;Vol dubbelrollen. Ik bedenk graag constructies om acteurs op en af te laten gaan om zich te verkleden…&#8217; Er zit geen idee achter het stuk, zegt Schippers, het zit erin. &#8216;Ik ben geen schrijver met een schreeuw van ideeën die ik stoffeer met dialogen. Soms denk ik al schrijvende, dit snap ik zelf niet en toch vind ik het spannend.&#8217; Een beetje zoals het leven.
&#8216;Ik hou niet van vaag gezeur, wel van rekenen met taal. Spelen met logica. Ik word wel eens uitgescholden voor neopositivist. In mijn stukken komen veel verbale discussies voor. Lang blijven stilstaan bij een woord als: natuur. Een landschap met ongerepte sneeuw noemen we mooie natuur. Met sporen van een beer in het sneeuwtapijt: ook mooi. Maar met sporen van rupsbanden is het voor velen ineens geen natuur meer. Waarom eigenlijk? Logisch empirisme en drama, het is een mooie combinatie. Je ziet zoveel drama waarin mensen uitleggen wat ze aan het doen zijn. Een vrouw veegt een vloer en zegt: &#8220;Hè, wat word ik daar moe van, van dat vegen.&#8221; En toch speel ik ook graag met de wetten en verboden van het toneel.&#8217;
Dat principe heeft hij wel eens doorgetrokken in een strip van Van Oekel. &#8216;Zie je hem lopen op straat, in een soort regenboog staat boven de tekening: &#8220;Onze held loopt over straat te somberen.&#8221; Op de tekening zie je dat hij somber is, en dan zegt hij in een tekstballon: &#8220;Hè, wat loop ik hier te somberen over straat.&#8221; Omdat je de aandacht vestigt op het overschrijden van de wetten van de strip, maakt het aan het lachen. Ik wil in niets gevangen zitten, ook niet in de juiste theorie.&#8217;
‘Super Stories’, nog tot 10 mei op verschillende locaties in Hasselt, www.superstories.be. Het theaterstuk ‘Wat nu weer’ gaat in première op 17 maart 2009 in Bellevue, Amsterdam