Reportage / De laatste Kleine Zusters

Zuster Francinette is op Goede Vrijdag gestorven. Ze ligt aan het einde van de donkere gang in het moederhuis van de congregatie van de Kleine Zusters van de Heilige Joseph. ‘Daar, waar het lampje brandt. In het mortuarium.’ Op de binnenplaats neigt de magnolia naar bloei. ‘Dorstigen komen,’ zingen de vrouwen in de kapel.

Het is alsof de mensen hier steeds sneller doodgaan.

In het klooster van Heerlen verblijven nog zevenentachtig zusters. De rest van de 235 zusters die de congregatie telt, woont verspreid over het land. Zo’n veertien wonen er in België, waar de Kleine Zusters ook actief waren. Sommigen wonen alleen of in kleine groepjes samen in een huis, een overblijfsel van de jaren zestig. De congregatie, die met drieduizend leden ooit de een na grootste vrouwelijke congregatie was in Nederland, sterft langzaam uit. De gemiddelde leeftijd van de zusters is drieëntachtig jaar. Er is een jonge tak in Indonesië en Kenia, waar de zusters in het missiewerk actief waren, maar dat is ver weg.

Tijdens de paasmis zit de grote kerk vol. ‘Laten wij bidden,’ zegt de priester. ‘Zonet bereikte ons het bericht dat zuster Johanno om vier uur vannacht is gestorven.’ De tweede dode in één week. Er klinkt een zucht door de kerk.

Maar de congregatie heeft besloten niet zomaar te verdwijnen. De Kleine Zusters willen hun leven, dat ze altijd in de schaduw geleefd hebben, in het licht zetten: er komt een permanente tentoonstelling over hun leven en het werk, en historica Gabrielle Dorren werkt aan een boek over de zusters.

Realistische zusters

Het begon op 21 juni 1872, toen kapelaan Savelberg zes godvruchtige vrouwen als novice inkleedde. De kapelaan eiste plichtsvervulling ‘in de geest van Franciscus’, vertelt Gabrielle Dorren. ‘De congregatie was in het begin erg op Heerlen gericht. Het Sint Joseph-ziekenhuis van Heerlen werd een begrip. Later gingen de zusters in verschillende plaatselijke ziekenhuizen verplegen: Dordrecht, Zaandam, Eindhoven, Gouda.’ De zusters werkten bijna voor niets, bijna altijd dag en nacht. Savelberg wilde dat zijn zusters over ‘eenvoud, bescheidenheid en nederigheid’ beschikten. Zijn congregatie stond open voor vrouwen zonder opleiding, zonder geld of met een handicap. De zusters werkten in ziekenhuizen, weeshuizen, verpleegtehuizen en kinderherstellingsoorden, scholen en opvangplaatsen voor ongehuwde moeders. Ze werkten in het huishouden van seminaries voor mannelijke geestelijken en priesters, en ze werkten met geestelijk gehandicapten. Ze gingen naar de missies: China, Afrika, Indonesië, bij de Papoea’s. ‘Maar sinds 1971 zijn er geen nieuwe zusters meer ingetreden,’ zegt Dorren. De jongste zuster is nu vijfenzestig, pensioengerechtigd.

‘Gedurende 128 jaar hebben wij ons ingezet voor allerlei sociale werken,’ zegt zuster Esther, de provinciale overste. ‘In 2035 zal het echt afgelopen zijn met onze congregatie. Dan is er niemand meer over.’ Ze heeft een kop uit een krant geknipt en op haar kantoor gehangen: ‘Bemin de passie die je sloopt’. ‘Zo is het wel een beetje in mijn leven.’

Zuster Esther trad in in 1965. Ze was met de zusters in contact gekomen door haar werk in een tehuis voor geestelijk gehandicapten in Baarn. ‘Daar woonde ik op zo’n verpleegstersflat. Ik zag hoe die leefgemeenschap van vrouwen een prachtig project van de grond aan het tillen was. Ze gaven hun leven met groot idealisme. Dat heeft mij de duw gegeven om voor hun leefwijze te kiezen.’ Ze kwam niet echt uit een katholiek gezin. ‘Mijn ouders vielen van hun stoel toen ze me met die bruidssluier voor God zagen.’

Begin jaren zeventig werd de gemeenschap zo progressief dat zuster Esther met vier andere zusters op een boerderij in de buurt van Eindhoven ging wonen. ‘Ik woonde alleen in het tuinhuis, naast het kippenhok.’ Sommige vrouwen hadden vriendinnen, anderen een vriend. ‘De vriendinnen bleven slapen, de vrienden niet.’

De zusters waren realistisch. ‘Er was altijd al een groot verschil tussen de mannelijke en de vrouwelijke religieuzen. De priesters gingen vroeger op hun elfde jaar al naar het seminarie. De vrouwen waren pas rond de twintig als ze zuster werden. Ze hadden meer levenservaring opgedaan voor ze de keuze maakten. Maar de generatie voor mij was nog opgevoed met een groot respect voor de priester. Hij werd in de theologie van die tijd als een verlengstuk van God beschouwd en op een voetstuk gezet. Als onze zusters in een priesterseminarie gingen werken, moesten zij het huishoudelijke werk doen: gangen poetsen, eten bereiden, de bedden opmaken voor de priesters.’

Ze wil het delicate thema wel aanraken. ‘Ik ben er zeker van dat er zusters door priesters zijn misbruikt. Laten we daar gewoon heel open en eerlijk in zijn. Ik ben nog maar drie jaar provinciaal en ik ben er heel erg op gespitst. Want het ergste wat zusters kan overkomen, is dat ze met zulke geheimen de dood in gaan.’

Ze kent het verhaal van enkele zusters. ‘Maar de daders van wie zij het slachtoffer waren, zijn nu dood. Ik praat er vaak met hen over, ik wil dat ze het kunnen verwerken.’

Ze heeft een aantal jaren in de beoordeling- en adviescommissie van Hulp & Recht gezeten. ‘Ik ben er destijds uitgestapt, samen met de andere leden, want ik was niet akkoord met de manier waarop men de aandacht voor de slachtoffers weerde. De kerk heeft er nooit officieel ruchtbaarheid aan gegeven. De procedure is twee jaar geleden vernieuwd en onnodig juridisch gemaakt. Dus u kunt zich voorstellen dat ik heel erg gebrand ben op een eerlijke voortgang. Er moet alles aan gedaan worden om de pijn en de schade van de slachtoffers op welk gebied dan ook op te vangen. De tweede stap is dat de dader gestraft wordt. Ik ben heel erg tegen de mantel der liefde op dat gebied.’

Zuster Esther leeft niet in een gemeenschap, ze woont alleen in Velthoven. Of ze een bruid is van God? ‘Neen, ik voel me helemaal geen bruid van God, daar ben ik heel gauw achter gekomen. Ik heb helemaal niets met die hele bruidsmystiek. Ik weet niet eens wat ik me daarbij moet voorstellen. Wat is God en wie is God? Daar denk ik nog elke dag over na… Of, om de dag.’ En had ze nooit willen trouwen, of samenwonen? ‘Ik heb een hele leuke vriendin, al twintig jaar. Maar ik ben ook erg gesteld op mijn vrijheid. Gisteren was ze jarig, en alle zusters hebben me gefeliciteerd.’

Nikkertjes

Ze zongen het in het zusterklooster van het Sint Laurentius Ziekenhuis in Roermond, op 5 april 1965, op de wijze van ‘My Bonnie lies over the ocean’.

Een zuster van ons gaat vertrekken

Per vliegmachine over de zee

We zingen blij een afscheidsliedje

Want wij mogen niet met haar mee. Oh, neen.

Breng mij, breng mij naar nikkertjes, zwart als roet. Breng mij, breng mij naar nikkertjes dat doet me goed.

De zusters zwaaiden met de vendels en de zuster die vertrok, zuster Lamberta, zwaaide met de grootste vlag. ‘Ik had aan vendelzwaaien gedaan voor ik op mijn achttiende in het klooster trad. Ik had drie zwemdiploma’s en drie atletiekdiploma’s. “Neem die diploma’s maar weer mee naar huis, daar kan ze in het klooster niets mee doen,” zeiden ze tegen mijn moeder die me had gebracht. Dat vond mijn moeder heel triest. Ze was fier op die diploma’s.’

Nu is zuster Lamberta vijfenzeventig jaar. Ze heeft net Het meisje met de parel nageschilderd. Heel nauwgezet het voorbeeld gevolgd. ‘Het breng me tot rust, dat schilderen,’ zegt ze. Ze woont in het klooster in Breda, waar zij overste is van vijfentwintig kloosterlingen. Ze legt haar fotoalbum op tafel. Moeder Gerarda bracht haar naar Schiphol, naar de vliegmachine naar Nairobi. ‘Over de evenaar vliegen, helemaal alleen, dat vond mijn vader maar niets. “Luister Annie,” zei hij bij het afscheid. “Je zal vijf jaar wegblijven. Ik zie je nooit meer.” Een paar jaar later was hij dood. Ze hebben hem speciaal voor mij langer opgebaard in een koeling.’

Ze vertrok naar de Masai. ‘Ik had eerst naar Engeland gewild om de taal te leren, maar dat mocht niet.’

Ze leefde in de wildernis. De grootste steun die ze er had was vader Mol. ‘Hij ging op safari. Hij was soms drie dagen weg.’ Ze zag elke dag ellende. ‘Er stierven zo veel kindertjes. De Masai geloofden dat de doden door de wilde beesten moesten worden opgegeten en legden ze in de bush. De honden liepen met de dode kinderen in hun bek langs het huis. Ik liep met de moeders terug de bush in. Met een schop in de handen. Dan groef ik een kuil in de grond, de moeder gaf het kind aan mij en begon dan te graven. Om de beurt: kind en schop. De moeder huilde en ik huilde mee. We begroeven het kind. Enda nyumbani, vroeg ik dan.’ Ze haalt er haar oude boek Teach yourself Swahili nog eens bij om de spelling te checken. ‘”Ga, je weer naar huis moedertje?” vroeg ik. “Ja, ik ga naar huis,” zei de moeder. En dan ging ik weer naar het ziekenhuis. Ik had geen bedjes. Ik had zelf wat houten kistjes in elkaar getimmerd en schilderde die wit. Later gebruikte ik mandjes. Och, ik had geen verstand van de tropen. Er kwamen teken die zich volzogen met het bloed van de kinderen.’ Ze wijst naar iets gekleurds op de foto’s: ‘Die dekentjes waren gebreid door onze zusters in Holland. Maar soms moest ik een kindje ‘s nachts bij mijn borsten leggen om het warm en levend te houden.’

Ze heeft veel gehouden van de Masai, zegt ze. ‘Een echt krijgersvolk.’ Ze maakte lange tochten door de jungle van de ene stam naar de andere. ‘Die snakes waren lelijke beesten.’ Ze wilde alles zien. Het leven van de Masai, de Kissi, de Kipsigis. Ze fotografeerde: hoe de Kissi de hersenpan van een hoofdpijnlijder opensneden om de pijn te doen verdwijnen. Clitoridectomie. ‘Ik zal nooit in de hemel komen,’ zegt ze. ‘Als er een vrouw kwam met striemen op haar buik, geslagen door haar man, huilend: “Mijn man wil weer met mij,” dan zei ik: hier is de pil. Dat mocht niet van de paus. Maar die vrouwen konden echt niet meer.’

Ze heeft er zevenentwintig jaar gezeten. ‘Ik geloof niet dat als ik getrouwd was, ik dit allemaal had kunnen meemaken.’ Een man heeft ze niet gemist. ‘Ik behoedde mezelf daarin. Ik bleef de paters altijd met vader aanspreken. Hield afstand. Ach, ik heb het een paar keer zien gebeuren, dan kwam een jonge missiezuster uit Ierland over, werd zwanger van de pater en werd weer naar huis gestuurd. Och god kind, dacht ik dan. Behoud jezelf toch voor jezelf en je mooie taak.’ En ze slaat haar fotoboek dicht. ‘En moet u nu alleen weer helemaal naar Heerlen, zo laat?’

‘U bent zo vaak alleen ‘s nachts door de bush gewandeld, zuster.’

‘Maar ik had een kapje op.’

Modeshow

‘Pinguïn, pinguïn, pinguïn,’ riepen ze zuster Virginie vroeger na als ze over straat liep in ‘het toch meer protestantse Oosterbeek’. En dan droeg ze nog een nieuwe kap. ‘Die oude kappen, die waren écht gevaarlijk als je op de brommer zat. Je had geen zijzicht.’

Ze had eerst kantoorwerk gedaan. En toen wilde ze bij zwakzinnige kinderen in Baarn werken. ‘Ik was al vijfentwintig toen ik intrad. “Goh,” zei mijn nichtje die ook in het klooster zat. “Je laat toch veel los, want je hebt al een eigen radio.” Ik was bij de dans- en de tafeltennisclub. Ik was coach van het meisjeskorfbalteam. Maar ik dacht: als ik echt goed wil doen aan de mensen, moet ik dat ongehuwd doen en via het klooster. Ik wilde een hoger doel dan het huwelijk.’

Ze had een paar vriendjes gehad. Met de laatste had ze toch wel een jaar verkering. ‘Ik had het uitgemaakt voor ik naar Baarn ging. Hij heeft altijd gehoopt dat ik weer terug kwam.’

Ze weet nog dat hij in 1958 heeft gezegd ‘dat hij zich er beter bij kon neerleggen omdat het was omdat ik in het klooster ging. Liever dat dan dat ik met een ander ging.’

In die tijd was het nog zo dat ze door haar intrede nooit meer naar huis mocht, alleen als haar ouders ziek waren. Nu ziet ze haar familie geregeld. ‘Mijn broer brengt dan dvd’s voor me mee.’ Laatst zag ze nog De Vliegeraar. Die film heeft ze doorgegeven aan de andere zusters. ‘Vroeger mochten we niet eens foto’s in onze cel ophangen.’ Ze mochten ook niet in de spiegel kijken. ‘We keken in de glazen van het liftvenstertje. We konden hier vroeger wel volleyen en tafeltennissen op de binnenplaats. Dansen deden we ook. Tijdens feestjes met de zusters: de Engelse wals, de tango. Nu zijn we daar te oud voor. Bij feestelijkheden, zoals laatst bij de professiefeesten van vijftig jaar zusterschap, laten we iemand van buiten komen.’ Er kwamen twee mannen met een accordeon naar de aula. ‘Een zuster vroeg aan mij: “Zullen we nou eens walsen?” Maar ik heb dat niet gedaan. Ze heeft toen met een ander een walsje gemaakt.’

Twee keer per jaar is er een modeshow. Dan komt er een modewinkel uit de buurt langs. ‘Dames showen pakjes en jakken in de aula, nadien kun je die kleren kopen. Een of twee keer in het jaar komt er een schoenenzaak.’

Zuster Virginie winkelt liever zelf in de stad nu ze daarvoor eindelijk de tijd heeft. Vanaf 1969 draagt ze geen kap meer en gaat ze als ‘burger’ door het leven, al is ze nog altijd zuster. Maar al die vernieuwingen… Al die moeite die ze hebben gedaan om dichter bij de mensen te komen; het lijkt nu met het nieuws over het seksueel misbruik in de katholieke kerk in één keer uit de geschiedenis gewist te worden.

‘Het doet zo’n pijn,’ zegt zuster Virginie. ‘We hebben het de laatste tijd vaak over met de zusters. Er wordt zo negatief gesproken over religieuzen, maar er is ook zo veel positiefs gebeurd. Daar spreekt men niet meer over.’

Tussen 1967 en 1969 werkte ze in een huis voor ongehuwde moeders. ‘We hadden meisjes van veertien tot zevenendertig jaar.’ Sommige vrouwen werden er geplaatst door de kinderbescherming. Ze kent ook de taboes van de gegoede burgerij. ‘Ouders kwamen vragen of de meisjes tot na de bevalling mochten blijven. Een meisje stuurde haar brieven via Zwitserland omdat haar ouders de familie vertelden dat ze naar Zwitserland op kuur was.’

Velen dachten dat de nonnen de baby’s aan de ‘gevallen moeders’ ontrukten. ‘Maar ik heb altijd gezegd: “Meisje, wil je de baby niet eerst zien? Moet je wel doen, dan weet je waar je afstand van doet of je komt erop terug.” Ik heb hen nooit iets opgelegd.’ Ze krijgt nog geregeld kaartjes van de vrouwen die bij haar bevallen zijn en van de kinderen die toen geboren werden. ‘Later is het een blijf-van-mijn-lijfhuis geworden.’

Daarna was zij zestien jaar lang provinciale overste. Ze maakte de veranderingen in de jaren zeventig van dichtbij mee. Rond de vijfhonderd vrouwen traden uit. ‘Ik ken er velen die goed terechtgekomen zijn, maar ook vrouwen van wie ik denk: ben je nu gelukkiger?’

Onrecht

In de recreatiezaal zitten de zusters de krant te lezen: Trouw. Aan een tafel zitten zuster Alina, zuster Jeanne d’Arc, zuster Zitta en zuster Marie-Josepha te kaarten. Amerikaans jokeren.

De winnaar krijgt twee cent. ‘Voor de motivatie.’

Soms spelen ze ook bingo of kienen, ‘voor een cadeautje’.

‘U moet eens naar zuster Paulus gaan,’ zegt een zuster aan tafel. ‘Zij is een zeer spiritueel iemand.’

Zuster Paulus zit op haar kamer in een rolstoel. In haar boekenkast staat een dichtbundel van Vasalis, De oude kustlijn, boeken van Toon Hermans, een boek met de titel Religie na de grote verhalen. Ruimte naar nieuwe zienswijzen toe.

‘Bidden doe je vanuit je wezen. Maar de gemeenschap vorm je al biddende,’ zegt ze.

Zuster Paulus is ingetreden in 1949. Ze had een opleiding als diëtiste, een nieuw beroep in die tijd. Als zuster leidde ze de keuken in een groot ziekenhuis en gaf er les in de opleiding ziekenverzorging. Plots merkte ze hoe het leven in de gemeenschap haar afhankelijk maakte van beslissingen van ‘hogerhand’. Het nieuws over de misstanden in de kerk dat ze de laatste tijd op televisie en in kranten heeft gevolgd, heeft een periode uit haar levensgeschiedenis doen herleven. Het gebeurde in de jaren vijftig. ‘Ik wist iets wat de toenmalige oversten in de doofpot wilden stoppen. De kerkelijke overheid heeft me naar een psychiatrische inrichting gestuurd en op non-actief gezet. De psychiaters zeiden dat er niets mis was met me, ik was hooguit wat goedgelovig.’ De toenmalige oversten van de congregatie en de bisschop hadden haar uitgeschreven. ‘Ik heb dat papier nooit willen tekenen. Ze hebben me buiten het gezichtsveld willen verplaatsen. Ze namen me mijn werk af en verbanden me naar Friesland. Ik mocht niets meer doen. Daarna werd ik verplaatst naar een klein retraitehuis om er als eenvoudige keukenzuster te werken. Ze dachten: dan gaat ze wel uit zichzelf weg. Ze hoopten dat ik het kloosterleven zou opgeven. Ik wilde stand houden tegen de hiërarchie. De verbondenheid met Hem werd er hechter door. Christus leeft in mij, wist ik. Dat gevoel heeft mij door die moeilijke periode geholpen.’

Ze heeft afgelopen weekend in Trouw een stuk over Paulus gelezen. ‘Ik besefte dat ik met recht mijn naam Paulus draag.’ Saulus, de christenvervolger, werd op weg naar Damascus neergebliksemd van zijn paard. En ging daarna het geloof verkondigen. Neergebliksemd worden, het maakte haar sterk. ‘”Zuster Paulus, ga nu terug naar je moeder en zeg dat wij grote verwachtingen van je hadden, maar dat je ze niet hebt waargemaakt,” zeiden ze me toen. En het is heel gek: ik voelde me gewoon groeien. Je wordt sterker door zoveel ellende. Ik lag in de psychiatrische afdeling op een kamer naast een vrouw die zich van kant wou maken. ‘s Nachts werd er vaak geroepen. Als ik nu hier een sleutelbos hoor rammelen, herinner ik het me allemaal weer. Het gebeurde meer dan vijftig jaar geleden en het komt nu allemaal weer terug. Er werd onrecht gedaan in de Kerk en al dat onrecht wordt nu teruggebracht op de hele gelovige gemeenschap. Dat is spijtig. Zo gesloten als bepaalde groeperingen in de katholieke kerk nu optreden, zo was het in de jaren vijftig ook.’

Haar lip trilt. ‘Het zijn de zusters zelf geweest die tegen beslissingen van de oversten hebben geprotesteerd en me weer in hun midden hebben opgenomen. God en Jezus, die wachten. Die laten je als mens zo vrij als wat. Soms zeggen de mensen als er iets gebeurt: “Onze Lieve Heer doet dat.” Dan zeg ik: “Onze Lieve Heer doet niks, want hij is machteloos. Jij moet hem binnenlaten. Als je hem binnenlaat, dan heb je de kracht om te doen wat je moet doen.”‘

Er klopt een lekenverzorgster op de deur. Ze ruimt de borden van het middagmaal af.

‘Was het eten lekker?’ vraagt de verzorgster.

‘Ik proef niets meer,’ zegt zuster Paulus. ‘Maar het zag er wel mooi uit.’

De bundel Vasalis valt open op een pagina met de woorden: ‘Het werd, het was, het is gedaan’.

De tentoonstelling ‘Een Leven Lang. De Kleine Zusters van de H. Joseph’ is vanaf 29 april te bezoeken in het Savelbergklooster in Heerlen (www.savelbergklooster.nl). De tentoonstelling werd samengesteld door Christien Oele, Hester Schölvinck en Barbara Dijkhuis. Annemarie Strijbosch maakte een documentaire.