Interview Yann Martel
Waar zit de man die een van de meest originele auteurs van het moment wordt genoemd? Het was jarenlang stil rond hem. Buiten een aantal korte verhalen en brieven aan de Canadese premier, leek hij van het schrijverstoneel verdwenen. Nu is er na acht jaar een nieuw boek: Beatrice en Vergilius. Hij hoeft niet meer te schrijven om den brode. Zeven miljoen exemplaren heeft hij verkocht van zijn vorige roman Het leven van Pi. Maar waar zit hij nu?
&#8216;Hij zit in de bibliotheek van het hotel,&#8217; zei de redacteur van Prometheus, zijn Nederlandse uitgeverij. Maar daar is niemand. De schrijver die in vijfenveertig landen wordt uitgegeven, zit in een verborgen hoek van de hotellobby te surfen op het internet. Hij kijkt gefascineerd naar het scherm en hoort mij niet aankomen. De schrijver staart naar www.bakfiets.nl.
&#8216;Ik wil een bakfiets,&#8217; zegt hij. &#8216;Ik zag hoe hier in Amsterdam vaders en moeders parmantig met hun kinderen door de straten fietsen, en dacht: dat wil ik ook. Zo rijd ik met mijn zoon binnen een paar weken door mijn stad.&#8217;
Yann Martel (1963) woont in Saskatoon in de staat Saskatchewan, Canada. &#8216;Het is er plat,&#8217; zegt hij. &#8216;Ik fiets er vaak.&#8217;
We zoeken het adres op van de dichtstbijzijnde fietsenwinkel. &#8216;Want ik wil alles eerst in het echt zien.&#8217; Buiten lopen we zijn vrouw tegen het lijf. Ze duwt een buggy met hun zoon erin. Ook zij is schrijfster. &#8216;Van jongerenromans, een ander genre. Het bijt elkaar niet,&#8217; zegt hij. Theo, één jaar oud, strekt zijn armen uit als hij zijn vader ziet en begint te huilen. Vermoeide, jonge ouders. &#8216;Ik schrijf thuis en ben vaak bij hem,&#8217; zegt de wereldberoemde schrijver die zijn wenende zoon troost.
&#8216;Ik ga een bakfiets kopen,&#8217; zegt hij tegen zijn vrouw.
&#8216;Ik ga Theo in bed stoppen,&#8217; zegt zijn vrouw.
In de winkel twijfelt hij nog tussen een Gazelle met een afdakje en een retromodel met een zware houten bak.
&#8216;Hoeveel kilo weegt die fiets?&#8217; vraagt hij. &#8216;En kunnen jullie die dan verschepen van Schiphol naar Canada?&#8217;
&#8216;Dat is wel duur,&#8217; zegt de verkoper.
Iemand in de winkel herkent de schrijver. &#8216;O, wat heeft uw boek mij aangegrepen.&#8217; En het is waar wat Martel zegt: roem doet hem niets. &#8216;Beroemd zijn was niet anders dan homo of joods zijn, of tot een zichtbare minderheid behoren: je bent wie je bent, maar vervolgens projecteert men een vooringenomen idee op je.&#8217;
Het zijn letterlijk de woorden die de schrijver Henry uitspreekt, het hoofdpersonage in Beatrice en Vergilius, die ondanks het succes van zijn vorige roman is gebleven wie hij was. Henry is met zijn vrouw naar een stad verhuisd en begint er amateurtoneel en klarinet te spelen. (Martel: &#8216;Er zitten veel autobiografische elementen in dit boek. Buiten het feit dat ik nog nooit klarinet gespeeld heb en geen amateurtoneelspeler ben.&#8217;) Henry is een intellectueel, zo een die zijn hond Erasmus noemt en zijn kat Mendelssohn. Op een dag krijgt hij een brief van een drieëntachtigjarige taxidermist, een man die dieren opzet en theaterstukken schrijft. Henry wordt meegezogen in de wereld van de oude man. Eerst leest hij diens vertaling van Flauberts De legende van Sint Julianus, het verhaal van een dierenbeul die tot inkeer komt en heilig wordt verklaard. Hij raakt gefascineerd door het vreemde leven van de taxidermist en leest zijn theaterstuk, een dialoog tussen de ezel Beatrice en de brulaap Vergilius. Henry ontdekt dat het toneelstuk over massamoord gaat, een genocide van het tweede op het derde dierenrijk en de vruchten van een terreurindustrie.
Verbeelding en verstand
&#8216;Ik heb altijd gedacht&#8217;, zegt Yann Martel &#8211; als we de fiets uiteindelijk niet gekocht hebben en ik hem in de drukte voor de Albert Heijn bijna verlies &#8211; &#8216;dat iedereen het zo zou zien: dat verbeelding en verstand in het denken van de mens een gelijkwaardige rol spelen, door elkaar lopen, elkaar beïnvloeden.&#8217; Dus had hij een plan: &#8216;Ik wilde een boek schrijven waarin ik fictie en non-fictie door elkaar liet lopen. Roman en essay in één boek. Onderwerp: de Holocaust. Maar het mocht niet van de uitgever. Ze wilden gewoon een vervolg op Het leven van Pi. &#8220;De mensen verwachten geen essays van jou,&#8221; zei hij. &#8220;Ze willen romans, ze willen verbeelding, ze willen de belofte dat ze in iets kunnen verdwijnen.&#8221; Bovendien is de angst groot dat je in geen enkele categorie in de literatuur meer thuishoort: waar moet een boek in de bibliotheek staan dat essay, theater en roman ineen is? Zelfs een eenentwintigste-eeuwse schrijver is afhankelijk van categorieën.&#8217;
Die discussie met uw uitgevers en redacteuren beslaat zelfs de eerste eenentwintig bladzijden van uw boek.
&#8216;Tegen sommige opvattingen moet je na een tijd niet meer willen vechten. Het gevaar wordt dan te groot dat je het slachtoffer van je eigen strijd wordt. Ik heb besloten het essay dat ik over de Holocaust geschreven heb, later te publiceren. Eerst dan maar de roman over de Holocaust. Maar publiceren zal ik het: ik heb aan dit boek bijna acht jaar gewerkt. En roman en essay zijn voor mij gewoon hetzelfde. Het enige verschil is dat ze kennis en levensindrukken ordenen volgens een ander stramien.&#8217;
Verbeelding en rede scheiden is volgens u een gevaarlijke activiteit. Sterker nog: het gevaar dat die scheiding met zich meebrengt, is te verbinden met de redeloosheid van de oorlogsgruwel.
&#8216;Er wordt evenveel gelogen in het gevoelsleven als in de redelijkheid. Er bestaan emotionele en rationele leugens en beide zijn even erg.&#8217;
U hebt nu talloze boeken gelezen en films bekeken over de Holocaust en betreurt het dat er zo weinig dichterlijke vrijheid bestaat over dit onderwerp.
&#8216;De invalshoek is altijd anekdotisch, historisch, of documentair. Is dit een mens, de getuigenis van de overlevende Primo Levi, is natuurlijk prachtig, maar geen artistieke vlucht in de verbeelding. Kunst en verbeelding kunnen de logge last van de geschiedenis in een koffer pakken en draaglijker maken. Waarom zouden we dat met de Holocaust niet kunnen doen? Jonathan Safran Foer heeft het geprobeerd. Het probleem was dat een aantal Joden die pogingen verwierpen omdat ze bang waren dat &#8220;hun trauma&#8221; getrivialiseerd zou worden. Er zijn natuurlijk uitzonderingen: Maus van de striptekenaar Art Spiegelman of Zie: Liefde van David Grossman. Misschien is van alle literatuur over de Holocaust De jongen in de gestreepte pyjama van John Boyne nog het meest geslaagde fictiewerk. Ik denk dat mensen de Holocaust sentimenteel benaderen. Te sentimenteel. Dat staat het artistieke in de weg.&#8217;
U bent nu door sommige Amerikaanse kranten hard aangepakt om uw poging om in een dierenfabel de gruwel van de Holocaust neer te zetten.
&#8216;The New York Times was hard en anderen volgden. Maar ik merk dat critici elkaars kritiek overnemen, dat verzacht de wonde. De argumenten van de critici luidden: Martel stelt de uniciteit van de Holocaust ter discussie. En als niet-Jood zou ik niet het recht hebben om over de Holocaust te schrijven. Tja.&#8217;
Terwijl pakweg een Nederlander wel zou mogen schrijven over de oorlog in Irak.
&#8216;Dat is het bijzondere. Van oorlogen wordt voortdurend iets anders gemaakt. We zijn niet bang oorlog te benaderen met onze verbeelding. Zelfs diegenen die het van dichtbij meemaakten, hebben dat niet gedaan. Kijk naar wat de Britse War Poets deden met de Eerste Wereldoorlog. Oorlog is altijd opnieuw getrivialiseerd. Hoeveel oorlogsthrillers, oorlogsfilms, oorlogsromans zijn er niet gemaakt en geschreven? Is daar ooit over geklaagd? Neen. Omdat al die nieuwe benaderingen van wat oorlog is, nieuwe betekenissen en inzichten over de oorlog genereren. Waarom is dat dan voor de Holocaust zo moeilijk? Oorlogsverhalen zoals wij die te horen en te zien krijgen, zijn trouwens altijd minder erg gemaakt dan het in werkelijkheid was.&#8217;
Zelfs in non-fictie. We krijgen verhalen over wereldwijde strijdperken en oorlogsgruwel te zien en te lezen, maar ook dat is een geredigeerde werkelijkheid.
&#8216;Ja, zelfs via het tv-journaal wordt oorlog gebracht als een &#8220;verhaal&#8221;. Wat begrijpelijk is. Je kunt niet schrijven over de Holocaust zonder in Auschwitz te zijn geweest. Ik ben er voor de research van dit boek twee weken gebleven, dus niet het gebruikelijke, haast &#8220;toeristische&#8221; bezoek aan het concentratiekamp van een paar dagen. Neen, gewoon de bus genomen, door het landschap gereisd en twee weken lang blijven. Je raakt eraan gewend, aan Auschwitz. Je gaat er op een andere dan een sentimentele manier over nadenken. Hard, duister, donker. Ergens lang blijven, iets beter leren kennen, heeft een diepe emotionele impact op het denken.&#8217;
U brengt de lezer ook in verwarring. U speelt het spel waarin u hem leert rede en hart een spreidstand te laten vormen, zonder om te vallen.
&#8216;Het is een gezonde mentale activiteit. Als een miljoen mensen hier in Nederland op Geert Wilders stemmen, denken zij dan werkelijk als fascisten? Hoe ze zich uitlaten tegenover moslims, is onvoorstelbaar. Maar wat zouden ze doen als het machtssysteem zou veranderen? Ik zeg niet dat Wilders een gewelddadig man is, maar zijn manier van denken is wel een mogelijke basis voor een gewelddadige maatschappij. Willen mensen wel lessen trekken uit de Holocaust, vraag ik me soms af. En mogen die lessen dan ook gelden voor de moslims? Ik weet dat radicale tolerantie niet bestaat. Je kunt zes miljoen mensen niet verplichten elkaar lief te hebben. Van iemand houden betekent intens bij diegene betrokken zijn. Respect is een beter woord. Elke democratie in deze eeuw zou toch op zijn minst haar volk moeten aansporen elkaar te leren kennen en respecteren.&#8217;
We kunnen nooit passief blijven ten aanzien van het gezicht van de oorlog en de geschiedenis, zegt u.
&#8216;Hoe we vandaag leven, zegt veel over de manier waarop wij denken over de gruweldaden van de mensheid in de geschiedenis. Dat is het belang van het Holocaustspoor. Geschiedenis is alleen nuttig als zij gebruikt wordt om vandaag toe te passen. Ik haal nog eens Geert Wilders aan. Waarom krijgt iemand die een neofascistische bureaucratie predikt en oproept tot verdergaande controle, zoveel stemmen? Ongetwijfeld heeft dat te maken met een laag zelfbeeld. Mensen en een maatschappij met een bedreigd zelfbeeld scheppen genoegen in eenvoudige oplossingen. Ze leggen de schuld van hun problemen altijd bij de ander. Niets is makkelijker dan te eisen: &#8220;Verdwijn, verdwijn&#8221; en te denken dat daarmee al je problemen worden opgelost. Het waren lage culturen die dachten dat ze van alle onheil verlost waren als ze een zondebok de woestijn in stuurden.&#8217;
&#8216;Hoe moeten we over genocide praten?&#8217; vragen de dieren Vergilius en Beatrice zich af. &#8216;We moeten erover praten op alle mogelijke manieren om te overleven.&#8217;
&#8216;Tegelijkertijd beseft Henry in de roman dat zijn naamgenoot, de taxidermist, problemen heeft. Misschien zat hij aan de verkeerde kant in een Duits concentratiekamp. Iemands kijk op het verleden bepaalt de intentie waarmee hij in het nu leeft en naar de toekomst kijkt. Soms verbergt iemand iets wat hij deed toen hij jong was, dat zal altijd de toekomst vertroebelen, zelfs gewelddadig maken.&#8217;
Waarom gebruikt u zo graag dierenfabels? In Het leven van Pi waren alle dieren antropomorf. Beatrice en Vergilius zijn opgezette dieren in de winkel van een man die zeer goed kan villen. Ze verwijzen ook naar de personages in de hel van Dante.
&#8216;Het zijn richtingaanwijzers in de hel. De lezer wordt gegidst. Hoe kunnen we het kwaad confronteren met grote verhalen? Hoe leven we met wijsheid als de leraar verdwenen is? Daar gaat het toch om. Mensen vechten tegen de wijsheid die verdwijnt. Het leven is zo kort, waarom zouden we minder van het leven maken? In cynisme en wreedheid wordt het leven ontkend. Mensen zeggen wel vrolijke optimisten te zijn, maar ze zijn het een kunstmatige, arrogante manier. De lach is altijd gematigd en bescheiden.&#8217;
Ze doen misschien gewoon erg graag hun best…
&#8216;Kijk, ieder mens breekt. Bij een gezond mens is een bot dat goed is geheeld op de plek van de breuk het sterkst. Dat wat mij niet doodt, zal mij sterker maken, luidt het gezegde. Maar er is iets wat wij vergeten en nalaten te zeggen: de kwaliteit van het leven verandert met de jaren. Ben je eenmaal met geweld in aanraking gekomen, dan krijg je metgezellen die je altijd blijven achtervolgen. Verjagen helpt niet. Je raakt je vanzelfsprekende glimlach kwijt, je naïviteit die alles aantrekkingskracht gaf.&#8217;
Wat hebt u gedaan toen u uw naïviteit en het geloof in de goedheid van de mens verloor?
&#8216;Ik ben naar India getrokken. En heb daarna Het leven van Pi geschreven. Het thema van dat boek was noodlot en rationaliteit. Ik ben naar India gegaan toen ik dertig was. Soms wordt een mens moe van het redelijk zijn. Ik was aan het opdrogen. Er is geen enkele reden om te vechten tegen de redelijkheid. Maar ik heb daar wel geleerd dat verbeeldingskracht en de kracht van religies er iets aan kunnen toevoegen. Ik vraag het me steeds vaker af: hoe kunnen wij leven op een &#8220;wijze&#8221; manier? Vergaren we wijsheid met de boeken die we lezen en schrijven? Deels wel, maar wijsheid zit ook en vooral in het actieve leven. En in kleine gebaren. Ik leg nu meer dan vroeger mijn hand op iemands schouder. En ik probeer elke dag iets positiefs tegen iemand te zeggen.&#8217;
Na afloop van het gesprek schrijft Yann Martel in mijn boek een opdracht: &#8216;Ik hoop dat je nooit verplicht zal zijn spel 13 te spelen.&#8217;
Spel 13 is in zijn roman een leeg vlak. Een gedachtespel waarin je jezelf een gruwelijke vraag stelt, of meer nog een spel waarin je de onmacht toegeeft om nog een vraag op te werpen.
Spelletjes
Een paar spelletjes voor Gustav, een lijk naast een boom (uit Beatrice en Vergilius)
SPEL 1 &#8211; Je zoon van tien heeft bedacht hoe hij aan aardappels kan komen voor je gezin dat honger lijdt. Als hij wordt betrapt, wordt hij gedood. Laat je hem gaan?
SPEL 4 &#8211; Een gewapende bewaker zegt dat je moet zingen. Je zingt. Hij zegt dat je moet dansen. Je danst. Hij zegt dat je moet doen alsof je een varken bent. Je doet alsof je een varken bent. Hij zegt dat je zijn schoenen moet likken. Je likt zijn schoen. Dan zegt hij dat je moet &#8216;…&#8217; maar dat is een woord in een taal die je niet verstaat. Welke handeling voer je dan uit?
SPEL 7 &#8211; Je dochter is dood, geen twijfel mogelijk. Als je op haar hoofd gaat staan, kom je iets hoger en daarboven is er meer frisse lucht. Ga je op het hoofd van je dochter staan?
SPEL 10 &#8211; Na afloop, als het allemaal voorbij is, vang je een mop op… De mop gaat over jouw ellende en jouw verlies. Hoe reageer je dan?
SPEL 12 &#8211; Een dokter zegt tegen je: &#8216;Deze pil wist je geheugen. Je vergeet al je ellende en al je verlies. Maar je vergeet ook je hele verleden.&#8217; Slik je die pil?

Anna Luyten

Richtingaanwijzers in de hel

De erfenis van Bibi

Israël kiest

Verhaal van de Week

Migratie op z'n Spaans

Pedro Sánchez

Hoeze crisis?

Hans Stegeman

Adriaan van Dis

Interview

Liefdesbrief

Teun van de Keuken

De Warme Winkel

Theater

Panda-diplomatie

China

Herinvoering dienstplicht goed idee?

Debat

Leve de herfst

Poëzie