‘Polonium in je thee, dat is Poetin’

‘Hoe langer ik in Rusland woon,’ zegt Pieter Waterdrinker (1961), ‘des te beter leer ik dit land niet te begrijpen. Dat is misschien het verschil tussen mij en de meeste zogeheten Ruslandkundigen, waartoe ik mezelf niet reken.’ De vraag aan Waterdrinker en nog vijf (ex)-correspondenten was die naar hun liefde voor Rusland en hun kijk op de psychologie en de politiek van Vladimir Poetin. Hoe moeten Nederland en Europa omgaan met hun enorme buurland?

‘Het is een beangstigend groot land,’ zegt Frank Westerman (1964), voormalig NRC-correspondent. ‘Na een binnenlandse vlucht door zeven tijdzones voelt het of je niet bent verplaatst. Dezelfde neonletters, dezelfde architectuur, dezelfde warenhuizen.’

Na de ondergang van het Sovjetrijk kwam de dreiging in Europa geruime tijd niet meer uit het oosten; Rusland is tenslotte geen wereldmacht meer, ook al bezit het land nog steeds een royale voorraad atoomwapens. Maar na het neerhalen van vlucht MH17, de annexatie van de Krim en het mogelijk door de Russen gedoogde gebruik van chemische wapens in Syrië, is de sfeer weer ouderwets grimmig. Op zijn best is er sprake van een Koude Oorlog light.

De meeste Russen, daar zijn de zes correspondenten het over eens, verlangen terug naar de status van invloedrijke grootmacht die de Sovjetunie had. In elke kleine beweging van de NAVO bij de Russische grens zien ze een bedreiging van de wereldvrede. Vladimir Poetin, de onpeilbare en onverzettelijke, is de man die de Russen weer een hoofdrol op het wereldtoneel kan bezorgen.

‘Je moet naar Poetin kijken vanuit historisch perspectief,’ zegt Eva Hartog Skorobogatova (1988), die onder meer schrijft voor The Moscow Times en voor vn.nl. ‘Hij ziet Rusland als een land dat altijd voor zijn bestaan heeft moeten vechten en dat nog altijd moet doen. Die in feite puur defensieve gedachte ligt ten grondslag aan wat te vaak wordt opgevat als een imperialistische houding.’

Rare oefening

‘De Krim is voor mij echt een keerpunt geweest.’ Schrijfster en journalist Iris Koppe (1985) woonde een paar maanden op het Oekraïense schiereiland. ‘Het is een van de mooiste plekken op aarde. Een paar jaar voor de annexatie lag ik daar met een vriendin op het strand, kwam er een Russisch oorlogsschip vanuit Sebastopol voor de kust liggen en nam deel aan een oefening alsof de Krim werd ingelijfd. Wij dachten: hoezo, de Krim annexeren, wat is dat nou voor rare oefening. Maar drie jaar geleden was het dus echt zover. Verbijsterend.’

De tweeënhalf miljoen inwoners wonen sinds ruim drie jaar op Russisch grondgebied – althans, volgens Rusland en de meeste Krimbewoners zelf. In de ogen van de rest van de Verenigde Naties, met uitzondering van Wit-Rusland, hoort de Krim nog steeds bij Oekraïne. ‘Na de Krim volgde het uit de lucht schieten van vlucht MH17, met een studiegenoot van mij aan boord,’ vervolgt Koppe. ‘Door Russen in mijn omgeving werd die misdaad gebagatelliseerd – strekking: waar gehakt wordt, vallen spaanders – en ik was verbijsterd. Ik had altijd gedacht dat ik ze zo goed begreep, die Russen.’

Pieter Waterdrinker, die voor De Telegraaf bericht vanuit Moskou en grote reportages schrijft voor Vrij Nederland, krijgt vaak te horen dat hij te veel begrip toont voor de Russische president, die in de ogen van anderen een rechtstreekse bedreiging vormt voor de EU. ‘Ik word door die mensen gezien als een Poetinversteher, wat ik absoluut niet ben. Maar ik ben wel een Poetinerklärer, althans, ik doe een bescheiden poging om hem aan mijn Nederlandse lezers uit te leggen. Dat lijkt me nogal belangrijk: als de stabiliteit van het grootste land ter wereld kennelijk afhangt van de hartslag van één persoon, kun je die persoon en zijn hart maar beter heel goed leren kennen.’

Eva Hartog: ‘Je moet naar Poetin kijken vanuit historisch perspectief.’Het verschil in benadering van Poetin zorgde volgens Alexander Münninghoff (1944), lange tijd Russisch correspondent voor onder meer de Haagsche Courant en schrijver van de bestseller De stamhouder, niet alleen voor tweespalt tijdens het Oekraïnereferendum, maar trekt ook een grens tussen Moskou-watchers. ‘Veel Nederlandse correspondenten hebben Rusland verlaten met een uiterst negatief grondgevoel over Poetin,’ zegt Münninghoff. Voormalige collega’s als Laura Starink, Hubert Smeets en Hella Rottenberg, die zich hebben verenigd in het journalistiek-wetenschappelijke platform Raam op Rusland, staan wel erg kritisch tegenover Poetin, vindt hij. ‘Dat is hun goed recht, ze hebben vaak sterke argumenten en ze schrijven goede verhalen. Maar zij blijven naar mijn gevoel te veel steken in de reflex van de angst voor “die agressieve Poetin die de baas wil spelen in Europa”. We moeten bereid zijn om de beweegredenen van het Kremlin werkelijk te doorgronden.’

Het juiste territorium

Hubert Smeets (1956), voormalig correspondent voor NRC Handelsblad, maakt als het om correspondenten en Ruslandwatchers gaat een eigen onderverdeling tussen de meer literaire en een meer analytische school. De literaire Moskou-watchers vertrekken volgens hem naar het oosten met een romantisch beeld van Rusland, ze hebben eerder de neiging zich te identificeren met de cultuur van hun land van aankomst. ‘Er bestaat een sterke neiging tot dwepen, met als achterliggende gedachte dat de Russische ziel zoveel dieper is en dat wij met onze rationele blik daar niet bij kunnen. Maar volgens mij moet je het huidige Rusland realistisch tegemoet treden, even afgezien van de tragische geschiedenis, prachtige literatuur en schitterende muziek.’

Het was onduidelijk waarom hijzelf eigenlijk naar Rusland werd gestuurd, zegt Smeets, mede-initiator van Raam op Rusland. ‘Ik was geen slavist en als historicus ook niet gespecialiseerd in Russische geschiedenis. Wel was ik vanuit mijn linkse achtergrond (Smeets is was lid van het partijbestuur van de PSP – MC) geïnteresseerd in de geschiedenis van het socialisme, en dus in Rusland.’

Hubert Smeets: ‘Poetin is geen neo-imperialist maar een re-imperialist.’In zijn werkkamer aan een Amsterdamse gracht. beslaan boeken over de Sovjetunie, het communisme en Russische leiders van Lenin tot Poetin een hele wand. Destijds sprak hij geen woord Russisch, zegt Smeets. Hij kreeg een stoomcursus, trouwde later met de Russische arts Olga Frantova en spreekt de taal inmiddels. Poetin ontmoet behalve in de VS ook in de EU eigenaardig veel begrip, vooral van nationalistische kant. ‘In die kringen bestaat raar genoeg een wat paternalistische, neokoloniale kijk op Rusland. Onze nationalisten hebben begrip voor Rusland en bewondering voor de sterke man. Buiten die kring is er ook sprake van een soort medelijden met die arme Russen met hun tragische verleden. Maar de Russische bevolking is net zo hoogopgeleid als de onze, die moet je serieus nemen. Ik wil Poetin en de Russen wel begríjpen, maar er is toch echt een groot verschil tussen empathie en sympathie.’ Poetin ziet Rusland als een imperium dat is verwoest door de ondergang van de Sovjetunie, die hij de grootste geopolitieke catastrofe uit de twintigste eeuw heeft genoemd. ‘Poetin is geen neo-imperialist maar een re-imperialist,’ zegt Smeets. ‘Hij wil het imperium herstellen. De Sovjetunie was volgens hem weliswaar een falend politiek systeem, maar wel met het juiste territorium.’

Een tragisch personage

Van de zes is Pieter Waterdrinker verreweg het langst in Rusland: ‘Ik heb in 1981 nog met Breznjev op het Rode Plein gestaan.’ De schrijver van Lenins balsem, Poubelle en nog een reeks romans woont afwisselend in Moskou en in Sint-Petersburg, in de Tsjaikovskistraat. Tweehonderd meter verderop schreef Gontsjarov zijn meesterwerk Oblomov, op vijf minuten lopen woonde dichter en essayist Joseph Brodsky. ‘Ik ben in de literatuur gaan wonen.’ Weer een paar straten verder is Vladimir Poetin opgegroeid. ‘Ik loop vaak langs zijn geboortehuis,’ zegt Waterdrinker, ‘en kijk dan naar dat armoedige portiek waar hij is uitgekropen.’ Poetins afkomst verklaart volgens hem misschien niet alles, maar wel veel. ‘Hij werd geboren in een armoedige kommunalka, een gemeenschappelijke woning met gedeelde keuken en wc, waar de ratten over de trappen liepen.’ Je kunt Poetin volgens Waterdrinker ook zien als een literair personage – een tragisch personage, zoals iedere dictator. ‘Behalve politiek of economisch kun je zo iemand ook heel goed literair interpreteren. Precies zoals wanneer je een personage in een roman probeert te scheppen of te begrijpen.’ De nabije toekomst van Rusland hangt af van de psyche van Poetin, van wat hij denkt, van zijn grillen.’

Bij uitstek de sfinx

Om Poetin te doorgronden, moeten we zeker kijken naar zijn jeugdjaren, beaamt Eva Hartog. ‘Let wel: niemand kan weten wat Poetin precies denkt. Hij is bij uitstek de sfinx. Maar je kunt de stippen wel met elkaar verbinden: van zijn armoedige jeugd als schraal jongetje in een buitenwijk van Petersburg tot aan zijn positie als meestermanipulator in het Kremlin. Iemand die door zijn achtergrond binnen de geheime dienst weinig compassie heeft ontwikkeld en een schrijnend gebrek vertoont aan empathisch vermogen.’

Hartog bewondert het boek van Masha Gessen, de Poetincriticus die De man zonder gezicht schreef. ‘Gessen kijkt niet in het hoofd van Poetin, maar wel naar het kleine jongetje Vladimir en naar zijn ouders.’ Uit het boek rijst het beeld op van een man zonder eigenschappen, zegt Hartog, van iemand zonder duidelijke persoonlijkheid. ‘Poetin was de grijze muis van de geheime dienst en juist daardoor is hij langs alle obstakels en politieke spelletjes geglipt. Hij werd door de mannen met macht en geld gewaardeerd als een veilige, beïnvloedbare optie. Die onopvallende, middelmatige Vladimir was wel te manipuleren, dachten de oligarchen. Zo kon Poetin het tot alleenheerser schoppen juist omdat hij zo onopvallend was.’

Parade van de dood

Frank Westerman zag hoe de voormalige KGB-spion de macht greep toen hij van 1997 tot 2002 als correspondent voor NRC Handelsblad in de voormalige Sovjet-Unie woonde. Samen met fotograaf Oleg Klimov hield hij ook de website Bureau Moskou bij. Het waren de tijden van Jeltsin en de economische neergang. ‘Als ik uit het raam keek, zag ik net zo’n treurige sovjetflat als waarin ik zelf zat en een bouwput waar al lang niet meer gebouwd werd.’

Boris Jeltsin, bezig aan zijn tweede termijn, was aan het eind van zijn Latijn en viel bij staatsbezoeken soms spontaan om. ‘Ik heb van Jeltsin Russisch geleerd,’ zegt Westerman. ‘Die sprak zo traag en liet zoveel stiltes vallen dat zelfs ik hem woordelijk kon volgen.’

Het was een chaotische periode: het parlement kwam in opstand, het IMF bleef geld pompen in de bodemloze put uit angst voor een terugkeer naar het communisme. Na het einde van de Sovjetunie dreigde nu ook de Russische federatie uiteen te vallen, in de Kaukasus maar ook in Siberië werd niet langer geluisterd naar het centrale gezag. ‘Jeltsin schoof steeds weer een nieuwe premier naar voren, die vervolgens steevast werd afgewezen door het parlement. Meestal gebeurde dat op vrijdag en we noemden de nieuwe kandidaten op den duur dus maar gewoon Vrijdag. En vrijdag de zoveelste was Poetin, tot dan toe de baas van de geheime dienst. Maar het lachen verging ons.’

Een paar weken na Poetins aantreden als premier vond een reeks ongekend gewelddadige aanslagen plaats op appartementsgebouwen in verschillende Russische steden. Ze hadden een vast patroon, steeds met dezelfde springladingen, en ze vonden midden in de nacht plaats, waardoor de daders verzekerd waren van een maximaal aantal slachtoffers.

‘De flatgebouwen vlogen de lucht in met mensen en al,’ zegt Westerman, die meteen na een van die bloedige aanslagen ter plaatse was. ‘Ik voel nog het gruis van dat beton in mijn neus, ik zie nog de losse ledematen in een perkje, een vrouw die voorover klapt en moet kotsen. Honderden doden, vele honderden gewonden. Het idee dat die moordpartij van staatswege zou zijn georkestreerd, is te weerzinwekkend voor woorden. Maar zeer waarschijnlijk is het wel zo gegaan.’

De paniek en de angst die volgden op de aanslagen kwamen Poetin hoe dan ook goed uit. ‘Als het land in angst en chaos verkeert, wil je dat er iemand in charge is, dat iemand de teugels vast in handen heeft. En die rol kon Poetin grijpen. Die zei: ik weet wel hoe je hierop moet reageren. Hij kondigde a small victorious war aan tegen de opstandelingen in de Kaukasus. “We gaan de Tsjetsjenen pakken, waar ze ook zitten,” zei Poetin. “Zitten ze op de plee, dan op de plee.” In no time was hij de opvolger van Jeltsin als president.’

‘Poetin heeft twee belangrijke karaktereigenschappen: hij kan niet tegen kritiek en ontbeert elk gevoel voor menselijk leed,’ zegt Pieter Waterdrinker. ‘Zijn eerste jaren waren een parade van de dood. De gijzeling in het Moskouse musicaltheater. De vele gesneuvelden tijdens de veldtocht in Tsjetsjenië. De tragedie in de school in Beslan, nu dertien jaar geleden.’

Typerend voor het karakter van Poetin was zijn reactie op de ramp met de Koersk, zegt Frank Westerman. ‘Er waren honderdachttien bemanningsleden in die atoomonderzeeër, die zaten van binnen te kloppen want de zuurstof raakte op en Poetin was net lekker aan het waterskiën bij Sotsji. Toen er eindelijk een persconferentie werd gehouden, stond een vrouw op die zei: jullie doen niet genoeg voor mijn man die daar op de bodem van de zee naar adem hapt. Vervolgens kwamen er een dokter en een verpleegster, die trokken haar broek naar beneden en gaven haar een verdovende injectie. Dat is Poetin. Litvinenko, polonium in je thee, dat is Poetin. En oppositieleider Boris Nemtsov, die twee jaar geleden op een Moskouse brug werd vermoord terwijl een sneeuwschuivertje hem aan het zicht onttrekt. Dat is ook Poetin.’

Liever iets minder rijk

Eva Hartog Skorobogatova reisde vier jaar geleden af naar Moskou. Ze is de dochter van een Russische moeder, die eind jaren zeventig de Sovjetunie ontvluchtte. ‘Ze was niet politiek actief, maar ze voelde als kind al: dit is niet mijn land en niet mijn regime.’ Hartog besloot naar Rusland te vertrekken na een avond in De Balie met Yevgenia Markovna Albats, hoofdredactrice van The New Times, een van de weinige onafhankelijke Russische media. ‘Zij vertelde over alle kritische Russische journalisten die waren vermoord, vergiftigd of in elkaar geslagen. Al was het communistische regime er niet meer, mijn moeder vond het toch verschrikkelijk dat ik vertrok naar het land dat zij was ontvlucht.’

Hartog merkte hoe diep het trauma van de jaren negentig met alle chaos, instabiliteit en zelfverrijking door opkomende oligarchen er had ingehakt. ‘Als je hier lang genoeg bent, ga je dingen begrijpen die je van tevoren nooit had kunnen bedenken. Bijvoorbeeld dat meer democratie hier helemaal niet hoog op de wensenlijst staat.’ De gewone Rus heeft behoefte aan een sterke leider, kracht wordt hoger ingeschat dan inspraak, zegt Hartog. ‘Liever iets minder rijk en iets minder vrij dan de revolutie uitroepen met het risico het beetje dat je bezit ook nog kwijt te raken. Bovendien: het Rusland van nu is ontworpen door Poetin en wordt in stand gehouden door Poetin. Dus wat houd je over als je hem weghaalt?’

Frank Westerman: ‘Als het land in chaos verkeert, wil je dat er iemand in charge is.’Het idee van een volksopstand is niet populair in Rusland en een eeuw Russische Revolutie is in de Sovjetunie zelf dan nog nauwelijks gevierd. Dat zal bij de herdenking van de oktoberrevolutie, op 7 november, niet anders zijn, denkt Alexander Münninghoff. ‘Ze moeten daar een draai aan geven die heel moeilijk te maken is. Het communisme is op sterven na dood in Rusland. De communisten vormen weliswaar nog steeds de tweede partij, maar ze komen nooit boven de vijftien procent uit en dat gaat ook niet meer gebeuren. Maar Poetin kan de Revolutie ook weer niet helemaal negeren.’

Al zou hij het liefst precies dat doen. In vroegere toespraken heeft hij afgegeven op de bolsjewieken en hun rol in de Eerste Wereldoorlog, zegt Smeets. ‘Het idee overheerst bovendien dat de revolutie een slechte zaak was omdat die een einde maakte aan de bijna van God gegeven ordening onder de tsaar. En bij zijn jubelrede ter gelegenheid van de hereniging met de Krim heeft Poetin gezegd dat Oekraïne nooit heeft bestaan, totdat de bolsjewieken de Sovjetrepubliek Oekraïne stichtten.’

‘Ik wil een man als Poetin’

Iris Koppe leerde Rusland kennen door haar pianolerares Mila Baslawskaja, de moeder van violiste Liza Ferschtman, die haar Prokoviev en Sjostakovitsj liet spelen. Ze ging Russische literatuur lezen en al snel dweepte ze met alles wat Russisch was – en dus ook met Poetin. ‘Op kerstborrels stond ik met een vriendin de Russische hit “Ik wil een man als Poetin” te zingen.’

Later reisde ze lange tijd door Rusland en Oekraïne, als journalist, of om onderzoek te doen voor een boek. ‘Het bleef altijd haat-liefde. Het ene moment denk je: ik ga terug naar Nederland, ik ben hier zó klaar mee. Dan weer denk je: ik wil hier voorgoed wonen. Het is echt een manisch depressief land.’

De ramp met de MH17 betekende een ommekeer in haar licht slavofiele bestaan. ‘Het was of ik wakker werd uit een jeugddroom,’ vertelt Koppe. ‘Ik zag toen pas in dat Poetin zich inmiddels had ontwikkeld tot een negentiende-eeuwse of zelfs middeleeuwse vorst. Ik realiseerde me: ze liggen daar helemaal niet op koers naar meer democratie, integendeel. Heel pijnlijk vond ik ook hoe Poetin werd gekaapt door nationalistische Europese politici, van Le Pen tot Baudet, vanuit de anti-EU-gedachte en het verlangen naar een sterke man. Bizar en treurig dat ook Valery Gergiev, de grote dirigent, echt een Poetin-aanhanger is gebleven. De annexatie van de Krim vond hij een goede stap.’

In de Vooruitgangspartij van Poetincriticus Alexei Navalny ziet Koppe geen toekomstig alternatief. ‘Die heeft totaal geen slagkracht.’

Hartog is het met haar eens: ‘Navalny biedt een droombeeld van een Rusland zonder corruptie. Maar corruptie is hier zozeer de norm, op alle niveaus, dat een Rusland zonder corruptie door de meeste Russen wordt gezien als een utopie.’

Het Levada Centrum voor Sociologisch Onderzoek, dat peilingen uitvoert in Rusland, geeft aan dat niet meer dan tien procent van de Russen Navalny steunt. Poetin heeft 82 procent van de Russen achter zich. Tegelijkertijd stond 38 procent van de ondervraagden achter de demonstraties dit voorjaar in een reeks Russische steden. ‘Dat is hoe dan ook een zorgwekkend hoog percentage voor het Kremlin,’ zegt Alexander Münninghof.

Sinds de negentiende eeuw zijn er drie belangrijke stromingen in de Russische politiek, doceert Hubert Smeets in zijn studeerkamer.

Iris Koppe: ‘Het bleek altijd haat-liefde. Het is echt een manisch-depressief land.’‘Het idee over Rusland in die slavofiele kringen – denk aan schrijver, Nobelprijswinnaar en dissident Solzjenitsyn – sluit enigszins aan bij dat van Catharina de Grote: Rusland is een universum an sich. Dan heb je de “westerlingen”, die nu geen rol van betekenis spelen: atoomgeleerde en dissident Sacharov was er een, maar ook Jeltsin en vooral Gorbatsjov.

En tenslotte heb je de Euraziaten. Lev Goemiljov, zoon van dichteres Anna Achmatova, was een belangrijke Euraziaat, maar Poetin is er ook eentje. Die stroming vindt de Aziatische kant van Rusland belangrijk, en de belangrijkste Mongoolse erfenis – afgezien van het militarisme – is de staatsstructuur. Het idee van verticale macht, van top-down regeren. Ideologisch gezien heeft die stroming nu de overhand en Poetin zegt ook openlijk dat de toekomst van Rusland vooral in Azië ligt. Navalny, de belangrijkste oppositieleider, is in dit spectrum moeilijk te plaatsen. Politiek gesproken is hij een nationalist.’

Arrogant-defensieve houding

Wat moet Europa met een land dat zich weinig aan mensenrechten gelegen laat liggen, dat het annexeren van grondgebied waar veel Russen wonen kennelijk legitiem vindt en dat Oekraïne buiten de Europese en Amerikaanse invloedssfeer wil houden?

Volgens Münninghoff moeten we de oorzaak van de verwijdering tussen Oost en West ook bij onszelf zoeken. Tenslotte was de Amerikaanse invloed bij de Oranjerevolutie en later bij de Maidan-revolte in Oekraïne tegen de zittende pro-Russische regering onmiskenbaar. Daarnaast zijn de Russen ervan overtuigd dat Gorbatsjov zich in 1989 heeft laten afschepen door Bush sr. Die deed hem mondeling de belofte dat de NAVO na de Duitse eenwording niet oostwaarts zou uitbreiden. ‘Daar is erg weinig van terechtgekomen,’ zegt Münninghoff. ‘Zelfs Nederland maakt al deel uit van de NAVO-flitsmacht in Litouwen en in Tsjechië en in Roemenië is de NAVO ook behoorlijk actief. Dat versterkt bij de Russen het oude omsingelingscomplex en dan vervallen ze ook weer in hun arrogant-defensieve houding: “Jullie in het Westen willen ons niet begrijpen. Maar weet dat wij Europa keer op keer hebben behoed voor dictators. Van Djengis Khan via Napoleon tot Hitler.” Daar willen de Russen eindelijk ook eens de credits voor krijgen.’

Onder het mom dat er in Kosovo door de NAVO een precedent was geschapen, annexeerde Poetin de Krim. Hoe realistisch is het dat Poetin in andere landen met een grote Russische populatie besluit zichzelf te hulp te laten roepen?

De verdedigingslinie van de Europese Unie moet vooral bestaan uit haar economische voorspoed, zegt Frank Westerman. ‘De Russische minderheid in de Baltische staten heeft het beter dan de Russen in Rusland zelf. Als je welvarend bent, heb je moreel de mooiste standpunten, dus mijn advies zou zijn: zorg dat ze het niet te arm krijgen. Dat werkt beter dan troepen samentrekken aan de grenzen. Die grens liep vroeger van Stettin tot Triest, waar het ijzeren gordijn neerdaalde, en ligt nu een stuk oostelijker.’ Wat betreft Oekraïne is the jury still out, zegt Westerman.

‘Ik denk dat we Oekraïne als een bufferstaat moeten zien en niet als potentieel lid van de EU,’ zegt Münninghoff. ‘De Krim was een uitzonderlijk geval, Sebastopol had altijd al een status aparte en Poetin kon niet het risico lopen die belangrijke marinebasis kwijt te raken. Hij vreesde dat het nieuwe bewind in Kiev de Krim tot een onneembaar bastion zou maken en moest dus snel handelen. Dat was een unieke situatie.’

Verdeeldheid zaaien

Hoe verenigd zullen Europa en de NAVO optrekken als ook andere landen bedreigd worden door Russische agressie? Rusland zal er alles aan doen om verdeeldheid te zaaien en de aanname dat Poetin West-Europese nationalisten steunt, is niet vergezocht, zegt Eva Hartog. ‘In die information warfare is Rusland heel bedreven. Het is een land waarin een met harde hand geforceerde consensus bestaat en meningsverschillen als zwakte worden gezien. Hoe meer interne verdeeldheid binnen de Europese Unie hoe beter.’

Poetin en de zijnen definiëren het begrip ‘Russisch’ heel ruim en volgens de Russische veiligheidsdoctrine moet de Russische staat Russen overal ter wereld verdedigen en hun vrijheden beschermen en bewaken. Hubert Smeets somt ze moeiteloos op: ‘Dan heb ik het behalve over Oekraïne ook over Wit-Rusland, Estland, Letland, Litouwen, Moldavië, Georgië, Kazachstan en mogelijk ook een paar Balkanlanden: Macedonië, Servië, Montenegro.’ Als Poetin zijn agressie op de Baltische landen richt, vertrouwt hij erop dat NAVO-artikel 5 – één voor allen, allen voor één – niet ingeroepen zal worden, zegt Smeets. ‘Ik denk dat hij daar gelijk in heeft. Maar ik vind niet dat je als EU bij voorbaat op je rug moet gaan liggen met je pootjes omhoog.’

Vanuit Moskou relativeert Eva Hartog de angst voor Russische expansie. ‘Rusland is vooral geïnteresseerd in het destabiliseren van de landen aan zijn grenzen. Alleen al het vermoeden dat Poetin overal een vinger in de pap heeft, van Washington tot Parijs, versterkt de positie van het Kremlin. Dat beeld wordt ook getoond aan de eigen bevolking: wij bepalen de agenda.’