Welkom in Nederland

De opvangcrisis escaleert

Verhaal van de Week

En nu?

Vechten tegen Assad

Extreemrechtse connecties

JA21

Soepschildpad

Hans Stegeman

Schooljuf

Nicolaas Veul

Plan Rutte mislukt

NAVO

Parijs was een voorbode

Protest

Leven onder de radar

In beeld

Himmler in New York

Voorbeschouwing

Verdwaald in de AI-psychose

Chatbots

Kinderboekenweek
De Gouden Griffel en het Gouden Penseel voor de mooist geschreven en geïllustreerde kinderboeken zijn traditiegetrouw bedoeld voor Nederlandse makers. Buitenlandse talenten kunnen ook in de prijzen vallen, maar zij komen niet verder dan zilver. Zo was het, zo is het, zo zijn we het gewend en zo zijn we tevreden.
Slechts één keer maakte de Penseeljury een uitzondering en daar was iedereen het roerend mee eens: Dieter Schubert, Duitser van geboorte, woonde op het moment dat Monkie in 1987 het Gouden Penseel kreeg al tien jaar in Nederland. Aan de Amsterdamse Rietveld Academie had hij zijn tekenopleiding voltooid en samen met zijn vrouw Ingrid maakte hij sinds 1980 succesvolle prentenboeken voor de Rotterdamse uitgeverij Lemniscaat. Zijn paspoort mocht Duits zijn, de Schuberts hoorden bij Nederland, zoveel was duidelijk.
Sinds dat ene uitstapje heeft de Penseeljury zich aan de reglementen gehouden. Jaar na jaar werd de Nederlandse illustratiekunst gevierd met een Nederlandse winnaar. Tot dit jaar. Onder voorzitterschap van Rijksmuseumdirecteur Wim Pijbes maakte de jury deze zomer bekend dat de drie Zilveren Penselen 2011 naar buitenlandse boeken gingen. En omdat de winnaar van goud tegenwoordig voortkomt uit het lijstje zilver wist de wereld: dit jaar is de hoofdprijs voor een maker van over de grens. De Vlaamse Vanessa Verstappen en de Franse illustratoren Blexbolex en Joëlle Jolivet waren de kanshebbers en op 28 september werd bekend dat Blexbolex met Seizoenen het Gouden Penseel heeft gewonnen. Voor Nederlandse tekenaars waren er slechts eervolle vermeldingen &#8211; de Vlag &#038; Wimpels.
Van eensgezindheid in het vak, zoals in 1987, was dit keer geen sprake. Verontwaardiging overheerste, te beginnen op het weblog van tekenaar, schrijver en &#8216;activist&#8217; Ted van Lieshout, die zich afvroeg waarom de jury Nederlandse tekenaars het goud zo expliciet onthield. Verschillende vakgenoten sloten zich bij hem aan: was de Nederlandse oogst echt zo beroerd dat niemand zilver verdiende?
Het is niet de eerste keer dat de Penseeljury in opspraak komt. Twee jaar geleden besloot zij, eveneens onder juryvoorzitterschap van Wim Pijbes, wél Goud en Vlag &#038; Wimpels, maar géén Zilveren Penselen toe te kennen. Ook toen was er onbegrip.
Wat twee jaar geleden een vermoeden was, valt nu niet meer te ontkennen: meer dan op het bekronen van de mooiste boeken lijkt de jury uit op het door elkaar schudden van het kinderboekenveld. Met controversiële keuzes, met het overboord kieperen van reglementen &#8211; zaken die museumdirecteur Pijbes wel zijn toevertrouwd. Is het om serieus genomen te worden in de &#8216;echte&#8217; kunstwereld? De grootste vraag blijft waarom de Stichting CPNB, verantwoordelijk voor de prijzen, hiermee akkoord gaat. De wispelturigheid van de Pijbes-jury ondermijnt de prijs; dat zoveel mensen aan de keuze van de jury twijfelen doet de penselen geen goed.
Nu is het zo dat iemand volgens de reglementen maximaal drie jaar juryvoorzitter mag zijn. Grote kans dus dat het tij volgend jaar keert. Tenzij Pijbes dat reglement ook heeft aangepakt, natuurlijk.

Joukje Akveld

De jury doet raar

Kinderboekenweek / Schrijvers over hun lezertjes
Zou Arnon Grunberg ooit zijn gevraagd of hij gek is op zijn lezers? Of W.F. Hermans of hij van mensen hield? Als het ze is gevraagd, dan was het antwoord van geen belang: schrijvers moeten goede boeken schrijven, hoe ze zich verhouden tot degenen die ze lezen is irrelevant.
Voor kinderboekenschrijvers gelden andere regels. Zodra hun beroep ter sprake komt, klinkt de besliste veronderstelling: &#8216;Dan zal je wel veel van kinderen houden.&#8217; Alsof het de enige legitieme motivatie is voor hun vak. Alsof het onmogelijk is voor deze doelgroep te schrijven zonder je bij voortduring enthousiast in hun midden te begeven.
Terwijl het toch niet de minsten zijn die zich met enige distantie over hun jonge lezers hebben uitgelaten. &#8216;You make &#8216;em &#8211; I amuse them,&#8217; luidde het nog vriendelijke antwoord van de Amerikaanse schrijver en tekenaar Theodor Seuss Geisel alias Dr. Seuss (1904-1991) op de vraag waarom hij als kinderboekenschrijver zelf geen kinderen had. Onze eigen Annie M.G. Schmidt (1911-1995) zei het al een stuk directer in een televisie-interview met Ivo Niehe. &#8216;U houdt veel van kinderen, hè,&#8217; vroeg Niehe. &#8216;Helemaal niet,&#8217; antwoordde Schmidt. &#8216;Ik zal ze geen schop geven als ze langskomen, maar verder niets speciaals.&#8217; En jeugdboekenschrijfster Miep Diekmann (1925) zei het eind jaren zeventig in een gesprek met Sonja Barend ongeveer zo: &#8216;Ze denken altijd dat als je over ze schrijft, je ze ook wel leuk zult vinden. Nou, ik vind het etterbakken.&#8217; Om er enigszins vergoelijkend aan toe te voegen: &#8216;Maar daarover is het wel leuker schrijven dan over die lieve doedeltjes die in vooroorlogse kinderboeken voorkwamen &#8211; zo zijn kinderen niet.&#8217;
Niet in de reclame
Ja, het is een irritante veronderstelling dat je als kinderboekenschrijver dol op je publiek zou zijn, beaamt Martha Heesen (1948). &#8216;Ik geloof om te beginnen al niet in &#8220;dol zijn op kinderen&#8221; en masse. Dat bestaat toch niet? Hoewel er natuurlijk heel leuke kinderen zijn. Kinderen, de ontwikkeling van kinderen, interessánt vinden kan wel een drijfveer zijn om kinderboeken te gaan schrijven, maar voor mij geldt dat niet.&#8217;
&#8216;Schrijven voor jonge mensen doe je niet omdat je ze leuk vindt of van ze houdt, zoals je ook niet voor volwassenen schrijft omdat je van ze houdt,&#8217; aldus de Engelse Young Adult-auteur Kevin Brooks. &#8216;Dat zou een idiote reden zijn. Het enige wat ik doe is een verhaal vertellen. Ik heb geen lezer in gedachten, geen doelgroep, ik schrijf niet voor een bepaalde leeftijd, voor een specifiek geslacht of persoon. Ik schrijf alleen voor het verhaal, voor mezelf. Iedere andere motivatie zou bedrieglijk en onwaarachtig zijn.&#8217;
Kinderboekenschrijver en -illustrator Ted van Lieshout (1955) is nooit in kinderen geïnteresseerd geweest. &#8216;Als kind al niet, ik wilde zo gauw mogelijk volwassen zijn.&#8217; Dat hij boeken voor ze is gaan maken, had te maken met zijn kunstopleiding aan de Rietveld Academie. &#8216;Ik volgde de richting illustratie. Al snel had ik in de gaten dat je daarmee in de kinderboekenhoek terecht zou komen, als je tenminste niet de reclame in wilde.&#8217; De gedichten die hij daarna maakte, schreef hij niet met een bepaalde doelgroep voor ogen. &#8216;In de Blauw geruite kiel, de kinderbijlage van Vrij Nederland waarvoor ik tekeningen maakte, las ik gedichten waar die van mij wel een beetje op leken. Ik heb er één onder de neus van redacteur Karel Eykman geduwd die het prompt plaatste. Vanaf dat moment was ik jeugddichter.&#8217;
Dieren veel leuker
Van kinderboekenschrijfsters wordt nog vanzelfsprekender aangenomen dat ze dol op kinderen zijn dan van hun mannelijke collega&#8217;s, constateert Jan Paul Schutten (1970), schrijver van non-fictie voor kinderen en partner van kinderboekenschrijfster Bibi Dumon Tak (1964). &#8216;Bibi krijgt altijd de vraag waarom ze geen kinderen heeft, terwijl ze toch voor ze schrijft.&#8217; Zelf is Schutten duidelijk over zijn kinderwens: die heeft hij niet. &#8216;Ik houd gewoon niet van kinderen. Die van familie zijn natuurlijk leuk en er zijn uitzonderingen, maar ik vind dieren zo ontzettend veel leuker. Bij baby&#8217;s denk ik nooit: wat een leuke baby, mag ik hem even vasthouden, bij jonge hondjes denk ik dat wel. Ik ben schrijver. Ik heb affiniteit met schrijven, niet met kinderen. Het is kortzichtig te denken dat daar een verband tussen is. Dat ik mijn eerste boek Ruik eens wat ik zeg, over de taal van dieren en planten, voor kinderen schreef, had een simpele reden: ik ben geen bioloog. Een boek over zo&#8217;n onderwerp voor volwassenen zou van mijn hand geen bestaansrecht hebben. Op die manier kwam ik uit bij lezers van een jaar of negen. Net als een kind hoef ik niet alles van een onderwerp te weten, ik schrijf alleen op wat ik zelf interessant vind. Wat mij niet boeit, komt er niet in, ook niet als ik weet dat kinderen het wel leuk vinden.&#8217;
Schutten noemt de doelgroep een bijkomend kwaad van zijn beroep. Zoals voor zoveel schrijvers vormen scholenbezoeken een substantiële aanvulling op zijn inkomsten. &#8216;Van te voren voelt het als corvee, maar ik moet toegeven dat ik er na afloop vaak een goed gevoel aan overhoud &#8211; zoals je dat ook bij sporten kunt hebben. In de jaren dat ik scholen bezoek, heb ik kinderen wel zien veranderen. Ze zijn tegenwoordig minder beschaafd. &#8220;Hè bah, kinderboeken,&#8221; zei laatst een kind in groep acht. Zulke dingen maak ik vaker mee. Zelf speelde ik op die leeftijd nog met playmobil, nu zijn twaalfjarigen vroege hangjongeren. Docenten laten het zover komen, dat is hier anders dan in het buitenland. In België merk je al dat kinderen beter zijn opgevoed en als je in Frankrijk een restaurant binnenstapt, zitten ze keurig aan tafel. Bij ons krijgen kinderen carte blanche om irritant te zijn.&#8217;
Een week bijkomen
Illustratrice Noëlle Smit (1972), bewust kinderloos &#8211; &#8216;de verontwaardiging als je zegt dat je geen kinderen wilt, niet te geloven&#8217; &#8211; heeft dit jaar alle verzoeken voor schoolbezoeken onbeantwoord gelaten. &#8216;Dertig kinderen voor m&#8217;n neus, het jaagt me angst aan,&#8217; zegt ze. &#8216;Ze zijn zo grillig in hun reactie. Ik sta niet graag publiekelijk in de belangstelling, Niet voor niets heb ik gekozen voor een beroep waarbij ik m&#8217;n hele leven in m&#8217;n eentje achter een vel papier kan zitten. De eerste keer dat ik op een school kwam, hadden ze vier of vijf kleuterklassen bij elkaar gezet. Is dat niet een beetje veel, dacht ik nog, maar op zo&#8217;n moment verander je daar niets meer aan. Ik eindigde m&#8217;n verhaal met een rondje open vragen stellen. Fout! Het volgende moment had ik negentig door elkaar schreeuwende kleuters voor me. Ik werd gered door de bel, de ouders stonden al te wachten, die kregen een stel überhysterische kinderen mee naar huis. Collega&#8217;s vragen of ik het geld van die schoolbezoeken niet mis, dat het toch een goede bron van inkomsten is. Maar ik heb een week stress van te voren en moet na afloop een week bijkomen, dat is het me niet waard.&#8217;
Ook Ted van Lieshout is niet erg gecharmeerd van kleuters. &#8216;Ze willen altijd zelf de aandacht, daar heb ik geen geduld voor. Vertel ik een leuk verhaal over een hond, dan staat er één op en zegt: &#8220;Ik heb een konijntje.&#8221; Ja, denk ik dan, het zal best dat jij een konijntje hebt, maar ik ben van mijn à propos. Dan sta ik liever voor groep vijf, op die leeftijd beginnen kinderen humor te ontdekken en zelf te gebruiken. Voor twee uurtjes vind ik dat fijn, als ze daarna maar weer naar huis gaan.&#8217;
Martha Heesen bezoekt helemaal geen scholen meer. &#8216;De keren dat het echt leuk was, en dat was dan meestal in Vlaanderen, waar de houding ten opzichte van taalontwikkeling en lezen en ook opvoeding aanzienlijk prettiger is dan hier, had ik dat vooral te danken aan lieve, geïnteresseerde leerkrachten of bibliothecarissen. Contact met mijn lezers zie ik niet als essentieel voor mijn beroep. Ik vind het er eigenlijk mee in strijd. Wat ik te melden heb, staat zwart op wit in mijn boeken.&#8217;
Niet de kinderen zijn het uitgangspunt, maar het vak, het maken van boeken, vindt Ted van Lieshout: &#8216;Eigenlijk kun je kinderboekenmakers verdelen in twee groepen: tot de eerste behoren leraren, vaders en moeders die vanuit hun belangstelling voor kinderen naar het schrijversvak zijn toegegroeid. De andere groep bestaat uit mensen die een kunstopleiding volgen en daar ontdekken dat hun kunstenaarschap het beste aansluit bij een kinderpubliek.&#8217;
MediaGids.nl Verder kijken? Zie de Mediagids pagina 16

‘Ik houd gewoon niet van kinderen’

Sander Pleij

Het leesfeest

Damon Calgut. In een vreemde kamer. Querido, vertaling Rob van der Veer, 221 p., € 18,95
door Hans van den Bergh
roman De Zuid-Afrikaan Damon Calgut heeft met zijn vierde roman een eigenaardig nieuw genre gecreëerd. In een vreemde kamer bevat drie reisverhalen die elk de vraag oproepen naar de zin van reizen en van het daarover vertellen. De gebeurtenissen lijken autobiografisch; toch wordt de hoofdpersoon met &#8216;hij&#8217; aangeduid als hij handelend optreedt, maar de verteller noemt zichzelf &#8216;ik&#8217;, als hij na jaren zijn ervaringen en gevoelens opschrijft. Calgut is een eigenzinnig verteller met een gepolijste stijl en met de bizarre afwijking dat hij geen vraagtekens gebruikt. Waarschijnlijk zijn zijn reiservaringen ook zonder &#8216;?&#8217; hem al raadselachtig genoeg: wat willen zijn metgezellen toch van hem? En waarom blijft hij zelf zo&#8217;n trouwe reisgenoot? Intrigerende existentiële lectuur.
A.L. Snijders. De incunabel. Thomas Rap, 93 p., € 15,90
door Marjolijn Pouw
novelle De incunabel is een pastiche op de autobiografische opgroeiroman met zijn uitgekauwde conflictueuze plaatsbepaling, verveling en vergeefse verliefdheden. Trefzeker en ironisch beschrijft Snijders de jeugdige preoccupaties van twee broers en hun vrienden, en schetst in een kort nawoord de afloop. In zeven vermakelijke columns becommentarieert hij zijn novelle, en de commissie die hem de opdracht ervoor gaf. Ook al heeft Snijders het verhaal naar hij zegt &#8216;als een rechtgeaarde debuterende amateur volgepropt met mijn hele leven&#8217;, amateuristisch is het boekje allerminst. Daarvoor is het te goed geschreven en bedacht, vooral de passages over de benauwenis van de overbewuste David Offenberg, zijn jeugdige alter ego. Snijders heeft de lichte toon niet overal, soms komt er een prediker te voorschijn.
Toine Heijmans. Op zee. L.J. Veen, 192 p., € 18,95
door Marjolijn Pouw
roman Niets is rampzaliger dan je kind verliezen. De vastgelopen kantoorklerk uit Op zee is er bang voor en wordt gek van angst. Met zijn tot zeiljacht omgebouwde sloep zeilt hij drie maanden op de Noordzee rond om tot zichzelf te komen, maar hij legt met de thuishaven in zicht net als de mythische Odysseus bijna het loodje. In paniek maakt deze onzekere man, die als perfecte zeiler en vader trots de haven had willen binnenlopen, de ene na de andere beginnersfout. Hij negeert de voortekenen: &#8216;Mensen denken niet meer na. Met die jachtjes. Er zijn tegenwoordig zoveel mensen die een jachtje kopen en gewoon de zee op zeilen,&#8217; zoals de vuurtorenwachter smalend zegt. Je zou zoiets bijna voor de schrijver laten gelden. Het begin van het boek zit vol sierproza, water &#8216;wordt zenuwachtig&#8217; en trekt dan &#8216;voorhoofdrimpels&#8217;, verderop wordt de stijl gelukkig trefzekerder en sober. Dan zie je wat Heijmans kan.
Irvine Welsh. Misdaad. De Arbeiderspers, vertaling Ton Heuvelmans, 366 p., € 19,95
door Kathy Mathys
thriller Ray Lennox &#8211; gehavende hand, scheve neus, overmatige lichaamsbeharing &#8211; trekt met zijn aanstaande naar Miami om er te onthaasten. De politieman kan de gruwelijke pedofilie- en moordzaak die hem bijna velde niet loslaten. Terwijl zijn verloofde, een poppetje met valse nagels en een coup soleil, de bruidsbladen scant, schuimt Lennox de bars af. Hij ontfermt zich over een tienjarige die in handen viel van een pedofielennetwerk. Welsh, bekend om zijn verhalen over druguitspattingen, wc-potten en extreem gezuip, gaat de serieuze toer op in Misdaad. Het ontbreekt niet aan zintuiglijk beschreven urinoirs. Toch is de toon niet langer cynisch maar boos. Het begint goed met venijnige beschrijvingen van Miami Beach en strakke flashbacks over het politieonderzoek in Edinburgh. Maar de plot begint halverwege te kabbelen en is bij momenten potsierlijk. Het is ook moeilijk om mee te leven met Welsh&#8217; personages, die nauwelijks diepgang hebben. Misdaad is beter dan het vreselijke De bedgeheimen van de topkoks, maar er zijn te veel ongesnoeide tirades en klunzige metaforen. Een zweetdruppel rolt &#8216;zo traag als het scheermes van een psychopaat een snee aanbrengt&#8217;. Het te sterk gesuikerde slot ergert.
Francisco Goldman. Zeg haar naam. Lebowsky publishers, 441 p. ,€ 19,90
door Hans van den Bergh
roman Net zoals in onze letteren A.F.Th. van der Heijden een zeer lijvig boek heeft gewijd aan het overlijden van zijn zoon Tonio, heeft de Amerikaanse schrijver Francisco Goldman in een heel uitvoerige &#8216;roman&#8217; &#8211; Zeg haar naam &#8211; de dood van zijn jonge geliefde Aura minutieus beschreven en ook in zijn geval als bezwering van zijn verdriet en als poging tot rouwverwerking. Aura heeft in te sterke golven geprobeerd te &#8216;bodysurfen&#8217; en daarbij twee nekwervels gebroken.
Dit plotselinge verlies ontwricht het leven van Franco, de verteller, de eerstvolgende jaren; maar zijn schoonouders maken het nog erger door hem de schuld van het ongeluk te geven.
Misschien zou vergeten beter zijn dan de poging om hun gelukkige jaren tot in alle minieme details vast te houden, zegt de auteur zelf op driekwart van het boek, dat dan al een chaotische doolhof is van honderden kleine scènes, van lang vóór, tot jaren ná Aura&#8217;s dood, van fantasieën, dromen en angsten.
In ieder opzicht blijkt Goldman een magnifiek schrijver die associatief ervaringen uit heden en verleden tot een aangrijpend complexe compositie dwingt. Maar de lezer moet wel van doorzetten weten en over nagenoeg onbeperkte tijd beschikken.
Derk Visser. Prikkeldraad. Gottmer, 189 p., € 13,95, 13+
door Joukje Akveld
jeugd Wat een rotlevens hebben de personages in Derk Vissers jongerenroman Prikkeldraad. Dromen genoeg, maar in de praktijk moeten ze het doen met diepvriesmaaltijden, alcoholistische ouders, familiebedrijven die op omvallen staan en slechte rapporten. Chelsea is uit op het vriendje van haar zus en twijfelt over een baantje bij de buurtsuper, maar als haar vader van de trap dondert en met zijn hoofd op een blok beton slaat, wordt alles anders. In sober proza vol kortaffe dialogen ontrolt zich een verhaal dat onmogelijk nog goed kan aflopen. Plastisch is het, en soms behoorlijk naar. Visser komt zijn personages nauwelijks tegemoet en ook de lezer moet het maar uitzoeken met het vriendinnenvenijn, de troosteloze neukpartijen, het geruzie en verdriet. Toch schemert er tussen de regels wel degelijk warmte en liefde, al zijn die dan &#8211; razendknap &#8211; verpakt in onverschilligheid en afgewende blikken.
Dolf Verroen. Een vader voor altijd. Leopold, 97 p., € 12,95, 9+
door Joukje Akveld
jeugd Kinderboekenveteraan Dolf Verroen, die komend najaar met Thé Tjong-Khing het prentenboek voor de Kinderboekenweek maakt, schreef een ingetogen verhaal over een jongen met een stervende vader. Die kan &#8216;niet kakken&#8217; heet het op de eerste bladzijde. Darmkanker, luidt de officiële diagnose. Dat stoma&#8217;s kunnen losraken en voor een hoop rommel zorgen, wordt in klare taal beschreven, maar ondertussen sluimert het tussen de korte zinnen; de slechte tijding is slechts een kwestie van tijd. Ruben is echter meer dan een joch met een doodzieke vader. Op straat wordt gevoetbald, geruzied, geroddeld; pa is lief en bijzonder maar ook bot en stronteigenwijs. Verroen schrijft het op zonder ingewikkeld te doen. Over een vrouw met een grote strik op haar hoofd: &#8216;Net of ze aan de bovenkant een kind was.&#8217; Wat goed dat deze 82-jarige schrijver nog altijd schrijft.
Herta Müller. De rokkenjager en diens bijdehante tante. De Geus, vertaling Ria van Hengel, 256 p., € 22,90
door Bouke Vlierhuis
poëzie Ze fascineren zeker, de collagegedichten van Herta Müller. Allereerst vanwege hun aard: ze bevinden zich op het grensvlak van poëzie en beeldende kunst en het is onmogelijk tekst en visuele vorm los van elkaar te zien. In de teksten, meestal absurde anekdotes zonder kop of staart, is klankspel erg belangrijk en de vertaalster heeft daar zichtbaar mee geworsteld. Deze collages geven ook zicht op het wereldbeeld en de werkwijze van Müller. Ze is duidelijk geobsedeerd door woorden en hoe ze functioneren in hun maatschappelijke context. Maar door het gebrek aan een inhoudelijke lijn in de tekst zelf levert het nergens echt grootse poëzie op.

Hans van den Bergh

Marjolijn Pouw

Kathy Mathys

fictie

Luís Fernando Veríssimo
De engelenclub
* *
door Aart van Zoest
Thriller &#8211; De engelenclub is een Braziliaanse thriller over een club smulpapen die hebben besloten elkaar maandelijks te treffen om eens te genieten van een goede en overvloedige maaltijd. Elke keer wordt het lievelingsgerecht van een hunner geserveerd. En dan doet het zich voor dat telkens de uitverkorene kort na de maaltijd sterft. Toch blijven de overlevenden, steeds geringer in aantal, de traditie voortzetten. Tot uiteindelijk alleen de verteller overblijft. Naast de oervragen van iedere detective &#8211; wie deed het? hoe en waarom? &#8211; dringt hier een andere vraag zich op: waarom blijven de overlevenden komen en om hun lievelingsgerecht vragen, wetende wat er komen gaat? Origineel dus. En vlot geschreven. Wel érg vlot. De bescheidenheid van de eters en hun goede verstandhouding wordt op een bepaald moment aangegeven door de tournure &#8216;ik ben een lul&#8217; afgewisseld met &#8216;ik ben een flutlul&#8217;. Negen keer in zestien opeenvolgende zinnetjes. Lullig om het te zeggen misschien, maar iets minder zou mogen.
Athenaeum-Polak &#038; Van Gennep, vertaling Harrie Lemmens, 112 p., € 14,95
David Nolens
De kunst van het wachten
* *
door Marjolein Pauw
Roman &#8211; Reclameman Jack heeft op zijn vijfendertigste al zo veel geld verdiend dat hij kan gaan rentenieren, maar gelukkig wordt hij daar niet van. Tot hij op een goede dag een dakloze zigeuner tegen het lijf loopt die zijn goeroe wordt. Een op drift geraakte Groenlander voegt zich bij het gezelschap en ze trekken naar Kopenhagen, waar Jack in een gemeenschap van onthechte oudere jongeren belandt die &#8216;niet langer wilden meedraaien op de arbeidsmarkt&#8217;. Met hen wil hij een paradijselijke leefgemeenschap in het weidse Groenland stichten. De hang naar gedroomde zuiverheid in communeverband is eeuwenoud, net als de beschrijvingen. David Nolens steekt het oude verlangen in een nieuwe jas maar veel verrassends ben ik niet tegengekomen, of het moeten de aanstellerige nepparadoxen zijn zoals: &#8216;Maar de leegte was vol. De stilte was luid. Het geluk was problematisch.&#8217; De schrijver glibbert poëtisch langs de grote levensvragen, ze blijven in de lucht hangen.
De Bezige Bij, 208 p., € 22,50
Dr. Seuss
De kat met de hoed leeskoffer
* * * * *
door Joukje Akveld
Jeugd &#8211; Hij leurde langs zevenentwintig uitgevers voor er eentje ja zei. Vervolgens schreef hij zesenveertig kinderboeken waarvan meer dan tweehonderd miljoen exemplaren werden verkocht. En passant brak hij alle records in The New York Times-bestsellerlijst &#8211; voor volwassenen. Dr. Seuss (eigenlijk Theodor Seuss Geisel) is twintig jaar dood, maar zijn werk is onverwoestbaar. Niemand evenaart zijn knotsgekke nonsensverhalen met tijdloze tekeningen van balorige fantasiebeesten. Zijn boeken voor beginnende lezers bevatten soms niet meer dan vijftig verschillende woorden &#8211; je reinste woordkunst is het, even lollig voor kinderen als voor hun ouders. Uitgeverij Gottmer bracht vier klassiekers bijeen in een handzaam leeskoffertje, waaronder De kat met de hoed en Groene eieren met ham. Taalknutselaar Bette Westera schreef de ludieke vertalingen die even stijf staan van de melige woordgrapjes en absurdistische opsommingen als de Amerikaanse originelen. Echt, pure flauwekul. Háál die koffer!
Gottmer, 4 titels + werkboekje, € 16,95, 6+
Allard Schröder
Het meisje met de afstandsbediening
* * * ½
door Rob Schouten
poëzie Gedichten als bijvangst maar met de smaak van het hoofdgerecht, dat is de aangename verrassing van Allard Schröders poëzie. De prozaïst schreef ze door de jaren heen, tot misschien wel vijfendertig jaar terug, vandaar de diversiteit, van realisme tot lyriek, van hermetisch tot anekdotisch. Maar wat het allemaal verbindt is de heidense extase van de vrijdenker. Hier wordt nieuwsgierig gekeken, ondergaan en gehoopt, zoals in &#8216;Kleine antimetafysica&#8217;: &#8216;Kuilen waar koningen volbaards zich verschuilen, / bergvorsten, eeuwig hopend wachten in hun steen // om stralend te verrijzen, omgeven door wolken duisternis, / in het eeuwig nooit, in de ijdele hoop op ijler licht&#8217;. Mythe en supermarkt gaan hier hand in hand, niet als symbolen van elkaar, maar als onderdelen van eenzelfde ervaring. Ik proef er iets van sprezzatura in, bevochten lichtheid in steeds weer iets anders. Hoe klassiek ook, Schröder zapt: &#8216;Dan verschijnt het meisje met de afstandsbediening; gedwee maar opgelucht gaan we haar achterna.&#8217;
De Bezige Bij, 48 p., € 17,50

Aart van Zoest

Rob Schouten

Fictie

Tjalie Robinson Kind van Batavia. Verhalen van een straatslijper 
* * * * *
door Aart van Zoest
Verhalen &#8211; Straatslijpers. Ze letten op wat er voor leer-zaams en machtig interessants onder de onaanzienlijken valt waar te nemen. Tjalie doet het en wat kan hij schrijven, gebruikmakend van alle schakeringen die de taal hem toestaat. Feilloos roept hij het tafereel op van een keurige mevrouw achter wie in een straat in Batavia een bok verliefd blijft aanlopen.
&#8216;Wat de dame veel en veel te weinig heeft, heeft de bok veel te veel: levenslust en ondernemingslust.&#8217; Tjalie is ook zo&#8217;n levenslustige, en dan eentje die Verlaine, Gide, de Montherlant, Céline en Sartre leest (met dank aan een goede Franse leraar). Geen fauteuil-zitter met strenge oordelen. Noch over de Nederlandse soldaten die &#8216;politionele&#8217; acties komen uitvoeren tegen Indonesische vrijheidsstrijders, noch over mensen die hun onafhankelijkheid met geweld bevechten.
Een Orang Betawi, kind van wat nu Jakarta is. Dat geeft zijn observaties en bespiegelingen geschiedkundige waarde.
Hij was indo, een gemengdbloedige. Indo&#8217;s sterven uit; etnische vermenging blijft.
En ook Tjalie blijft. Actueel. Zéér leesbaar.
Prometheus, 272 p., € 24,95
Herman Brusselmans Van drie tot zes 
* * *
door Marte Kaan
Roman &#8211; Willem Zundap heeft, als een goed brusselmansiaans personage, een hekel aan alles en iedereen om hem heen en geeft daar grof en eloquent uiting aan. Vooral vrouwen moeten het ontgelden. Wat er precies in de romanwerkelijkheid gebeurt, doet er eigenlijk niet toe, en daarin schuilt de kracht van Brusselmans.
Bij monde van zijn personages ontvouwt de schrijver aan de hand van zich eindeloos vertakkende absurdistische verhalen waarin half literair en bekend Nederland en Vlaanderen de revue passeert, zijn cynische wereldbeeld. Net wanneer zijn litanie in meligheid dreigt te verzanden, word je verrast door een prikkelende zin of geestige filosofische bespiegeling. Nooit te veel, opdat het maar niet te diepzinnig wordt.
Prometheus, 200 p., € 17, 95
Kevin Brooks Dood aan God 
* * *
door Joukje Akveld
Jeugdliteratuur &#8211; Engelse young adult-schrijvers hebben beduidend minder moeite hun personages te vermoorden dan Nederlandse. De sinistere puberverhalen van Kevin Brooks behoren in dat opzicht tot de gewelddadigste én de beste in het genre. In zijn jongste roman betreft Dawns bloeddorstigheid geen medemens maar God. Die heeft haar vader van haar afgepikt, meent ze, en nu moet hij dood. Een intrigerend uitgangspunt dat niet helemaal leidt tot het unieke boek dat het had kunnen zijn. Daarvoor blijven de motieven van de betrokkenen te vaag en gaat de ontrafeling van de plotlijn te snel. Blijft over een op de huid geschreven portret van een geestelijk ontwrichte tiener tegen een mistig decor van Engelse druilbuien met de teckels Jezus en Maria als aandoenlijke figuranten. Niet zo dreigend en unheimisch als zijn eerdere werk, maar een mindere Brooks verdient nog altijd aanbeveling.
De Harmonie, 217 p., € 16,90, 13+
Peter Verhelst Zoo van het denken
* * *
door Rob Schouten
Poëzie &#8211; De gedichten van Peter Verhelst zijn de laatste jaren wat helderder geworden, warmbloediger ook. Bij de voormalige held van de ontheemde, naakte en complexe literatuur bespeurt men tegenwoordig zelfs een soort neomenselijkheid, al blijft het enigszins dubbelzinnig: Dit is alles / wat je dacht / te weten / en dat is waar / het op aankomt. / Er is geen plek / zoals thuis. En dat is thuis. Ook benoemt de dichter in deze merkwaardige mentale dierentuin vol mantaroggen, sabeltandtijgers en kraanvogels, de grote existentiële vragen &#8216;omdat we klaarstaan voor de zonsverduistering van ons denken&#8217;. Toch blijft hij de lezer vooral verbluffen met wonderlijke, ontregelende beelden, zoals die waarin hij religieuze zaken als annunciatie en kruisafneming met uitgestorven (roof)dieren verbindt. Maar de cyborgs van voorheen zijn getransformeerd in warmbloedige wezens. Met zo nu en dan een minimalistische afdronk: Denk. // Hoe dichter we bij het licht komen, / des te minder sterren we zien. // Hou nu op / met denken.
Prometheus, 115 p., € 19,95
Albertina Soepboer de trektocht 
* *
door Rob Schouten
Poëzie &#8211; Albertina Soepboers gedichten waren altijd op een stugge manier geheimzinnig. Die stugheid is er in de trektocht ook, maar heel geheimzinnig zijn de gedichten niet meer, wel aards en mythisch tegelijk. Soepboer neemt de tijd om haar onderwerp (een vogelvlucht over eigen verleden, de Friese natuur en de zee) flink uit te smeren. Ondanks de vorm, sonnetten, is het allemaal weinig gladjes. Het is &#8216;klei waar ik tegen de wind meezing&#8217;, en over &#8216;de vogelvrouw&#8217; schrijft ze: &#8216;ze hipte erover heen alsof ik moet schrijven dat ze klauterde&#8217;, geen knieval voor lezer en mode. de trektocht is een uitgestrekte bundel, tegen de honderdvijftig pagina&#8217;s Nederlands en Fries, wat veel is voor Soepboers betrekkelijke monotone poëzie; alleen wie zich erin vastbijt, blijft overeind. De zware tijd stroomt de oceaan in, stroomt zwarter / alle diepte als ik duik naar mijn dingen onder water / in stofregels geslagen, in brokkelig beeld neergezet / in vierkant. Soepboer lijkt haar eigen zompigheid ook wel in te zien, ze maakt het tot haar handelsmerk.
Contact, 144 p., € 21,95
Anne Vegter Eiland berg gletsjer 
* * *
door Rob Schouten
Poëzie &#8211; In twintig jaar vier bundels met vaak maar een handjevol gedichten, en toch is Anne Vegter oninwisselbaar aanwezig met haar ontregelende grammatica en thematiek. Ze is altijd talig en lichamelijk tegelijk geweest maar in Eiland berg gletsjer komt er iets bij. Nog altijd wel veel seks en leven en dood, maar de ondertonen zijn ernstiger geworden, en krijgen in het titelgedicht en de cyclus &#8216;Dochter&#8217; zelfs iets bijbels. De stijl is minder springerig maar wat bedachtzamer geworden. Het doet haar gedichten geen kwaad, integendeel. Wat vroeger soms wonderlijk bleef zweven en hupsen komt nu langzaam op aarde. Gevolg: indrukwekkende oden en litanieën over het leven en de liefde, met vreugde en twijfel ineen: &#8216;man ik kon je wel pijpen van plezier. Luister je eigenlijk nog.&#8217; Ongetwijfeld heeft die nieuwe toon iets met rijping en ouder worden te maken. Als een gezicht dat mooier wordt door rimpels: &#8216;je leeftijd scrubt je familievachtje&#8217;.
Querido, 71 p., € 17,95

Marte Kaan

Michel Houellebecq. De kaart en het gebied. De Arbeiderspers, 400 p., vertaling Martin de Haan, € 19,95
*****
door Nausicaa Marbe
Roman
De kaart en het gebied vertelt de levensgeschiedenis van de elckerlyk Jed Martin, een kluizenaar die uitgroeit tot puissant rijk en beroemd schilder. Houellebecq schetst via zijn wedervaren een blauwdruk van het Frankrijk van de jaren 2040, als de roman eindigt. Weg is het post-9/11-fatalisme, in handen van nieuwe, francofiele migranten is Frankrijk van industrieland verworden tot succesland van toerisme en ecologische landbouw, alle krimpgebieden bevolkt door gastvrije kapitalisten. Niet alleen in essayerende passages duikt Houellebecq op, hij wurmt zich ook als personage in het hart van de roman, als Jed bij hem aanklopt voor een catalogusvoorwoord. Depressief, altijd kachel, in pyjama, onwelriekend, ten prooi aan eczeem. Fenomenaal steekt Houellebecq hier de draak met zijn mediabeeld. Even makkelijk schrijft hij zichzelf er ook uit, via een onheilspellende cliffhanger. Deze Houellebecq-roman is verrassend optimistisch: de mens kan het leven in haast boeddhistische schoonheid ondergaan. Ook het waardenvaste Frankrijk komt tot inkeer: de xenofobe boer wordt verdreven door de vrolijke kosmopoliet. Zo schiep Houellebecq de rijke topografie van de anti-Weltschmerz.
Joseph O&#8217;Connor. Volgspot. Anthos, 250 p., vertaling Harm Damsma en Niek Miedema, € 19,95
****
door Hans van den Bergh
Roman
In O&#8217;Connors jongste roman Volgspot (Ghost Light) dwaalt een bejaarde, aan de drank verslingerde actrice door Londen, die zichzelf &#8211; goeddeels volgens de techniek van de &#8216;stream of consciousness&#8217; (innerlijke monoloog) &#8211; het verhaal vertelt van haar gepassioneerde jeugdliefde voor de Ierse dramaschrijver J.M. Synge. Ook zij is een Ierse en heet bovendien Molly, dus de verwijzing naar het laatste hoofdstuk van Joyce&#8217; Ulysses is onontkoombaar. Maar net als Joyce experimenteert O&#8217;Connor nog met een hele serie andere vertelwijzen: de ik-vertelling, toneelscènes, de jij-verteltrant, brieven, dialogen, enorme tijdsprongen en semibiografische elementen. In grote lijnen is de geschiedenis waar gebeurd, maar de meeste details heeft de auteur naar zijn hand gezet als een lofzang op een (overigens onvervulbare) absolute liefde, de schoonheid van het Ierse land en de meeslepende taalrijkdom van het lijdzame maar altijd verder fantaserende Ierse volk. De technische hoogstandjes zouden niet altijd nodig zijn geweest, maar de geniale, voortbruisende woordenstroom is een eindeloze verrukking. Sommige passages zou je uit je hoofd willen leren om ze voorgoed met je mee te dragen.
Sacha Sperling. Ik, voor eeuwig. Meulenhoff, 192 p., vertaling Kiki Coumans, € 18,95
**
door Marjolijn Pouw
Roman
Waarom maken mensen kinderen als ze die alleen maar verwaarlozen? De veertienjarige Sacha Winter snuift, drinkt, blowt, steelt, pijpt en voert geen klap uit op school, maar zijn artistieke moeder is te veel met zichzelf bezig om dat in de gaten te hebben. Zijn orthodox-joodse vader laat hem ook maar tobben, net als zijn vriendjes en de leraren van zijn prestigieuze middelbare school. Als Sacha&#8217;s kwade genius en grote liefde, de iets oudere Augustin, hem verlaat, eclipseert deze hedendaagse Franse Narcissus &#8216;in het melkwegstelsel&#8217; en schrijft zijn memoires. &#8216;Sacha is slechts een dromer, zijn kat heet Chimaera en ook dat is een leugen,&#8217; zo eindigt dit opgefokte, humorloze boekje. Probeert de als fatale jongen op het kaft poserende Sperling (18) Bonjour Tristesse over te doen, Françoise Sagans schandaalsucces uit 1954? Wonderlijk dat zulke puberromans hier vertaald worden, terwijl we al zo&#8217;n vrolijke overdaad van eigen bodem hebben.
Chris Adrian. Het kinderziekenhuis. Ailantus, 592 p., vertaling Leen Van Den Broucke, An de Greef en Marijke Versluys, € 29,95
***
door David Duijnmayer
Roman
Chris Adrian werd door The New Yorker benoemd tot een van Amerika&#8217;s beste schrijvers onder de veertig. Hij is kinderarts en studeerde theologie. In zijn tweede roman Het Kinderziekenhuis komen al deze specialismen bij elkaar. Een kinderziekenhuis is het enige gebouw ter wereld dat een apocalyptische zondvloed weerstaat. Met horten en stoten evolueert het ziekenhuis tot een op zichzelf staande samenleving, waarbij de overheersende aanwezigheid van engelen en de verrichting van een wonder hier en daar mooi contrasteert met het medisch-wetenschappelijke taalgebruik dat wordt gebezigd. Een ambitieuze, goed geschreven, humoristische en magische roman, die misschien zelfs wel meesterlijk had kunnen zijn als Adrian zich iets meer had weten te beheersen.
Li Kunwu en P. Otié. China deel 1: De tijd van de vader. Oog &#038; Blik/De Bezige Bij, vertaling Ernst van den Hemel, 248 p., € 19,90
****1/2
door Peter Breedveld
Strip
Een van de indrukwekkendste gebeurtenissen in de moderne wereldgeschiedenis is de Chinese Culturele Revolutie. Daarbij overspoelden woedende horden jonge Chinezen, de Rode Brigades, het land in een strijd tegen alles wat aan het &#8216;feodale&#8217; China of decadente Westen herinnerde. Individuen, gezinnen, hele dorpsgemeenschappen werden tot vijand van de revolutie verklaard en kapotgemaakt. Tekenaar Li Kunwu laat in het schokkend openhartige boek De tijd van de vader, het eerste deel van de nieuwe reeks China, zien hoe hij als dader was betrokken bij die verschrikkingen. Het is een adembenemende helletocht en Kunwu is een fantastische tekenaar. Met zijn expressieve, vette lijnen en volgepropte plaatjes weet hij de onontkoombare dreiging van de razende massa, de claustrofobische angstaanjagendheid daarvan, perfect over te brengen. De belettering van dit stripboek is afschuwelijk. De uitgevers volstaan met een priegelig fabriekslettertje, dat ontzettende afbreuk doet aan de compositie van Kunwu&#8217;s pagina&#8217;s.
Jenny Valentine. Het dubbelleven van Cassiel Roadnight. Moon, vertaling Jenny de Jonge, 239 p., € 16,95, 14+
****1/2
door Joukje Akveld
Jeugdroman
Nog voor het young-adultgenre in Nederland explodeerde en elke uitgeverij z&#8217;n eigen jongerenlijn begon, was er de Engelse Jenny Valentine, auteur van weldadig goed geschreven plot-driven jeugdromans. Het dubbelleven van Cassiel Roadnight is een Valentine pur sang met als motor weer een opmerkelijk uitgangspunt. De zestienjarige Chaps heeft geen familie, kent z&#8217;n eigen identiteit niet en voelt zich niemand. Als de mensen in hem de sinds twee jaar vermiste Cassiel Roadnight denken te herkennen, ontkent hij dat niet. Chaps wordt een leven in gekatapulteerd dat niet het zijne is. Op achtbaansnelheid duikt de lezer een bizarre reeks verwikkelingen in die Valentine op de laatste pagina als altijd vaardig aan elkaar punnikt. Met zinnen die verpletteren door hun eenvoud en een personage dat ontroert in z&#8217;n afgrondelijke eenzaamheid. Oorspronkelijk en verbijsterend goed, deze nieuwe Valentine.

Peter Breedveld

Nausicaa Marbe

David Duijnmayer

Sofja Tolstaja. Een zuivere liefde. Atheneum, vertaling en nawoord Eva van Santen, 224 p., € 17,95
****
door Aart van Zoest
Roman
Sofja Tolstaja heeft haar talent in de schaduw gelaten van haar beroemde echtgenoot en in de literatuurgeschiedenis kreeg ze ten onrechte een ongunstige rol toebedeeld. Deze uitgave houdt, na vijfenzeventig jaar wachttijd, een gerechtvaardigd eerherstel in. De kwaliteit is evident. De hoofdpersoon is een adellijke vrouw. Haar leven geeft zij zin door zoveel mogelijk haar liefde zuiver te houden, in de romantische zin, zonder promiscuïteit, met opofferingen. Uit de tijd misschien, maar het streven heeft bestaan. Wanneer ze liefde voor een ander voelt, onderdrukt ze de aanvechting om die concreet te beantwoorden. De echtgenoot, desondanks onmatig jaloers, geeft, op zijn zachtst gezegd, weinig blijk van erkentelijkheid. De personages hebben hun ups en downs, hun psychologische wendingen naast constante kenmerken; ze zijn zogezegd round characters en speciaal dát geeft de roman zijn allure en intrinsieke waarde. Een van de personages stelt dat men &#8216;in de liefde niet halverwege kan stoppen, het is alles of niets&#8217;. Dat doet denken aan de onvergetelijke opmerking van Jelle Brandt Corstius: Russen zijn maximalisten. Dat is precies wat hun literatuur meeslepend maakt. Sofja Tolstaja is daarvan een goed voorbeeld.
Eveline Vreeburg. Onder pseudoniem. Prometheus, 240 p., € 17,95
*1/2
door Marjolijn Pouw
Debuut
Onder pseudoniem is het zoveelste &#8216;unieke&#8217; literaire debuut dat in 2011 verschijnt. De schrijfster rekent af met haar moeilijke jeugd en het nog moeilijkere volwassen worden. Verschrikkelijke ouders, seksueel misbruik, een familielid dat op tragische wijze om het leven komt; het leven is geen lolletje maar niemand die zich om het arme kind bekommert. De mooie, onzekere Eefje wil actrice worden en trekt naar Amsterdam. Het lukt haar niet om door te breken, vandaar dat ze zich aan succesvoller debutanten vastklampt, zo neukt ze haar verdriet van zich af. In afwisselende passages over haar problematische verleden en haar morsige leven in halfartistiek Amsterdam krijgen we de gebruikelijke jeugdtrauma&#8217;s voorgeschoteld. Slecht geschreven is het boek niet, maar &#8216;rauw, eerlijk en geestig&#8217; zoals de uitgever het noemt kan ik het niet vinden. Wie weet of de schrijfster, nu ze alle ellende van zich heeft afgeschreven, spoedig met een minder larmoyante opvolger komt.
Ellen Deckwitz. De steen vreest mij. Nijgh &#038; Van Ditmar, 48 p., € 14,95
**1/2
door Rob Schouten
Poëzie
Het debuut van Ellen Deckwitz (1982), De steen vreest mij, blijft je vooral bij vanwege het ongewone karakter, een boos sprookje, Sneeuwwitje in het donkere bos. Ze heeft iets weg van een hedendaagse Hendrik de Vries. Leven in angst en vreze: &#8216;Hier heb je opa&#8217;s geweer&#8217; of &#8216;Als je iets mag / hakken ze je handen wel af.&#8217; Om elke hoek loert gevaar, maar zo voortdurend dat de scherpe kantjes er op den duur afgaan. Het ergst is het dan ook als je in deze gedichten iets van de gewone werkelijkheid ontwaart, tandfloss, allochtonen, zodat je je realiseert dat deze gedichten niet zomaar een hallucinatie zijn. Wars van enige blijmoedigheid schrijft Deckwitz, maar onderhuids op zoek naar verlichting: &#8216;De aarde slurpt regenwormen op en ik gok / dat we allemaal lief willen worden / gevonden.&#8217; Geschreven met, zoals het ergens heet, de kogel van de ballpoint, niet altijd even raak maar wel altijd dreigend.
Stefan Hertmans. De val van vrije dagen. De Bezige Bij, 80 p., € 16,90
***1/2
door Rob Schouten
Poëzie
Stefan Hertmans is in de loop der jaren uitgegroeid tot een van de grootste Vlaamse dichters, iemand die talige en semantische complexiteit weet te combineren met emotionele toegankelijkheid. Ook De val van vrije dagen is tegelijk een filosofische en lyrische bundel, waarin gedachten over ons bestaan, de kosmos en het allerkleinste samengaan met het alledaagse: &#8216;Vanavond gaan de mieren met de sterren op café.&#8217; Ergens anders heet het, naar aanleiding van Schönbergs werk: &#8216;het hart dat naar abstracties zoekt / komt altijd in het eigen ritme aan,&#8217; als om te onderkennen dat abstractie om zichzelf ook maar een lege huls is. Het lijkt erop alsof Hertmans&#8217; aandacht in de loop der jaren naar de menselijke kant van het leven is verschoven, en dat geeft hem precies de twijfels die hij kon gebruiken: &#8216;Er is, in tussentijden van verwachting, / geen gat zo ondiep of de ziel tuimelt erin.&#8217; Heel mooi.
Driek van Wissen. De laatste jaren. Nijgh &#038; Van Ditmar, 128 p., € 15,-
**1/2
door Bouke Vlierhuis
Poëzie
De laatste jaren bevat een selectie uit de grote hoeveelheid &#8216;sonnettettes&#8217;, zesregelige light verse- gedichtjes die puntig reageren op een actueel onderwerp, die voormalig Dichter des Vaderlands Driek van Wissen in de laatste tien jaar van zijn leven schreef voor diverse media. Een indrukwekkende verzameling: honderden gedichten, allemaal strak in de door de dichter zelfbedachte vorm. Van Wissen toont daarmee dat hij beschikt over een grote hoeveelheid ouderwets dichterlijk vakmanschap, een eigenschap die in de huidige tijd niet altijd de waardering krijgt die hij verdient. Er valt in deze bundel ook wat te lachen en soms neemt Van Wissen zijn landgenoten, zijn collega-schrijvers en de politiek op de hak. Maar vaak ook is hij zuur, mopperig, gemaakt leuk of gewoon heel erg flauw. Je kan je dan ook afvragen of deze bundel het best denkbare eerbetoon is aan de in mei 2010 plotseling overleden dichter.
Ted van Lieshout. Driedelig paard. Leopold, 87 p., € 13,95, 10+
****
door Joukje Akveld
Kinderboek
Ted van Lieshout flikt het weer: na het beeldsonnet verzon hij opnieuw een nieuw genre. Driedelig paard staat vol blokgedichten; proza-achtige poëzie gepresenteerd in uitgelijnde tekstblokken zonder aanhef, witregel of rijm. Het vrolijke ratjetoe aan onderwerpen waaiert uit van een vermiste kabouter (signalement: rode wambuis met bijpassende pofbroek) via gedesillusioneerde jongleerballen tot een moeder die haar kind te kennen geeft de tekening voor moederdag spuuglelijk te vinden. De toon van de ultrakorte verhaaltjes is lichtvoetig en laconiek en soms sprookjesachtig met een twist (de spreekbeurtkikker die &#8216;kus me!&#8217; zou kwaken wil na een zoen maar geen prins worden). Tussen de vetgedrukte tekstblokken staan beeldsonnetten: veertien regels waarin de woorden hebben plaatsgemaakt voor schelpen, cashewnoten of wasknijpers. Woordkunst meets beeldkunst in dit onconventionele en aantrekkelijk vormgegeven bladerboek dat zich aan al te stringente leeftijdsgrenzen onttrekt.

Philippe Claudel. Het onderzoek. De Bezige Bij, vertaling Manik Sarkar, 253 p., € 19,90
**
door Aart van Zoest
Roman.
De Onderzoeker komt per trein aan in de stad waar hij zijn onderzoek gaat uitvoeren. Eerst even uitrusten in een café. Hij vraagt om een grog. Zegt de Kelner: &#8216;Dat gaat niet.&#8217; Kan hij geen grog maken? &#8216;Natuurlijk wel. Maar het staat niet in de database en daarom kan de kassa het niet in rekening brengen.&#8217; Dat zet de toon. De Onderzoeker betreedt een wereld waar apparaten en informatica de baas zijn over mensen. De aandacht van Claudel gaat ditmaal uit naar de grijsheid van een samenleving. Zijn personages dragen geen namen, maar heten de Politieman, de Nachtportier, de Psycholoog. De Onderzoeker komt onderzoeken waarom in het grote Bedrijf in de Stad zo veel zelfmoorden worden gepleegd. Claudel wil een maatschappelijke waarschuwing geven; zijn boek is opgedragen aan &#8216;al degenen die nog komen, opdat zij niet de volgenden zijn&#8217;. De volgenden in een ontmenselijkte maatschappij. Hij maakte geen roman, maar een allegorie, waarin een pessimistisch nihilistische visie tot uitdrukking wordt gebracht. Aan het einde, in een confrontatie met de schepper van het Bedrijf, doemt impliciet de vraag op of zij die zelfmoord plegen eigenlijk niet een verzetsdaad plegen of althans gelijk hebben.
Bij het grijs van de mensen en hun belevenissen, komt het grijs van Claudels stijl. Langdradig. Erg veel opsommingen, vergelijkingen, flauwe zeugma&#8217;s. Zo wordt een boek dik.
Sophie van der Stap. En wat als dit liefde is. Prometheus, 254 p., € 17,95
*
door Dries Muus
Roman.
Er zijn mensen die af en toe met opzet een slecht boek lezen, ter ontspanning. Dat begrijp ik niet. Wat is er nou ontspannend aan een slecht boek? Ik vrees dat Sophie van der Stap haar indrukwekkende verkoopcijfers vooral te danken heeft aan lezers die graag &#8216;het verstand op nul zetten&#8217;. Het zal in elk geval niet door de aansprekende personages of de originele toon komen. De hoofdpersonen van En wat als dit liefde is zijn truttige vrouwen die hun triviale hersenspinsels aanzien voor filosofische overpeinzingen en hun belegen woordspelingen (&#8216;als puntje bij piemeltje komt&#8217;) voor scherpzinnigheden. Ze hebben geheimen, worstelen met hun liefdeslevens, roddelen over de bewoners van hun Parijse straat en zwijmelen over Parijs, bij voorkeur met een handvol Franse woordjes erdoorheen. De paar aardige observaties lijken vooral toevalstreffers. Sterk boek? Pas du tout. Gaat het goed verkopen? Sans aucun doute.
Arjen Mulder. De derde jongen. Arbeiderspers, 224 p., € 19,95
*
door David Duijnmayer
Roman.
Het romandebuut van essayist Arjen Mulder is losjes gebaseerd op het leven van Franz Jung, een Duitse schrijver (1888-1963). Mulder concentreert zich in De derde jongen op de opbouwjaren na de Tweede Wereldoorlog. In die periode woont Jung, die in het boek Franz Müll heet, enkele jaren in Italië. Mulders fictieve bijdrage aan dat leven bestaat eruit dat Müll betrokken raakt bij wat lokale dorpsintriges, hij een verstandelijk gehandicapte jongen adopteert en een ijstent begint op het strand.
En dat terwijl het leven van Jung/Müll op zichzelf zo spannend geweest moet zijn. Mulder doet op de raarste momenten onthullingen over het avontuurlijke verleden van Müll als revolutionair en over zijn kinderen, die dood zijn of door hem verlaten. Mulder weet helaas nog geen fractie van de bijbehorende spanning en emotie over te brengen. Een jammerlijke mislukking, deze poging om een vergeten schrijver tot leven te wekken.
Beate Teresa Hanika. Achter de stilte. Lemniscaat, 179 p., € 14,95, 12+
****
door Joukje Akveld
Kinderboek
Justines opa is een estheticus, maar niet als hij zijn kleindochter hard op de mond kust om haar te laten zien hoe dat nu gaat, met jongens. De rode wijn- en oude mannenlucht walmen van de bladzijdes van dit schokkende incestverhaal. Egoïstische ouders willen niet luisteren en oma verraadt haar kleinkind door haar op haar sterfbed te laten beloven niets te vertellen. Somberte alom in het debuut van voormalig Duits model Beate Teresa Hanika, maar net als het de dertienjarige Justine zwart voor de ogen wordt van ellende, verschijnt Klap &#8211; stoer, knap en verschrikkelijk volhardend. Hij moet en zal dat bozige meisje leren kennen. Prachtig hoe Hanika de kindervriendschap laat uitgroeien tot een prille tienerliefde. Oma in haar graf kan wel inpakken met haar belofte. In strak proza loodst Hanika de lezer naar een einde dat warempel best happy is.
Gideon Samson. Met je hoofd boven water. Leopold, 121 p., € 12,95, 8+
***1/2
door Joukje Akveld
Kinderboek
Met zijn tweede kinderboek Ziek greep Gideon Samson dit najaar naast de Gouden Griffel. Dat laat onverlet dat de vijfentwintigjarige schrijver nog altijd de jongste Zilveren Griffel-winnaar ooit is. In een noest tempo bouwt hij aan een oeuvre met korte zinnen, een hoge grapdichtheid en een verbluffend inzicht in de kinderziel. Gied heet het jochie dat in Met je hoofd boven water zijn zwemangst moet zien te overwinnen om zo&#8217;n beetje als laatste van de hele school zijn B-diploma te halen. De lijst trucs die hij tevoorschijn tovert om maar niet naar dat vermaledijde zwembad te hoeven is wat erg lang, maar daar staan mooie bezwerende gedachten en een dijk van een praktisch ingestelde moeder tegenover. Met als hoogtepunt een aantal verrukkelijke kinderoverpeinzingen. Over Jezus die over het water loopt: &#8216;Kon hij ook niet zwemmen?&#8217;

Dries Muus

Alex Boogers. De tijger en de kolibrie. Podium, 296 p., € 17,50
***
door David Duijnmayer
roman Evenals in zijn vier voorgaande boeken blijft Alex Boogers in De tijger en de kolibrie dicht bij wat hij kent, dus speelt ook deze roman zich af in een milieu vol Rotterdams arbeidsethos en vechtsportvolk. Op de eerste pagina wordt hoofdpersoon Robert Borghart wakker in het ziekenhuis met ernstige verwondingen en geheugenverlies, en in de gewonemannentaal die uitstekend past bij zijn thema&#8217;s en personages doet Boogers uit de doeken hoe dat zo is gekomen.
Robert blijkt een dertiger met baan, vrouw en kind, maar ook met een drang naar een avontuurlijker leven, wat zich uit in een buitenechtelijke affaire en criminele uitstapjes met zijn boksende jeugdvriend Jerry. Boogers stelt het huiselijk geluk lijnrecht tegenover de drang naar rauwe, masculiene spanning, en laat in zijn zorgvuldig gestructureerde vertelling zien dat de spagaat tussen beide desastreus kan uitpakken.
Milan Hulsing. Stad van klei. Oog &#038; Blik/De Bezige Bij, 144 p. in kleur, € 19,90
**
door Peter Breedveld
graphic novel Voor wie meer inzicht wil krijgen in het samenspel van krachten dat heeft geleid tot de huidige toestand in Egypte, is het niet zo gek Stad van klei te lezen. Het is Milan Hulsings verstripping van Mohamed El Bisaties roman Al-Khaldiya, die je kunt zien als een magisch-realistische allegorie over machthebbers die hun grip op de realiteit verliezen.
In Stad van klei int de Egyptische ambtenaar Salem de politiesalarissen van een stad, Khaldiya, die hij zelf heeft verzonnen. Het budget wordt groter naarmate de politie meer te doen krijgt, daarom verzint Salem de nodige subversieve activiteiten in de stad, die keihard moeten worden onderdrukt. De fictieve bewoners beginnen echter hun eigen leven te leiden, en uiteindelijk wordt Salem door zijn eigen personages geterroriseerd.
Hulsing zet een mooi, broeierig Egypte neer. Maar personages zijn moeilijk van elkaar te onderscheiden en gaandeweg duiken zomaar uit het niets nieuwe personages op en wordt er heen en weer geschakeld naar allerlei verschillende situaties, waardoor het allemaal erg moeilijk te volgen is.
Henk van Straten &#038; Martijn van der Linden. Alle vissen vonden olifant. Moon, 94 p., € 14,95, 7+
*
door Joukje Akveld
kinderboek Alle vissen vonden olifant is goed nieuws om verschillende redenen: neem alleen al die intrigerend maffe titel, of het magnifieke koloriet van de dierenillustraties van Martijn van der Linden (nieuw hoogtepunt in zijn oeuvre!), die soms dwars door de tekst heen lopen. En dan de laconieke grinnikzinnetjes van Henk van Straten. Verdwaald in zee verzucht een kikker: &#8216;Wat een hoop pech voor slechts één kikker.&#8217; Vrolijke, licht ontregelende dierenverhalen zijn het, gesitueerd in een wonderlijk klotsend zeelandschap waarin op een dag zomaar een olifant ronddobbert. Natuurlijk dringt de vergelijking met Toon Tellegen zich op: Van Straten schurkt soms wel erg dicht tegen de absurdistisch-filosofische gedachtenspinsels van diens beestenspul aan. Tegelijk hebben de verhalen over tobbende tonijnen en pruttelende papegaaivissen een aanstekelijk flauwekulgehalte dat de serieuzere Tellegen ontbeert. Dus ja, goed nieuws, dit maritieme beestenproza.
Ingrid Godon Is het nog ver? Querido, 36 p., € 14,95, 4+
***
door Joukje Akveld
kinderboek Vlaams tekentalent Ingrid Godon verzon een verhaal over een mannetje dat graag de wolken van dichtbij wil zien. Hij beklimt de hoogste boom alsof het een jakobsladder is. Over ambitie en verlangen gaat het, maar of kleuters dat snappen? Dat nergens staat wie aan het woord is, helpt ook niet. Gelukkig zullen ze zich makkelijk identificeren met het aandoenlijke heertje met z&#8217;n grote kleuterhoofd. De reuzenneus en mini-oogjes doen denken aan figuren van Joke van Leeuwen en botsen lekker met Disney&#8217;s wetten. Emoties zitten hier vooral in de houding. Grote contrasten ontbreken; in deze illustraties gaat het om de sfeer en met die sfeer zit het wel goed.
Rein Bloem. Lees dat en herlees dat. Perdu, samengesteld door Lucas Hüsgen, 270 p., € 24,95
****
door Bouke Vlierhuis
kritieken Rein Bloem (1932-2008), van 1962 tot 1987 criticus voor Vrij Nederland, staat bekend als de grote promotor van het werk van Hans Faverey. Maar een carrière van zo&#8217;n vijfendertig jaar als dichter, vertaler, criticus en filmer ophangen aan één oeuvre, dat is absurd. Lucas Hüsgen maakte voor Lees dat en herlees dat een selectie uit Bloems enorme nalatenschap met als doel een genuanceerd portret van hem te schilderen. Naast Hitchcock, Buster Keaton, Wallace Stevens, Lucebert, Mallarmé en Van Ostaijen komt dus ook de dichter bij wie je &#8216;het proces van het dichten zelf kan meemaken&#8217; vaak langs. Want dát was recenseren voor Bloem: meedoen. Telkens weer doet hij ontzettend veel moeite (&#8216;niet bang zijn voor overwerk&#8217;, luidt de ondertitel van een van de kritieken) om in het besproken werk te kruipen en als het ware mee te werken met de maker, teneinde de lezer te redden van &#8216;de mythe van moeilijk&#8217;.

Tomas Vanheste

Kees van Beijnum. Zoon van. De Bezige Bij, 96 p., € 15,90
**
door Dries Muus
Eén deel sentiment, één deel mysterie, één deel krachtige beelden. Dat is vaak de verhou-ding bij Kees van Beijnum. In Zoon van, een recent heruitgegeven alternatief Boekenweekgeschenk, komt daar nog een omgekeerd chronologische vertelstructuur bij. Timo&#8217;s vader heeft een moord gepleegd. Daarmee verklap ik niks, het staat in de eerste zin. Dat is meteen de zwakte van de novelle: het is een wat voor de hand liggende manier om de lezer rechtop te laten zitten. Een paardenmiddel. Origineler is dat de nadruk niet ligt op de dader of het slachtoffer, maar op de directe familieleden van de dader. De structuur maakt dat je langzamerhand de achtergrond van de moord leert kennen. Scènes die zonder de gruwelijke voorkennis alledaags zouden zijn, worden nu geladen en wrang. De onthullende aanwijzingen zijn goed gedoseerd, met het sentiment schiet Van Beijnum af en toe uit. Even vaak mierzoet als ontroerend.
John Yeoman &#038; Quentin Blake. Beer bouwt een winterhuis. De Fontein, 28 p., € 12,50, 4+
***1/2
door Joukje Akveld
Met zijn zwierige pentekeningen en typische Britse humor bracht Quentin Blake eind jaren tachtig een hele school aan Nederlandse illustratoren op gang. De onvolprezen Roald Dahl-tekenaar bewandelt sinds de dood van de meester van de groteske fantasie zijn eigen weg met wondermooie projecten die jammer genoeg niet altijd de oversteek over de Noordzee maken. Beer bouwt een winterhuis haalde de overkant gelukkig wel. John Yeoman schreef een vriendelijk verhaal over een zachtmoedige beer en zijn adhd-achtige dierenvriendjes. Bette Westera zorgde voor de prettige vertaling (&#8216;kip heeft nog meer kippenvel dan anders&#8217;) en Blake tekende voor de altijd geslaagde illustraties, waarop een berensnuit met één pennenhaal van opgewekt naar sip transformeert. Geen ingewikkelddoenerij of artistiekerigheid, maar gewoon een lekker prentenboek over een beer die ook wel eens ongestoord wil winterslapen. Voorleessucces gegarandeerd bij alles wat kleutert.
Alison Bechdel. Fun Home. Xtra, 240 p., € 23,90
****
door Peter Breedveld
De autobiografische strip Fun Home van Alison Bechdel stond in 2006 twee weken op de bestsellerlijst van The New York Times. Het boek werd genomi-neerd voor prestigieuze prijzen en als serie gepubliceerd in Libération. De Nederlandse vertaling lijkt echter vooralsnog te worden genegeerd. Hier wil men er kennelijk nog steeds niet aan dat in een strip op literaire én pakkende wijze een complex en urgent thema kan worden uitgewerkt. Welnu, boekenliefhebbers, Fun Home is een belangrijk, baanbrekend en ontroerend werk over een homoseksueel, Bechdels vader, die niet met zichzelf en zijn omgeving in het reine kan komen. Tekst en tekeningen zijn sober en inge-togen; juist deze uiterlijke kalmte benadrukt de heftigheid en de emotionele kracht van dit boek. Het mooie is dat de lezer zelf zijn conclu-sies kan trekken. Zelf hield ik een warm gevoel over aan Bechdels vader. De man had zijn tekort-komingen, maar hij wist zijn enthousiasme voor de mooie dingen des levens te delen met zijn gezin, met de mensen van wie hij hield. Dat is meer dan menige heteroseksuele vader kan.
Eric-Emmanuel Schmitt. Adolf H. Twee levens. Atlas, vertaling Marijke Arijs, 455 p., € 29,95
*
door Aart van Zoest
Toen Hitler negentien was, werd hij afgewezen voor de Academie voor Beeldende Kunsten in Wenen. &#8216;Zou er in een wereld waarin Adolf Hitler kunstschilder zou zijn geweest, een Tweede Wereldoorlog hebben plaatsgevonden met vijfenvijftig miljoen slachtoffers, waaronder zes miljoen Joden?&#8217; Die vraagt werpt Schmitt op om zijn uitgangsidee te rechtvaardigen: twee gefictionaliseerde levensbeschrijvingen naast elkaar, van de historische Hitler en van de imaginaire Adolf H. Die laatste wordt bij Schmitt een succesvolle kunstenaar (&#8216;alle Joodse dames in New York en Los Angeles willen een Adolf H. boven de bank&#8217;). Zijn zoon geeft hij de voornaam Rembrandt. Na een uitgebalanceerd liefdesleven eindigt hij als een lieve opa in Californië. Maar Schmitt deinst er niet voor terug om ook inzicht te geven in het leven van de Führer, de niet-fictieve. Hitler gaat in bad, kijkt eerst naar zijn naakte zelf in de spiegel: &#8216;Hij glimlachte naar zichzelf. Dat was nu de man voor wie de wereld beefde. Het was belachelijk! De hele wereld was belachelijk!&#8217; Belachelijk. Het adjectief is toepasselijk om deze roman van Schmitt te kwalificeren. Dit is kitsch.
Bergman. Nagelaten werk. Liverse, 422 p., € 17,50
*
door Bouke Vlierhuis
Nagelaten werk bevat Bevond van zaken, een verzameling notities en aforismen, en Vreemdgaan, een bundel prozafragmenten. De aforismen zijn van een adembenemende mufheid en missen alle diepgang. De no-tities tonen Bergman als een zelfgenoegzaam stuk chagrijn. De dichters, de vrouwen, de schooljeugd, de rest van Nederland; er deugt allemaal weinig van. Hij houdt niet van rozen, niet van lelies, niet van duiven en niet van meeuwen. En als dat nou nog lekker puntig zou zijn geformuleerd, maar het zijn losse flodders en vaak is het zelfs niet duidelijk wat hij wil zeggen. Veel van de fictie ademt dezelfde zure lucht als de notities. Soms weet Bergman zijn misantropie lang genoeg te vergeten om een aardig verhaaltje te schrijven. Het is echter bij lange na niet genoeg om dit vervelende boek te redden.

Jamal Ouariachi. De vernietiging van Prosper Morèl. Querido, 480 p., € 19,95
***
door Dries Muus
Eigenlijk zijn dit twee boeken: een karakterstudie over een psycholoog die langzaam de grip op zijn keurige leven verliest, en een complotthriller met een climax die niet zou misstaan in de betere actiefilm.
De verbindende factor is titelheld Prosper Morèl. Verward, miserabel, vaak ronduit schofterig. Toch blijft al zijn ellende voorstelbaar. In elk geval in de eerste helft.
Ook wat daarop volgt is de moeite waard. Jamal Ouariachi voert je in razend tempo naar de ontknoping. Het contrast met het eerste deel is alleen wel erg groot. Ouariachi is genomineerd voor de Debutantenprijs. Dat is terecht &#8211; vooral op basis van het eerste deel. Met het tweede deel kan hij meedingen naar De Gouden Strop.
Rob van Essen. Elektriciteit. Nieuw Amsterdam, 176 p., € 16,50
***
door Dries Muus
Rob van Essen schreef een handvol romans. Elektriciteit, zijn eerste verhalenbundel, bevat goede, vermakelijke verhalen &#8211; en een paar anekdotische, die het niveau van de flauwe schuine mop nauwelijks ontstijgen. Juist als hij nadrukkelijk probeert grappig te zijn, werkt het &#8217;t minst. In de andere verhalen laat hij je regelmatig in de lach schieten, maar dan is het meer een bijverschijnsel van de verbolgen toon van zijn hoofdpersonen, of de net niet helemaal absurde situaties waarin ze zichzelf werken. Zoals in &#8216;Iemand anders&#8217;, waarin een relatie uitdooft nadat de vrouw in een kast gaat wonen. Als Joost Zwagerman zijn verhalenbloemlezing nog eens gaat updaten, kan hij alvast wat pagina&#8217;s inruimen voor Van Essen.
Aurélia Aurita. Aardbei &#038; Chocola. Aurita&#8217;s tekeningen zijn energiek en primitief, haar lijnvoering is sexy en elegant. Xtra, 148 p., € 15,-
****
door Peter Breedveld
Op zondag 9 januari 2005 om vijf voor twee in de ochtend is Frédéric Boilet klaargekomen in de kont van Chenda Khun. Dit is een van de mijlpalen in het liefdesleven van Boilet en Khun, dat door de laatste &#8211; onder het pseudoniem Aurélia Aurita &#8211; met veel gusto is vastgelegd in het stripboek Aardbei &#038; Chocola.
Daarin nog veel meer hoogtepunten, bijvoorbeeld het &#8216;ongelukje&#8217; van Khun als ze anaal wordt genomen (de &#8216;chocola&#8217; uit de titel), en de cunnilingus als ze ongesteld is (&#8216;aardbei&#8217;). Het boek is één lange aaneenschakeling van de geile vrijpartijen van het verliefde paar, slechts sporadisch onderbroken door Khuns momenten van introspectie.
Marjet Huiberts &#038; Hanneke æde Jager. Circus Pientje. Gottmer, 34 p., € 14,95, 4+
***
door Joukje Akveld
Marjet Huiberts is hard op weg een autoriteit in de Neder-landse prentenboekenwereld te worden. De tekstdichteres van theatervoorstellingen van Frank Groothof hanteert vaak rijm en het hoge no-nonsense gehalte van haar woordkeus schurkt aangenaam tegen het taalgebruik van kinderen aan. Circus Pientje is niet haar sterkste tekst, maar wat een leuk boek is dit! In een huis-tuin-en-keukensetting werkt Pien aan een carrière als circusartiest. Papa, poes en piposchoenen &#8211; alles wordt ingezet om haar acts te laten slagen. Beeldend kunstenares Hanneke de Jager tekende, knipte en plakte blijmoedige collages bijeen waarbij geen materiaal onbenut bleef: spijkerstof, knoopjes, behangpapier, gephotoshopte macaroni, appels en papieren ijsparasolletjes zijn aaneengesmeed tot verrassend harmonieuze illustraties. 
Hanna Kraan &#038; Mies van Hout. De tuin van Krik. Lemniscaat, 98 p., € 13,95, 6+
***
door Joukje Akveld
De net overleden Boze heks-schrijfster Hanna Kraan vond in haar bossige tuin in &#8217;t Gooi inspiratie voor een reeks voorleesverhalen, waarvan onlangs het derde deel verscheen. Een opgewekte eekhoorn (Krik), blaaskakige merel (Melle) en mopperige pad (Domper, wat een prachtnaam!) scharrelen wat door het gras en beleven kleine avonturen. In het huis wonen de keizer en de keizerin, immers: op de voordeur staat M. Keizer. Aardig zijn de interventies van de kinderen: zij verstaan de dieren niet, maar de dieren hen wel, wat leidt tot geestige situaties. Mies van Hout voorzag het boek van vriendelijke zwart-wit illustraties &#8211; zo ziet een kuchende merel er dus uit, weet je na het bekijken van haar tekening, waarop de hoest uit Melles staart lijkt te komen. Met zorgvuldig geformuleerde zinnen op kinderhoogte creëert Kraan een knus dierenrijk, waar het prettig toeven is.
Stephen Vizinczey. Loflied op de rijpe vrouw. De amoureuze herinneringen van András Vajda. Lebowski, vertaling Dolf Koning, 234 p., € 18,95
****
door Aart van Zoest
Stephen Vizinczey (1933) verliet zijn vaderland Hongarije in 1956, kwam via Wenen en Berlijn in Canada terecht en publiceerde daar in pas geleerd Engels zijn sterk autobiografisch getinte roman In Praise of Older Women in 1965. Het werd een wereldsucces. Terecht.
Een jonge man is zo verstandig om af te zien van meisjes van zijn leeftijd; hij leert het beminnen van rijpere vrouwen. Hij vertelt vrijpostig over zijn ervaringen met diverse dames, ieder met hun eigen geaardheden en kwaliteiten. Willig, dominant, frigide, het is aan hem besteed.
Het boek lijkt in eerste instantie een gefictionaliseerd leerboek voor aanstormende versierders. Het is meer dan dat. Dat vloeit voort uit Vizinczeys opvattingen over de plaats van seks in de liefde en in het leven. De liefde dient volgens hem én speels, in ongegeneerde promiscuïteit, én serieus te worden beleefd. Met aandacht en empathie. Vooral in vrijheid, los van opgedrongen restricties. Zijn confrontatie met dictatoriale onderdrukking heeft hem daarvoor allergisch gemaakt. Zijn passie doordringt alles wat hij vertelt, ook als hij ineens een heel hoofdstuk wijdt &#8211; niet het slechtste &#8211; aan de geschiedenis van Hongarije.

**1/2 Ronald Giphart. Ijsland. Podium, 224 p., € 17,50
door Eva Gerrits
Sinds Ik omhels je met duizend armen (2000) heeft Giph het geschopt tot sidekick in een cabaretgezelschap. Hij heeft alleen steeds minder zin om mensen aan het lachen maken, want de baby van zijn vriendin ligt op de intensive care. IJsland, Gipharts derde over alter ego Giph, is ook een verhaal over gezworen vrienden, een filterloos meisje dat niet ordinair maar wel heel geil is, en over wat er écht belangrijk is in het leven. Giph schrijft dit alles in een brief; die kunstgreep maakt de toon zogenaamd persoonlijk. Dat past bij het doel: het scheppen van sfeertjes en bouwen van scènes rondom &#8216;momenten die ertoe doen&#8217;. In dat opzicht is IJsland effectief: sentimenteel, overdreven, en met &#8216;goeie grappen&#8217;.
*** Stéphane Audeguy. Wij, de anderen. Cossee, vertaling Tatjana Daan, 299 p., € 19,90
door Aart van Soest
Stéphane Audeguy laat ons in zijn caleidoscopische roman vooral meekijken en meeleven met fotograaf Pierre die naar Kenia afreist omdat zijn vader, die daar lang woonde, is gestorven. Pierre moet regelen wat er met het lichaam gaat gebeuren. Hij ontmoet blanke expats en de autochtonen met wie zijn vader bij voorkeur omging. Ook wordt er gekeken door de ogen van voorvaderlijke geesten, die over het land en zijn verleden veel informatiefs te melden hebben. Zo krijgt de roman soms een encyclopedisch karakter. Geen bezwaar, want Audeguy is een meesterverteller. Zijn stijl is snel, scherp, kort en krachtig. Audeguy vervlecht zijn aanklacht tegen kolonialisme en neokolonialisme met een apologie voor het er zijn van Afrika. Ook, gelukkig, met een voorzichtige liefdesgeschiedenis.
*1/2 Lewis Carroll &#038; Chiara Carrer. De wonderlijke droom van Alice. De Eenhoorn, vertaling Siska Goeminne, 44 p., € 19,95, 6+
door Joukje Akveld
The Nursery Alice is Lewis Carrolls eigen bewerking van zijn klassieker. Het is een mislukte adaptatie waarin de schrijver nadrukkelijk op de hurken gaat zitten en de lezer direct aanspreekt in irritante tussenzinnetjes (&#8216;Wel? Ben je weer goedgemutst?&#8217;). Met haar experimentele tekeningen voegt de Italiaanse illustratrice Chiara Carrer zich in een lange reeks Alice-tekenaars, onder wie natuurlijk John Tenniel, de eerste die zich aan het multi-interpretabele boek waagde en volgens velen nooit is overtroffen. Ook Carrer slaagt daar niet in. Haar collages van foto&#8217;s en illustraties in gemengde techniek zijn gekunsteld en afstandelijk en vormen een schril contrast met Carrolls tutteltoontje; het infantiele verhaal laat zich nauwelijks rijmen met de artificiële beelden. Wat de vraag oproept wat dit boek toevoegt aan de reeds bestaande Alice-bewerkingen.
*** Peter Manseau. De bibliotheek van onvervulde dromen. Signatuur, vert. Miebeth van Horn, 386 p., € 22,95
door Hans van den Bergh
De Amerikaan Manseau is de zoon van een priester en een non: geboren uit een conflict tussen geloof en orthodoxe regels, dus. Zijn jongste roman is een boek over groeiend ongeloof. Een joodse man en vrouw die menen dat het lot hen voor elkaar heeft bestemd, kunnen niet blijven vertrouwen op een God die hun levens zou hebben bestierd terwijl in Oost-Europa, Israël en de VS zo veel vervolging, pogroms en oorlog nodig waren om hen bij elkaar te brengen. Qua constructie gaat het om een dubbelroman, ingenieus vervlochten, over een Jiddische dichter en een ongelovige Amerikaan die zijn dagboeken vertaalt.
De stijl is soms al te bloemrijk en het toeval speelt een wel erg doortastende rol, maar de joodse cultuur in de diaspora komt tintelend tot leven in een dickensiaanse, complexe vertelling vol markante personages.
***1/2 Patricia Cornwell. Mortuarium. Sijthoff, vertaling Carla Benink, 432 p., € 19,95
door Anne Versloot
Alweer de achttiende Kay Scar-petta van Cornwell. In de laatste delen begon haar heldin steeds larmoyanter te worden, maar de schrijfster heeft de patholoog-anatoom nu nieuw leven ingeblazen. Het begint sterk: een man valt dood neer op het gras tijdens het uitlaten van zijn hazewindhond. Een dag later, in de koelcel van het mortuarium, begint hij plotseling te bloeden. Hij zal toch niet&#8230;? Maar er zijn geen aanwijzingen dat hij uit zijn witte bodybag wilde kruipen. Scarpetta ontdekt dat in zijn koptelefoon een microfoon en camera verborgen zitten en bekijkt de opnamen van zijn laatste levende minuten. Cornwell schreef een goed opgebouwde, dreigende thriller waarin oude bekenden als nichtje Lucy, Benton en Marino onze Scarpetta &#8211; inmiddels verslingerd aan iPhone en iPad &#8211; weer bijstaan. De spanning stokt alleen door de hightechpassages over Scarpetta&#8217;s geavanceerde labwerk, militaire robots én afkortingen als PFC, EMT, AFME, DoD, MIT, IED en DARPA. Maar daar weet WikiLeaks vast raad mee.
*** Herman Franke. Traag licht. Podium, 255 p., €22,50
door David Duijnmayer
Herman Franke overleed op 14 augustus 2010. Noodgedwongen is zijn laatste roman Traag licht, na Uit het niets (2007) en Zoek op Liefde (2008), het afsluitende deel geworden van de doorlopende romancyclus Voorbij ik en waargebeurd. Omdat Franke wist dat hij terminaal ziek was, is Traag licht doordrenkt van een intens besef van eindigheid en urgentie. De dood van de schrijver betekende het einde van het leven van zijn personages, van zijn romancyclus, van zijn mogelijkheden tot vertellen. Hij probeert daarom &#8216;zo veel mogelijk verhalen voor de poort van de dood weg te slepen&#8217;, en onuitgewerkte ideeën zijn als voornemen in het boek terechtgekomen. Het leest als een proeverij van literatuur: soms een compleet gerechtje, soms niet meer dan een voorproefje, maar alles bereid en op elkaar afgestemd door een meesterkok.

Bart Moeyaert en Wolf Erlbruch. Het paradijs. Querido, 35 p., € 22,50, 10+
*
door Joukje Akveld
Met De schepping herschiepen Bart Moeyaert en Wolf Erlbruch in 2003 wondermooi het scheppingsverhaal. Nu is het de beurt aan het paradijs in het gelijknamige &#8211; ja, wat eigenlijk? Uitgeverij Querido afficheert Het paradijs als voorleesboek voor zesplussers, maar het lyrische idioom vereist minstens de leeservaring van een tienjarige. Een naamloze man en vrouw belanden in wat nog het meest lijkt op een moderne relatiecrisis. De zondeval ligt op de loer, appel en slang zijn echter nog nergens te bekennen. De sobere pentekeningen met steunkleur van naakten doen denken aan volwassen etsen. En dan die cd erbij van het Nederlands Blazers Ensemble dat Haydns jaargetijden speelt, doorspekt met Moeyaerts zalvend-Vlaamse voorleesstem. Een eclectisch amalgaam, deze uitgave, maar voor wie?!
Oscar van den Boogaard. Majesteit. De Geus, 192 p., € 17,90
***
door Hans van den Bergh
Majesteit van Oscar van den Boogaard is een heel eigenaardige roman. Hij is geschreven naar het verfilmde scenario van Ger Beukenkamp, die grossiert in films, tv-series en toneelstukken over ons koningshuis. Van den Boogaard las het script en voelde zich geroepen dezelfde story (over de bazige Beatrix in conflict met de minister-president) tot een roman uit te werken. Deze strijd verheldert veel van wat er wringt in een moderne monarchie. Welk staatshoofd met karakter kan er vrede mee hebben als een mechanische pop de Troonrede van de minister-raad te moeten voorlezen? Van den Boogaard heeft geraffineerd profijt getrokken van de door hem gekozen vorm. De lezer beleeft alles mee door de ogen van Beatrix. Wat een banale onderneming leek, het in woorden navertellen van een film, ontpopt zich als een subtiele aanvulling die de personages vermenselijkt.
John Grisham. De bekentenis. A.W. Bruna, vertaling Hugo de Vries, 352 p., € 19,95
**
door Anne Versloot
Dit is alweer de vijfentwintigste van megaseller John Grisham. Ditmaal over de 27-jarige gekleurde Donté Drumm die in Huntsville over vier dagen de dodelijke injectie krijgt, omdat hij een cheerleader heeft koud gemaakt. Maar dan krijgt predikant Keith bezoek van de échte, blanke moordenaar &#8211; tevens serieverkrachter, racist en dwangmatige leugenaar. Samen met advocaat Robbie, type straatvechter, probeert hij Dontés onschuld te bewijzen. Het duurt even eer Grisham de personages en situatie goed heeft neergezet (vooral de camerageile moeder van het slachtoffer is fijn), maar dan blijf je doorlezen. Ook al is het gegeven niet bijster origineel en druipt het bloed niet van de pagina&#8217;s. Wat Grisham wel heeft, is verteltalent. Hij schildert fraai hoe de sfeer in het stadje Slone steeds grimmiger wordt: kerken gaan in brand, protestmarsen volgen elkaar op en de dreiging van rassenrellen beheerst het nieuws. Jammer dat het moralistische gedoe gaat overheersen, waardoor de toon erg braaf wordt en de spanning wegbrokkelt.
Aristide von Bienefeldt. De zus die Anna Magnani niet was. J.M. Meulenhoff, 301 p., € 18,95
***
door David Duijnmayer
Na drie homo-erotische romans slaat Aristide von Bienefeldt met zijn vierde werk een compleet andere weg in. Alice Nola, de hoofdpersoon in De zus die Anna Magnani niet was, heeft ooit &#8216;gejeweetweld&#8217; met haar oudste broer, maar dat is dan ook de enige summiere verwijzing naar vleselijke genoegens. Goddank, zal menig lezer denken, want niet iedereen kon het rondvliegende sperma in zijn eerdere werk waarderen.
Nu hij woorden uit de categorie neuken, aars, roede en kringspier laat voor wat ze zijn, valt des te meer op wat een eigenzinnige stilist Aristide von Bienefeldt is. Zijn woordkeus en metaforiek geeft het op zichzelf wat gezapige verhaal een sprookjesachtige allure, en de vaak hilarische dialogen zijn merkwaardig genoeg herkenbaar en wereldvreemd tegelijk. Uiterst vermakelijk.
Albert Cossery. De mensen die God vergat. Coppens &#038; Frenks, vertaling Mirjam de Veth, 120 p. € 23,-
****
door Aart van Zoest
Vijf korte verhalen en een einleuchtend nawoord &#8211; een heel persoonlijke literatuurles! &#8211; van vertaalster Mirjam de Veth in dit juweeltje van uitgeverij Coppens &#038; Frenks, die zorg draagt voor het vertrouwdraken met het werk, klein maar fijn, van de Egyptisch-Franse auteur Albert Cossery. Hij is vergeleken met Dostojewski. Niet onterecht, voor wie denkt aan diens Vernederden en vertrapten. Maar er is groot verschil. Cossery, zelf zonder geldzorgen, schrijft met onderhuidse deernis en veelal ingehouden woede. Maakt dat dragelijk met volop zwarte humor. Hij schetst met verfijnd penseel de leefwereld van de arme hongerlijders in de sloppen van Caïro, hun uitzichtloze ellende, hun dromen en gedragingen. Zijn kostelijke personages zijn &#8217;trieste mensen gebrandmerkt door een meedogenloos lot&#8217;, zoals hij het uitdrukt. Dermate levensecht neergezet dat je ze als lezer, met al hun onvolkomenheden, aan je hart drukt, stuk voor stuk.
vn.nl/boeken
Deze week in Carel Peeters’ Literaire Kroniek:
&#8211; Directeur Neil MacGregor gaf honderd voorwerpen uit ‘zijn’ British Museum een eigen leven door ze te bespreken en tentoon te stellen. Nu is er het boek A History of the World in 100 objects.
&#8211; Tot 1970 had Nederland een eigen Index librorum prohibitorum, het sinds 1559 bestaande register van verboden boeken volgens de katholieke kerk.
Op de vernieuwde website van de Republiek der Letteren verder: de nieuwste recensies; aanvullingen op korte recensies; reacties; de best gewaardeerde boeken; dossiers en artikelen uit het archief

<div class="wpg-element paragraph">
Het is weer kinderboekenweek. En dus maakten drie VN-recensenten een selectie van de leukste, mooiste, beste, meest opmerkelijke voorlees-, prenten- en leesboeken voor kinderen. Ontdek hieronder welke boeken de recensenten als hoogtepunt van het jaar kozen. 
</div>

Jeroen Vullings

De fijnste kinderboeken van het jaar

<div class="wpg-element paragraph">
Janne Teller &#8211; &#8216;Niets&#8217; Clavis, 112 p., € 14,95
Sinds William Golding in Lord of the Flies (1954) een stel kinderen op een onbewoond eiland zich liet ontpoppen tot moordenaars in pocketformaat weten we dat het met de kinderlijke onschuld in de praktijk behoorlijk kan tegenvallen. In Goldings voetsporen zijn in de adolescentenliteratuur sindsdien heel wat rotzakjes opgestaan. Maar zo bont als de tieners het maken in Niets van de Deense Janne Teller, dat is lang niet vertoond.
Oorzaak van alles wat fout gaat is Pierre Anthon, die op een dag verkondigt dat niets in het leven betekenis heeft en voor de rest van het schooljaar in een pruimenboom gaat zitten. Zijn klasgenoten besluiten hem op andere gedachten te brengen. Zodra de eerste steen naar de onruststoker wordt gegooid , besef je dat deze kinderen tot heel wat in staat zijn.
Stenen krijgen Pierre Anthon echter niet uit de boom en daarom begint de groep een berg van betekenis aan te leggen, waarvoor iedereen iets moet afstaan wat hem dierbaar is. Wat, dat bepalen de anderen.
Wat begint met een stel stripboeken wordt een fiets, een hamster, Sofies maagdelijkheid en Jan-Johans vinger. Net als in Lord of the Flies is in Niets geen rol van betekenis weggelegd voor de ouders; deze kinderen bepalen hun eigen regels.
Het verhaal wordt in korte, afstandelijke zinnen in de wij-vorm verteld, waardoor de groepsdruk tot in het perspectief voelbaar is &#8211; niemand wil voor een ander onderdoen. Teller biedt haar personages geen ontsnapping aan de ijzeren greep waarin ze elkaar houden; en haar lezers evenmin. In Niets geen deus ex machina die de boel aan het eind nog even komt redden. Het slot van deze jeugdroman is precies zo zwart en uitzichtloos als in de eerdere gebeurtenissen besloten ligt. Zo rücksichtslos schrijven voor jongeren durven er maar weinig. (JA)
</div>
<div class="figure--left">
<figure id="post-76389 media-76389" class="align-none"><img decoding="async" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2010/10/7e79f2b3-98ab-4298-a57d-4aa9e6fc2a00_Lindelauf-hemel-Heivisj1.jpg" alt="" border=" /></figure>
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
Benny Lindelauf &#8211; &#8216;De hemel van Heivisj&#8217; Querido, 405 p., € 14,95
Barry Lindelauf won vijf jaar geleden twee prijzen met zijn prachtig vertelde jeugdroman Negen Open Armen: drie meisjes zonder moeder maar met broers, een oma en een vader betrekken een vreemd huis buiten de stad. Zes jaar later komt Lindelauf &#8211; dank! dank! &#8211; met een even krachtig vervolg: de Tweede Wereldoorlog onderbreekt het bestaan dat die zusjes Fing, Muulke en Jes tot dan toe als een drie-eenheid hebben beleefd.
Lindelauf vertelt heel suggestief: is het de kinderfantasie of is het echt wanneer er even een geest verschijnt? Of tja, zouden het ook de koplampen van een auto kunnen zijn geweest? Er is eigenlijk maar één reden waarom deze roman, deze literatuur, geschikter is voor jongeren dan voor volwassenen: de thematiek is voor een ervaren lezer wellicht iets minder nieuw en interessant dan voor wie nog nooit goed heeft gelezen over volwassen- en vooral individu-wording. Verder: Literatuur! (SP)
</div>
<div class="figure--left">
<figure id="post-76389 media-76389" class="align-none"><img decoding="async" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2010/10/ea2dab14-90ae-4fa5-96e5-5e7b3baa9d74_vdh97890258561511.jpg" alt="" border=" /></figure>
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
Rindert Kromhout &#8211; &#8216;Soldaten huilen niet&#8217; Leopold, 265 p., € 14,95
Onder middelbare scholieren staat Virginia Woolf (1882-1941) niet bepaald bekend als leeslijstfavoriet. Soldaten huilen niet van Rindert Kromhout zou daar verandering in kunnen brengen. De schrijver van populaire series voor jonge kinderen (Kleine Ezel, Erge Ellie en Nare Nellie) dook in de geschiedenis van de Britse kunstenaarskring de Bloomsbury Group, onder wie Virginia Woolf en haar schilderende zus Vanessa Bell, en schreef er een meeslepend historisch jeugdboek over dat nieuwsgierig maakt naar het werk van deze mensen.
Soldaten huilen niet reconstrueert de geschiedenis van Quentin en Julian, zoons van Vanessa en Clive Bell. Het gezin leeft in het idyllische Charleston Farmhouse op het platteland van Sussex, een ontmoetingsplek voor kunstenaars en schrijvers. Vaste bezoekers zijn onder anderen de biograaf Lytton Strachey en de excentrieke galeriehoudster Lady Ottoline Morrell. De homoseksuele kunstenaar Duncan Grant woont als minnaar van Vanessa bij het gezin in.
Te midden van dit kleurrijke gezelschap ontwikkelen Quentin en Julian zich in tegengestelde richtingen: gestimuleerd door zijn tante droomt Quentin zich een bestaan als schrijver, terwijl Julian wordt gegrepen door het communisme en steeds verder van zijn artistieke familieleden verwijderd raakt.
Mooi is het broertjesgevoel dat Kromhout vanaf de vroege jeugd van de jongens als een rode draad door zijn verhaal vlecht. &#8216;Als jij eerder doodgaat, zal ik een boek over je schrijven,&#8217; zegt Quentin als Julian vertelt te willen gaan vechten in de Spaanse Burgeroorlog. &#8216;Als jij eerder doodgaat, heb ik geen broer meer,&#8217; antwoordt die.
Zoals vaker is de werkelijkheid buitenissiger dan een schrijver kan bedenken. Het geheim dat de volwassen bewoners van Charleston met zich meedragen, drijft Julian definitief in de armen van het communisme met noodlottige gevolgen. Daarmee is dit boek niet alleen een boeiende kroniek, maar ook een aangrijpende jongerenroman. (JA)
</div>

De jury doet raar

‘Ik houd gewoon niet van kinderen’

Het leesfeest

fictie

Fictie

Fictie

fictie

fictie

fictie

fictie

fictie

Fictie

Fictie

Fictie

De fijnste kinderboeken van het jaar

De fijnste boeken voor kinderen vanaf 14 jaar