Gids / De fijnste kinderboeken van 2011

**** Professor Revillod & Javier Sáez Castán. Het Dierelirium van professor Revillod. De Harmonie, 20 p., € 14,90, alle leeftijden

In het dierenrijk van professor Revillod lopen rare snuiters rond. Wat te denken van de gorlihoorn of het melktijbeest? De geleerde ontdekkingsreiziger verzamelde zijn zoölogische waarnemingen tijdens expedities die hem naar woeste streken brachten. Nu zijn ze bijeengebracht in Het Dierelirium van professor Revillod, Geïllustreerde almanak der dierenwereld. Met etsen van Javier Sáez Castán en met van die authentiek klassieke lettertjes. Alleen de ouweboekenlucht moet je er zelf bij denken. Ondanks het feit dat het kloeke boekje maar 21 tekeningen bevat, krijgt de lezer maar liefst 4096 diersoorten gepresenteerd, inclusief beschrijving van hun leefwereld. De bladzijdes, met een ringbandje bijeengehouden, zijn namelijk in drie stukken geknipt, waardoor er nogal wat te combineren valt. Zo opent het boek met de olifant, maar sla je alleen het eerste deel van de bladzijde om, dan zie je daarna de knorlifant, een beest met een varkenskop en een olifantenlijf omschreven als een nuttige zeug, trots gevaarte uit India. Ja ja, de Duitse professor, de man die zo graag ‘de fakkel van de weetgierigheid en de uiterste nauwlettendheid’ wilde doorgegeven, liet niet zomaar iets na.

De vertaling en bewerking is van Prof. Dr. E.I. Kipping, Nederlandicus. Op de foto lijkt hij verdomd veel op Kees van Kooten. Heette hij niet Kipping dan zou je zweren dat hij het was. Maar twijfelen aan de identiteit van een medewerker aan zo’n geleerd boek, dat geeft geen pas. Bladeren dus maar en je verwonderen over de erfenis die de professor ons in zijn goedertierenheid heeft nagelaten. (JA)

**** Joke van Leeuwen. Waarom lig jij in mijn bedje. Querido, 16 p., € 12,95, 3+

‘Wie heeft er in mijn bedje geslapen?’ Dat vragen de beren in het oorspronkelijk Britse, later door de gebroeders Grimm geannexeerde sprookje ‘Goudlokje en de drie beren’ zich al twee eeuwen af. Bijna net zo sprookjesachtig klinkt de zin ‘Waarom lig jij in mijn bedje?’ in het onlangs verschenen peuterprentenboek van Joke van Leeuwen. Als een mantra verschijnt het op de bladzijdes. Hoewel ‘bladzijdes’ technisch gezien niet klopt. Waarom lig jij in mijn bedje? is geconstrueerd als leporello, een boek dat zich als een harmonica laat uitvouwen tot een meterslange strook. Het verhaal begint al op de titelpagina. Een typisch Joke van Leeuwen-kind – grote neus, kleine oogjes – vindt een beer in bed die daar niet hoort. Met een ‘waarom lig jij in mijn bedje?’ wordt de knuffel gesommeerd op te hoepelen. Beer vertrekt naar een ander bed, waar het een volgende knuffel aantreft aan wie dezelfde vraag wordt gesteld. Zo verplaatst de vraag zich van knuffel naar bed naar knuffel tot het laatste lappenpopje, voor wie geen bed meer over is. Zielig? Nee. Want wie het uitgevouwen boek omdraait en lappenpops reis langs alle bedjes terug bekijkt, ontdekt dat er in één bed een plekje over is – precies groot genoeg voor een lappenpop. Alleskunstenaar Joke van Leeuwen – dichter, schrijver, tekenaar, voor kinderen en volwassenen – had met Heb je mijn zusje gezien? al getoond voor peuters even oorspronkelijk te kunnen schrijven en tekenen als voor oudere kinderen. Waarom lig je in mijn bedje? is opnieuw een voltreffer: speels geïllustreerd met heldere Van Leeuwen-vormen, grote kleurvlakken, een minimum aan details en niet te zoet; het hoepel-op-thema ligt stevig in het verhaal verankerd. Daarmee leent dit boek zich voor regelmatig voorlezen, ook voor ouders. (JA)

**** Bibi Dumon Tak. Winterdieren. Querido, 138 p., € 12,50, 6 +

De dieren van de winter, dat zijn de dieren die op de Noord- en Zuidpool leven. Bibi Dumon Tak heeft ze in dit fraai uitgegeven boekje samengebracht, met sfeervolle tekeningen van Martijn van der Linden erbij. Wist u wat Krill is? Bibi Dumon Tak maakt geen onderscheid tussen de reuzenalbatros, de walrus, de Belgica Antartica en Krill. Maar voor de minderbedeelden in het dierenrijk neemt ze het wel op. En ze staat pal voor Krill. De enkelvoudige Krill heeft niet eens een eigen naam! Alleen in meervoud wordt dit minidiertje, dat als plankton verdwijnt in walvissenmaag, aangeduid. Terwijl: ‘Zonder Krill geen Antarctica. Zonder Antarctica geen Arctica. Zonder onze polen geen evenaar, geen wereld, geen wij. Aaaaaaaaaaah!’

Bibi Dumont Tak zou Bibi Dumont Tak niet zijn als ze daarna niet zou schrijven: ‘Vanaf vandaag bestaat Krill uit krilletjes.’ Ozo!

En die Belgica Antarctica? Dat is een insect zo groot als een korreltje hagelslag, ook al zo’n armzalig geval, het heeft geeneens een roepnaam. Gelukkig is er wel plaats in dit humorrijke, vrolijke bestiarium vol winterdieren. (SP)

****1/2 Lida Dijkstra en Thé Tjong-Khing. Verhalen voor de vossenbroertjes; het langverwachte vervolg op Van den vos Reynaerde. Pimento, 125 p., € 15,95, 6+

Een machtig idee, dit boek. Het moet al in de winkel onweerstaanbaar zijn voor veel ouders en grootouders: een kindervariant op de Reynaerd. Op het omslag staat het aangekondigd als het langverwachte vervolg op Van den vos Reynaerde. Moet je het kind dan eerst het eigenlijke verhaal vertellen? Nee, Lida Dijkstra heeft een heel mooie constructie gekozen, waarin ze oude avonturen uit de Reynaerd combineert met eigen toevoegingen.

De twee ondeugende vosjes Rosseel en Reinaerdijn genieten van de heldenverhalen over hun verbannen vader, die hun moeder Hermelijn vertelt. Tot ze ontdekken dat de verhalen ook weersproken worden, bijvoorbeeld door Bruun die moeder een verhaal hoort vertellen en spreekt: ‘Uw vertelling over Reinaert is gekleurd, mevrouw dat u hem neerzet als een held. Geschiedvervalsing! Ik heb voor uw kinderen een ander interessant verhaal.’ Op ’t toneel, in de herberg, overal horen de rekels verhalen over een heel andere vader, een die gemene rotstreken uithaalde, en ze geraken zwaar onder de indruk. Net als de lezer. Want het boek is prachtig verteld en getekend. Het is smullen bij een kinderboekenschrijfster die woorden als schemel en grondelen gebruikt. Een van de hoogtepunten is een reeks simpeler wordende gedachten en koude tekeningen van de bevriezende wolvin Hersint.

Hoe moet dit gaan aflopen, vraagt de oudere lezer zich halverwege het boek af. Gaat zoiets goeds niet sterven wanneer een zoetsappige moraal als een aap uit de mouw getoverd komt? Nee! Het verhaal eindigt complex als het leven zelf en de rijke thematiek blijft overeind. In hoeverre is de zoon als de vader? Is waarheid een feitenrelaas of draait het om de intentie die we in onze woorden leggen? Wat is schuld en mag je beesten waar je niet mee praat dan wel opeten? (SP)

***** Stian Hole. Garmanns zomer. Hoogland & Van Klaveren, 42 p., € 14,50, 6+

Soms glipt een bijzonder boek ertussendoor. Geen krant die het opmerkt, geen boekhandelaar die in de gaten heeft dat hij iets mist. Een paar jaar geleden moest Dolf Verroen met Slaaf kindje slaaf de Deutsche Jugendliteraturpreis winnen voor Nederlandse recensenten wakker schrokken. Iets soortgelijks gebeurde met Garmanns zomer van de Noorse schrijver en illustrator Stian Hole, waarvan dit voorjaar de vertaling verscheen. Het boek won de prestigieuze Bologna Ragazzi Award en kreeg vorig jaar de Deutsche Jugendliteraturpreis, maar in de Nederlandse media bleef het stil.

Wat een vergissing. Garmanns zomer is een meesterlijk verhaal over een zesjarig jongetje dat bang is voor z’n eerste schooldag. Het boek – uiterlijk prentenboek, maar bedoeld voor kinderen vanaf een jaar of zes – is voorzien van paginagroot computer artwork met een licht surrealistische inslag. Op de laatste dag van de zomer komen Garmanns drie oude tantes op bezoek. Ze nemen ‘reuma en verzakkingen en boterkoek mee’. Garmann heeft het gevoel dat ze iedere zomer een beetje meer gekrompen zijn. ‘Nog even en ze komen niet meer boven het gras uit.’ Hole photoshopte er een grasveld bij waaruit drie oude dameskopjes steken, je ziet nog net hun parelkettingen. Dat is wat deze boekenmaker, oorspronkelijk grafisch vormgever, doet: droomachtige kinderobservaties vangen in woorden en er associatieve beelden bij creëren. Daarbij neemt hij zijn jonge publiek serieus: Garmanns angst voor de eerste schooldag (hij heeft nog niet één tand gewisseld, de tweeling Hanne en Johanne elk al vier, bovendien kunnen ze ‘rabarber’ spellen), is niet minder belangrijk dan tante Borghilds angst voor de dood.

Vraag uw boekhandel naar dit geheime prachtboek. Ze hebben het ongetwijfeld niet op voorraad, maar dwing ze het te bestellen. Niemand zal er spijt van krijgen. (JA)

***1/2 Karina Schaapman. Het Muizenhuis. Rubinstein, 60 p., € 14,95, 5+

Poppenhuizen en kinderboekenmakers, daar is iets mee. In de werkkamers van de illustratoren Mance Post, Charlotte Dematons en Ingrid en Dieter Schubert bevinden zich zorgvuldig ingerichte minihuizen. Tonke Dragt bouwde in haar Haagse woning op schaal gebouwen uit haar verhalen na, zodat ze tijdens het schrijven precies wist welke deur naar binnen en welke naar buiten openging. In november verschijnt van Anna Woltz en Thé Tjong-Khing het prentenboek Nacht in het poppenhuis bij de tentoonstelling XXSmall. Poppenhuizen en meer in miniatuur in het Gemeentemuseum Den Haag, waarvoor tekenaar Thé een nauwkeurige studie maakte van een van de geëxposeerde poppenhuizen.

En dan is er Het muizenhuis – Sam & Julia van Karina Schaapman, een verhalenboek met een van kartonnen dozen en papier-maché vervaardigde muizenwoning als decor. Sam en Julia zijn gebreide muizen. In hun wereld figureren Delfts blauwe tegeltjes en bromtollen en Brillo schuursponsjes. Op het nachtkastje naast de bedstee ligt het Dagboek van Anne Frank, muizenkinderen lezen Pinkeltje en de Gouden Boekjes. In Schaapmans universum is de tijd ruim dertig jaar geleden stil gezet en dat maakt het tot een aangename plek om te verblijven. Hier geen mobiele telefoons of flatscreens, maar potkachels en kroonluchters. Het enige nadeel is dat de verhalen eenzelfde gedateerdheid ademen als het gefotografeerde muizenhuis; de avonturen van Sam en Julia zijn braaf en nogal knullig geschreven. Beter had Schaapman de teksten achterwege gelaten en de foto’s voor zich laten spreken. Wie Charlotte Dematons’ bestseller Sinterklaas met minutieus geschilderde dwarsdoorsnedes van Sints haciënda en boot kent, weet dat illustraties waarop zo veel te zien is geen tekst nodig hebben. Hopelijk durft Schaapman met een volgend boek op haar fabuleuze knutselpraktijken en de verbeeldingskracht van haar lezers te vertrouwen. Dan worden de belevenissen van haar muizenkinderen pas echt een avontuur. (JA)

***1/2 Lisa Boersen. Hotel Tussentijd. Gottmer, 148 p., € 13,95, 7+

Zoals Abeltje of Sjakie, zo beleeft Bibi een wonderlijk avontuur in een bont gezelschap van kinderen en volwassenen. Net als Annie M.G. Schmidt en Roald Dahl laat schrijfster Lisa Boersen haar fantasie de vrije loop. Geen vliegende lift of magische snoepfabriek, maar een prozaïsche wc luidt bij haar het begin in van een reeks vrolijk-gekke gebeurtenissen. Gezeten op de pot wenst Bibi zich een astma-aanval. Uit schaamte – omdat ze gelogen heeft dat ze astma heeft om vrienden te maken in haar nieuwe woonplaats. Nu het bedrog dreigt uit te komen, sluit ze zich op de wc op.

Daar begint het licht vreemd te knipperen. Als Bibi voorzichtig haar neus om de hoek van de deur steekt, is ze in Hotel Tussentijd, pleisterplaats voor allen die zich schaamtevol opsloten op een wc. Tegelijk met haar arriveren dikke Melvin, een deftige dame en een verliefde minister van Financiën. Allemaal hebben ze zojuist iets gedaan waardoor ze het liefst nooit meer het toilet zouden verlaten.

Met dit originele gegeven begint een verhaal dat aardige weggetjes bewandelt en blijmoedige zijpaadjes inslaat, maar nogal keurig eindigt. Zoals zoveel van hun voorgangers levert het verblijf in het hotel de bezoekers precies de juiste dosis moed om terug te keren naar hun eigen wereld. Want, zoals hotelgastvrouw Sari wijs vaststelt: eerst komt morgen, daarna komt overmorgen en overmorgen valt bijna alles mee. Een waarheid als een koe en zo komt alles op z’n pootjes terecht. Niet erg verrassend, maar ondertussen heeft de lezer wel een lekker kinderboek gelezen met wonderlijke uitvindingen en apenkooien met een echte aap. Kinderfantasieën, aaneengesmeed tot een luchtig, vaardig geschreven verhaal. Schmidt en Dahl zitten nog stevig op hun troon, maar Boersens gemorrel aan de fundering is aangenaam. (JA)

**** Hartog & Hartog. Wie heeft dat gedaan? Over heldhaftige helden en hun heldendaden. Moon, 95 p., € 15,95, 8+

Alles zit dit boek tegen wanneer het in handen van de blasé geworden boekrecensent belandt. Helden, het thema van de boekenweek, is tevens het onderwerp en daarmee suggereert het een louter commerciële onderneming te zijn. Het omslag ziet er bovendien uit als het resultaat van een knutselcursus photoshoppen en het is geschreven door twee jolige types die zichzelf een geinige schrijversnaam hebben toebedacht.

U heeft het al aan de sterrenwaardering gezien: niet is minder waar, dit is een uitstekend boek voor kinderen, én voor voorlezers. Alle soorten helden worden behandeld, van helden op sokken tot Wesley de metroheld, tot de Dwaze Moeders van het Plaza de Mayo in Buenos Aires, tot dode indianen, Batman en Tijl Uilenspiegel aan toe. En de auteurs schrijven op een bijna baldadige toon. ‘Rosa Parks bleef lekker zitten’ en ‘Doodgemepte helden’ zijn titels van hoofdstukken. Het eerste hoofdstuk gaat over Jasper Schuringa, die een terrorist met bombroek hielp bedwingen, de oortjes van de kleine luisteraar zijn daardoor meteen gespitst.

Maar Hartog & Hartog schrikken geen moment terug voor de gecompliceerdheid van de geschiedenis. Hansje Brinker, die bestond helemaal niet en werd verzonnen door een schrijfster die nooit in Nederland is geweest, en in haar boek is het niet eens Hansje maar een ander jongetje dat z’n vinger in een dijk stopt. En in het hoofdstuk Ernesto Che Guevara constateren de twee eerst dat diens afbeelding misschien wel de allerbekendste foto ter wereld is en dat Che hip en cool mag zijn, maar aan het slot van het hoofdstuk volgt dan wel de kanttekening dat er ook mensen zijn die in hem een gevaarlijke fanaticus zien die de dood van honderden, zo niet duizenden op zijn geweten had. ‘Tjsa, Guevara is niet ónze held,’ schrijven Hartog en Hartog in dit heerlijke en overigens eigenlijk heel vrolijk vormgegeven boek. (SP)

***1/2 Edward van de Vendel. Toen kwam Sam. Querido, 114 p., € 12,95, 8+

Op een dag staat de hond Sam zomaar bij Kix op het erf. Een spookhond, denk de negenjarige jongen, een sprookjeshond. Maar Sam is zo echt als de klitten in zijn witte vacht. Volgens opa zit er ‘nog maar een piezeltje vertrouwen’ in het verwaarloosde beest. Dat piezeltje weet Kix snel te winnen.

Met zijn jongerenroman De gelukvinder maakte Edward van de Vendel vervoerende fictie van de waar gebeurde geschiedenis van een Afghaanse asielzoeker. Ook Toen kwam Sam grijpt terug op een echte gebeurtenis, een waar de schrijver zelf getuige van was tijdens een familiebezoek in Canada. Dit keer fictionaliseerde Van de Vendel de gebeurtenissen tot een innemend feelgoodkinderboek. Over onvoorwaardelijke dierenliefde gaat het en welke proporties die in een kinderhoofd kan aannemen. Kix en zijn zusje Emilia willen de aanloophond het liefst de hele dag aaien, maar nooit onder druk – alleen als Sam zich zo’n beetje tegen hun uitgestoken hand aan parkeert. Natuurlijk wordt de vriendschap tussen kind en dier bedreigd, hier door Sams oorspronkelijke eigenaar, een labiele boerenzoon met een nors-plompe vader. In een nachtelijke strijd om het huisdier worden jachtgeweren gericht en vallen harde woorden. En natuurlijk zijn het niet de volwassenen, maar is het Kix die werkelijk snapt wat een hond behoeft.

Van de Vendel houdt de boel knap in balans. Met levensechte ouders die het soms ook even niet weten. Met een dapper jongetje dat toch gewoon in z’n broek plast. Met kraakheldere zinnen. Op de dynamische pentekeningen van Philip Hopman is Sam een lieve lobbes, iets aaibaars tussen hond en ijsbeer in. (JA)

****1/2 Harm de Jonge. Vuurbom. Van Goor, 150 p., € 14,99, 11+

Een whodunnit en een whydunnit, maar vooral een what happened that day exactly – dat is Vuurbom. De geschiedenis van een vriendschap van Harm de Jonge. De schrijver die in zijn werk de vele facetten van jongensvriendschap belicht, koos in zijn laatste jeugdroman – met dwingende soundtrack van Queen – voor de onbetrouwbare vriendschap: Jimmie raakt onder de indruk van zijn nieuwe vriend Bram die alles doet wat hij niet durft. Maar dan slaat Brams bravoure om in pesterijen en gevaarlijke spelletjes, waarin Jimmie verder wordt meegezogen dan hij eigenlijk wil.

Gelegen in een ziekenhuis beleeft hij de periode met Bram opnieuw. Langzaam worden de zwarte gaten in zijn geheugen ingevuld. Aan de verpleegster naast zijn bed – door een verband om zijn ogen kan hij haar niet zien, wel ruikt hij vaag de geur van vanille – doet hij zijn verhaal. Dat hij op die beslissende dag in het zomerhuisje een vuurbom naar zijn vriend heeft geworpen. Dat hij hem heeft vermoord. In flarden ontrafelt zich de geschiedenis van een klas op drift met een verzenuwde juf Frans aan het roer. Alleen – zijn de dingen wel zo gegaan als Jimmie zich herinnert?

Vuurbom bevat alle vertrouwde Harm de Jonge-elementen: een jongen die de gebeurtenissen van de zijlijn gadeslaat, een mooi meisje naar wie heimelijk wordt gehunkerd, een vriendschap die geen standhoudt, een raadselachtige wereld ver weg, hier belichaamd door de verpleegster van de Molukken – dat alles verwoord in zorgvuldige, beeldende taal. Maar er is meer dit keer. Niet eerder wist De Jonge de spanning zo geraffineerd op te bouwen. Zelden creëerde hij zulke gedenkwaardige personages. Tot in de kleinste bijrollen overtuigen ze met hun graffitihandtekening, hun garagelucht. Met Vuurbom schreef de tweeënzeventigjarige schrijver zijn beste boek tot nu toe. (JA)

**** Martha Heesen. Bajaar. Querido, 124 p., € 13,95, 12+

Een klont zussen, een oorlog, een oma uit één stuk, een onwrikbaar paard – het zijn ingrediënten die Martha Heesens nieuwe jeugdboek Bajaar gemeen heeft met Benny Lindelaufs bekroonde en geprezen jongerenepos De hemel van Heivisj. Verder zijn de verhalen geheel verschillend, afgezien van het feit dat Heesens boek ook zo geslaagd is: zo hecht van vorm, zo mooi van taal.

In de bijna twintig jaar dat Heesen kinderboeken schrijft, werkt ze aan een oeuvre van afgewogen zinnen en stilistische fijnzinnigheid. Kleine verhalen voor ervaren lezers, voor wie ‘literair’ geen vies woord is. Bajaar past in die traditie en tegelijk is dit boek meeslepender en spannender dan haar eerdere werk.

Dat is knap, want op het eerste gezicht gebeurt er weinig. Julia, dertien, woont met haar grootmoeder Momo en vijf jongere zusjes in een Brabants dorp. Het is eind jaren veertig, maar de wonden die de oorlog in het gezin Quaeghebuer heeft geslagen zijn nog rauw. Moeder overleed in haar laatste kraambed, vader verdween vlak voor het eind van de oorlog. Al jaren wachten de meisjes en hun oma op de brief die nieuws over de vader moet brengen en hun leven weer op gang moet krijgen.

Wie te lang wacht, verliest de hoop. In Momo’s ogen wordt het verdriet steeds zwarter. Voor Julia is het anders. Ze snapt meer dan haar zusjes die te jong zijn om de situatie te begrijpen, maar ze is koppig genoeg om geluk te peuren uit de aanwezigheid van aanlooppaard Bajaar en van de dorpsjongen die op een dag haar pad kruist. Geen grote gebeurtenissen, maar groot genoeg voor een tienermeisjesleven. Heesen neemt haar lezers serieus genoeg om ze geen happy end te serveren. Dat die niet ontredderd achterblijven, is de grote kracht van dit mooie boek. (JA)

***1/2 Enne Koens. Vogel. Pimento, 222 p., € 16,95, 15+

Op de dag van haar laatste schoolexamen pakt Berre haar tas en vertrekt naar Leiden voor een studie filosofie, voor een ander leven dan ze leidde met haar gescheiden moeder en haar zusje op de oude boerderij: een leven met gewelde tarwe en pastinaken. Een leven zonder televisie en vriendinnen, met geesten die haar moeder gunstig trachtte te stemmen. In Leiden vindt ze een huis, een baantje en een andere naam. Als Elke probeert ze richting te geven aan haar bestaan.

Enne Koens, schrijfster van theaterteksten en tot nu toe één roman, schreef met Vogel een coming-of-age-verhaal over een meisje dat zoekt naar de zin van het leven en stuurloos dreigt te raken als die zin er niet blijkt te zijn. Het boek opent als een jongerenroman: een tiener verhuist van het platteland naar de stad en ontdekt drank, mannen en de waarde van vriendschap. Vanaf het moment dat ze terugblikt op haar jeugdjaren krijgt het verhaal een volwassener karakter – de toon wordt afstandelijker, de toch al niet uitbundige taal geserreerd. Niet vaak kent een Nederlands young adult-debuut zulk technisch vakmanschap, zo’n beheerste stijl. Toch verliest het boek gaandeweg aan kracht. Misschien is het de terloopsheid van de beschrijvingen die gaat tegenstaan. Misschien Berres gebrek aan daadkracht. Ze wil het volle leven leven, maar daarvoor moet je de controle durven loslaten. De schrijfster had de teugels wel wat verder mogen laten vieren. Meer uitspattingen hadden het verhaal goed gedaan. (JA)