Welcome to the gooniverse

Verhaal van de Week

Prinsjesdag

Het kabinet kan nog even doormodderen

Pleidooi voor meer ongemak

Hannah Prins

'Getting stuff done'

Rutger Groot Wassink

Hoe Trump de pers te slim af is

Functioneel trollen

Klimaatschade als verdienmodel

Hans against the machine

Buitenlandse agenten

Staatsterreur

Poorten van Europa

Cultuurtip

Chris Keulemans

Muziek spoel je niet weg

Reportage / Europese conferentie over vluchtelingen
Dzsingisz Gabor protesteert luid, maar de Iraakse Koerd is onverbiddelijk en voert hem af. Rumoer in de vergaderzaal. Mensen worden willekeurig van hun stoelen geplukt en weggebracht. ‘Kalmte! Dit is voor uw eigen veiligheid,’ roept een vrouw in het wit. ‘En u, madame,’ zegt ze tegen Luisa Morgantini, de vice-voorzitter van het Europees Parlement die net het woord wilde nemen, ‘kunt maar beter heel rustig blijven zitten.’
Even later keren de gevangenen glimlachend terug. Hun ontvoerders nemen het applaus in ontvangst. Het zijn de acteurs van Teatro di Nascosto. Rzgar Kirim, de Koerd uit Kirkuk, knikt nog eens verontschuldigend naar Gabor. Het met zilver gepenseelde hoofd van de oud-politicus, staatssecretaris van Landbouw onder Lubbers III, zit al weer in de plooi. Artistiek leidster Annet Henneman, de vrouw in het wit, straalt een grimmig soort tevredenheid uit. Zij wil dat iedereen meemaakt hoe het is als er zo met je gesold wordt, al is het maar voor even.
De conferentie gaat verder waar hij gebleven was. Luisa Morgantini leest de definitieve tekst voor van de Charta di Volterra, het document dat de basis moet gaan vormen voor een gezamenlijk Europees vluchtelingenbeleid. Er is hard aan gewerkt in het Toscaanse bergstadje, waar politici uit heel Europa drie dagen lang te gast waren en vluchtelingen de dienst uitmaakten.
‘Volterra moet een symbool worden,’ zegt Morgantini. ‘We gaan er alles aan doen om deze tekst waar te maken. Want we kunnen niet langer aanzien dat er mensen dood aanspoelen op onze stranden. Europa hoort ook zijn vluchtelingen en migranten te beschermen. Deze Charta is een stap naar individuele rechten en waardigheid voor iedereen.’
De lokatie is goed gekozen. Het contrast tussen de schoonheid van het burchtstadje en de lelijkheid van het onderwerp dat er besproken wordt, is bijna griezelig. Volterra is een toonbeeld van de beschaving waarvan mensen zeggen dat die gevaar loopt als we nog meer Arabieren, negers en andere gelukszoekers toelaten. De okerkleurige huizen rond de Piazza dei Priori staan er al bijna duizend jaar. De Etruskische poort met uitzicht over de golvende heuvels en het Romeinse amfitheater nog veel langer. In hun ateliers beitelen ambachtslieden kunstwerken uit albast, de melkwitte kalksteen die in plaatselijke groeven wordt gedolven. Hoe zou je dit moeten delen met nomaden en analfabeten?
De Poolse toneelvernieuwer Grotowski gaf hier in zijn nadagen les aan de Internationale School voor Antropologisch Theater. Annet Henneman kwam er als jonge Hollandse actrice in 1984 binnen en bleef in Volterra hangen. Negen jaar geleden richtte ze met Gianni Calastri het Teatro di Nascosto op – het theater van het verborgene. Geschokt door de verhalen die ze hoorde over mensen die oorlogen ontvluchten en dan verdwalen op de bodem van Europa opende ze een centrum waar ze sindsdien theater maakt met zwervende toneelspelers, dansers en muzikanten. Een zwarte man in de steegjes van Volterra is niet zelden een van haar acteurs. Ze reisde naar oorlogsgebieden in Turkije, Irak en Iran en kwam terug met materiaal voor het reportagetheater waarmee Teatro di Nascosto door Europa toert.
Op vrijdagavond spelen ze City in War, over de terreur in Kirkuk. In de fabuleus gerestaureerde schouwburg krijgen de verzamelde politici, op hun avondje vrij van de Charta, de ellende rauw en ongedoseerd over zich heen. Oorlog in de bonbonnière: er is ook in Volterra geen ontkomen meer aan de barbarij.
Hongerstakers
Vorig jaar nodigde John van Tilborg, directeur van de kerkelijke vluchtelingenorganisatie INLIA, het gezelschap uit te komen spelen op manifestaties in Groningen, Utrecht en Den Haag. Daar ontstond het idee voor de Charta. De combinatie werkt: Henneman, de van verontwaardiging en medeleven bijna uit elkaar barstende theatermaakster, en Van Tilborg, de don van de dakloze asielzoekers, een grote man in pak met een gulle lach en een scherp instinct voor het politieke spel. Rond de jaarwisseling was hij een drijvende kracht achter het generaal pardon. Met goedgeplaatste telefoontjes, hier appellerend aan christelijke barmhartigheid en daar aan linkse solidariteit, zorgde hij ervoor dat de ontwerptekst op tafel lag toen het regeerakkoord in de maak was.
‘Europa is klaar voor de Charta,’ zegt hij. ‘Volgens afspraak moet de EU vanaf 2010 werken met een geharmoniseerd asielbeleid. Nu verschijnen er nog overal documenten die wel losse kwesties regelen, maar niet de kern van de zaak. Elk van de zevenentwintig lidstaten voert zijn eigen beleid. Met de Charta willen we de principes voor een rechtvaardige omgang met vluchtelingen vastleggen.’ De eerste versie schreef hij zelf, in ruggespraak met Vluchtelingen Organisaties Nederland, Defence for Children en de stuurgroep die hij samenstelde uit ervaren Europese politici. ‘Grondvereiste,’ staat er, ‘zijn concrete voorstellen voor het gelijkschakelen van maatstaven, procedures, verblijfsomstandigheden, terugkeerbeleid en de garantie van streng parlementair toezicht op de ontwikkeling en de uitvoering van het beleid.’
Die concrete voorstellen liggen in Volterra onder de loep. De rol van het Europees Parlement als toezichthouder wordt volgens de Charta cruciaal. Vandaar de komst van vice-voorzitter Luisa Morgantini. Vier jaar geleden zat de hartelijke Italiaanse met een groep Koerdische hongerstakers op een plein in Rome. Teatro di Nascosta trad er op, Henneman en Morantini sloten vriendschap en de afgelopen twee maanden zat haar kantoor in Straatsburg vol vrijwilligers die politici ronselden voor de Charta.
Aangespoeld
Voor elk hoofdstuk van de Charta wordt een werkgroep belegd: het bestrijden van de oorzaken van migratie, het tegengaan van rondzwerven binnen de EU, procedures en termijnen, de positie van kinderen, alleenstaande minderjarigen, medische factoren en de positie van vrouwen. En in die werkgroepen wordt vergaderd op zijn Europees. Dat wil zeggen: iedereen mag in zijn eigen taal spreken, en dus duurt alles vanwege de vertaling in elk geval twee keer zo lang als normaal. De tolken hebben een sleutelrol. Snel, slim maar niet betrokken bij het onderwerp bepalen zij vaak het verschil tussen overeenstemming of begripsverwarring. Ernstige gezelschappen van tien, vijftien landelijke politici, europarlementariërs, ambtenaren en vluchtelingenwerkers zoeken rond een grote tafel naar precies de juiste formulering. Ze spreken Italiaans, Frans, Duits, Spaans en steenkolen-Engels. Een Nederlander verraadt zich: ‘That would be one question, denk ik, that we will have to research.’ Een Duitse niet minder: ‘He can also nazzing do!’
De voorzitters, vaak de meest ervaren politicus aan tafel, zijn routiniers. Ze weten dat elk woord telt. Ze weten ook dat er aan elke tafel politieke tegenstanders en/of nitwits zitten. Ze spelen een slim spel van democratische suggestie. Zinnen die hem aanstaan, neemt de voorzitter over, zinnen die niet in zijn straatje passen, lijkt hij in de vertaling niet mee te krijgen. Handig is ook om een omstreden punt in een paar woorden samen te vatten, toch al de beste manier om terug te komen bij de formulering die je zelf bij aanvang al had voorgesteld, terwijl de tolk van de laatste spreker nog doorratelt en de aandacht dus is afgeleid.
Dat neemt allemaal niet weg dat er geconcentreerd wordt doorgewerkt. De urgentie is voelbaar. Deze week zijn er weer veertien Afrikanen dood aangespoeld op het strand van Lampedusa. Zestien Roemenen zonder papieren werden onmiddellijk na de moord op een vrouw in Rome het land uitgezet. Of ze iets met de misdaad te maken hadden, bleef onduidelijk. Net als in Nederland zetten paniek en willekeur de toon. ‘Ik kwam hier aan met een vriend uit Addis Abeba,’ vertelt Dagmawi Yimer, een jonge Ethiopiër die ons op zaterdagochtend zijn documentaire laat zien over het onzekere leven van zes landgenoten in Catania. ‘We studeerden samen, demonstreerden samen, werden samen gearresteerd en vluchtten samen. Ik kreeg een verblijfsvergunning, hij niet. Waar zit de logica? In de ogen van de vreemdelingendienst zijn wij nummers, data, geen mensen.’
Asielprocedure
Veel aandacht dus aan de vergadertafels voor de asielprocedure. Maak je hem korter, dan gaat dat ten koste van de zorgvuldigheid – en van de mogelijkheid voor de asielzoeker om nog eens terug te komen op het verhaal dat hij in de verwarring van de eerste uren na aankomst heeft verteld. Maak je hem langer, dan verleng je ook de onzekerheid. Ed Anker, Kamerlid voor de ChristenUnie, prijst de Charta op dit punt. Die bepleit een procedure van een half jaar, eventueel met nog eens een half jaar te verlengen als de situatie in het land van herkomst ingewikkeld is. Aanvragen om humanitaire, politieke of medische redenen worden tegelijk en niet achtereenvolgend verwerkt. Tegen een afwijzing is beroep mogelijk. Ligt er na twee jaar nog geen uitspraak, dan krijgt de asielzoeker een verblijfsvergunning.
Anker vindt de Charta vooral ‘evenwichtig’: de aanvraagprocedure en het terugkeerbeleid staan er allebei helder in. De retoriek van het Nederlandse vluchtelingendebat anno Verdonk klinkt in deze Europese kring, juist vanwege Ankers no-nonsense Engels, ongemakkelijk bot en wantrouwig. De overheid doet zijn werk, maar laat de vluchteling vooral niet vergeten dat ook hij zijn verantwoordelijkheden heeft. En met afgewezen asielzoekers hou je het makkelijkst contact, zegt Anker, door ze te detineren.
Hier komt Jan Braat tussenbeide. De Utrechtse ambtenaar deed jarenlang onzichtbaar werk achter de schermen. Toen er steeds meer asielzoekers op straat terechtkwamen, zorgde hij, op het randje van burgerlijke ongehoorzaamheid, voor gemeentelijke noodopvang. Andere grote steden volgden. Het gemeentelijk netwerk LOGO werd een belangrijke partner van de vluchtelingenorganisaties in de slag om het generaal pardon. Braat spreekt dus uit ervaring: ‘Van de vastgezette uitgeprocedeerden vertrekt uiteindelijk maar de helft. Detentie en uitzetting kosten ruim veertigduizend euro per persoon. De rest komt in de illegaliteit terecht. Van de mensen in onze opvang valt inmiddels de helft onder het generaal pardon. Die hadden dus nooit op straat mogen worden gezet. Van de anderen keert vijfentwintig procent vrijwillig terug. Op basis van vertrouwen dus, en nog goedkoper ook.’
Spion
Vertrouwen is een sleutelwoord. ‘De vluchtelingen die bij Teatro di Nascosto komen wonen en werken,’ zegt Annet Henneman, ‘durven ons soms na een jaar nog niet te vertrouwen. Ze zien in iedereen die ze iets vraagt een spion.’
Patrizia Paoletti Tangheroni, parlementslid voor Forza Italia, is een gedecideerde dame met parelketting, sjaal en broches. ‘Laat ik vooropstellen dat drie dingen voor mij ononderhandelbaar zijn,’ zegt ze als ze de werkgroep over de positie van vrouwelijke asielzoekers opent. ‘Elke vrouw heeft recht op autonomie, waardige levensomstandigheden en zekerheid over haar verblijf.’ Zonder vertrouwen, zegt ze, werkt het niet. En dus moet een vrouw in de asielprocedure het recht hebben om apart ondervraagd te worden. Door een vrouwelijke ambtenaar, dat spreekt vanzelf.
Maar, werpt iemand tegen, als ze dat aan haar man laat weten, begrijpt die meteen hoe laat het is: er zijn dingen met haar gebeurd die de eer van het gezin schenden. En die mogen niet naar buiten. Durft de vrouw ze toch te vertellen, dan heeft ze na afloop een probleem met haar echtgenoot. In Zweden, vertelt voormalig Duits parlementslid Wilmya Zimmermann, lossen ze dat op door iedereen per definitie apart te ondervragen. Maar als de vrouw nu juist graag haar man bij zich heeft? En haar kinderen? Of moeten we juist voorkomen dat die te horen krijgen wat hun ouders hebben meegemaakt? Mensen die bovendien soms zo getraumatiseerd zijn dat je niet ineens een coherent en kloppend verhaal van ze mag verwachten?
Rond de tafel zit een gezelschap van goede wil. Het gaat uit van de oprechte vluchteling die ook nog eens begrijpt welke keuzen voor haar open staan. Maar de waterdichte formule voor een eerlijke procedure ligt niet voor het grijpen. Signora Tangheroni rondt af met een verklaring die steviger klinkt dan hij is. En wat als er, twee heuvels verderop in net zo’n schilderachtig dorpje, een conferentie plaatsvindt van Europese vreemdelingendiensten die ervan uitgaan dat elke asielzoeker een leugenaar is tot hij zelf het tegendeel zwart op wit bewezen heeft?
Het asielbeleid, in welke procedures je het ook giet, maakt van mensen leugenaars. Volledig en eerlijk wordt hun verhaal pas als het niet meer in onze categorieën hoeft te worden geperst. Hun werkelijkheid wrikt altijd. Het past in geen enkel vooropgezet systeem.
Dat dilemma hangt tastbaar boven de Charta di Volterra. Een van de oplossingen komt uit onverwachte hoek: het promotiefilmpje voor Groningen, door INLIA geproduceerd om de aanwezigen warm te maken voor de volgende bijeenkomst. Eind mei komt in Groningen een nog veel grotere groep politici en prominenten bij elkaar om de Charta te bezegelen. Max van den Berg, commissaris der Koningin en gewezen europarlementariër, kijkt in de camera en zegt dat hij bij die gelegenheid ook zal pleiten voor de Blue Card: een werkvergunningskaart die moet voorkomen dat arbeidsmigranten in Europa nog langer voor hetzelfde loket komen te staan als vluchtelingen. Dat zal in elk geval minder mensen tot ongewilde leugenaars degraderen.

Een papier van goede wil

Beschouwing / Oorlogsfoto’s in dialoog
Een zware, oudere Ame­ri­kaanse soldaat hangt onderuit op een pasgetimmerde veranda, bij het licht van een tl-buis. Zijn helm ligt naast hem op tafel. Hij rookt een dikke sigaar. Even rust na weer een lange dag in Irak. Het machinegeweer hangt nog om zijn buik. Echt ontspannen is het beeld niet, maar ook niet al te onheilspellend. Het komt pas uit het lood te staan door de foto ernaast: een still uit de tv-serie MASH. In het wuivende gras ligt Major Burns plezier te maken met Major Houlihan, aka Hot Lips. Haar blonde krullen golven onder haar pet uit. Major Burns grinnikt: funny thing – war.
MASH hoorde bij het meubilair van de jaren zeventig. Iedereen kent de openingsbeelden: de helikopter, de aansnellende verpleegsters in uniform, het liedje ‘Suicide is painless’. De serie startte in 1972, als spin-off van de gelijknamige film uit 1970 door Robert Altman. Hij speelde zich af in een veldhospitaal tijdens de Koreaanse oorlog, maar hij ging natuurlijk over Vietnam. Hawk­eye en BJ wonden zich in de operatietent op over de zinloze slachtoffers. Radar, de kampomroeper met het brilletje, was altijd in paniek. Klinger probeerde afgekeurd te worden door bloemetjesjurken te dragen. MASH was een vaste gast in de huiskamer: geestig, mild maar met scherpe randjes, gaandeweg steeds moralistischer. Dit soort kritiek op de oorlog was gemeengoed. En massaal populair: naar de slotaflevering in 1983 keken 106 miljoen mensen, nog altijd een Amerikaans record.
De Duitse Magnum-fotograaf Thomas Dwor­zak werd in 1972 geboren. Hij is even oud als MASH. Tussen reizen naar de Kau­ka­sus, Haïti, Afghanistan en Kosovo door was hij de afgelopen jaren embedded bij de 44th Medical Company in Irak. De barakken, de tijdelijke operatiekamers, de helikopters, maar vooral de licht verwilderde houding van al die artsen en soldaten in een vreemd, vijandig land – ze kwamen hem bekend voor. Hij besloot beelden uit MASH naast zijn eigen foto’s te plaatsen. Het resultaat is een giftige cocktail. De hoofdpijn blijft hangen lang nadat je het boek hebt dichtgeslagen.
Dertig jaar na Vietnam is het ingewikkelder om tegen de oorlog te zijn. Toen was links tegen, dat sprak vanzelf. Nu kan je hooguit kiezen voor het minste kwaad. Binnenvallen of niet, vertrekken of niet, het slechte geweten blijft. De foto’s van Dworzak zijn van onzekerheid en morele verwarring doortrokken. En ze maken achteraf ook het protest van MASH minder lief, minder vanzelfsprekend.
Toen leek het onvoorstelbaar dat de volgende oorlog net zo bot en knullig zou verlopen. Als je er grappen over wilde maken, moest je snel zijn. Maar vier, vijf van dat soort onzalige operaties later hebben de bevelhebbers nog steeds geen idee. De soldaten verdwalen in de woestijn net zo hard als in de jungle. Aan de knulligheid van de oorlog is niets veranderd. Aan de spraakverwarringen ook niet. Dworzak kijkt langs een zwaarbewapende Amerikaanse soldaat door een Iraaks raam naar binnen. Het zou een theehuisje kunnen zijn of een kapperszaak. De jongens daarbinnen zijn op hun hoede voor de camera. Wat doen ze: hokken tijdens een razzia, een aanslag beramen, wachten op hun beurt onder de tondeuse? De soldaat met zonnebril wendt zijn blik af. Daar staat Major Burns. Hij zegt, stoethaspelend als Bush in zijn beste dagen: that we are over ?here spilling our blood to keep them safe from democracy.
In MASH kwamen de oorlog, de jungle en de spleetogen niet in beeld. We zagen alleen de Amerikanen onder elkaar, en al liepen er wat dubieuze types tussen, de acteurs waren stuk voor stuk even aaibaar. Thomas Dworzak gaat wel naar buiten. Hij fotografeert de verbleekte graffiti, de in zon en armoede drooggebakken muren, de ruïnes van een staat met ambitie – en de Irakezen zelf. Loerend achter luiken, onder schot gehouden, liggend in een plas bloed. Aaibaar is het woord niet.
De Amerikanen intussen tijgeren zwaarbewapend en schichtig over straat. Op de operatietafels creperen ze aan verwondingen die in MASH genadig buiten beeld werden gehouden. Zelfs op de spaarzame feestjes is de stress ze van het gezicht te lezen.
Heeft Dworzak een boodschap? Als dat al zo is, spreekt hij hem nauwelijks uit. Dat hoeft ook niet. Hij is geen fotograaf van het mededogen. Misschien is het gewoon een Duit­se jongen die, dertig jaar na de veilige dinsdagavonden in de huiskamer en duizenden kilometers verderop, ontdekt dat MASH nog altijd niet is afgelopen. Op de pagina tegenover een aangeslagen, piepjonge soldaat aan de voet van een stenen trap staat nog steeds Hawk­eye, zijn hand aan de paal die de operatietent overeind houdt, ongeschoren, alle zelfverdedigingsironie uit zijn ogen verdwenen. Hij roept: Captain Pierce! Why are we here!
Het schokte mij hoe diep het gezicht van Alan Alda in mijn geheugen verankerd ligt. En nu pas de oprechte, ongespeelde wanhoop te zien onder die eindeloze geintjes. Door de combinatie met Irak krijgt MASH achteraf iets spookachtigs. Nu pas zie je hoe triest Hawk­eye eigenlijk keek, en toen al zag hij hoe futiel de oorlog is. De beelden uit MASH geven de foto’s uit Irak iets van een herinnering aan een tijd waarin jongens doodgingen voor niets en artsen opereerden voor niets, een tijd van oorlog die ver achter ons ligt en nooit is opgehouden te bestaan.
Thomas Dwor­zak: ‘M*A*S*H Iraq’. Trolley, 96 pagina’s,€? 32, &#8211;

I*R*A*Q

<div class="wpg-element paragraph">
11-08-2007 Door Chris Keulemans
Twee videokunstenaars zetten zeventien camera’s rond het veld voor de thuiswedstrijd van Real Madrid tegen Villareal. Doel: geen wedstrijdverslag, maar een close portret van Zinedine Zidane, die voetbalt alsof hij langer bestaat dan voetbal zelf.
Er zijn nog twintig minuten te spelen. Zidane heeft uit een vrije tr­­­­ap rakelings voorlangs gekopt en wandelt terug naar zijn plek op het middenveld. In het voorbijgaan hoort hij Roberto Carlos iets roepen. Hij kijkt om. De kleine rechtsback doet iets na wat op een zwangerschapsoefening lijkt. En ineens breekt dat gezicht open. Ruim een uur lang was er niets dan grimmige concentratie van af te lezen. Nu staat Zidane te grijnzen. Hij zegt iets terug en Roberto Carlos slaat voorover van het lachen. De doeltrap is intussen genomen. Zidane draaft weg langs de zijlijn, de glimlach nog op zijn gezicht. Hij probeert zich te herpakken, maar als het spel even wordt stilgelegd, kijkt hij nog eens om, hoofdschuddend, bijna ongelovig dat iemand hem middenin de wedstrijd zo aan het lachen kan maken. 
Dat, zegt regisseur Douglas Gordon, was het enige moment waarover Zidane ontevreden was in Zidane: A 21st Century Portrait. Het ergerde hem dat hij zich zo uit zijn concentratie had laten brengen. 
Douglas Gordon en Philippe Parreno, een Schot en een Fransman die allebei naam heb­ben gemaakt met ontregelende videokunst, zetten op 23 april 2005 zeventien camera’s rond het veld voor de thuiswedstrijd van Real Madrid tegen Villareal. Een doodgewone competitiewedstrijd in een seizoen dat de galacticos van Madrid veel kritiek kregen omdat ze wel supersterren waren maar geen elftal. Daar ging het Gordon en Parreno niet om. Hun camera’s stonden gericht op Zinedine Zidane, de grootste voetballer van zijn generatie. Negentig minuten lang zien we een vorstelijke ambachtsman aan het werk. De wedstrijd zelf komt nauwelijks in beeld. Het gaat om de man met het adelaarsgezicht en de wijde blik. Zidane komt in totaal zevenenvijftig keer aan de bal (en verliest hem zelden), maar wat hij vooral doet, is: kijken. Zijn diepliggende ogen calculeren bliksemsnel van elke situatie de gevolgen. Waar iemand anders een passeerbeweging ziet of balverlies, weet hij al wat de consequenties zijn en past daar zijn volgende beweging op aan. 
Meestal is dat niet meer dan een stap naar links of rechts. Genoeg om vrij te staan of een tegenstander te blokkeren. Soms een looppasje over een paar meter, een enkele keer een sprint. Dat laatste alleen als hij zeker weet dat die hem brengt op een plek waarvan niemand twee tellen geleden zag dat hij er nodig zou zijn. Even later – hij is op snelheid gekomen zoals grote roofkatten dat doen, massief maar geruisloos, hij heeft de bal ontvangen en doorgegeven – staat hij weer stil. Zidane staat voor een voetballer verrassend vaak stil. Hij veegt het zweet van zijn voorhoofd. Hij spuugt op het gras. Hij zegt, nauwelijks hoorbaar in het stormachtige geluid van het Esta­dio Santiago Bernabéu, een paar keer: va, va. En hij kijkt. 
Ik hou van middenvelders die nooit een bal kwijtraken. Vijftien jaar geleden was Car­los Valderrama er zo een, de Colombiaan met de onmogelijke bos wuivend blond haar. Jan Möl­by, de Deen die eerst bij Ajax speelde en toen bij Liverpool, ook. Hoe dikker hij werd, hoe preciezer. Tegenwoordig heb je Claude Maka­lele, de zwarte Fransman van Chelsea. En met nooit bedoel ik letterlijk nooit. Elke bal die ze geven, komt aan. Ze staan altijd in de buurt van de man met de bal. Niet dwingend, maar wel een tikje ongeduldig. Dat andere spelers ook van alles van plan zijn, dat zal wel. Als het maar niet te bont wordt. Krijgen ze de bal eenmaal toegespeeld, dat is het mooie, dan kaatsen ze hem meestal meteen weer terug. Iedereen staat nog precies op dezelfde plaats, en toch is het beter. Er zijn seconden verstreken, de aarde is een tikje gekanteld, er is ergens een kind geboren – hoe dan ook, dat tikje breed betekent vooruitgang. 
Van deze categorie spelers is Zidane de meester. Als hij aan de bal komt, lijkt het vervaarlijke tempo van de wedstrijd heel even stil te vallen. Alsof de film tot het uiterste wordt vertraagd, om pas weer te versnellen als hij de voortzetting heeft gevonden. En die is meestal zo logisch dat iedereen hem had kunnen bedenken. Alleen had niemand door dat het kon, tot hij het liet zien. Voetbal met poëzie vergelijken, is vragen om moeilijkheden. Maar soms mag het. Zi­da­ne heeft iets weg van Wislawa Szymbors­ka. Zij weet vaak de volgende zin precies zo te plaatsen, met een onvoorziene, maar niet te weerleggen logica, als Zi­da­ne de volgende bal. 
Het is een groot geluk / om niet precies te weten / op wat voor wereld we leven. // Daarvoor zouden we heel lang moeten bestaan, / beslist langer / dan de wereld bestaat.
Zidane voetbalt alsof hij langer bestaat dan voetbal zelf. Dat, in combinatie met het zware postuur en die onbewogen kop, geeft hem iets intimiderends. Zeker in de laatste professionele wedstrijden die hij speelde, op het wereldkampioenschap van 2006, maakte hij de indruk uit een andere, oudere tijd afkomstig te zijn dan de jonge mannen om hem heen. Hij was van ver gekomen. Zijn vader, Smail, kwam uit het dorp Taguenone in Kabylië, de ruwe bergstreek in het noorden van Algerije. Hij vestigde zich als nachtwaker met zijn gezin in La Cas­tel­lane, een arme wijk met hoge woonblokken in het zestiende arrondissement van Marseille. De jonge Zinedine (‘de schoonheid van het geloof’) voetbalde elke dag op het beton van de Place de la Tartane. Van de buurtclub, Nouvelle Vague, is broer Fa­rid tegenwoordig de trainer. Via AS Cannes, Bor­deaux en Juventus kwam Zidane uiteindelijk terecht in het sterrenensemble van Real Ma­drid. Hij won landstitels en de Champions League, was drie keer wereldvoetballer van het jaar en werd met Frankrijk in 1998 wereldkampioen. Die avond bedekte zijn portret de Arc de Triomphe. In 2004 werd hij gekozen tot populairste Fransman aller tijden. Zelf zegt hij: ‘Ik ben in de eerste plaats een Ka­by­liër uit La Castellane, dan een Algerijn uit Mar­seille, dan een Fransman.’ Over geloof en politiek laat hij zich niet uit, maar Salman Rush­die zei: ‘Het spel van Zidane heeft meer gedaan voor de Franse acceptatie van moslims dan duizend politieke toespraken.’ Zidane schijnt een stille, verlegen man te zijn, die zijn handen in de schoot gevouwen houdt tijdens interviews. Maar op het veld is hij de strateeg, die ruimte ziet waar anderen verdwalen. 
Juist die ruimte blijft in de film vrijwel buiten beeld, omdat de camera’s zich volledig op Zidane concentreren. ‘We moesten heel sterk inzoomen om dicht bij hem te zijn,’ zegt Darius Khondji, die leiding gaf aan een filmploeg van formaat, met de vaste cameramannen van onder meer Scorsese en Almodóvar. ‘Alsof je in een gesloten ruimte bent, alsof je in een kamer om hem heen zit.’ 
Die keuze heeft de filmers hier en daar kritiek opgeleverd. Het is, schreef iemand op internet, alsof je wel de dirigent ziet, maar niet het orkest dat hij leidt. En dat is precies wat Douglas Gordon al eens eerder heeft gedaan. In Feature Film (1999) horen we de volledige soundtrack van Hitchcocks klassieker Vertigo, inclusief de beroemde score van Ber­nard Herr­mann, maar het enige dat we zien, zijn de handen en het gezicht van dirigent James Conlon. Het orkest en de film zelf komen niet in beeld. Tussendoor alleen wat dwaalshots van rode stoelen en zwarte wanden in de concertzaal, zoals in Zidane de volgepakte tribunes en de lichtmasten af en toe voorbij komen. De film knipt de maker los van wat hij maakt. Maar de hele wereld kent het resultaat al. Veel verbeelding hebben we niet nodig om ons bij de handen van Conlon de film en bij de voeten van Zidane de wedstrijd voor te stellen. Precies genoeg om iets dichterbij het geheim te komen van het moment dat een eenvoudig gebaar een meesterwerk openvouwt. ‘Iemand die ernaar kijkt krijgt de indruk… Alsof hij zelf aan het spelen is,’ zei Zidane na het zien van de film. De lach­rimpeltjes in het lange gezicht verraadden lichte opwinding. ‘Dat geluid, pffff…’ Hij leek oprecht onder de indruk. ‘Je staat op het veld en je hoort het publiek. Het trappen tegen de bal. Voeten die over het gras rennen alsof er verder geen lawaai is. Iemand die ernaar kijkt, denkt dat hij mij is. Een beetje.’
Gordon heeft wel vaker verhalen die iedereen kent uit elkaar gesleuteld. De Turner Prize-winnaar van 1996 maakte ooit 24 Hour Psy­cho. Hitchcocks nagelbijter met Anthony Per­kins, Janet Leigh en het douchegordijn vertraagde hij net zo lang tot de film een etmaal duurde. Elk afzonderlijk beeld bleef een paar seconden staan. Het geluid was weggehaald. Ook bezoekers die een paar uur bleven kijken, raakten de draad kwijt. Het verhaal was zoek. Wat overbleef waren details, gezichtsuitdrukkingen, spelingen van het licht die niemand eerder waren opgevallen.
Voetbal is ook een verhaal, schreef David Win­ner vorig jaar in Hard Gras. Het hele nummer was gewijd aan de reis die de Engel­se voetbalschrijver tijdens de wereldkampioenschappen langs de deelnemende landen maakte. Over­al keek hij met mensen uit de stad naar wedstrijden op televisie. ‘Wat voetbal belangrijk maakt,’ schreef hij, toen hij uitgeput thuiskwam, ‘is het feit dat voetbal als een verhaal werkt. Verhalen zijn tenslotte de manier waarop we de wereld en onze plaats erin duiden. Verhalen zijn het fundament van alle beschavingen. Landen, volkeren, groepen en families overal ter wereld hebben zich sinds mensenheugenis gedefinieerd aan de hand van de verhalen die ze delen. In het prille begin van het westerse verhalen vertellen leerde Aris­to­te­les ons dat een toneelstuk een begin, een midden en een einde moet hebben. Voetbal heeft die. Aris­to­te­les zei ook dat er in het stuk eenheid van plaats, tijd en handeling moest zijn – en ook aan dat principe voldoet de sport precies, al kan het publiek natuurlijk overal zijn. Terwijl het voetbalpubliek steeds verder toeneemt en de culturele, sociale, politieke en economische impact groeit, moeten we gaan inzien dat het vermogen van de sport om verhalen te vertellen van voetbal een wereldtaal maakt.’
Maar Zidane, een film over de hoofdrolspeler van datzelfde toernooi, heeft geen verhaal. Het scoreverloop is bijzaak. De focus op de man met rugnummer 5 is zo dominant dat elk van zijn bewegingen, bijna net als in 24 Hour Psycho, op zichzelf komt te staan. Waar de bal vandaan komt en waar hij naartoe gaat, krijgen we nauwelijks te zien. En als je uit het drama de oorzaken en de gevolgen weghaalt, houd je geen verhaal over. Het zegt iets over de ondoorgrondelijke magie van Zi­da­ne dat je desondanks in heldhaftige termen over hem blijft denken. In de catalogus bij een recente overzichtstentoonstelling van Doug­las Gordon verwondert kunsthistoricus Mi­chael Fried zich over ‘Zidanes talent voor stilte in het heetst van de strijd – de indruk dat hij innerlijk terzijde staat, het vasthouden aan zijn Achilles-achtige uitzonderlijkheid.’
Zidane is de leider en toch lijkt de strijd zich elders af te spelen. Regelmatig zakt het sta­diongeluid weg. Dan horen we alleen zijn zware ademhaling en op de achtergrond de lome, dreigende soundtrack van de Schotse band Mogwai. In de verte schreeuwen of kreunen zijn medespelers. Dit spel met het geluid isoleert hem nog sterker dan het camerawerk al deed. Zijn intense concentratie plaatst hem buiten het gewoel van de rondzoevende ledematen. We zien een oude veldheer met groeven in zijn gezicht die geen stap te veel zet. Midden op het slagveld, eenzaam. 
Je hebt leiders die schreeuwen en leiders die hun autoriteit benadrukken door zo zacht te spreken dat iedereen moet opletten om ze te verstaan. Zi­da­ne is van de tweede soort. Als Vil­la­real op 1-0 komt na een dubieuze strafschop, loopt hij even langs de scheidsrechter. ‘U moet zich schamen,’ zegt hij rustig en wandelt verder, ijzig misprijzen op zijn gezicht. 
Schreeuwen doet hij niet. Hij vraagt af en toe, op spreektoon, om de bal. Dat gaat in het geloei van de tribunes verloren. Leiden doet hij door het goede voorbeeld te geven. Als Real Madrid na rust nog steeds achterstaat, krijgt hij de bal links op het middenveld. De gele shirts van Vil­la­real staan in slagorde rond het eigen strafschopgebied. Hij zet aan, versnelt, passeert twee man en komt er nog drie tegen. Hij dreigt naar binnen, zwenkt buitenom, wacht op de tackle van de laatste man en geeft dan, terwijl de verdediger in het luchtledige blijft hangen, vanaf de achterlijn een bijna teder lobje over de keeper heen. Ronaldo hoeft er maar zijn hoofd tegenaan te zetten en het staat 1-1. Het stadion ontploft. Zidane vertrekt geen spier, ontvangt wat felicitaties en sjokt terug naar de middenlijn. Ook bij de tweede goal mengt hij zich nauwelijks in het feest. Maar voor de aftrap maakt hij een gebaar alsof hij een hond aan zijn voeten roept. Zijn vinger wijst naar de grond. Kom hier, zit. Raúl – aanvoerder, topscorer en boegbeeld van de Madrilenen – meldt zich en krijgt in twee zinnen te horen hoe het verder moet. 
Fotografen proberen vaak van iemand de waarheid te vangen door hem onverhoeds in beeld te nemen. Susan Sontag schreef in On Photography: ‘Er is iets in het gezicht van mensen die niet weten dat ze bekeken worden dat niet verschijnt als ze zich daar wel van bewust zijn.’ Het lijkt dus een onmogelijke opgave om in deze film de essentie van Zi­da­ne te betrappen. Het stadion zit vol, miljoenen mensen kijken mee via de televisie, en er staan ook nog eens zeventien camera’s speciaal op hem gericht. Bewuster dat je in beeld bent, kan bijna niet. Des te uitzonderlijker is het om te zien hoe Zidane zich over het veld beweegt. Hij gaat zo in zijn werk op, dat de camera’s er net zo goed niet zouden kunnen staan. Ik ben er zeker van dat hij er op een afgelegen trapveldje niet anders uit zou zien. Hij zou niets meer of minder van zichzelf blootgeven. Zolang er maar gevoetbald wordt. Want terwijl het Gordon en Parreno om hem gaat, gaat het Zidane alleen om de wedstrijd. Het verhaal dat hij al kende voor het bestond.
De tragiek van Zidane is dat er elke keer toch weer gewone mannen tegenover hem staan op wie de overwinning bevochten moet worden. Hij mag allang weten hoe de wedstrijd gaat aflopen, zij willen er niet aan. En als ze zich niet aan zijn regels houden, is zijn wraak verschrikkelijk. Vlak voor tijd komt een geelhemd met twee benen in op een speler van Real. Er vormt zich een opstootje. Zidane bekijkt van een afstand precies wat er gebeurt, komt in beweging, omzeilt de melée, arriveert bij de dader en raakt hem hard in de milt met een snelle, onderhandse vuistslag die hij nog in de straten van La Castellane moet hebben geleerd. De rode kaart incasseert hij stoïcijns. Hij loopt onder ovationeel applaus van het veld af, zonder op te kijken, in zichzelf gekeerd – precies zoals een jaar later, na de kopstoot tegen Materazzi in de laatste minuten van de WK-finale, toen hij de hele wereld achterliet met een zo ondoorgrondelijk einde aan het verhaal dat we er nooit over uitgepraat zullen raken.
‘Zidane: A 21st Century Portrait’ van Douglas Gordon en Philippe Parreno draait vanaf 9 augustus in de bioscoop
</div>

Bewegend portret van Zinedine Zidane

Beschouwing / Bewegend portret van Zinedine Zidane
Er zijn nog twintig minuten te spelen. Zidane heeft uit een vrije tr­­­­ap rakelings voorlangs gekopt en wandelt terug naar zijn plek op het middenveld. In het voorbijgaan hoort hij Roberto Carlos iets roepen. Hij kijkt om. De kleine rechtsback doet iets na wat op een zwangerschapsoefening lijkt. En ineens breekt dat gezicht open. Ruim een uur lang was er niets dan grimmige concentratie van af te lezen. Nu staat Zidane te grijnzen. Hij zegt iets terug en Roberto Carlos slaat voorover van het lachen. De doeltrap is intussen genomen. Zidane draaft weg langs de zijlijn, de glimlach nog op zijn gezicht. Hij probeert zich te herpakken, maar als het spel even wordt stilgelegd, kijkt hij nog eens om, hoofdschuddend, bijna ongelovig dat iemand hem middenin de wedstrijd zo aan het lachen kan maken.
Dat, zegt regisseur Douglas Gordon, was het enige moment waarover Zidane ontevreden was in Zidane: A 21st Century Portrait. Het ergerde hem dat hij zich zo uit zijn concentratie had laten brengen.
Douglas Gordon en Philippe Parreno, een Schot en een Fransman die allebei naam heb­ben gemaakt met ontregelende videokunst, zetten op 23 april 2005 zeventien camera’s rond het veld voor de thuiswedstrijd van Real Madrid tegen Villareal. Een doodgewone competitiewedstrijd in een seizoen dat de galacticos van Madrid veel kritiek kregen omdat ze wel supersterren waren maar geen elftal. Daar ging het Gordon en Parreno niet om. Hun camera’s stonden gericht op Zinedine Zidane, de grootste voetballer van zijn generatie. Negentig minuten lang zien we een vorstelijke ambachtsman aan het werk. De wedstrijd zelf komt nauwelijks in beeld. Het gaat om de man met het adelaarsgezicht en de wijde blik. Zidane komt in totaal zevenenvijftig keer aan de bal (en verliest hem zelden), maar wat hij vooral doet, is: kijken. Zijn diepliggende ogen calculeren bliksemsnel van elke situatie de gevolgen. Waar iemand anders een passeerbeweging ziet of balverlies, weet hij al wat de consequenties zijn en past daar zijn volgende beweging op aan. Meestal is dat niet meer dan een stap naar links of rechts. Genoeg om vrij te staan of een tegenstander te blokkeren. Soms een looppasje over een paar meter, een enkele keer een sprint. Dat laatste alleen als hij zeker weet dat die hem brengt op een plek waarvan niemand twee tellen geleden zag dat hij er nodig zou zijn. Even later – hij is op snelheid gekomen zoals grote roofkatten dat doen, massief maar geruisloos, hij heeft de bal ontvangen en doorgegeven – staat hij weer stil. Zidane staat voor een voetballer verrassend vaak stil. Hij veegt het zweet van zijn voorhoofd. Hij spuugt op het gras. Hij zegt, nauwelijks hoorbaar in het stormachtige geluid van het Esta­dio Santiago Bernabéu, een paar keer: va, va. En hij kijkt.
Ik hou van middenvelders die nooit een bal kwijtraken. Vijftien jaar geleden was Car­los Valderrama er zo een, de Colombiaan met de onmogelijke bos wuivend blond haar. Jan Möl­by, de Deen die eerst bij Ajax speelde en toen bij Liverpool, ook. Hoe dikker hij werd, hoe preciezer. Tegenwoordig heb je Claude Maka­lele, de zwarte Fransman van Chelsea. En met nooit bedoel ik letterlijk nooit. Elke bal die ze geven, komt aan. Ze staan altijd in de buurt van de man met de bal. Niet dwingend, maar wel een tikje ongeduldig. Dat andere spelers ook van alles van plan zijn, dat zal wel. Als het maar niet te bont wordt. Krijgen ze de bal eenmaal toegespeeld, dat is het mooie, dan kaatsen ze hem meestal meteen weer terug. Iedereen staat nog precies op dezelfde plaats, en toch is het beter. Er zijn seconden verstreken, de aarde is een tikje gekanteld, er is ergens een kind geboren – hoe dan ook, dat tikje breed betekent vooruitgang.
Van deze categorie spelers is Zidane de meester. Als hij aan de bal komt, lijkt het vervaarlijke tempo van de wedstrijd heel even stil te vallen. Alsof de film tot het uiterste wordt vertraagd, om pas weer te versnellen als hij de voortzetting heeft gevonden. En die is meestal zo logisch dat iedereen hem had kunnen bedenken. Alleen had niemand door dat het kon, tot hij het liet zien.
Voetbal met poëzie vergelijken, is vragen om moeilijkheden. Maar soms mag het. Zi­da­ne heeft iets weg van Wislawa Szymbors­ka. Zij weet vaak de volgende zin precies zo te plaatsen, met een onvoorziene, maar niet te weerleggen logica, als Zi­da­ne de volgende bal.
Het is een groot geluk / om niet precies te weten / op wat voor wereld we leven. // Daarvoor zouden we heel lang moeten bestaan, / beslist langer / dan de wereld bestaat.
Zidane voetbalt alsof hij langer bestaat dan voetbal zelf. Dat, in combinatie met het zware postuur en die onbewogen kop, geeft hem iets intimiderends. Zeker in de laatste professionele wedstrijden die hij speelde, op het wereldkampioenschap van 2006, maakte hij de indruk uit een andere, oudere tijd afkomstig te zijn dan de jonge mannen om hem heen. Hij was van ver gekomen. Zijn vader, Smail, kwam uit het dorp Taguenone in Kabylië, de ruwe bergstreek in het noorden van Algerije. Hij vestigde zich als nachtwaker met zijn gezin in La Cas­tel­lane, een arme wijk met hoge woonblokken in het zestiende arrondissement van Marseille. De jonge Zinedine (‘de schoonheid van het geloof’) voetbalde elke dag op het beton van de Place de la Tartane. Van de buurtclub, Nouvelle Vague, is broer Fa­rid tegenwoordig de trainer. Via AS Cannes, Bor­deaux en Juventus kwam Zidane uiteindelijk terecht in het sterrenensemble van Real Ma­drid. Hij won landstitels en de Champions League, was drie keer wereldvoetballer van het jaar en werd met Frankrijk in 1998 wereldkampioen. Die avond bedekte zijn portret de Arc de Triomphe. In 2004 werd hij gekozen tot populairste Fransman aller tijden. Zelf zegt hij: ‘Ik ben in de eerste plaats een Ka­by­liër uit La Castellane, dan een Algerijn uit Mar­seille, dan een Fransman.’ Over geloof en politiek laat hij zich niet uit, maar Salman Rush­die zei: ‘Het spel van Zidane heeft meer gedaan voor de Franse acceptatie van moslims dan duizend politieke toespraken.’ Zidane schijnt een stille, verlegen man te zijn, die zijn handen in de schoot gevouwen houdt tijdens interviews. Maar op het veld is hij de strateeg, die ruimte ziet waar anderen verdwalen.
Juist die ruimte blijft in de film vrijwel buiten beeld, omdat de camera’s zich volledig op Zidane concentreren. ‘We moesten heel sterk inzoomen om dicht bij hem te zijn,’ zegt Darius Khondji, die leiding gaf aan een filmploeg van formaat, met de vaste cameramannen van onder meer Scorsese en Almodóvar. ‘Alsof je in een gesloten ruimte bent, alsof je in een kamer om hem heen zit.’
Die keuze heeft de filmers hier en daar kritiek opgeleverd. Het is, schreef iemand op internet, alsof je wel de dirigent ziet, maar niet het orkest dat hij leidt. En dat is precies wat Douglas Gordon al eens eerder heeft gedaan. In Feature Film (1999) horen we de volledige soundtrack van Hitchcocks klassieker Vertigo, inclusief de beroemde score van Ber­nard Herr­mann, maar het enige dat we zien, zijn de handen en het gezicht van dirigent James Conlon. Het orkest en de film zelf komen niet in beeld. Tussendoor alleen wat dwaalshots van rode stoelen en zwarte wanden in de concertzaal, zoals in Zidane de volgepakte tribunes en de lichtmasten af en toe voorbij komen. De film knipt de maker los van wat hij maakt. Maar de hele wereld kent het resultaat al. Veel verbeelding hebben we niet nodig om ons bij de handen van Conlon de film en bij de voeten van Zidane de wedstrijd voor te stellen. Precies genoeg om iets dichterbij het geheim te komen van het moment dat een eenvoudig gebaar een meesterwerk openvouwt. ‘Iemand die ernaar kijkt krijgt de indruk… Alsof hij zelf aan het spelen is,’ zei Zidane na het zien van de film. De lach­rimpeltjes in het lange gezicht verraadden lichte opwinding. ‘Dat geluid, pffff…’ Hij leek oprecht onder de indruk. ‘Je staat op het veld en je hoort het publiek. Het trappen tegen de bal. Voeten die over het gras rennen alsof er verder geen lawaai is. Iemand die ernaar kijkt, denkt dat hij mij is. Een beetje.’
Gordon heeft wel vaker verhalen die iedereen kent uit elkaar gesleuteld. De Turner Prize-winnaar van 1996 maakte ooit 24 Hour Psy­cho. Hitchcocks nagelbijter met Anthony Per­kins, Janet Leigh en het douchegordijn vertraagde hij net zo lang tot de film een etmaal duurde. Elk afzonderlijk beeld bleef een paar seconden staan. Het geluid was weggehaald. Ook bezoekers die een paar uur bleven kijken, raakten de draad kwijt. Het verhaal was zoek. Wat overbleef waren details, gezichtsuitdrukkingen, spelingen van het licht die niemand eerder waren opgevallen.
Voetbal is ook een verhaal, schreef David Win­ner vorig jaar in Hard Gras. Het hele nummer was gewijd aan de reis die de Engel­se voetbalschrijver tijdens de wereldkampioenschappen langs de deelnemende landen maakte. Over­al keek hij met mensen uit de stad naar wedstrijden op televisie. ‘Wat voetbal belangrijk maakt,’ schreef hij, toen hij uitgeput thuiskwam, ‘is het feit dat voetbal als een verhaal werkt. Verhalen zijn tenslotte de manier waarop we de wereld en onze plaats erin duiden. Verhalen zijn het fundament van alle beschavingen. Landen, volkeren, groepen en families overal ter wereld hebben zich sinds mensenheugenis gedefinieerd aan de hand van de verhalen die ze delen. In het prille begin van het westerse verhalen vertellen leerde Aris­to­te­les ons dat een toneelstuk een begin, een midden en een einde moet hebben. Voetbal heeft die. Aris­to­te­les zei ook dat er in het stuk eenheid van plaats, tijd en handeling moest zijn – en ook aan dat principe voldoet de sport precies, al kan het publiek natuurlijk overal zijn. Terwijl het voetbalpubliek steeds verder toeneemt en de culturele, sociale, politieke en economische impact groeit, moeten we gaan inzien dat het vermogen van de sport om verhalen te vertellen van voetbal een wereldtaal maakt.’
Maar Zidane, een film over de hoofdrolspeler van datzelfde toernooi, heeft geen verhaal. Het scoreverloop is bijzaak. De focus op de man met rugnummer 5 is zo dominant dat elk van zijn bewegingen, bijna net als in 24 Hour Psycho, op zichzelf komt te staan. Waar de bal vandaan komt en waar hij naartoe gaat, krijgen we nauwelijks te zien. En als je uit het drama de oorzaken en de gevolgen weghaalt, houd je geen verhaal over. Het zegt iets over de ondoorgrondelijke magie van Zi­da­ne dat je desondanks in heldhaftige termen over hem blijft denken. In de catalogus bij een recente overzichtstentoonstelling van Doug­las Gordon verwondert kunsthistoricus Mi­chael Fried zich over ‘Zidanes talent voor stilte in het heetst van de strijd – de indruk dat hij innerlijk terzijde staat, het vasthouden aan zijn Achilles-achtige uitzonderlijkheid.’
Zidane is de leider en toch lijkt de strijd zich elders af te spelen. Regelmatig zakt het sta­diongeluid weg. Dan horen we alleen zijn zware ademhaling en op de achtergrond de lome, dreigende soundtrack van de Schotse band Mogwai. In de verte schreeuwen of kreunen zijn medespelers. Dit spel met het geluid isoleert hem nog sterker dan het camerawerk al deed. Zijn intense concentratie plaatst hem buiten het gewoel van de rondzoevende ledematen. We zien een oude veldheer met groeven in zijn gezicht die geen stap te veel zet. Midden op het slagveld, eenzaam.
Je hebt leiders die schreeuwen en leiders die hun autoriteit benadrukken door zo zacht te spreken dat iedereen moet opletten om ze te verstaan. Zi­da­ne is van de tweede soort. Als Vil­la­real op 1-0 komt na een dubieuze strafschop, loopt hij even langs de scheidsrechter. ‘U moet zich schamen,’ zegt hij rustig en wandelt verder, ijzig misprijzen op zijn gezicht.
Schreeuwen doet hij niet. Hij vraagt af en toe, op spreektoon, om de bal. Dat gaat in het geloei van de tribunes verloren. Leiden doet hij door het goede voorbeeld te geven. Als Real Madrid na rust nog steeds achterstaat, krijgt hij de bal links op het middenveld. De gele shirts van Vil­la­real staan in slagorde rond het eigen strafschopgebied. Hij zet aan, versnelt, passeert twee man en komt er nog drie tegen. Hij dreigt naar binnen, zwenkt buitenom, wacht op de tackle van de laatste man en geeft dan, terwijl de verdediger in het luchtledige blijft hangen, vanaf de achterlijn een bijna teder lobje over de keeper heen. Ronaldo hoeft er maar zijn hoofd tegenaan te zetten en het staat 1-1. Het stadion ontploft. Zidane vertrekt geen spier, ontvangt wat felicitaties en sjokt terug naar de middenlijn. Ook bij de tweede goal mengt hij zich nauwelijks in het feest. Maar voor de aftrap maakt hij een gebaar alsof hij een hond aan zijn voeten roept. Zijn vinger wijst naar de grond. Kom hier, zit. Raúl – aanvoerder, topscorer en boegbeeld van de Madrilenen – meldt zich en krijgt in twee zinnen te horen hoe het verder moet.
Fotografen proberen vaak van iemand de waarheid te vangen door hem onverhoeds in beeld te nemen. Susan Sontag schreef in On Photography: ‘Er is iets in het gezicht van mensen die niet weten dat ze bekeken worden dat niet verschijnt als ze zich daar wel van bewust zijn.’ Het lijkt dus een onmogelijke opgave om in deze film de essentie van Zi­da­ne te betrappen. Het stadion zit vol, miljoenen mensen kijken mee via de televisie, en er staan ook nog eens zeventien camera’s speciaal op hem gericht. Bewuster dat je in beeld bent, kan bijna niet. Des te uitzonderlijker is het om te zien hoe Zidane zich over het veld beweegt. Hij gaat zo in zijn werk op, dat de camera’s er net zo goed niet zouden kunnen staan. Ik ben er zeker van dat hij er op een afgelegen trapveldje niet anders uit zou zien. Hij zou niets meer of minder van zichzelf blootgeven. Zolang er maar gevoetbald wordt. Want terwijl het Gordon en Parreno om hem gaat, gaat het Zidane alleen om de wedstrijd. Het verhaal dat hij al kende voor het bestond.
De tragiek van Zidane is dat er elke keer toch weer gewone mannen tegenover hem staan op wie de overwinning bevochten moet worden. Hij mag allang weten hoe de wedstrijd gaat aflopen, zij willen er niet aan. En als ze zich niet aan zijn regels houden, is zijn wraak verschrikkelijk. Vlak voor tijd komt een geelhemd met twee benen in op een speler van Real. Er vormt zich een opstootje. Zidane bekijkt van een afstand precies wat er gebeurt, komt in beweging, omzeilt de melée, arriveert bij de dader en raakt hem hard in de milt met een snelle, onderhandse vuistslag die hij nog in de straten van La Castellane moet hebben geleerd. De rode kaart incasseert hij stoïcijns. Hij loopt onder ovationeel applaus van het veld af, zonder op te kijken, in zichzelf gekeerd – precies zoals een jaar later, na de kopstoot tegen Materazzi in de laatste minuten van de WK-finale, toen hij de hele wereld achterliet met een zo ondoorgrondelijk einde aan het verhaal dat we er nooit over uitgepraat zullen raken.
‘Zidane: A 21st Century Portrait’ van Douglas Gordon en Philippe Parreno draait vanaf 9 augustus in de bioscoop

Veldheer

Profiel Nicole Kidman
Diane Arbus werd beroemd als fotografe van mensen in de marge van Amerika. Haar eerste portret maakte ze van een man die ze behoedzaam, met kwast en scheermes, had ontdaan van de lange haren die zijn hele lichaam bedekten. Toen hij ten slotte naakt voor haar lag, bereed ze hem teder. Daarna pakte ze haar camera. Hij keek ernstig in de lens en nam haar mee naar het strand, waar hij in de golven dook om niet meer terug te keren.
Zo ging het althans volgens Fur: An Imaginary Portrait of Diane Arbus. De t weede film van regisseur Steven Shainberg gaat over de zonderlingen en misbaksels die Amerika verkoos niet te zien en de vrouw die juist hen wilde vastleggen. Het is een psychoanalytische speeltuin vol bont, lichaamshaar, sleutels en deuren naar verborgen werelden. Het is ook een film die gered wordt van de pretentieuze mislukking door zijn hoofdrolspeelster. Nicole Kidman speelt Arbus als een verlegen, intense vrouw met sluik roodbruin haar en vlijmscherpe wenkbrauwen. Ze wordt beslopen door geluiden uit het verwarmingsrooster en vangt door kijkgaten en halfgeopende deuren een glimp op van een werkelijkheid die haar onweerstaanbaar afschrikt. Eekhoorntjesachtig, alsof ze elk moment betrapt kan worden, scharrelt ze de wereld van de behaarde Lionel binnen. Ze draagt een geheim bij zich, of liever: ze woont in dat geheim en schrikt op van wat de mensen in de echte wereld, die ver buiten de hare ligt, tegen haar zeggen.
Dat laatste is in al haar goede films het geval. Fur hoort daar niet bij. Maar hij is interessant in het licht van Kidmans beste werk tot nu toe: The Hours, Eyes Wide Shut, The Others, Birth, Moulin Rouge en Dogville. De beroemdste en best betaalde actrice van de planeet die Hollywood heet deinst er niet voor terug om ook in kleine films grote thema’s aan te snijden. Haar personages zijn bang voor het onbekende maar gaan er wel op af. Ze zijn doorlaatbaar voor wat zich daar, aan gene zijde, bevindt. De beelden die zich losmaken uit het duister koesteren ze bevreesd maar obsessief. Juist door de geesten en visioenen die niet voor hun ogen zijn bestemd, raken ze gehypnotiseerd. Het is dezelfde hypnotische aantrekkingskracht die Kidman, welke rol ze ook speelt, heeft op de camera. Die kan haar niet loslaten en wij moeten mee, het donker in. In de beschaafde wereld zijn Kidmans vrouwen ongenaakbaar mooi – in de schaduwwereld van droom, verbeelding en dood werkt die schoonheid als een magneet op alles wat haar zou kunnen aanvreten en verwoesten.
Als actrice leeft Kidman altijd in beide werelden tegelijk. De ene kan ze niet weigeren, de andere niet weerstaan. ‘Er zijn twee woorden die je uit Nicoles mond nooit zal horen,’ zei haar agent Rick Nicita eens: ‘ja en nee.’
Migraine-ogen
Fur is niet gedoemd. ‘Dit is er eentje uit haar zwarte boek, met de demonen op het omslag,’ schrijft David Thomson. ‘Er zullen mensen zijn die hem telkens opnieuw gaan bekijken.’ Thomson is niet de eerste de beste. Atlantic Monthly noemde hem ‘waarschijnlijk de grootste levende filmcriticus’. Zijn New Biographical Dictionary of Film is een goddelijke pil vol miniatuurtjes van de belangrijkste regisseurs en acteurs uit de filmgeschiedenis. En nu hij de pensioengerechtigde leeftijd heeft bereikt, publiceert hij Nicole Kidman, een schitterend uitgesponnen mijmering over cinema en acteren aan de hand van een filmster die hij klasseert ergens tussen de ivoren elegantie van Grace Kelly, het meesterschap van Meryl Streep en ‘de onbewogen verdorvenheid’ van Catherine Deneuve. Een echte biografie is het niet. Voor hij begon, heeft hij Kidman wel geprobeerd te bereiken, maar tegen de tijd dat ze eindelijk terugbelde, allervriendelijkst overigens, had hij het boek al af. Film is onvervuld verlangen, tenslotte, en dat houdt hij graag zo.
Bij Thomson valt kijken en schrijven samen. Nicole Kidmans gezicht is op elk moment dat je de dvd stilzet volmaakt van compositie. Thomson moet dat vaak gedaan hebben, en al zoekend naar woorden ontdekte hij wat hij zag. Het geheim van haar Oscar-winnende rol als Virginia Woolf in The Hours legt hij in haar blik: ‘Gekweld door hoofdpijn of iets nog veel ergers – de obsessie die grenst aan het manische. Engelse ogen, zo vaak teleurgesteld door de regen, bewolkte luchten, de kou en de vochtigheid zelfs in dure huizen, en de koppige resten van een klassensysteem dat elke domme hoop op vrijheid blijft verraden. Migraine-ogen, de doffe ogen van een gekwelde en verloren moralist.’
Thomson kijkt niet alleen naar de films die Kidman gemaakt heeft. Hij verzint films die ze eigenlijk had moeten maken, stelt zich haar voor in de rollen die ze liet lopen en bedenkt plotwijzigingen die haar meer recht zouden doen. ‘Bij het bestuderen van films,’ schrijft hij, ‘is het altijd het ongeziene wat ons voortdrijft.’ En daarin lijken ze op elkaar, de oude criticus in het donker van de zaal en de actrice op het scherm. Kidman is op haar best als haar personages iets zien wat voor anderen onzichtbaar blijft, en Thomson is een meester in het raden wat er achter haar glanzende oppervlakte schuilgaat.
Kwetsbaar en gevaarlijk
Nicole Kidman werd vorige week veertig. Ze kwam ter wereld op Honolulu, als oudste dochter van de Australische gezondheidspsycholoog Antony en verpleegster Janelle. Nadat vader Kidman in Washington was gepromoveerd, verhuisde het gezin, met de pasgeboren Antonia, terug naar Australië. In een welgestelde buitenwijk van Sydney groeiden de meisjes op in een huishouden dat draaide om intelligentie, vredesactivisme en feminisme. ‘Ik werd opgevoed om na te denken en vragen te stellen,’ zei Kidman in 2002 tegen Vanity Fair. ‘Mijn ouders wilden meisjes met een goede opleiding, maatschappelijk bewustzijn en doordachte meningen.’
Op haar dertiende was Kidman één meter tachtig en actrice. Haar eerste rol was Blanche in een schooluitvoering van A Streetcar named Desire. Ze had een onhandelbare bos rode krullen, haar huid was te wit voor een Australisch leven van zon en strand, en ze schreef dagboeken vol over de dood. ‘De gedachte eraan liet me niet los. Ik sta nog altijd erg open voor het mysterie. Ik hou ervan mezelf niet te begrijpen. Mijn donkere kant moet te maken hebben met het vermogen lief te hebben. Ik heb altijd te veel liefde in de aanbieding gehad. Het verlangen te leven en de angst alles weer kwijt te raken, wisselen elkaar constant af. Het is allemaal zo kwetsbaar en gevaarlijk.’
Dramaseries als Vietnam en Bangkok Hilton maakten haar, twintig jaar oud, de ster van de Australische televisie. ‘Ze was bescheiden, redelijk en levendig,’ schrijft Thomson, ‘maar ze bereidde zich voor op een Amerikaanse carrière met de toewijding van een Olympische atleet.’ De doorbraak kwam in 1989 met Dead Calm, een thriller van Phillip Noyce over twee mannen, een vrouw en een schip op zee. Tom Cruise, op zoek naar een tegenspeelster voor Days of Thunder, zag de film en viel als een blok voor de krullen, de blosjes, het openhangende mondje en dat onmogelijk lange, ranke lichaam.
Cruise was al een ster. De enige zoon van een alleenstaande moeder was in zijn jeugd veel verhuisd en veel gepest. Om bij te verdienen, ging hij niet meer naar school. Zijn dyslexie kreeg hij pas onder controle toen hij de leermethode van L. Ron Hubbard, oprichter van Scientology, ontdekte. Zijn ambitie filmster te worden, was allesverzengend. Bij hem was het altijd ja of nee. ‘Er zit in Cruise geen grijs en geen ironie,’ volgens Thomson. ‘Hij lijkt geen personages te kunnen spelen waar hij gemengde gevoelens voor koestert. (Dat maakt Magnolia zo opmerkelijk.)’ Met Top Gun en Born on the 4th of July kreeg hij Hollywood aan zijn voeten. Cruise en Kidman vonden elkaar in het zoeken naar grenzen. Het leven moest snel en gevaarlijk. Hij kuste haar voor het eerst tijdens een parachutesprong. Scientology zei haar niet veel, maar verder deelden ze alles. Behalve het succes. Terwijl Cruise van hit naar hit vloog, liep Kidman de ene na de andere hoofdrol mis: ze greep naast Thelma and Louise, Sleepless in Seattle, Ghost en Silence of the Lambs. Haar enige blockbuster was Batman Forever, waarin ze vooral bewees wat een paar mislukte komedies al hadden laten zien: Kidman is niet grappig. Ze beheerst de mimiek maar blijft het nette meisje dat probeert vrolijk te doen. Kidman hoort tot de aristocratie van de ernst. Zij begint pas te acteren als er echt iets op het spel staat. En het kwetsbaarst, de hoogste inzet van allemaal, is de schoonheid.
Sexy bonenstaak
Het huwelijk met Cruise in 1990 en de scheiding in 2001 maakten van Kidman een celebrity. Maar ze is nooit helemaal opgegaan in Hollywood. Haar beste films maakte ze erbuiten. Voor Eyes Wide Shut trokken zij en Cruise zich twee jaar terug in de Engelse studio’s van Stanley Kubrick. The Others van de Spaanse regisseur Alejandro Amenábar werd opgenomen in Madrid. Baz Luhrmann haalde haar voor Moulin Rouge terug naar Australië. En Dogville van Lars von Trier speelde zich af in een Amerikaans dorpje dat met krijt was getekend op de vloer van een schuur in het noorden van Zweden.
Twee werelden tegelijk, dat blijft het motto. De sexy bonenstaak uit Sydney in Amerika. De covergirl en de ernstige actrice. De ster van Hollywood en de buitenlandse regisseurs. Is het dan toeval dat de wereld van de overkant, die van droom, dood en verbeelding, in haar films zo vaak door de dagelijkse werkelijkheid heen schemert?
Niet voor David Thomson. ‘Film is een droom, een vorm van slaapwandelen, een séance waarin we ons tussen de geesten bewegen. Met andere woorden, acteren en kijken naar film zijn elkaars spiegelbeeld. Het zijn de constante, besmettelijke vormen van niet-bestaan die in de afgelopen honderd jaar gestaag hebben ondermijnd wat ooit bekend stond als het echte leven.’ Vandaar zijn keuze voor Nicole Kidman. Ze belichaamt dat zichtbare niet-bestaan als geen ander. Van The Others tot Fur, van Birth tot The Hours, van Eyes Wide Shut tot Dogville, haar personages zijn de grens tussen droom en leven allang voorbij. Een dode vrouw die niet beseft dat ze niet meer tot de wereld der levenden behoort. Een weduwe die ervan overtuigd raakt dat haar man is teruggekeerd in het lichaam van een tienjarig jongetje. Een chirurgenvrouw die haar echtgenoot tot waanzin drijft met haar bijna tastbare fantasieën van overspel. Een opgejaagde blondine die het dorpje Dogville leert hoe kort de weg is van de liefde naar de dood. In elke serieuze film die ze maakt, zijn de muren tussen waan en werkelijkheid, als ze er al staan, even poreus als het witte doek waar we doorheen stappen als we naar de bioscoop gaan.
Shownieuws-bombardement
Nicole Kidman is het shownieuws in eigen persoon. GQ riep haar in december 2004 uit tot de mooiste vrouw van de wereld. De movielette voor Chanel No. 5, geregisseerd door Baz Luhrmann, leverde haar twee miljoen dollar op. Haar gezicht op een omslag of filmposter garandeert succes aan de kassa. Maar nu Kidman veertig is, zou ze in het spoor van Deneuve en Streep de stap van seksgodin naar transcendentie moeten zetten, vindt David Thomson. Ze maakt alleen nog steeds even makkelijk slechte films als goede. De geruchten dat ze is gebotoxt, uit angst haar jeugd te verliezen, zijn hardnekkig. Bij de laatste beelden van Dogville, als ze meegaat met de gangsters die ze eerst ontvluchtte, schrijft hij: ‘Suggereert dit dat als je lang genoeg in het systeem leeft, met de bladen, met Miramax, dat je dan – zelfs als je probeert te ontsnappen – hun machteloze bezit bent?’
De afgelopen jaren heeft Kidman haar schoonheid zo rijk uitgestald dat alles nu op het spel staat. En we weten van haar dat ze pas begint te spelen als de inzet op zijn hoogst is. De vraag is nu of ze kan kiezen. Toegeven aan het verlangen zo verder te leven of de angst overwinnen om al die weelde te verliezen. De beschaafde wereld, met zijn blockbusters en prijsuitreikingen – of de onbekende, waar het verval en de vragen zonder antwoord door de muren dringen. Zou Nicole Kidman eindelijk ja of nee kunnen zeggen?
‘Fur: An Imaginary Portrait of Diane Arbus’ draait vanaf 12 juli in de bioscoop.
‘Nicole Kidman’ door David Thomson, A.W. Bruna, € 18,95

Eekhoorntje

Loopgravenoorlog

Dromen van onafhankelijkheid en een rijbewijs

Beschouwing / ‘Future documentaries’ leggen mogelijke moorden vast
Het Britse dagblad The Independent betwijfelde vorige week of Jean Bau­dril­lard echt dood is. Het bericht van zijn overlijden hebben we tenslotte maar uit de krant. En we mogen dan in een mediawerkelijkheid leven, dat betekent – volgens de Franse filosoof zelf – nog niet dat die echt bestaat.
Over George W. Bush is nog geen in memoriam verschenen. Toch is zijn dood al op televisie geweest. Het Britse Channel 4 zond in oktober Death of a President uit, de film van Gabriel Range die van dichtbij laat zien hoe Bush voor de deur van het Sheraton in Chicago wordt neergeschoten. Is hij nou dood of niet? Het schokkende van deze future documentary is dat de denkbeeldige werkelijkheid ervan er even geloofwaardig uitziet als die van ons, en geen van beide beloven ze veel goeds.
Death of a President ging op 10 september in première, op het filmfestival in Toronto. Bij de zuiderburen stak meteen een storm van verontwaardiging op. Republikeinen noemden de film al bij voorbaat walgelijk. Hillary Clinton, verklaard tegenstander van Bush, zei: ‘Ik vind het een schandaal. Dat iemand alleen al probeert winst te maken met zo’n weerzinwekkend scenario maakt me misselijk.’ Vrijwel niemand had de film toen nog gezien. Veel kans kregen ze ook niet. De twee grootste bioscoopketens in Amerika namen de film niet in distributie. Logisch, vond USA Today: ‘Hoe krijg je mensen naar een film die klinkt alsof hij landsverraad pleegt?’ CNN en het publieke radionetwerk NPR weigerden ervoor te adverteren.
De rabiate patriotten van Fox News vertoonden de moordscène. Het gebeurt allemaal in een flits. De schutter stapt uit de menigte naar voren, hij mikt, de president klapt dubbel. Iedereen herkent die beelden: ze lijken sprekend op de foto van Jack Ruby die Lee Harvey Oswald doodschiet. En dus, claimde Fox, suggereert de film dat Bush zijn dood net zo hard verdiende als de moordenaar van John F. Kennedy.
Korte tijd later verschenen er nog twee films over de moord op een politicus. In de Verenigde Staten zelf was dat Bobby, het regiedebuut van Emilio Estevez. Het is een verwaarloosbare film, even gemoedelijk vooruithobbelend als de sterrenvehikels uit de jaren zestig waar hij naar is gemodelleerd. Op 4 juni 1968, verkiezingsdag in Californië, strijken Bobby Kennedy en zijn entourage neer in het befaamde Ambassador Hotel te Los Angeles. We volgen een dag lang de werknemers en bezoekers van het hotel, onder wie Sharon Stone, Demi Moore en Lawrence Fishburne. En als Bobby na de triomfantelijke uitslag van het podium stapt, wordt hij neergeknald.
In AFR (Morten Hartz Kaplers, 2007), die tot nu toe alleen in Rotterdam te zien was, wordt Anders Fogh Rasmussen vroeg in de ochtend op een landweg klemgereden door zijn moordenaars. De charismatische Deense premier beleefde zijn triomf in 2002, toen hij in Kopenhagen de top leidde die de uitbreiding van de EU bezegelde. Maar wat gebeurde er daarna? Ging zijn bekering van conservatief tot wereldverbeteraar, die begon te dromen van een Marshall-plan voor Afrika, zijn voormalige medestanders te ver? Of was de moordenaar toch Emil, de radicale kraker die zijn geheime minnaar werd?
Het onlangs in Nederland uitgebrachte Bobby is een speelfilm over een historische gebeurtenis. AFR is, net als Death of a President, een documentaire waarin geschokte nabestaanden een moord reconstrueren die we ons al kunnen voorstellen voordat hij heeft plaatsgevonden. Drie van zulke films in vier maanden. Macht roept moord op, dat beeld hangt blijkbaar in de lucht. Staan de grote moorden van de jaren zestig bekend als het einde van een tijdperk, nu maken ze onlosmakelijk deel uit van de tijd waarin we leven. En filmmakers zijn beter dan ooit in staat ons de fatale beelden zo voor te schotelen dat ze naadloos passen in onze mediawerkelijkheid.
In Bobby is de presidentskandidaat een heilige. Het gezicht van de jonge Kennedy krijgen we nauwelijks te zien, zijn visioen van een rechtvaardiger Amerika des te meer. Er gaapt een kloof tussen zijn ideaal en het dagelijkse gekrabbel van de mensen om hem heen. De moordenaar komt uit het niets. In de twee future documentaries gaat het juist over de invloed van de leider op de burgers die hij bestuurt. De mensenlevens dwarrelen als herfstbladeren rond zijn voeten. Elke stap die hij zet heeft grote gevolgen, niet alleen in de arena van de wereldpolitiek maar ook in de zijstraten en huiskamers van de stad. En dus, zeggen deze films, zit daar iemand op zijn dood te zinnen.
In AFR raakt de echte premier van Denemarken, in 2005 nog met overmacht herkozen, verstrikt in de echte dilemma’s van deze tijd. Zijn macht in de rijke wereld confronteert hem met de onmacht in de arme. Zijn geheim is de liefde voor een actievoerder die de mondiale ongelijkheid radicaler bestrijdt. Deze botsing van stijlen, des te actueler nu vorige week de beelden van krakersrellen in Kopenhagen de wereld overgingen, overleven ze geen van beiden. AFR is een knappe mix van archiefbeelden en gespeelde interviews, maar de geloofwaardigheid van de film raakt zoek als wereldpolitiek en liefdesdrama in elkaar worden gewrikt.
Gabriel Range’s Death of a President is verreweg superieur aan de twee andere films. De regisseur heeft ervaring met het genre: in 2003 maakte hij The day Britain stopped, een docudrama dat terugkeek op de dag dat het openbaar vervoer in Engeland bezweek. Een activist is hij niet. Interview na interview bezweert hij dat hij geen anti-Bush film heeft willen maken. Hem gaat het om de voorstelling van het al te denkbare. Hij verzint niets. De aankomst in Chicago, de demonstraties op straat, de toespraak voor de lokale zakenelite, de journaals die de natie melden dat de president aan zijn verwondingen is bezweken, de arrestatie van een Amerikaans-Syrische verdachte die nog even in een Afghaans terroristenkamp heeft gezeten, het wapengekletter richting Syrië, zelfs de grafrede van Dick Cheney – het komt ons allemaal bekend voor, en de messcherp gemonteerde beelden nemen elke twijfel weg. We knikken bij de journalist die zich herinnert dat Bush ‘heel slim gebruik wist te maken van het feit dat mensen hem onderschatten’. We sidderen bij het besef dat Cheney als opvolger van Bush de wereld nog onveiliger zou maken. En de woede van de vermoedelijke moordenaar – een trouwe militair bij wie er iets knapt na Irak – heeft niets van een paranoïde fantasie, laat staan van landsverraad.
Of George W. Bush nu echt dood is of niet, het doet bijna niet ter zake. Death of a President is even waar als Fox News. Je kunt, na zes jaar Bush, even makkelijk zeggen dat Amerika de enige wereldmacht is als dat het imperium op instorten staat. Zeker is alleen dat Amerika de technologie heeft voortgebracht die beide stellingen kan bewijzen. Op de ene zender triomfeert de president, op de andere wordt hij neergeschoten. Ze zien er allebei even overtuigend uit. En daar moet Jean Baudrillard vast even om glimlachen.

De president moet dood

‘Ik geloof in het spelen van stemmingen’

Beschouwing / Het donkere kortefilmwerk van Jesper Just
De machtigste mannen van het land zijn de onzichtbaarste. Denk aan Anders Mo­berg van Ahold, Gerard Kleis­terlee van Philips en Michael Treschow van Unilever. Uiterlijk zijn ze onderling verwisselbaar. Een leven van representatieve terughoudendheid heeft ze gladgestreken. In de witte coiffure resteert een enkel golfje. De hint van een glimlach verraadt vanzelfsprekende autoriteit. De pakken zijn smaakvol, de bewegingen afgepast in de wetenschap dat een handgebaar miljoenen in beweging kan zetten. Ze verpersoonlijken de witte plek van de macht.
In de korte films van Jesper Just (Kopen­hagen, 1974) breken die gepolijste gezichten open. De heren van het grote getal staan er opeens alleen voor. Nu zien we ze pas echt. In Invitation to Love (2003) strijkt de camera langs de wanden van een statige vergaderzaal. Portretten van de rijken van weleer kijken toe. Aan het hoofd van een lange mahoniehouten tafel zit een jonge man. Hij krijgt gezelschap van een heer in pak. Gesproken wordt er niet. Een derde man komt binnen, kruipt onder tafel en strikt de schoenveters van de onbestemd voor zich uit starende heer los. Die stapt behoedzaam en blootsvoets op tafel en begint te dansen op een lichte elektronische beat, heupwiegend met de onwennigheid van iemand die het al jaren niet meer gewend is dat er naar zijn lichaam gekeken wordt. De jongen ziet het verwonderd aan, een beetje meewarig, maar gaandeweg spreekt er ook een zekere vertedering uit zijn blik, misschien een spoor van liefde.
De heer gaat weer zitten, lichtjes nahijgend, verlegen nu, en kijkt de jongen aan: ‘Ik weet niet hoe ik je moet noemen.’ Hij is de enige niet. Johannes Lilleøre, op de middelbare school klasgenoot van Jesper Just, speelt in zijn laatste tien films variaties op dezelfde rol. Hij is een onpeilbare, argeloze versie van de jonge Malcolm McDowell. Zelf niet vrij van verlangens, met een belofte van iets zinnelijks om de mondhoeken, staat hij tegenover mannen van wie hij de geliefde, de zoon of de troonopvolger zou kunnen zijn. Het valt niet te zeggen. Justs films zijn een episode uit een verhaal dat al bestaat. Wat ervoor en erna gebeurt, mogen we zelf bedenken.
Het is jammer dat er in de bio­scoop geen korte films meer draaien. Het werk van Jesper Just zou een prachtig voorprogramma zijn: momentopnamen van de macht in een mannenwereld, gemaakt op het punt dat de krachtsverhoudingen omslaan, zo suggestief en donker dat de echo zou naklinken in de hoofdfilm. Nu is zijn werk in galeries en musea te zien, over de hele wereld. Onlangs nog in Amsterdam en Boedapest, nu in Rotterdam en Miami, straks in Gent en Sydney: steden waar de CEO’s hoog in hun kantoren niet vermoeden dat hun evenbeeld in kunstzalen daar beneden op breken staat.
No Man Is an Island II (2004) speelt zich af in een bar met veel rood pluche. In het halfdonker staren zwijgende zakenmannen in hun glas. Maar daar is die jongen weer. Hij staat op en begint te zingen: I was alright for a while, I could smile for a while, then I saw you last night&#8230; Aarzelend eerst, maar het lied neemt hem mee. Zijn stem wordt vaster, zijn ogen stralen. De mannen kijken op. Eén valt in, dan de volgende. A capella en meerstemmig zingen ze Crying van Roy Orbison. Tenslotte voegt ook de laatste somberaar, met gouden bril en paardenstaartje, zijn fraaie bariton aan het koor toe. Drie minuten lang krijgt de eenzaamheid van het succes een stem.
Muziek uit de tijd dat mannen nog mannen waren, speelt een grote rol in de films van Jesper Just. Er komen liedjes voorbij van The Ink Spots en Cole Porter. Ergens tussen de mierzoete muziek en de mannengezichten waarop elke expressie is dichtgeplamuurd, maakt Just ruimte voor een verzwegen, haast onbewust verlangen. En dat verlangen, vaak met angst en twijfel doorschoten, geldt de jongen. Soms lijkt hij de zoon die van zijn vader is vervreemd en nu terugkeert voor een verzoening waar ze allebei geen raad mee weten. Soms zie je in de blik van de senior het besef toeslaan dat de tijd daar is om de macht over te dragen: het onbenoembare moment waarop hij niet meer ervaren is maar bejaard, en de junior geen talent meer maar een man in de kracht van zijn leven. En altijd is er de ondertoon van begeerte: de jongen en de man zijn een stap verwijderd van een onmogelijke romance. Onuitgesproken blijft of die nog voor ze ligt of net achter ze.
Die zwijgende duels duren nooit langer dan tien minuten. In de minutieuze vormgeving en montage herinneren ze aan Visconti, Hitchcock of David Lynch. Dit soort mannen, roodpluche bars en vergaderzalen hebben we vaker gezien. Ze roepen verwachtingen op. We denken al te weten wat er staat te gebeuren. Maar Just, die zegt ‘altijd op zoek te zijn naar het echte verhaal van een locatie’, ontdekt op de plekken waar hij filmt verhalen die dwars tegen de conventies van de geroutineerde kijker ingaan.
In Something to Love (2005) rijdt een zwarte limousine een uitgestorven parkeergarage binnen. De zuilen glijden traag voorbij. Achter het stuur zit een gesoigneerde heer. Er loopt een traan over zijn gezicht. Op de achterbank kijkt Johannes Lilleøre strak voor zich uit. De limousine houdt stil, de heer stapt uit en opent met kennelijke tegenzin het portier. Het is een parkeergarage voor schimmige transacties, afrekeningen of achtervolgingen. Maar vooralsnog doorbreekt niets het serene minidrama. De jongen, gekleed op succes, glijdt zonder te bewegen naar het trappenhuis en verdwijnt in de lift. Dan trekt de heer een sprint. Hij kan de jongen niet achterhalen en rent de trap op. Twee verdiepingen hoger trekt hij de liftdeur open. Zijn blauwe ogen staan geschokt. Langzaam ronddraaiend, als het paartje op een muziekdoos, staat de jongen gevangen in een kus met een blondine. Beschuldigend kijkt hij de betraande man aan, alsof zijn liefde een misdaad is, en volgt hem terug naar de auto. Er is geen woord gesproken.
Jesper Just spreekt de beeldtaal van de macht. Zijn stilering zou Hollywood hem niet verbeteren. De mannen in zijn films zijn het niet gewend te worden ontmaskerd. Toch is dat precies wat er gebeurt. Just weet de vertwijfeling en de weerloosheid van de begeerte te vinden op de laatste plaats waar je ze zou verwachten.
Deze week opende in Witte de With zijn eerste solotentoonstelling in Nederland. De mannenfilms zijn er allemaal te zien. Maar zijn nieuwste werk, A Vicious Undertow, is een kleine sensatie. Alles wat we hebben geleerd te verwachten is er. De luxueuze zwart-witbeelden. De lege bar met stille getuigen aan de wand. Het verleidingsdeuntje, ditmaal een loom gefloten versie van Nights in White Satin. En natuurlijk Johannes Lilleøre. Maar in de fauteuils, klaar voor een nieuw spel van macht en liefde, zitten twee vrouwen…
De solotentoonstelling van Jesper Just is in Witte de With te Rotterdam nog te zien tot 6 mei.
Van 21 april tot 24 juni staat hij in het SMAK te Gent.

Als de machtigen breken

Isabelle Huppert: ‘Ik geloof in het spelen van stemmingen’

Knoeien met eten
In Shanghai is het ‘hairy crab’-seizoen in volle gang. Op straat, in de supermarkt, overal harige krabben, de scharen netjes vastgestrikt. De nog levende beesten worden opgepakt, omgedraaid en beklopt. Een supermarkt biedt vuistgrote ‘rivierkrabben’ aan voor twee euro tachtig per ons. De krabben uit het Meer van Yangcheng, het beste van het beste, kosten tegen de vier euro per ons.
Een beetje krabeter kiest voor de Yangcheng-krab – net als met slang en schildpad is het eten van deze krab statusverhogend. Maar op de markt om de hoek zijn al Yangcheng-krabben te koop voor eenderde van de prijs. Met Yangcheng-zegels en al. Nepzegels. Ook is er altijd wel een relletje over de antibiotica en hormonen die gebruikt worden om de krabben een beetje op te peppen. Zo troffen de Taiwanezen laatst een gevaarlijk, kankerverwekkend antibioticum aan in een geïmporteerde partij YC-krabben van meer dan zeshonderd kilo. ‘Onmogelijk,’ reageerde Yang Weilong, voorzitter van de Harige Krab Vissers Vereniging in de provincie Jiangsu, waar het Yangcheng-meer ligt. ‘Elke partij krabben wordt getest op antibiotica,’ aldus Yang in de Shanghai Daily. Het gaat dus ofwel om fake krabben, ofwel de handelaar ter plekke heeft antibiotica gebruikt om de krabben een glanzend schildje te geven.
Het is maar één voorbeeld van het massale gerommel met voedsel in China. Andere recente schandalen: varkensvlees met clenbuterol, slakken met een gevaarlijke parasiet en rijst van zeventien jaar oud, opgepoetst met industriële olie.
Geregeld zijn hele scholen de dupe. Leerlingen worden ziek van sojamelk, bonencake, varkensvlees, eieren, kip en nog veel meer. Elke week worden producten uit de handel genomen, met een piek bij speciale gelegenheden: ‘mooncakes’ in september, vitaminepreparaten met Chinees Nieuwjaar, plakrijst in palmbladeren in de meivakantie. Het ergste geval van ‘fake food’ deed zich twee jaar geleden voor, toen twaalf baby’s overleden als gevolg van nepmelkpoeder.
Als het maar glimt, is het motto van handelaren en fabrikanten. Schaamteloos wordt er gerommeld: hormonen en antibiotica in vlees, melk en kweekvijvervis; groei- en kleurstoffen in sinaasappelen en meloenen, kankerverwekkende verfstoffen in eieren. Tel daarbij op de verontreinigde grond, het vervuilde zee- en rivierwater en de pesticiden, en een bezoek aan de buurtmarkt om lekkere verse spullen van het Chinese land te halen, wordt een deprimerende aangelegenheid. Dan maar naar de dure supermarkt, waar sinds kort organische groente ligt. En dan maar hopen dat het waar is.
Petra Quaedvlieg
Goeie jongens
‘Als je liever met je vingers werkt in plaats van met je hoofd, ben je toch niet meteen een crimineel?’ De blonde jongen in het filmfragment kijkt een beetje ongelukkig. Het publiek in de roodfluwelen stoelen van het Amsterdamse Tuschinski-theater begint uitzinnig te klappen. De honderden vmbo- en mbo-jongeren zijn vanuit heel Nederland naar hier gereisd om de lancering van de tv-serie C Yourself bij te wonen, een initiatief van jongerenorganisaties LAKS en JOB. Lui en crimineel, dat is de vmbo’er volgens velen ten voeten uit. De media hebben de jongeren dit slechte imago bezorgd. Maar nu slaan die luie criminelen terug met een eigen televisieserie. Elke zondagmiddag laten zij zien dat ze wel degelijk ‘onwijs leuke mensen’ zijn die van aanpakken weten. ‘De ruggegraat van de samenleving’ noemen de Amsterdamse wethouder Aboutaleb en Schiphol-directeur Cerfontaine ze tijdens een peptalk op het podium.
Na afloop staan de jongeren met een drankje in de hand te keuvelen. Ze lijken niet gebukt te gaan onder het vmbo-imago. Maar volgens drie gehoofddoekte meisjes is het vinden van een stage nogal lastig: ‘Mensen vinden je dom.’ Djedje (25, verwarmingsmonteur) en Mario (21, jongerenwerker) hebben beiden op het vmbo gezeten. Ze maken deel uit van een rapgroep uit Amsterdam-Noord en doen mee aan de serie. Op een dag waren ze thuis aan het rappen, stond de woningbouwvereniging opeens op de stoep. De buurtrechercheur volgde niet lang daarna. ‘De buren hadden geklaagd over geluidsoverlast, maar nooit bij ons.’ Het probleem was snel opgelost toen de jongens een eigen garagebox kregen om muziek te maken. In de serie gaan ze met een camera naar de buren met de vraag: wat was het probleem? ‘Ze reageerden zo schijnheilig, ongelofelijk,’ zegt Djedje. Op straat lopen mensen met een wijde boog om hen heen. Djedje: ‘Ik haat het woord hangjongere, alsof je een zwerver bent. Het is een schande voor mijn moeder dat mensen mij zo zien.’ Dan: ‘Alsof die havo/vwo’ers van die heilige boontjes zijn! Op straat zijn we allemaal hetzelfde. De slimmeriken doen juist extra stoer om er bij te horen, want het zijn natuurlijk wel nerdjes.’
Djedje en Mario hopen dat de serie C Yourself vooroordelen zal wegnemen. En dat de buren stiekem gaan kijken en zien hoe ze echt zijn. ‘Gewoon goeie jongens,’ zegt een meisje dat er bij is komen zitten. Djedje en Mario gieren het uit. ‘Goeie jongens? Nee, dát willen we echt niet zijn!’
Carolina Lo Galbo
Oude wijngod
Het was een verontrustende scène: acteur Paul Giamatti die in de film Sideways met maniakale teugen een emmer uitgespuugde wijn leegdrinkt. Het beeld drong zich op bij de wijnproeverij die het Amsterdamse veilinghuis Christie’s organiseerde aan de vooravond van een grote wijnveiling. Het blijft iets onsmakelijks, mensen die wijn uitspugen. De spuugemmers waren na een uur reeds tot aan de rand gevuld, met het nodige geklieder op vloer en tafel tot gevolg. De échte attractie was niet zozeer de wijn, maar de aanwezigheid van de Engelse wijngod Michael Broadbent. Deze bijna tachtigjarige wijnkenner van Christie’s in Londen is een levende legende. Broadbent schreef niet alleen enkele standaardwerken over wijn, maar geldt ook als de ontdekker van verschillende stokoude wijnkelders. Zo dronk hij in 1972 een ‘excellent’ Chateau Lafite-Rothschild uit 1865 uit de kelder van het Schotse jachtkasteel van Lord Gladstone. En in de catacomben van het Schotse Glamis Castle vond hij achtenveertig magnums Lafite-Rothschild van de ‘Earls of Strathmore’. ‘De Earl of Strathmore die de wijn in 1878 had gekocht, vond hem niet lekker. Zijn zoon dronk niet en zijn kleinzoon prefereerde whisky. Om de wijn te proeven, moest ik hem uiteraard ontkurken. De kurk was van uitstekende kwaliteit, de kleur was prachtig en hij was nog zeer goed te drinken.’ Heeft Broadbent nog een goede tip voor de kerstdagen? ‘Mensen gaan met de kerstdagen soms gekke dingen doen. Dan moet er plotseling iets heel bijzonders op tafel komen. Zonde. Je kunt bijzondere wijnen beter met zijn tweeën drinken. Een niet al te dure Côte du Rhône is goed genoeg voor bij de kerstkalkoen.’
Mevrouw Broadbent bezit al bijna net zo’n encyclopedische kennis over wijn als haar man. En, nee, wijn verveelt nooit, zo blijkt uit het strakke schema dat het echtpaar erop nahoudt: ‘We beginnen de dag met een glas Bucks Fizz, jus d’orange met champagne. Tijdens de lunch drinken we samen een fles. Ik houd zelf erg van Grand-Puy-Lacoste. ’s Avonds drinken we ook nog een paar glazen. Helaas houd ik helemaal niet van koken.’ Maakt mevrouw Broadbent zich geen zorgen om haar man die daar omringd wordt door een schare van aanbiddende fans? ‘Hij wordt oud. Daarom vergezel ik hem de laatste jaren naar het buitenland. I want to catch him when he drops dead.&#8217;
Binnert de Beaufort
Lachen in Kosovo
Haar kantoor ligt vlak naast de rechtbank in Mitrovica, volgens Richard Holbrooke de ingewikkeldste stad van Europa. Ten noorden van de rivier de Ibar wonen de Serviërs, ten zuiden de Albanezen. En wat de status van Kosovo ook wordt, deze stad blijft het Belfast van de eenentwintigste eeuw.
De internationale troepenmacht wisselt elk jaar van bezetting. Toen de blauwhelmen Pakistanen waren, had Valdete Idrizi het moeilijk. De rechtbank werd zwaar beveiligd, en om naar haar werk te komen, moest ze al haar charmes inzetten. Idrizi is een blondine en de Pakistanen vielen als een blok voor haar. Of ze getrouwd was, wilden ze weten. Of ze niet mee wilde op vakantie naar Capri, in de lunchpauze, en ze wezen naar het gelijknamige hotel op de hoek.
Over de buitenlanders in Kosovo hoef je Idrizi niets te vertellen. Als directeur van Community Building Mitrovica, een etnisch gemengde organisatie die er alles aan doet om de inwoners duidelijk te maken dat ze in een en dezelfde stad wonen, krijgt ze wekelijks buitenlandse experts op bezoek. Experts in conflictbeheersing, vluchtelingenterugkeer, verstandig bestuur en minderhedenemancipatie.
‘Komt een expert bij een boer in Kosovo,’ zegt ze. ‘Hij loopt de hoeve binnen en klapt zijn laptop open. Als ik weet hoeveel schapen jij hebt, vraagt hij, krijg ik er dan een cadeau? Doe maar een gok, zegt de boer. De expert speurt in zijn bestanden en zegt: 127! Ongelooflijk, zegt de boer, en geeft hem een hond, die de expert triomfantelijk over zijn schouders gooit. Maar voor hij wegloopt, zegt de boer: als ik weet wie jij bent, mag ik dan mijn schaap terug? Ja, grijnst de expert, dat lijkt me eerlijk. De boer doet alsof hij even nadenkt en zegt dan: jij bent een expert. Ongelooflijk, zegt die, hoe wist je dat? Niet zo moeilijk, antwoordt de boer. Je komt hier binnenlopen zonder uitnodiging, je vertelt me dingen over mezelf die ik allang weet, maar het verschil tussen een hond en een schaap ken je niet.’
Grappen maken, er zit niet veel anders op als je uit Kosovo komt. Pijnlijke grappen uit een land waar ideaal en realiteit dagelijks met elkaar botsen. ‘George Bush, Tony Blair en de baas van UNMIK, wie dat deze week ook mag zijn,’ lacht Idrizi, ‘gaan tegelijk dood. Eenmaal boven, wil Bush even bellen om te horen hoe het gaat in The War on Terror. Dat kan, maar het gesprekje kost wel vijfduizend dollar. Ook Blair belt met het thuisfront: vijfduizend pond, alstublieft. Tenslotte telefoneert ook de baas van UNMIK, uit betrokkenheid met het land waar Serviërs en Albanezen elkaar de heerschappij betwisten. En dat gesprek is helemaal gratis. Tja, zegt Petrus, van de ene hel naar de andere, dat is lokaal tarief.’
Chris Keulemans

Carolina Lo Galbo

Binnert de Beaufort

De kleine wereld

Hoe hoort het eigenlijk?
Vorige week dinsdagmorgen, toen minister Verdonk nog in de overtuiging verkeerde dat ze ’s avonds een motie van afkeuring aan haar broek zou krijgen omdat ze de Kamer weer eens onvolledig had geïnformeerd, nam ze in perscentrum Nieuwspoort een boekje in ontvangst met een treffende titel: Hoe hoort het eigenlijk&#8230; in Nederland? De ironie van dat gegeven ontging de minister volledig, of ze deed goed alsof: met een stralend gezicht nam ze deel aan de feestelijke vernissage. De aanjager van het verwachte spoeddebat in de Kamer, PvdA-kamerlid Jeroen Dijsselbloem, was van plan de minister ’s avonds ter verantwoording te roepen over de discrepantie tussen een vertrouwelijk rapport over verdwenen asielzoekers en de openbare brief die Verdonk over datzelfde onderwerp aan de Kamer had gestuurd. Dijsselbloem besloot het vertrouwelijke rapport te lekken, met als gedroomde uitkomst een motie van afkeuring voor Verdonk: de derde in een halfjaar. Maar ’s ochtends bij de boekpresentatie legde de minister onverstoorbaar uit hoe belangrijk het voor nieuwkomers is om te leren hoe ‘wij’ met elkaar omgaan in Nederland: geen kauwgum kauwen in gezelschap, niet smakken en slurpen aan tafel, geen obscene gebaren maken op straat. Niet liegen tegen de Kamer werd in het rijtje niet genoemd.
Wie achter de presentatie van Hoe hoort het eigenlijk&#8230;. in Nederland? een lichtbruine poging vermoedt om publicitair mee te surfen op het for­tuynistische sentiment van ‘eigen volk eerst’, vergist zich. Want van zo’n mooi, positief boekje kunnen allochtonen én autochtonen nog iets leren, hield Verdonk het gezelschap voor. Zelf beloofde ze het boekje mee te nemen op vakantie tijdens het meireces. Daarop verliet zij met ferme pas de zaal om de confrontatie met de Kamer te gaan voorbereiden. Maar het liep anders dan verwacht. Intussen had de vaste kamercommissie van Justitie namelijk bedacht dat kamerleden geen vertrouwelijke rapporten horen te lekken, zodat ondeugende Dijsselbloem kon fluiten naar zijn debat. Even later zat Verdonk dan ook tevreden op een zonnig terras, Hoe hoort het eigenlijk&#8230; diep weggestopt in haar tas.
Thijs Broer
Lost in Tirana
De jongens en meisjes in het internetcafé zijn verdiept in hun romantische onderonsjes via de webcam. Maar wat doet die Afrikaan ertussen? Zwarte gezichten zijn zeldzaam in deze witte stad. Hij studeert op de visumprocedure van de Nieuw-Zeelandse ambassade.
Even later drinken we koffie op een van de honderden terrasjes van Tirana, de schoonste en kleurigste hoofdstad van de Balkan. De macchiato is van Italiaanse kwaliteit, de garderobe van de flanerende meisjes komt in de buurt, alleen het profvoetbal blijft mijlenver achter. Ernest, zo stelt hij zich voor, is een aanvallende middenvelder uit Ghana. Hij is net 27 geworden. Met zijn vriend Harrison, een Liberiaanse doelpuntenmaker, woont hij in een driekamerflat buiten het centrum. ‘Voetballen kunnen ze hier niet,’ zegt hij sip. ‘Ze hebben geen power, geen techniek en geen gevoel voor samenspel.’
Vorig seizoen scoorde hij zeventien keer in de eredivisie van Vietnam. Daarvoor speelde hij in Dubai, Thailand en Maleisië. Aan de hand van de Australische voetbalmakelaar John Morris, die hem ooit ontdekte op de wereldkampioenschappen voor elftallen onder de 23, verkaste hij elk jaar: de tekengelden van twintig- tot veertigduizend dollar deelden ze fifty-fifty en hij verdiende nooit minder dan tweeduizend dollar per maand. ‘Dubai was geweldig,’ zegt hij. ‘Ik had een mooi appartement en een eigen auto. In Bangkok waren te veel drugs. In Maleisië had ik het goed, maar ik moest terug naar huis voor de begrafenis van mijn vader. In Vietnam was ik topscorer, maar toen overleed mijn moeder. Nu ben ik alleen op de wereld. Ik heb geen broers en zussen. Het enige wat ik kan, is voetballen.’
Hij droomt van een rijke carrière in Europa. ‘Net als Mickaël Essien van Chelsea. Hij is een wereldster, ik ben niemand, maar vroeger in Ghana speelden we samen. Of ik net zo goed ben als hij?’ Weer die splijtende lach. ‘Dat oordeel is alleen aan God.’
De volgende dag zit hij weer in het internetcafé. Dit keer is hij niet alleen. Vijf werkloze Afrikaanse voetballers grijnzen me tegemoet. Allemaal op weg naar Europa, allemaal gestrand in Tirana. Of ik geen connecties heb in de eredivisie?
‘Toen ik hier aankwam, was het fucking koud,’ vertelt Ernest even later als we in de lentezon de gaten in het trottoir omzeilen. ‘Ze hadden geen onderdak voor me. Ik moest slapen in de catacomben van het stadion. Ze boden me driehonderd euro per maand. Ik zei: dank u wel, maar dan zoek ik verder.’ Zijn vriend Harrison probeerde het nog in Macedonië, maar daar bleef het bij tweehonderd euro en waren ze nog racistischer dan hier. ‘Op de club vroeg iemand of wij in Afrika echt allemaal in kooien wonen, als apen. Ken je Kofi Annan, vroeg ik, denk dat je die in een kooi woont? Ze weten hier echt niets van de wereld.’
Bij het verweerde stadion waar John de Wolf en Uli van Gobbel in 1993 na een Europacup-wedstrijd zo van streek raakten door de armoede van de jongens tegen wie Feyenoord speelde dat ze al hun bontgekleurde overhemden achterlieten, traint Ernest dagelijks mee met een club waarvan de trainer hem goedgezind is. Hij stelt me voor aan een forse kale Albanees in glimmend streepjespak: de voorzitter. Persoonlijk zou ik geen tweedehands Ghanees van hem kopen. Ernest dacht dat Albanië de poort naar Europa was. Maar zijn visum van twee weken is allang verlopen. Een club heeft hij niet, zijn bankrekening is leeg. De huur van honderdvijftig euro kan hij niet meer betalen. Als hij een been breekt, is hij verloren. Griekenland is vlakbij, maar een vervalst Schengen-visum kost al gauw vijftienhonderd euro. Harrison zegt dat ze naar Servië moeten. Dat is écht bijna Europa, en ze mogen er al voor vijfenveertig euro naar binnen. Intussen studeren ze in het internetcafé toch ook maar op Nieuw-Zeeland. Hebben ze in Nederland ook lieve Ghanese meisjes, zodat hij de naam van zijn vader en moeder door kan geven aan zijn kinderen? Welke naam precies, dat is trouwens niet helemaal duidelijk. Op de cv die hij me geeft, staat Hamza Muhammad. Het is een dwarrelend leven, dat Ernest leidt, die eigenlijk Hamza heet, aan de rand van Europa. Dwarrelt het terug naar de andere kant van de wereld, of strandt het hier, op een gravelveldje in Tirana? De trainer geeft het startsein voor een partij op grote doelen. Bij de Albanezen springt de bal alle kanten op. De verdwaalde Argentijn draait zich dol in zijn eigen pirouettes. Ernest Hamza domineert moeiteloos. Balvast, stevig op zijn benen, doelgericht. Op het voetbalveld is hij thuis, dat ziet een kind.
Chris Keulemans
Matten met de ME
Zo’n molotovcocktail komt best hard aan. Voor je het weet, sta je in de fik. Geen paniek. Wie vaak oefent, weet zo’n vuur te doven. Leden van de mobiele eenheid offeren daar veertig uur per jaar aan op. Daartoe reizen ze onder meer naar de Politieacademie in de vroegere legerplaats Ossen-drecht, waar de oude stormbaan intensief wordt gebruikt. Het theoretische deel van de nascholingscursus informeert over achtergronden van maatschappelijke groeperingen, zoals hooligans, krakers, milieuactivisten, asielzoekers. Kunnen de agenten veel van leren. Voor het beteugelen van oproer krijgen ze, ter onderbreking van het reguliere politiewerk, een extra vergoeding van zesentwintig euro per dag. Zonder inzicht in de drijfveren van hun militante tegenvoeters dreigen ze er onbekommerd op los te meppen, vergetend dat ordehandhaving de beschaving dient.
Voor praktische oefeningen beschikt het opleidingscomplex over kopieën van pleisterplaatsen waar geweld de kop opsteekt. Er is een woonwagenkamp zonder bewoners. Een treinstation zonder reizigers, maar mét twee wagons, rails en spoorbomen. En een spookstad, een verlaten wirwar van straten en stegen met betonnen panden. Tegen de achtergrond van dit decor gaat een peloton van negentig ME’ers vanmiddag een horde van honderdtwintig raddraaiers te lijf.
De stevig ingepakte, met pepperspray, traangas, schild, witte helmen en wapenstok uitgeruste experts nemen het op tegen vrijwilligers die niet bang zijn een tik op te lopen. Er is zelfs een wachtlijst van gegadigden uit het bedrijfs- en verenigingsleven die de Ossendrechtse kloppartij als een genoeglijk uitstapje beschouwen, maar de Politieacademie werd steeds kritischer bij het rekruteren van tegenspelers. Kantoorpersoneel blijkt vaak de strijdbaarheid van de ware reltrapper te missen. Studenten die het terrein opwandelen met een pot bier in de ene hand en een joint in de andere hand voldoen evenmin aan het profiel. Maar de jongelui die vandaag fungeren als oefenmateriaal voor de ME garanderen een perfecte veldslag. Er zijn kadetten van de Koninklijke Militaire Academie, studenten van een politieschool en cursisten van een Regionaal Opleidings Centrum.
In het auditorium van de academie legt een docent de spelregels uit. Niet spugen. Geen racistische taal. Geen paarden bekogelen. Voor de rest mag bijna alles, behalve praten als de docent aan het woord is. De toehoorders knikken braaf en slenteren richting treinstation. Daar is het wachten op het ME-peloton dat met stokken en schilden in aantocht is, gevolgd door de brigade te paard. De demonstranten leggen bij de aanblik van dit machtsvertoon direct het inlevingsvermogen aan de dag dat van hen wordt verwacht. De bedeesde twintigers veranderen in supportersgajes dat zich met rode koppen de keel schor schreeuwt. Goed voorbeeld van hoe de onderdrukte burgermansziel erin slaagt zichzelf te bevrijden: tegen een agent roepen dat die een fatsoenlijk vak moet leren, dat die een fascist is, dat die te lui is om boeven te vangen. Rotzakken! De verwensingen ketsen af op het aangeleerde vermogen niks terug te zeggen en stoïcijns voor zich uit te staren. Wat niet wil zeggen dat de ME met zich laat sollen. Zodra het toverwoord ‘charge’ uit de luidspreker schalt, doen de withelmen drie stappen naar voren en deinst de menigte terug.
Dan verzamelt het morrende volk zich in de Wilgenlaan van de nagebouwde spookstad. Het rapalje torst wasmanden met houtblokken mee omdat échte straatstenen te hard aankomen. Heerlijk hoor, keilen naar de politie. Klaboem, ráts, péng, páng! Met oprukkende en terugtrekkende bewegingen slaagt de ME erin de straat schoon te vegen. Aan het eind van de middag verplaatst de actie zich naar het Raadhuisplein. Stenen van hout vliegen in het rond. Oprukken. Terugtrekken. Het commando: ‘Openen voor de papa’s’ maakt een einde aan dit kat-en-muisspel. Papa’s, dat zijn de paarden. Daar zijn rotzooitrappers benauwd voor. Ze slaan op de vlucht – en wéér heeft de ME gewonnen. Na afloop van de oefening zegt de commandant dat hij heel tevreden is. Bedankt, iedereen. De demonstranten kweten zich voortreffelijk van hun taak. Of speelden ze geen spel? Welnee, er borrelden gewoon oerdriften uit het onderbewustzijn naar boven.
Rudie Kagie
Suck it up!
Norman Mailer is in de stad voor de promotie van zijn nieuwe boek The Big Empty en dat maakt liberal New York een tikje geil. Enige bevruchting van de droogstaande liberale geest kan hier geen kwaad. Liberal zijn in Amerika, en zelfs in New York, is niet gemakkelijk. Vernederend is de nabije electorale geschiedenis (John Kerry’s mislukte presidentscampagne was in de woorden van Mailer ‘painful, stupid, slack and soft’), en op zijn minst onduidelijk is de toekomst – ondanks het geplaagde Witte Huis en de crisis in het leiderschap van de Republikeinen. ‘Where are the Democrats?’ is de meest gestelde vraag op feestjes en partijen in het private democratische fund raisers-circuit.
De New York Society for Ethical Culture (‘een humanistische religieuze gemeenschap’) bezit een prachtige zaal in de Upper West Side, waar zachtjes ‘Imagine’ van John Lennon uit de speakers galmt. Voor mij leest een jonge ‘intello’ de verantwoorde linkse Village Voice. Achter mij spreekt een stel Hebreeuws. De rest wacht en bladert in uitgedeelde exemplaren van het linkse weekblad The Nation, dat sinds kort werft onder de slogan ‘No to Empire’.
In het gangpad ruimte voor de linkse media: veel jongere types met lang haar, een rij Sony PD 150 digitale camera’s in slagorde opgesteld. De camera is hét wapen van de onafhankelijke filmmaker. En natuurlijk is er een Franse filmploeg. Mailer zal later van de Franse Ambassadeur de Légion d’honneur-onderscheiding ontvangen. (Op de receptie zal de oud-Sorbonne-student volgens de verslagen uitroepen: ‘French is wonderful, you can speak it when you’re drunk!’)
Een oude, gekrompen Mailer komt binnen met twee wandelstokken: een zwarte en een houtkleurige. Hij draagt blauwe UGG’s – de door Jennifer Lopez gepopulariseerde sneeuwlaarzen die het goed doen bij vrouwelijke New Yorkers van achttien. Bij Mailer steken ze onder zijn blauwe skibroek uit.
De bejaarde schrijver zet direct de aanval in. ‘The Big Empty refereert aan het feit dat de regering en daarmee Amerika spiritueel en moreel leeg is.’ Dumbing down is volgens hem het doel van de regering-Bush, wat aardig lukt dankzij het gebruik van grote woorden en patriottistisch vlaggengewapper. Karl Rove, Bush’ belangrijkste adviseur, bidt elke avond voor het slapen gaan op de knieën tot God, aldus Mailer, smekend om een ‘stupid majority’ in Amerika. ‘Want God, wij hebben gezondigd en zonder deze domme meerderheid zullen de Republikeinen de verkiezingen verliezen en zullen alle door ons gemaakte fouten uitkomen.’
Deze opmerking werd meteen opgepikt door immer strijdbaar en conservatief Amerika. Het leidde tot scheldpartijen op gillerige ‘nieuwsshows’ op de Amerikaanse kabeltelevisie, waar het recht van de luidste geldt.
Bush maakt volgens Mailer gebruik van de Amerikaanse domheid om zijn strijd tegen het terrorisme door te drukken. De in Brooklyn opgegroeide Mailer zet de drieduizend doden van 11 september 2001 af tegen de daaruit voortgekomen war on terror, en het verlies aan burgerlijke vrijheden. Die laatste zijn de collateral damage van deze ‘oorlog’. Angst regeert in de Verenigde Staten, zegt Mailer, en hij parafraseert een andere held van links, Noam Chomsky: ‘There is more fear in America than one can easily explain.’
Volgens Mailer wordt er niet meer geleefd naar het klassieke Amerikaanse gezegde ‘Hey, baby, suck it up!’ – de Amerikaanse versie van het polderadagium: kop in de wind en doortrappen. ‘Suck it up’: het blijft hangen in het publiek, dat even stilvalt. Vertelt hier iemand een zaal vol New Yorkers op een steenworp afstand van Ground Zero dat ze niet moeten zeuren?
Na afloop krijg ik een uitnodiging voor ‘een avond met senator George McGovern’. Die werd in 1972 als democratische presidentskandidaat zo vernietigend verslagen door Richard Nixon dat hij tegenwoordig niet eens meer wordt uitgenodigd voor de vierjaarlijkse Democratische Conventies. Bobby Kennedy noemde hem ooit ‘the only decent man in the Senate’. Een tijdje geleden zag ik hem zitten, alleen aan een tafel, slapend boven een bord soep in restaurant Nathan’s in het modieuze Georgetown in Washington. Nee, zo’n avond is ook niet echt een opbeurend vooruitzicht voor een liberal in New York.
Michiel Vos
Ondernemingslust in Sjanghai
Schoenen een maat te klein gekocht? Geen nood, je gaat naar de schoenlapper in de straat en laat ze professioneel oprekken. Als je een dag later terugkeert, zitten ze als gegoten. Je betaalt vijftig cent. Onderweg een lekke band? Je kijkt even rond. Aha!
Bij de ingang van de groentemarkt zit een mannetje met ram­melende fietsen om zich heen. Je wijst op de platte band. De fietsenmaker begint meteen de band op te pompen. Inderdaad: een klassiek gat, je hoort de lucht zachtjes fluiten. Zonder je verder een blik waardig te keuren, alsof alleen de fiets bestaat, plakt hij de band. In zeven minuten. Kosten: tachtig cent.
Je gaat naar de tandarts en je hebt je mond nog niet gespoeld of de assistente – die Engels spreekt – zegt: ‘Hé, ik heb heel leuke designhorloges. Wil je kijken?’ Prompt trekt ze een lade open en haalt een zwarte doos te voorschijn met vijf horloges, in diverse kleuren en met de cijfers in Chinese karakters. ‘Leuk? Wil je andere kleuren? Geen probleem. Bel me maar, ik verkoop aan huis.’ En ze stopt een visitekaartje in je hand.
Je gaat een avond stappen en belandt in de Dragon Bar, een relaxed sportcafé waar dames margarita’s krijgen voor de helft van de prijs. In een hoek zit een bekende: het hoofd van de school van je dochter. Je maakt een praatje en wat blijkt: ze is de eigenaresse van het café. Nu je eens goed om je heen kijkt, zie je nog meer bekenden: enkele hulpleerkrachten van de school staan achter de bar.
Je zou graag een Chinese pentekening willen, als verjaardagscadeau, met de naam van de jarige erin verwerkt? ‘Keyi’ – kan. Morgen klaar. Nee, vanavond is het feestje! ‘Mei wenti’– geen probleem. Om vijf uur dan.
Een bekende uitspraak in China luidt: ‘Ben je nooit in Peking geweest, dan weet je niet wat rangen zijn. Ben je nooit in Sjanghai geweest, dan weet je niet wat geld is!’ Daarom veracht de man uit Peking de platvloerse Sjanghainees, die op zijn beurt neerkijkt op de wereldvreemde lui uit Peking. Dat de Chinese economie onverminderd hard blijft groeien, komt voor een groot deel door de meedogenloze ondernemingslust aan de oostkust, waar Sjanghai het grootste knooppunt is.
De stad ademt de lust om geld te verdienen. Iedereen hoopt morgen rijker te zijn, al is het maar een paar yuan. Dus gaan de neringen ’s ochtends om acht uur open en ’s avonds pas tegen tienen dicht. Tussendoor maakt de koopman zijn lunch klaar met een gasbrander en een wok, en knapt hij uiltjes op de stoel of onder de tafel. Elke dag legt hij een paar yuan opzij. En op een dag koopt hij een nieuwe machine en huurt hij een grotere winkel. Sjanghainezen weten hoe het moet, groeien. Ze zien het om zich heen. In Sjanghai en omgeving zit het vol fabrikanten die vijftien jaar geleden met vier of vijf familieleden schoenen of bloezen maakten op machines in de woonkamer. Nu zijn ze de eigenaren van fabrieken met vier-, vijfduizend werknemers die wereldwijd exporteren. Dus draaien ze zoveel mogelijk uren. De groenteboer, de kapper, de kleermaker, de tandarts: ook na kantoortijd kun je er terecht. Zolang je maar betaalt, word je overal geholpen.
Ook als je niet geholpen hóéft te worden. In het ziekenhuis wil de dokter je direct onder een peperdure scanner schuiven als je met een eenvoudige hoofdpijnklacht binnenkomt. Zonder antibiotica ga je bij een arts trouwens zelden de deur uit. Soms wordt dat ook de Chinezen zelf te dol. Een tiental vrouwen heeft een Sjanghais ziekenhuis voor de rechter gesleept: ze hadden torenhoge rekeningen betaald voor vruchtbaarheidsonderzoeken en -medicijnen, maar bleken tijdens de behandeling al zwanger te zijn.
Petra Quaedvlieg