Beschouwing / Bewegend portret van Zinedine Zidane
Er zijn nog twintig minuten te spelen. Zidane heeft uit een vrije tr­­­­ap rakelings voorlangs gekopt en wandelt terug naar zijn plek op het middenveld. In het voorbijgaan hoort hij Roberto Carlos iets roepen. Hij kijkt om. De kleine rechtsback doet iets na wat op een zwangerschapsoefening lijkt. En ineens breekt dat gezicht open. Ruim een uur lang was er niets dan grimmige concentratie van af te lezen. Nu staat Zidane te grijnzen. Hij zegt iets terug en Roberto Carlos slaat voorover van het lachen. De doeltrap is intussen genomen. Zidane draaft weg langs de zijlijn, de glimlach nog op zijn gezicht. Hij probeert zich te herpakken, maar als het spel even wordt stilgelegd, kijkt hij nog eens om, hoofdschuddend, bijna ongelovig dat iemand hem middenin de wedstrijd zo aan het lachen kan maken.
Dat, zegt regisseur Douglas Gordon, was het enige moment waarover Zidane ontevreden was in Zidane: A 21st Century Portrait. Het ergerde hem dat hij zich zo uit zijn concentratie had laten brengen.
Douglas Gordon en Philippe Parreno, een Schot en een Fransman die allebei naam heb­ben gemaakt met ontregelende videokunst, zetten op 23 april 2005 zeventien camera’s rond het veld voor de thuiswedstrijd van Real Madrid tegen Villareal. Een doodgewone competitiewedstrijd in een seizoen dat de galacticos van Madrid veel kritiek kregen omdat ze wel supersterren waren maar geen elftal. Daar ging het Gordon en Parreno niet om. Hun camera’s stonden gericht op Zinedine Zidane, de grootste voetballer van zijn generatie. Negentig minuten lang zien we een vorstelijke ambachtsman aan het werk. De wedstrijd zelf komt nauwelijks in beeld. Het gaat om de man met het adelaarsgezicht en de wijde blik. Zidane komt in totaal zevenenvijftig keer aan de bal (en verliest hem zelden), maar wat hij vooral doet, is: kijken. Zijn diepliggende ogen calculeren bliksemsnel van elke situatie de gevolgen. Waar iemand anders een passeerbeweging ziet of balverlies, weet hij al wat de consequenties zijn en past daar zijn volgende beweging op aan. Meestal is dat niet meer dan een stap naar links of rechts. Genoeg om vrij te staan of een tegenstander te blokkeren. Soms een looppasje over een paar meter, een enkele keer een sprint. Dat laatste alleen als hij zeker weet dat die hem brengt op een plek waarvan niemand twee tellen geleden zag dat hij er nodig zou zijn. Even later – hij is op snelheid gekomen zoals grote roofkatten dat doen, massief maar geruisloos, hij heeft de bal ontvangen en doorgegeven – staat hij weer stil. Zidane staat voor een voetballer verrassend vaak stil. Hij veegt het zweet van zijn voorhoofd. Hij spuugt op het gras. Hij zegt, nauwelijks hoorbaar in het stormachtige geluid van het Esta­dio Santiago Bernabéu, een paar keer: va, va. En hij kijkt.
Ik hou van middenvelders die nooit een bal kwijtraken. Vijftien jaar geleden was Car­los Valderrama er zo een, de Colombiaan met de onmogelijke bos wuivend blond haar. Jan Möl­by, de Deen die eerst bij Ajax speelde en toen bij Liverpool, ook. Hoe dikker hij werd, hoe preciezer. Tegenwoordig heb je Claude Maka­lele, de zwarte Fransman van Chelsea. En met nooit bedoel ik letterlijk nooit. Elke bal die ze geven, komt aan. Ze staan altijd in de buurt van de man met de bal. Niet dwingend, maar wel een tikje ongeduldig. Dat andere spelers ook van alles van plan zijn, dat zal wel. Als het maar niet te bont wordt. Krijgen ze de bal eenmaal toegespeeld, dat is het mooie, dan kaatsen ze hem meestal meteen weer terug. Iedereen staat nog precies op dezelfde plaats, en toch is het beter. Er zijn seconden verstreken, de aarde is een tikje gekanteld, er is ergens een kind geboren – hoe dan ook, dat tikje breed betekent vooruitgang.
Van deze categorie spelers is Zidane de meester. Als hij aan de bal komt, lijkt het vervaarlijke tempo van de wedstrijd heel even stil te vallen. Alsof de film tot het uiterste wordt vertraagd, om pas weer te versnellen als hij de voortzetting heeft gevonden. En die is meestal zo logisch dat iedereen hem had kunnen bedenken. Alleen had niemand door dat het kon, tot hij het liet zien.
Voetbal met poëzie vergelijken, is vragen om moeilijkheden. Maar soms mag het. Zi­da­ne heeft iets weg van Wislawa Szymbors­ka. Zij weet vaak de volgende zin precies zo te plaatsen, met een onvoorziene, maar niet te weerleggen logica, als Zi­da­ne de volgende bal.
Het is een groot geluk / om niet precies te weten / op wat voor wereld we leven. // Daarvoor zouden we heel lang moeten bestaan, / beslist langer / dan de wereld bestaat.
Zidane voetbalt alsof hij langer bestaat dan voetbal zelf. Dat, in combinatie met het zware postuur en die onbewogen kop, geeft hem iets intimiderends. Zeker in de laatste professionele wedstrijden die hij speelde, op het wereldkampioenschap van 2006, maakte hij de indruk uit een andere, oudere tijd afkomstig te zijn dan de jonge mannen om hem heen. Hij was van ver gekomen. Zijn vader, Smail, kwam uit het dorp Taguenone in Kabylië, de ruwe bergstreek in het noorden van Algerije. Hij vestigde zich als nachtwaker met zijn gezin in La Cas­tel­lane, een arme wijk met hoge woonblokken in het zestiende arrondissement van Marseille. De jonge Zinedine (‘de schoonheid van het geloof’) voetbalde elke dag op het beton van de Place de la Tartane. Van de buurtclub, Nouvelle Vague, is broer Fa­rid tegenwoordig de trainer. Via AS Cannes, Bor­deaux en Juventus kwam Zidane uiteindelijk terecht in het sterrenensemble van Real Ma­drid. Hij won landstitels en de Champions League, was drie keer wereldvoetballer van het jaar en werd met Frankrijk in 1998 wereldkampioen. Die avond bedekte zijn portret de Arc de Triomphe. In 2004 werd hij gekozen tot populairste Fransman aller tijden. Zelf zegt hij: ‘Ik ben in de eerste plaats een Ka­by­liër uit La Castellane, dan een Algerijn uit Mar­seille, dan een Fransman.’ Over geloof en politiek laat hij zich niet uit, maar Salman Rush­die zei: ‘Het spel van Zidane heeft meer gedaan voor de Franse acceptatie van moslims dan duizend politieke toespraken.’ Zidane schijnt een stille, verlegen man te zijn, die zijn handen in de schoot gevouwen houdt tijdens interviews. Maar op het veld is hij de strateeg, die ruimte ziet waar anderen verdwalen.
Juist die ruimte blijft in de film vrijwel buiten beeld, omdat de camera’s zich volledig op Zidane concentreren. ‘We moesten heel sterk inzoomen om dicht bij hem te zijn,’ zegt Darius Khondji, die leiding gaf aan een filmploeg van formaat, met de vaste cameramannen van onder meer Scorsese en Almodóvar. ‘Alsof je in een gesloten ruimte bent, alsof je in een kamer om hem heen zit.’
Die keuze heeft de filmers hier en daar kritiek opgeleverd. Het is, schreef iemand op internet, alsof je wel de dirigent ziet, maar niet het orkest dat hij leidt. En dat is precies wat Douglas Gordon al eens eerder heeft gedaan. In Feature Film (1999) horen we de volledige soundtrack van Hitchcocks klassieker Vertigo, inclusief de beroemde score van Ber­nard Herr­mann, maar het enige dat we zien, zijn de handen en het gezicht van dirigent James Conlon. Het orkest en de film zelf komen niet in beeld. Tussendoor alleen wat dwaalshots van rode stoelen en zwarte wanden in de concertzaal, zoals in Zidane de volgepakte tribunes en de lichtmasten af en toe voorbij komen. De film knipt de maker los van wat hij maakt. Maar de hele wereld kent het resultaat al. Veel verbeelding hebben we niet nodig om ons bij de handen van Conlon de film en bij de voeten van Zidane de wedstrijd voor te stellen. Precies genoeg om iets dichterbij het geheim te komen van het moment dat een eenvoudig gebaar een meesterwerk openvouwt. ‘Iemand die ernaar kijkt krijgt de indruk… Alsof hij zelf aan het spelen is,’ zei Zidane na het zien van de film. De lach­rimpeltjes in het lange gezicht verraadden lichte opwinding. ‘Dat geluid, pffff…’ Hij leek oprecht onder de indruk. ‘Je staat op het veld en je hoort het publiek. Het trappen tegen de bal. Voeten die over het gras rennen alsof er verder geen lawaai is. Iemand die ernaar kijkt, denkt dat hij mij is. Een beetje.’
Gordon heeft wel vaker verhalen die iedereen kent uit elkaar gesleuteld. De Turner Prize-winnaar van 1996 maakte ooit 24 Hour Psy­cho. Hitchcocks nagelbijter met Anthony Per­kins, Janet Leigh en het douchegordijn vertraagde hij net zo lang tot de film een etmaal duurde. Elk afzonderlijk beeld bleef een paar seconden staan. Het geluid was weggehaald. Ook bezoekers die een paar uur bleven kijken, raakten de draad kwijt. Het verhaal was zoek. Wat overbleef waren details, gezichtsuitdrukkingen, spelingen van het licht die niemand eerder waren opgevallen.
Voetbal is ook een verhaal, schreef David Win­ner vorig jaar in Hard Gras. Het hele nummer was gewijd aan de reis die de Engel­se voetbalschrijver tijdens de wereldkampioenschappen langs de deelnemende landen maakte. Over­al keek hij met mensen uit de stad naar wedstrijden op televisie. ‘Wat voetbal belangrijk maakt,’ schreef hij, toen hij uitgeput thuiskwam, ‘is het feit dat voetbal als een verhaal werkt. Verhalen zijn tenslotte de manier waarop we de wereld en onze plaats erin duiden. Verhalen zijn het fundament van alle beschavingen. Landen, volkeren, groepen en families overal ter wereld hebben zich sinds mensenheugenis gedefinieerd aan de hand van de verhalen die ze delen. In het prille begin van het westerse verhalen vertellen leerde Aris­to­te­les ons dat een toneelstuk een begin, een midden en een einde moet hebben. Voetbal heeft die. Aris­to­te­les zei ook dat er in het stuk eenheid van plaats, tijd en handeling moest zijn – en ook aan dat principe voldoet de sport precies, al kan het publiek natuurlijk overal zijn. Terwijl het voetbalpubliek steeds verder toeneemt en de culturele, sociale, politieke en economische impact groeit, moeten we gaan inzien dat het vermogen van de sport om verhalen te vertellen van voetbal een wereldtaal maakt.’
Maar Zidane, een film over de hoofdrolspeler van datzelfde toernooi, heeft geen verhaal. Het scoreverloop is bijzaak. De focus op de man met rugnummer 5 is zo dominant dat elk van zijn bewegingen, bijna net als in 24 Hour Psycho, op zichzelf komt te staan. Waar de bal vandaan komt en waar hij naartoe gaat, krijgen we nauwelijks te zien. En als je uit het drama de oorzaken en de gevolgen weghaalt, houd je geen verhaal over. Het zegt iets over de ondoorgrondelijke magie van Zi­da­ne dat je desondanks in heldhaftige termen over hem blijft denken. In de catalogus bij een recente overzichtstentoonstelling van Doug­las Gordon verwondert kunsthistoricus Mi­chael Fried zich over ‘Zidanes talent voor stilte in het heetst van de strijd – de indruk dat hij innerlijk terzijde staat, het vasthouden aan zijn Achilles-achtige uitzonderlijkheid.’
Zidane is de leider en toch lijkt de strijd zich elders af te spelen. Regelmatig zakt het sta­diongeluid weg. Dan horen we alleen zijn zware ademhaling en op de achtergrond de lome, dreigende soundtrack van de Schotse band Mogwai. In de verte schreeuwen of kreunen zijn medespelers. Dit spel met het geluid isoleert hem nog sterker dan het camerawerk al deed. Zijn intense concentratie plaatst hem buiten het gewoel van de rondzoevende ledematen. We zien een oude veldheer met groeven in zijn gezicht die geen stap te veel zet. Midden op het slagveld, eenzaam.
Je hebt leiders die schreeuwen en leiders die hun autoriteit benadrukken door zo zacht te spreken dat iedereen moet opletten om ze te verstaan. Zi­da­ne is van de tweede soort. Als Vil­la­real op 1-0 komt na een dubieuze strafschop, loopt hij even langs de scheidsrechter. ‘U moet zich schamen,’ zegt hij rustig en wandelt verder, ijzig misprijzen op zijn gezicht.
Schreeuwen doet hij niet. Hij vraagt af en toe, op spreektoon, om de bal. Dat gaat in het geloei van de tribunes verloren. Leiden doet hij door het goede voorbeeld te geven. Als Real Madrid na rust nog steeds achterstaat, krijgt hij de bal links op het middenveld. De gele shirts van Vil­la­real staan in slagorde rond het eigen strafschopgebied. Hij zet aan, versnelt, passeert twee man en komt er nog drie tegen. Hij dreigt naar binnen, zwenkt buitenom, wacht op de tackle van de laatste man en geeft dan, terwijl de verdediger in het luchtledige blijft hangen, vanaf de achterlijn een bijna teder lobje over de keeper heen. Ronaldo hoeft er maar zijn hoofd tegenaan te zetten en het staat 1-1. Het stadion ontploft. Zidane vertrekt geen spier, ontvangt wat felicitaties en sjokt terug naar de middenlijn. Ook bij de tweede goal mengt hij zich nauwelijks in het feest. Maar voor de aftrap maakt hij een gebaar alsof hij een hond aan zijn voeten roept. Zijn vinger wijst naar de grond. Kom hier, zit. Raúl – aanvoerder, topscorer en boegbeeld van de Madrilenen – meldt zich en krijgt in twee zinnen te horen hoe het verder moet.
Fotografen proberen vaak van iemand de waarheid te vangen door hem onverhoeds in beeld te nemen. Susan Sontag schreef in On Photography: ‘Er is iets in het gezicht van mensen die niet weten dat ze bekeken worden dat niet verschijnt als ze zich daar wel van bewust zijn.’ Het lijkt dus een onmogelijke opgave om in deze film de essentie van Zi­da­ne te betrappen. Het stadion zit vol, miljoenen mensen kijken mee via de televisie, en er staan ook nog eens zeventien camera’s speciaal op hem gericht. Bewuster dat je in beeld bent, kan bijna niet. Des te uitzonderlijker is het om te zien hoe Zidane zich over het veld beweegt. Hij gaat zo in zijn werk op, dat de camera’s er net zo goed niet zouden kunnen staan. Ik ben er zeker van dat hij er op een afgelegen trapveldje niet anders uit zou zien. Hij zou niets meer of minder van zichzelf blootgeven. Zolang er maar gevoetbald wordt. Want terwijl het Gordon en Parreno om hem gaat, gaat het Zidane alleen om de wedstrijd. Het verhaal dat hij al kende voor het bestond.
De tragiek van Zidane is dat er elke keer toch weer gewone mannen tegenover hem staan op wie de overwinning bevochten moet worden. Hij mag allang weten hoe de wedstrijd gaat aflopen, zij willen er niet aan. En als ze zich niet aan zijn regels houden, is zijn wraak verschrikkelijk. Vlak voor tijd komt een geelhemd met twee benen in op een speler van Real. Er vormt zich een opstootje. Zidane bekijkt van een afstand precies wat er gebeurt, komt in beweging, omzeilt de melée, arriveert bij de dader en raakt hem hard in de milt met een snelle, onderhandse vuistslag die hij nog in de straten van La Castellane moet hebben geleerd. De rode kaart incasseert hij stoïcijns. Hij loopt onder ovationeel applaus van het veld af, zonder op te kijken, in zichzelf gekeerd – precies zoals een jaar later, na de kopstoot tegen Materazzi in de laatste minuten van de WK-finale, toen hij de hele wereld achterliet met een zo ondoorgrondelijk einde aan het verhaal dat we er nooit over uitgepraat zullen raken.
‘Zidane: A 21st Century Portrait’ van Douglas Gordon en Philippe Parreno draait vanaf 9 augustus in de bioscoop

Chris Keulemans

Veldheer

Welkom in Nederland

De opvangcrisis escaleert

Verhaal van de Week

En nu?

Vechten tegen Assad

Extreemrechtse connecties

JA21

Soepschildpad

Hans Stegeman

Schooljuf

Nicolaas Veul

Plan Rutte mislukt

NAVO

Parijs was een voorbode

Protest

Leven onder de radar

In beeld

Himmler in New York

Voorbeschouwing

Verdwaald in de AI-psychose

Chatbots