Reportage / Een dag uit het leven van twee studenten in Mitrovica

Het Belfast van de eenentwintigste eeuw: Mitrovica, kruitvat van Kosovo. Vroeger een welvarend arbeidersbolwerk, dankzij de mijnen en fabrieken van Trepca, maar sinds de oorlog in 1999 een verdeelde stad. De Serviërs wonen in het noorden, de Albanezen in het zuiden. Aan beide zijden van de Ibar, de rivier die de stad in tweeën deelt, ligt een cirkelvormig betegeld pleintje met een fontein. Ooit flaneerden de jongens en meisjes van Mitrovica op zomeravonden van de ene fontein naar de andere. Nu zijn de tegels gebarsten en afgebrokkeld. De brug is een veste, aan de zuidkant afgeschermd met prikkeldraad, betonplaten en politiewagens.

In maart 2004 vlamde hier voor het laatst het geweld op: Albanezen bestormden de brug, de internationale vredestroepen hielden nauwelijks stand. De rellen duurden drie dagen en kostten negentien mensen het leven.

Mitrovica is een jonge stad, vanwege de universiteiten in Noord en Zuid. Hoe is het om hier te studeren, nu de discussie over onafhankelijkheid zijn eindspel nadert? Gedurende twee dagen volgde ik Bojan, een Servische student rechten, en Kaltrina, een Albanese student informatica. Koffie, oorlogsherinneringen, vrienden en onzekerheid over de toekomst – een dag als alle andere in het leven van twee studenten in Mitrovica.

Noord, 03.00 uur Bojan Vasic (23) schrikt wakker. Zvecan, het dorp waar hij al zijn hele leven woont, verkeert in diepe rust. Er zit niets anders op dan nog wat vertaalwerk te doen. Om zes uur valt hij in slaap. Twee uur later springt hij uit bed, slaat het ontbijt over en neemt de bus naar de stad. Hij heeft een afspraak met een Nederlandse studente die onderzoek doet naar de mogelijkheid van de integratie van de universiteit in het noorden binnen het nieuwe, door UNMIK ontworpen en door Albanezen gedomineerde onderwijssysteem. Onacceptabel voor Bojan: zijn universiteit valt onder het Servische systeem, en dat wil hij zo houden. Beide kanten beschouwen elkaars universiteit als illegaal. Die in het noorden is pas vorige week Europees erkend.

Zuid, 8.30 uur Kaltrina Salihu (19) staat op. Haar vader is al naar zijn werk. Ze ontbijt met haar moeder, broer en zus: thee, eieren, brood en kaas. Haar moeder geeft Albanees op een lagere school. Samen verdienen haar ouders driehonderdtachtig euro per maand. Dat is krap, met twee studerende dochters en een inwonende grootmoeder.

Bojans moeder verdient dertig euro per maand in Trepca, waar ze vroeger de was deed. Omdat de mijn sinds de oorlog stil ligt, hebben de overgebleven werknemers niets te doen. Daarom klust ze voor nog eens honderdvijftig euro bij als schoonmaakster. Meneer Vasic is elektricien. Zijn salaris van tweehonderd euro heeft hij al tien maanden niet ontvangen, dus ook hij neemt alle werk aan dat hij kan vinden. Bojan levert zijn bijdrage met losse vertaalklussen.

De werkloosheid in Kosovo ligt rond de vijftig procent. Een derde van de bevolking leeft van minder dan anderhalve euro per dag. Akkers, moestuintjes, straathandel, de zwarte markt en misdaad zorgen voor extra inkomsten. Veel mannen zitten hele dagen op de talloze terrasjes. Het menu: een espresso en een pakje sigaretten, bij elkaar een euro.

Zuid, 10.00 uur Kaltrina neemt me mee naar Barcode, een café met zwartleren banken en de televisie op Euronews. Als kind woonde ze in het noorden. ‘De plek die ik het meeste mis, is het parkje bij school, met de bomen rond het basketbalveld. Daar zaten we eindeloos te spelen en liedjes te zingen, mijn twee Servische vriendinnetjes en ik. Waar ze nu zijn, weet ik niet. En dat parkje heb ik nooit meer teruggezien.’ Ze zucht eens en glimlacht dan verontschuldigend.

Kaltrina heeft lang, golvend bruin haar en vrolijke, met eyeliner afgetekende ogen. ‘Op 28 maart 1999 viel de Servische politie binnen. Ik stond onder de douche. “Naar Albanië!” schreeuwden ze, “daar horen jullie thuis.” We grepen wat kleren en renden naar de auto, maar de banden waren lekgeprikt. En dus zijn we gaan lopen, twee weken lang, mijn ouders, oma en vier kinderen. Het was een enorme stoet, ik kon het begin en het einde ervan niet zien. Slapen deden we in de berm. Onderweg kregen we van Servische soldaten af en toe wat kaas en brood. In Albanië logeerden we twee maanden tegen betaling bij onbekenden. Na de bombardementen, in juli, konden we terug. Maar niet naar huis, want het noorden was al afgegrensd. Twee broers van mijn vader, die in Duitsland werkten, stuurden ons geld om een huis in het zuiden te kopen. In de schoolbibliotheek waar mijn vader werkte, waren de boeken verbrand. Pas na twee jaar vond hij weer een baan, bij de verkeerspolitie.’

Noord, 10.30 uur Bojan is een modieus geklede jongen met een heldere blik en puntige bakkebaardjes. ‘Mijn middelbare school lag in het zuiden. De rijkste mensen in Mitrovica waren toen de Albanezen. Zij hadden de mooiste winkels, met de mooiste meisjes. Mijn eerste Nikes kocht ik bij een Albanees. Ik mis het ontzettend om niet meer gewoon door de hele stad te kunnen lopen. En dan vooral onze corsa, de wandelboulevard van de ene fontein naar de andere.’

De oorlogen van de jaren negentig zag hij alleen op televisie. In Mitrovica zelf merkte hij weinig van de groeiende spanning. ‘Maar op de avond van 23 maart 1999 viel de stroom uit. Er klonken sirenes. Achtenzeventig dagen lang duurden de bombardementen. Ze kwamen bijna altijd ’s nachts. Er werd ons aangeraden om niet in huis te blijven, en dus speelden we op straat basketbal bij maanlicht terwijl de Tomahawks overvlogen. Alleen mijn vader kwam zijn bed niet uit. Ik moet morgen om halfzes weer op, bromde hij, en bleef liggen.’

Zvecan bleef ongedeerd. De overwegend Servische bevolking kon er blijven wonen. ‘Maar die eerste maanden na de oorlog trokken Servische families uit het zuiden, op de vlucht voor het Albanese geweld, door ons dorp. Karavanen zagen we voorbijkomen, kinderen in de laadbak. Het was vreselijk.’

Met de NAVO-bombardementen in 1999 kwam een einde aan de Servische politiestaat in Kosovo. Bijna een miljoen Albanezen waren verjaagd naar Macedonië, Montenegro en Albanië, maar ze keerden massaal terug na de Servische capitulatie. Kosovo werd een protectoraat onder toezicht van de Verenigde Naties. Formeel is het nog steeds een provincie van Servië, maar het heeft nu eigen verkiezingen, een parlement en een regering. Tot de overdracht aan de Organisatie voor Veiligheid en Samenwerking in Europa (OVSE) ligt het bestuurlijke en militaire gezag nog bij de internationale UNMIK, waarover volgens een recent onderzoek nog maar een kwart van de bevolking tevreden is.

Direct na de Albanese terugkeer in 1999 werden veel van de naar schatting honderdduizend overgebleven Serviërs het slachtoffers van wraakacties. Als ze niet naar Servië vluchtten, wonen ze nu in beschermde enclaves, economisch en sociaal van de buitenwereld afgesloten, of in Noord-Mitrovica. Na de opdeling van de stad trokken aan beide kanten van de Ibar nieuwkomers in de vrijgekomen huizen.

Zuid, 11.30 uur In de directiekamer van Kaltrina’s oude basisschool, waar haar moeder nog altijd lesgeeft, staan geen computers. Ze wordt vrolijk ontvangen. Aan de muur prijkt het beeld van de oude vrijheidsstrijder Skanderbeg naast Bill Clinton, de held van alle Albanezen. Langs de afbladderende wanden op de gang hangen kinderwerkstukken over de geschiedenis van Kosovo. Op de eerste verdieping wijst Kaltrina weemoedig door de hoge ramen naar buiten. Aan de overkant van de rivier, nog geen vijf minuten hier vandaan, staat een flatgebouw uit socialistische tijden. ‘Daar, op de negende verdieping, met dat groene balkonnetje, woonden wij.’ Haar vader, die als politieman ook in het noorden komt, heeft er eens aangebeld. De Serviërs die er nu wonen, kwamen naar beneden en overhandigden hem op de stoep voor het huis zijn oude foto-albums.

Noord, 11.45 uur Niemand weet precies hoeveel mensen er in Noord-Mitrovica wonen. De oorspronkelijke bewoners, de Servische vluchtelingen, de kleine groepen Bosnijaks en Roma en de studenten staan nergens geregistreerd. Bojan schat het totaal op drieëntwintigduizend, plus vijfduizend studenten. Op een berg boven de stad staat het oude monument voor de arbeiders: een buitenmodel badkuip van beton op twee cylindervormige poten. De afgeragde trottoirs langs de drie hoofdstraten staan vol dubbel geparkeerde auto’s en semi-legale kioskjes die allemaal sigaretten, frisdrank, chocola en koekjes verkopen. Op het kruispunt hangt een meterslang banier: In the name of god and justice do not make our holy land a present to Albanians.

Bojan leidt me de rechtenfaculteit binnen. Vroeger was dit de technische hogeschool. Boven de trap hangt een verblekende muurschildering van chemici en ingenieurs. Het is tijd voor de tweewekelijkse vergadering van de studentenraad. Bij de verkiezingen in december was Bojan lijsttrekker: zijn partij won elf van de vijftien zetels. De acht aanwezigen, net genoeg voor een quorum, nemen plaats aan de met rood vilt beklede vergadertafels. Mobieltjes blijven aan. De voorzitter, een meisje met kauwgom en opgestoken haar, zit als enige op een draaistoel, achter een bloemstuk en een microfoon. Boven haar hoofd de Servische vlag en een schilderij van een haven, op haar witte T-shirt de vraag: Do you dare to follow your dreams? Ze beperkt zich tot het tikken op tafel als er te veel door elkaar wordt gepraat. Meestal voert Bojan het woord, zonder te glimlachen, zijn handen gevouwen voor zich op tafel. Onderwerpen van gesprek: verkiezingsprocedures op andere Servische universiteiten en de jaarlijkse bijeenkomst van rechtenstudenten uit de hele Balkan.

Bojan is ook voorzitter van de nieuwe onafhankelijke studentenvakbond. ‘Die is open voor iedereen, maar biedt vooral steun aan studenten met een gemiddeld cijfer van 9 of hoger: de toekomst van deze universiteit. We helpen ze aan studiebeurzen voor het buitenland, we gaan met een delegatie naar de jeugdraad van de Verenigde Naties in Osnabrück, de vice-rector heeft me gisteren gevraagd een plan te schrijven voor een nieuw op te zetten centrum voor Europese Studies.’ Als professor Stanojevic, een knappe, John Cassavetes-achtige vijftiger, binnenkomt zegt hij: ‘Bojan moet vooral niet de politiek in. Iedereen doet hier al aan politiek. Hij moet zich gaan ontwikkelen in het buitenland en dan terugkomen om te zorgen dat deze universiteit overleeft. Niemand hier doet zoveel voor de problemen van Serviërs in Kosovo.’

Op straat vertelt Bojan dat hij door twee regeringspartijen in Belgrado is gevraagd om voorzitter te worden van hun jeugdafdeling in Kosovo. ‘Maar ik ben niet gehoorzaam genoeg voor partijpolitiek. Mijn werk aan de universiteit gaat voor.’

Zuid, 13.00 uur Rector Fasli Hajrizi laat een bedremmelde vader uit en zijn onverschillige zoon, die betrapt is met een sigaret in de gang van het gymnasium. Hajrizi heeft hetzelfde brede, hartelijke gezicht met grijze krulletjes als zijn broer Latif, de directeur van de lagere school. Hij leidt ons door de wijde gangen en klopt op de vermolmde houten deuren van de klaslokalen. De leerlingen, jongens met stropdas en meisjes in geruite rok, springen op achter hun houten tafeltjes. Tussen 1999 en 2002 bivakkeerden hier de Franse blauwhelmen. De ene helft van de school is daarna fris in de verf gezet, de andere is sinds 1964 niet opgeknapt. De school telt precies 2001 leerlingen, waarvan achtentwintig Bosnijaks, die we aantreffen in een soort bezemkast, waar ze les krijgen in hun eigen taal.

‘Ik had altijd goede cijfers,’ vertelt Kaltrina, als ze nagenietend van het weerzien met haar oude school tussen de ruïnes en de nieuwe hoogbouw van Zuid-Mitrovica door loopt. ‘Vooral voor wiskunde en natuurkunde. De vrije tijd brachten we door in het internetcafé, op zondag gingen we naar de disco. Ik hield vooral van Metallica, maar ook van Beyoncé en Jennifer Lopez. Geld voor nieuwe kleren had ik niet, maar ik leende veel van vriendinnetjes. En als het even kon, zat ik te lezen. Psychologie interesseerde me. Paolo Coelho is geweldig, ken je die?’ Als ze hier aan copyrights deden, was de schrijver van De alchemist alleen van zijn verkoop op de Balkan al miljonair – zijn fans kom ik hier bijna dagelijks tegen, in alle kampen.

Op weg naar de bibliotheek, waar leerlingen van het gymnasium een tentoonstelling van hun schilderijen hebben, komen we langs het kantoor van de NGO Mitrovica. Op de muur staat geschilderd: Association for unity and diversity, against cleavage and partition.

Net als in de andere steden van Kosovo blokkeren UNMIK en OVSE ook hier de trottoirs rond de bankgebouwen en hotels die ze geconfisqueerd hebben met stalen hekken, betonnen muren en witte Landrovers. En natuurlijk staan er overal generatoren op de stoep, voor als de elektriciteit weer eens uitvalt. In de bibliotheek hangen vaardig geschilderde landschappen, waaronder ook een lieflijk beeld van de tegen de heuvels oplopende straatjes van Noord.

Noord, 13.30 uur Kosovo is het jongste land van Europa: zeventig procent van de bevolking is nog geen dertig. Op de lichtgrijze loungebanken van Dolce Vita, uitkijkend op het zuiden, zitten hippe jongens en meisjes aan de macchiato. Op een zonnige middag in augustus werd hier een bom door de hoge ramen naar binnen gegooid. De vermoedelijke dader: een zwakbegaafde Albanees van zeventien, die onverhoeds de brug was overgestoken.

‘Een radicale nationalist ben ik niet,’ zegt Bojan, ‘maar wel een patriot. Zoals de Serviërs hier in enclaves moeten leven, is een schande. In december zijn we er met studenten uit Belgrado kerstpakketten gaan brengen. Een van die dorpen was niet meer dan een straat en een kerk. De kinderen zaten op straat, we spraken oude mannen in tranen. Ze hebben geen enkele bewegingsvrijheid. Het is een getto. Die mensen leven permanent in angst. Ze blijven alleen omdat ze zich opofferen voor Servië. Met de onafhankelijkheid van Kosovo zou de doos van Pandora opengaan. De paniek zou enorm zijn. Daarom moet dit één staat blijven met Servië. Daarbinnen mogen de Albanezen zichzelf besturen, dat wil Belgrado niet eens. En dan kan Mitrovica het culturele, economische en sociale centrum worden voor de Serviërs in Kosovo. Maar als de VN besluiten tot onafhankelijkheid ben ik weg.’

Zuid, 14.15 uur Als ik haar in Pastiqeria Take naar haar drie grootste problemen vraag, moet Kaltrina lang nadenken. We zitten aan een glazen tafeltje, vlak naast de vitrine met barokke taarten. Eerst lacht ze de vraag weg. Ze is toch gelukkig, thuis en op de universiteit? ‘Nou ja, ik zou natuurlijk graag naar mijn eigen huis willen. En waarom zouden de Serviërs hier niet kunnen rondlopen? We leven toch in de eenentwintigste eeuw? Maar eigenlijk praat ik nooit over politiek. Over onafhankelijkheid hebben we het zelden. Aan demonstraties doe ik niet mee – anders was ik wel politicologie gaan studeren. Mijn ouders hebben het er thuis ook niet over. Zij hebben werk, wij studeren, mijn vader heeft geen problemen met zijn Servische collega’s. Eigenlijk heb ik verder maar twee wensen. Na mijn studie informatica hoop ik op een baan als programmeur bij een bank of zo. En ik wil heel graag mijn rijbewijs – maar dat kost tweehonderd euro…’

Ze heeft wel eens meegespeeld in een geënsceneerde documentaire over vrouwensmokkel. Maar in het echt heeft ze daar nooit iets van gemerkt. ‘Als meisje heb ik hier weinig problemen op straat. Het is eigenlijk wel fijn om zo vaak van mannen te horen dat ik mooie ogen heb.’ Charmante lachkuiltjes in haar wangen. ‘Mijn vader vertelt me precies welke cafés ik niet in moet. En ’s avonds loop ik nooit alleen over straat. Als we al uitgaan nemen mijn vriendinnen en ik om elf uur de taxi naar huis. Geen enkel probleem.’ Een vriendje heeft ze niet. Nee, echt niet, lacht ze.

Noord, 15.00 uur Bojan zet zijn meisje op de bus naar haar moeder in Belgrado. Zes uur rijden, acht euro met studentenkorting. Isidora, knipjes in het zwarte haar en vuurrood gelakte vingernagels, woont in een studentenflat: geen bezoek na elf uur. Ik vraag haar of Bojan altijd zo serieus is. ‘Nee hoor,’ giechelt ze. ‘Je kan heel erg met hem lachen. Maar hij is wel gevaarlijk. Vooral met de meisjes!’ Met zo’n prachtvriendin heb je toch geen andere vrouwen meer nodig, zeg ik tegen Bojan, als we teruglopen. ‘O jawel hoor,’ grinnikt hij, en kijkt naar zijn sneakers.

We komen langs een groentewinkeltje. De eigenaar staat voor de deur op klanten te wachten. ‘Die man,’ fluistert Bojan, ‘weet precies wie de auto van mijn vader heeft gestolen. Op een ochtend was hij verdwenen. De politie kon ons niet helpen, maar gaf ons wel een telefoonnummer van iemand die er meer van wist – zijn nummer. Mijn ouders wilden niet dat ik er achter aanging. Te gevaarlijk. Ach, er worden hier zoveel auto’s gestolen. Serviërs en Albanezen verkopen ze aan elkaar door. Boeven hebben geen last van grenzen.’

Zuid, 15.50 uur De faculteiten geologie, elektrotechniek en informatica zijn gevestigd in het hoge kantoorgebouw van de voormalige accufabriek aan de spoorlijn. Erachter begint het roestig glanzende braakland van Trepca. Aan de deur hangt het moderne logo van de Universiteit van Priština. Was ze in de gangen van haar basisschool en gymnasium zichtbaar gelukkig, in de trappenhuizen van de faculteit waar ze nu twee jaar studeert, oogt Kaltrina ongemakkelijk. Op vrijdag zijn er geen colleges, het computerlokaal is gesloten, de enige gezichten die we zien, hangen op de trotse posters met de eerste lichting afgestudeerden. ‘Ik heb vier dagen per week college, van negen tot twee,’ zegt ze, leunend tegen de roosters van de lift die het niet doet. ‘De faciliteiten zijn nog niet erg goed. In het eerste jaar hadden we zeventig studenten, de helft meisjes, nu zijn dat er nog veertig. Veel zijn afgehaakt omdat ze het collegegeld van honderdtwintig euro per jaar niet kunnen betalen.’

Noord, 16.30 uur Op de plek waar het Servische politiekantoor in 1999 werd gebombardeerd, staat nu het directiekantoor van de ‘Universiteit van Priština, tijdelijk gevestigd in Mitrovica’, nog met het logo uit Joegoslavische tijden aan de muur. Men legt zich er in het noorden niet bij neer dat er in de rest van het land een ander onderwijssysteem heerst.

In een van de nieuwe studentenflats woont Vuk Mitrovic (27), Bojans beste vriend en collega-studentenvoorman, in een keurig kamertje van twaalf vierkante meter. Vuk ligt in T-shirt en groene trainingsbroek op bed, de laptop voor zich op een tafeltje. Aan de muur drie vaandels van Amerikaanse college-teams, een foto van Vuk sprekend op Harvard, en eentje van hem in het blauwe uniform met zwarte rijbroek van de Servische erewacht waarin hij in 2001 zijn dienstplicht vervulde. Veel boeken staan er niet, maar de twee vrienden zijn gretige lezers. Bojans favoriet is Dobrica Cosic, schrijver van dikke historische romans vol Servische helden. Vuk houdt vooral van Jack London. ‘Een bokser en avonturier, die begon als socialist, maar later naar het fascisme neigde.’ Zelf heeft hij al vierhonderd pagina’s geschreven van een ‘filosofische autobiografie’, Zij die wachten: ‘Over wat er de afgelopen jaren met ons is gebeurd. Ik maak van de mensen om me heen engelen in een woestenij tussen hemel en hel. Ze wachten de afloop af van de strijd tussen goed en kwaad – maar die kent natuurlijk geen einde, dus ze zitten er nog wel even.’

Als studentenvertegenwoordigers hebben ze heel wat van de wereld gezien. Onder een stemmig lied over Kosovo Polje – het Merelveld, waar Servische troepen in 1389 hun roemrijke nederlaag tegen de Ottomanen leden – hebben ze op de laptop foto’s gezet van hun bezoekjes aan Oslo, Stockholm en Düsseldorf. ‘Maar als ik te lang wegblijf, word ik trillerig van heimwee,’ bekent Bojan. ‘Toen ik eens een maand weg was geweest, kuste ik in Belgrado de grond op het busstation.’ Vuk rekt zich uit. ‘Ach, de geur van Belgrado in de vroege ochtend, zo ruikt geen stad ter wereld.’

Zuid, 18.00 uur Voor gewone studenten zijn visa nauwelijks te krijgen. Kaltrina is wel eens op vakantie geweest naar Macedonië en Montenegro, en op schoolexcursie naar Tirana. ‘Wat een mooie, schone, moderne stad was dat!’

Thuis, in een woonkamer met televisie en een hoekvormige zitbank voor het hele gezin, kijken we met haar broer Besmir (17) naar een wat lompe sketch over een Albanees die tijdens de bezetting door twee Servische soldaten wordt gekleineerd, maar wraak neemt als een van de soldaten na de oorlog bij hem een sinaasappel komt bedelen. Oudere zus Besorta (21), die pedagogie studeert in Priština, zet kip, rijst, brood en kaas op tafel. Besmir en Besorta zijn serieus gelovig, maar Kaltrina is alleen met de ramadan wel eens naar de moskee geweest. Zetten ze haar niet onder druk om wat vaker te bidden? Welnee, lachen ze, dat moet ze toch zelf weten.

Als vader Beqer thuiskomt zucht hij eens wat over al die auto’s zonder nummerborden in het noorden. ‘Er zijn daar geen wetten,’ zegt hij, ‘dus het zal nog wel even rommelig blijven.’ Meer politiek wordt er niet besproken. Ik laat Kaltrina achter voor een avondje huiswerk en televisie. De enige onderhandelingen waar zij mee te maken heeft, gaan over wie de afstandsbediening in handen krijgt.

Noord, 18.30 uur ‘Ik studeer Servisch recht, maar als ik na college naar buiten loop, stap ik in een ander rechtssysteem,’ zegt Bojan aan de cola in het café van de studentenvereniging. Hij denkt erover zich te specialiseren in mensenrechten, net als Vuk, die bezig is een centrum op te zetten dat discriminatie tegen minderheden in Kosovo moet onderzoeken.

Bojan snift en hoest al de hele dag. ‘Ik ben hyperactief, vergeet vaak te eten en ben eigenlijk altijd wel een beetje ziek.’ Hij gaat zo naar huis in Zvecan, nog twee uur studeren en dan De onvolmaakte maatschappij uitlezen, de memoires van Milovan Djilas: ooit Tito’s vice-president en later zijn grote criticus. ‘Het is moeilijk om mythen te doorbreken,’ vat Bojan de boodschap van het boek samen, ‘maar het moet.’

Op 26 maart presenteerde Martti Ahtisaari, de Finse oud-president en VN-onderhandelaar, zijn rapport over de toekomst van Kosovo. Voornaamste conclusie: onafhankelijkheid is de enige optie. Ban Ki-moon, (secretaris-generaal van de VN), EU-commissaris Javier Solana, Nicholas Burns (ministerie van Buitenlandse Zaken, Washington) en de Britse minister van Buitenlandse Zaken Margaret Beckett spraken meteen hun steun uit voor het plan. De Kosovaarse president Fatmir Sejdiu sprak van een historische dag voor Kosovo. De Servisch e president Boris Tadic noemde elke vorm van onafhankelijkheid van Kosovo onaanvaardbaar. De Russische minister van Buitenlandse Zaken, Sergei Lavrov, herhaalde zijn steun aan Belgrado. Marko Jakšic, de vertegenwoordiger van de Servische premier Koštunica in Mitrovica, zei: ‘Dit betekent een nieuwe oorlog.’

Sindsdien heerst er een bedrieglijke rust aan het front. Op een enkele bom na, in de tuin van een Servische politieman, hebben zich in Mitrovica geen gewelddadige incidenten voorgedaan.

De Veiligheidsraad van de Verenigde Naties had Kosovo in april niet op de agenda staan. Daniel Fried, de Amerikaanse staatssecretaris, meldt dat er een resolutie in de maak is die de aanbevelingen van Ahtisaari volgt: onafhankelijkheid voor Kosovo, bescherming van de minderheden, onder tijdelijk toezicht van de EU.

Huidige leden van de veiligheidsraad als Ghana, Spanje en Indonesië worden door vertegenwoordigers van beide partijen bestookt: ontstaat hier een precedent waar afscheidingsbewegingen elders inspiratie aan ontlenen of is Kosovo, zoals Ahtisaari volhoudt, een uniek geval dat een unieke oplossing verdient?

Naar een onafhankelijk Kosovo

VN-diplomaat Marrti Ahtisaari (speciale gezant voor Kosovo) wil de onafhankelijkheid van Kosovo er snel doorjassen. De Veiligheidsraad is daar voorstander van, behalve Rusland. De Russen dreigen met een veto als de resolutie niet eerst wordt voorgelegd aan Kosovo en aan Servië.

De Serviërs zullen er nooit mee akkoord gaan. Aanvankelijk leek het erop dat Rusland het plan van Ahtisaari wel wilde steunen in ruil voor een toezegging van de VN dat die geen probleem zou maken van de, door Moskou gewilde, opsplitsing van Georgië. Nu die koehandel is mislukt, werpt Rusland zich op als beschermer van de Servische belangen.

Ahtisaari’s plan is om het onafhankelijke Kosovo voor de duur van twee jaar onder supervisie van de Europese Unie te brengen. Als Brussel dan concludeert dat er een begin is gemaakt met de opbouw van een functionerende rechtsstaat, waarin de Servische minderheid kan gedijen, zou de volledige onafhankelijkheid kunnen volgen. ‘De VN zullen niet zeggen dat Kosovo onafhankelijk is geworden. Ze zullen de resolutie uit 1999 buiten werking stellen die Kosovo onder gezag van de VN plaatste. Vervolgens zal aan de EU gevraagd worden om die rol over te nemen, en aan de NAVO om de veiligheid van het gebied te garanderen,’ zei de Amerikaanse onderminister van Buitenlandse Zaken, Nicolas Burns, daarover vorige week. De beoogde bestuurder gedurende die eerste twee jaar, met de vage titel van Civiel Internationaal Vertegenwoordiger, is de Nederlander Peter Feith, een oude vriend van Ahtisaari en bekend met de regio. Naast Feith komt waarschijnlijk een Amerikaan te staan.

De Russen maken zich vooral zorgen over de veiligheid van de Servische minderheid. De bevolking van Kosovo bestaat uit ongeveer 1, 8 miljoen etnische Albanezen en nog ruim honderdduizend Serviërs. Voor de onafhankelijkheidsstrijd waren dat er veel meer. Er bevinden zich ook meerdere Servische heiligdommen in Kosovo.

De Europese Unie spreekt liever over een soeverein dan over een onafhankelijk Kosovo, en gaat er van uit dat zowel Kosovo als Servië op termijn lidstaat zal worden. Kosovo heeft de grootste voorraad bruinkool van de regio en zou een goede leverancier van elektriciteit kunnen worden.

Nieuwe paramilitaire groepen

Servië is mordicus tegen de onafhankelijkheid van Kosovo. Dat vooruitzicht leidt tot een herrijzenis van de paramilitaire groepen uit de oorlogen van de jaren negentig. Deze paramilitairen werden er vanuit Belgrado op uit gestuurd om land te veroveren in het voormalige Joegoslavië, en pleegden daarbij oorlogsmisdaden.

Door een aantal veteranen is de Garde van Tsaar Lazar opgericht (genoemd naar een veertiende-eeuwse prins, gesneuveld in de strijd tegen de Turken). Op de eerste bijeenkomst droegen sommige leden T-shirts met Ratko Mladic erop.

Zevenentwintig leden van de Garde van Tsaar Lazar werden al bij de oprichtingsbijeenkomst gearresteerd, wat zou kunnen duiden op een voornemen van de Servische regering om langs de koninklijke weg te blijven strijden en geen nieuw geweld toe te staan.

Tomislav Nikolic, voormalig Milosevic-getrouwe en zelf paramilitair, werd vorige week benoemd tot voorzitter van het Servische parlement. Zijn aanstelling op die post maakte de kans op een vreedzame onafhankelijkheid voor Kosovo een stuk kleiner. Demissionair premier Kostunica had zijn kandidatuur gesteund, de Servische president, Tadic, was tegen geweest. Twee dagen later bereikten Tadic en Kostunica eindelijk een akkoord over de regering die zij sinds januari trachten te vormen. Onderdeel van dat akkoord was dat Nikolic weer het veld zou moeten ruimen.

Het gevaar van geweld komt niet van één kant. Ook de Kosovaarse Albanezen zouden naar de wapens kunnen grijpen als hun geduld nog veel langer op de proef wordt gesteld, waarschuwde de Kosovaarse premier Agim Çeku al eerder.