Beschouwing / Oorlogsfoto’s in dialoog
Een zware, oudere Ame­ri­kaanse soldaat hangt onderuit op een pasgetimmerde veranda, bij het licht van een tl-buis. Zijn helm ligt naast hem op tafel. Hij rookt een dikke sigaar. Even rust na weer een lange dag in Irak. Het machinegeweer hangt nog om zijn buik. Echt ontspannen is het beeld niet, maar ook niet al te onheilspellend. Het komt pas uit het lood te staan door de foto ernaast: een still uit de tv-serie MASH. In het wuivende gras ligt Major Burns plezier te maken met Major Houlihan, aka Hot Lips. Haar blonde krullen golven onder haar pet uit. Major Burns grinnikt: funny thing – war.
MASH hoorde bij het meubilair van de jaren zeventig. Iedereen kent de openingsbeelden: de helikopter, de aansnellende verpleegsters in uniform, het liedje ‘Suicide is painless’. De serie startte in 1972, als spin-off van de gelijknamige film uit 1970 door Robert Altman. Hij speelde zich af in een veldhospitaal tijdens de Koreaanse oorlog, maar hij ging natuurlijk over Vietnam. Hawk­eye en BJ wonden zich in de operatietent op over de zinloze slachtoffers. Radar, de kampomroeper met het brilletje, was altijd in paniek. Klinger probeerde afgekeurd te worden door bloemetjesjurken te dragen. MASH was een vaste gast in de huiskamer: geestig, mild maar met scherpe randjes, gaandeweg steeds moralistischer. Dit soort kritiek op de oorlog was gemeengoed. En massaal populair: naar de slotaflevering in 1983 keken 106 miljoen mensen, nog altijd een Amerikaans record.
De Duitse Magnum-fotograaf Thomas Dwor­zak werd in 1972 geboren. Hij is even oud als MASH. Tussen reizen naar de Kau­ka­sus, Haïti, Afghanistan en Kosovo door was hij de afgelopen jaren embedded bij de 44th Medical Company in Irak. De barakken, de tijdelijke operatiekamers, de helikopters, maar vooral de licht verwilderde houding van al die artsen en soldaten in een vreemd, vijandig land – ze kwamen hem bekend voor. Hij besloot beelden uit MASH naast zijn eigen foto’s te plaatsen. Het resultaat is een giftige cocktail. De hoofdpijn blijft hangen lang nadat je het boek hebt dichtgeslagen.
Dertig jaar na Vietnam is het ingewikkelder om tegen de oorlog te zijn. Toen was links tegen, dat sprak vanzelf. Nu kan je hooguit kiezen voor het minste kwaad. Binnenvallen of niet, vertrekken of niet, het slechte geweten blijft. De foto’s van Dworzak zijn van onzekerheid en morele verwarring doortrokken. En ze maken achteraf ook het protest van MASH minder lief, minder vanzelfsprekend.
Toen leek het onvoorstelbaar dat de volgende oorlog net zo bot en knullig zou verlopen. Als je er grappen over wilde maken, moest je snel zijn. Maar vier, vijf van dat soort onzalige operaties later hebben de bevelhebbers nog steeds geen idee. De soldaten verdwalen in de woestijn net zo hard als in de jungle. Aan de knulligheid van de oorlog is niets veranderd. Aan de spraakverwarringen ook niet. Dworzak kijkt langs een zwaarbewapende Amerikaanse soldaat door een Iraaks raam naar binnen. Het zou een theehuisje kunnen zijn of een kapperszaak. De jongens daarbinnen zijn op hun hoede voor de camera. Wat doen ze: hokken tijdens een razzia, een aanslag beramen, wachten op hun beurt onder de tondeuse? De soldaat met zonnebril wendt zijn blik af. Daar staat Major Burns. Hij zegt, stoethaspelend als Bush in zijn beste dagen: that we are over ?here spilling our blood to keep them safe from democracy.
In MASH kwamen de oorlog, de jungle en de spleetogen niet in beeld. We zagen alleen de Amerikanen onder elkaar, en al liepen er wat dubieuze types tussen, de acteurs waren stuk voor stuk even aaibaar. Thomas Dworzak gaat wel naar buiten. Hij fotografeert de verbleekte graffiti, de in zon en armoede drooggebakken muren, de ruïnes van een staat met ambitie – en de Irakezen zelf. Loerend achter luiken, onder schot gehouden, liggend in een plas bloed. Aaibaar is het woord niet.
De Amerikanen intussen tijgeren zwaarbewapend en schichtig over straat. Op de operatietafels creperen ze aan verwondingen die in MASH genadig buiten beeld werden gehouden. Zelfs op de spaarzame feestjes is de stress ze van het gezicht te lezen.
Heeft Dworzak een boodschap? Als dat al zo is, spreekt hij hem nauwelijks uit. Dat hoeft ook niet. Hij is geen fotograaf van het mededogen. Misschien is het gewoon een Duit­se jongen die, dertig jaar na de veilige dinsdagavonden in de huiskamer en duizenden kilometers verderop, ontdekt dat MASH nog altijd niet is afgelopen. Op de pagina tegenover een aangeslagen, piepjonge soldaat aan de voet van een stenen trap staat nog steeds Hawk­eye, zijn hand aan de paal die de operatietent overeind houdt, ongeschoren, alle zelfverdedigingsironie uit zijn ogen verdwenen. Hij roept: Captain Pierce! Why are we here!
Het schokte mij hoe diep het gezicht van Alan Alda in mijn geheugen verankerd ligt. En nu pas de oprechte, ongespeelde wanhoop te zien onder die eindeloze geintjes. Door de combinatie met Irak krijgt MASH achteraf iets spookachtigs. Nu pas zie je hoe triest Hawk­eye eigenlijk keek, en toen al zag hij hoe futiel de oorlog is. De beelden uit MASH geven de foto’s uit Irak iets van een herinnering aan een tijd waarin jongens doodgingen voor niets en artsen opereerden voor niets, een tijd van oorlog die ver achter ons ligt en nooit is opgehouden te bestaan.
Thomas Dwor­zak: ‘M*A*S*H Iraq’. Trolley, 96 pagina’s,€? 32, &#8211;

Chris Keulemans

I*R*A*Q

Welkom in Nederland

De opvangcrisis escaleert

Verhaal van de Week

En nu?

Vechten tegen Assad

Extreemrechtse connecties

JA21

Soepschildpad

Hans Stegeman

Schooljuf

Nicolaas Veul

Plan Rutte mislukt

NAVO

Parijs was een voorbode

Protest

Leven onder de radar

In beeld

Himmler in New York

Voorbeschouwing

Verdwaald in de AI-psychose

Chatbots