Profiel Nicole Kidman
Diane Arbus werd beroemd als fotografe van mensen in de marge van Amerika. Haar eerste portret maakte ze van een man die ze behoedzaam, met kwast en scheermes, had ontdaan van de lange haren die zijn hele lichaam bedekten. Toen hij ten slotte naakt voor haar lag, bereed ze hem teder. Daarna pakte ze haar camera. Hij keek ernstig in de lens en nam haar mee naar het strand, waar hij in de golven dook om niet meer terug te keren.
Zo ging het althans volgens Fur: An Imaginary Portrait of Diane Arbus. De t weede film van regisseur Steven Shainberg gaat over de zonderlingen en misbaksels die Amerika verkoos niet te zien en de vrouw die juist hen wilde vastleggen. Het is een psychoanalytische speeltuin vol bont, lichaamshaar, sleutels en deuren naar verborgen werelden. Het is ook een film die gered wordt van de pretentieuze mislukking door zijn hoofdrolspeelster. Nicole Kidman speelt Arbus als een verlegen, intense vrouw met sluik roodbruin haar en vlijmscherpe wenkbrauwen. Ze wordt beslopen door geluiden uit het verwarmingsrooster en vangt door kijkgaten en halfgeopende deuren een glimp op van een werkelijkheid die haar onweerstaanbaar afschrikt. Eekhoorntjesachtig, alsof ze elk moment betrapt kan worden, scharrelt ze de wereld van de behaarde Lionel binnen. Ze draagt een geheim bij zich, of liever: ze woont in dat geheim en schrikt op van wat de mensen in de echte wereld, die ver buiten de hare ligt, tegen haar zeggen.
Dat laatste is in al haar goede films het geval. Fur hoort daar niet bij. Maar hij is interessant in het licht van Kidmans beste werk tot nu toe: The Hours, Eyes Wide Shut, The Others, Birth, Moulin Rouge en Dogville. De beroemdste en best betaalde actrice van de planeet die Hollywood heet deinst er niet voor terug om ook in kleine films grote thema’s aan te snijden. Haar personages zijn bang voor het onbekende maar gaan er wel op af. Ze zijn doorlaatbaar voor wat zich daar, aan gene zijde, bevindt. De beelden die zich losmaken uit het duister koesteren ze bevreesd maar obsessief. Juist door de geesten en visioenen die niet voor hun ogen zijn bestemd, raken ze gehypnotiseerd. Het is dezelfde hypnotische aantrekkingskracht die Kidman, welke rol ze ook speelt, heeft op de camera. Die kan haar niet loslaten en wij moeten mee, het donker in. In de beschaafde wereld zijn Kidmans vrouwen ongenaakbaar mooi – in de schaduwwereld van droom, verbeelding en dood werkt die schoonheid als een magneet op alles wat haar zou kunnen aanvreten en verwoesten.
Als actrice leeft Kidman altijd in beide werelden tegelijk. De ene kan ze niet weigeren, de andere niet weerstaan. ‘Er zijn twee woorden die je uit Nicoles mond nooit zal horen,’ zei haar agent Rick Nicita eens: ‘ja en nee.’
Migraine-ogen
Fur is niet gedoemd. ‘Dit is er eentje uit haar zwarte boek, met de demonen op het omslag,’ schrijft David Thomson. ‘Er zullen mensen zijn die hem telkens opnieuw gaan bekijken.’ Thomson is niet de eerste de beste. Atlantic Monthly noemde hem ‘waarschijnlijk de grootste levende filmcriticus’. Zijn New Biographical Dictionary of Film is een goddelijke pil vol miniatuurtjes van de belangrijkste regisseurs en acteurs uit de filmgeschiedenis. En nu hij de pensioengerechtigde leeftijd heeft bereikt, publiceert hij Nicole Kidman, een schitterend uitgesponnen mijmering over cinema en acteren aan de hand van een filmster die hij klasseert ergens tussen de ivoren elegantie van Grace Kelly, het meesterschap van Meryl Streep en ‘de onbewogen verdorvenheid’ van Catherine Deneuve. Een echte biografie is het niet. Voor hij begon, heeft hij Kidman wel geprobeerd te bereiken, maar tegen de tijd dat ze eindelijk terugbelde, allervriendelijkst overigens, had hij het boek al af. Film is onvervuld verlangen, tenslotte, en dat houdt hij graag zo.
Bij Thomson valt kijken en schrijven samen. Nicole Kidmans gezicht is op elk moment dat je de dvd stilzet volmaakt van compositie. Thomson moet dat vaak gedaan hebben, en al zoekend naar woorden ontdekte hij wat hij zag. Het geheim van haar Oscar-winnende rol als Virginia Woolf in The Hours legt hij in haar blik: ‘Gekweld door hoofdpijn of iets nog veel ergers – de obsessie die grenst aan het manische. Engelse ogen, zo vaak teleurgesteld door de regen, bewolkte luchten, de kou en de vochtigheid zelfs in dure huizen, en de koppige resten van een klassensysteem dat elke domme hoop op vrijheid blijft verraden. Migraine-ogen, de doffe ogen van een gekwelde en verloren moralist.’
Thomson kijkt niet alleen naar de films die Kidman gemaakt heeft. Hij verzint films die ze eigenlijk had moeten maken, stelt zich haar voor in de rollen die ze liet lopen en bedenkt plotwijzigingen die haar meer recht zouden doen. ‘Bij het bestuderen van films,’ schrijft hij, ‘is het altijd het ongeziene wat ons voortdrijft.’ En daarin lijken ze op elkaar, de oude criticus in het donker van de zaal en de actrice op het scherm. Kidman is op haar best als haar personages iets zien wat voor anderen onzichtbaar blijft, en Thomson is een meester in het raden wat er achter haar glanzende oppervlakte schuilgaat.
Kwetsbaar en gevaarlijk
Nicole Kidman werd vorige week veertig. Ze kwam ter wereld op Honolulu, als oudste dochter van de Australische gezondheidspsycholoog Antony en verpleegster Janelle. Nadat vader Kidman in Washington was gepromoveerd, verhuisde het gezin, met de pasgeboren Antonia, terug naar Australië. In een welgestelde buitenwijk van Sydney groeiden de meisjes op in een huishouden dat draaide om intelligentie, vredesactivisme en feminisme. ‘Ik werd opgevoed om na te denken en vragen te stellen,’ zei Kidman in 2002 tegen Vanity Fair. ‘Mijn ouders wilden meisjes met een goede opleiding, maatschappelijk bewustzijn en doordachte meningen.’
Op haar dertiende was Kidman één meter tachtig en actrice. Haar eerste rol was Blanche in een schooluitvoering van A Streetcar named Desire. Ze had een onhandelbare bos rode krullen, haar huid was te wit voor een Australisch leven van zon en strand, en ze schreef dagboeken vol over de dood. ‘De gedachte eraan liet me niet los. Ik sta nog altijd erg open voor het mysterie. Ik hou ervan mezelf niet te begrijpen. Mijn donkere kant moet te maken hebben met het vermogen lief te hebben. Ik heb altijd te veel liefde in de aanbieding gehad. Het verlangen te leven en de angst alles weer kwijt te raken, wisselen elkaar constant af. Het is allemaal zo kwetsbaar en gevaarlijk.’
Dramaseries als Vietnam en Bangkok Hilton maakten haar, twintig jaar oud, de ster van de Australische televisie. ‘Ze was bescheiden, redelijk en levendig,’ schrijft Thomson, ‘maar ze bereidde zich voor op een Amerikaanse carrière met de toewijding van een Olympische atleet.’ De doorbraak kwam in 1989 met Dead Calm, een thriller van Phillip Noyce over twee mannen, een vrouw en een schip op zee. Tom Cruise, op zoek naar een tegenspeelster voor Days of Thunder, zag de film en viel als een blok voor de krullen, de blosjes, het openhangende mondje en dat onmogelijk lange, ranke lichaam.
Cruise was al een ster. De enige zoon van een alleenstaande moeder was in zijn jeugd veel verhuisd en veel gepest. Om bij te verdienen, ging hij niet meer naar school. Zijn dyslexie kreeg hij pas onder controle toen hij de leermethode van L. Ron Hubbard, oprichter van Scientology, ontdekte. Zijn ambitie filmster te worden, was allesverzengend. Bij hem was het altijd ja of nee. ‘Er zit in Cruise geen grijs en geen ironie,’ volgens Thomson. ‘Hij lijkt geen personages te kunnen spelen waar hij gemengde gevoelens voor koestert. (Dat maakt Magnolia zo opmerkelijk.)’ Met Top Gun en Born on the 4th of July kreeg hij Hollywood aan zijn voeten. Cruise en Kidman vonden elkaar in het zoeken naar grenzen. Het leven moest snel en gevaarlijk. Hij kuste haar voor het eerst tijdens een parachutesprong. Scientology zei haar niet veel, maar verder deelden ze alles. Behalve het succes. Terwijl Cruise van hit naar hit vloog, liep Kidman de ene na de andere hoofdrol mis: ze greep naast Thelma and Louise, Sleepless in Seattle, Ghost en Silence of the Lambs. Haar enige blockbuster was Batman Forever, waarin ze vooral bewees wat een paar mislukte komedies al hadden laten zien: Kidman is niet grappig. Ze beheerst de mimiek maar blijft het nette meisje dat probeert vrolijk te doen. Kidman hoort tot de aristocratie van de ernst. Zij begint pas te acteren als er echt iets op het spel staat. En het kwetsbaarst, de hoogste inzet van allemaal, is de schoonheid.
Sexy bonenstaak
Het huwelijk met Cruise in 1990 en de scheiding in 2001 maakten van Kidman een celebrity. Maar ze is nooit helemaal opgegaan in Hollywood. Haar beste films maakte ze erbuiten. Voor Eyes Wide Shut trokken zij en Cruise zich twee jaar terug in de Engelse studio’s van Stanley Kubrick. The Others van de Spaanse regisseur Alejandro Amenábar werd opgenomen in Madrid. Baz Luhrmann haalde haar voor Moulin Rouge terug naar Australië. En Dogville van Lars von Trier speelde zich af in een Amerikaans dorpje dat met krijt was getekend op de vloer van een schuur in het noorden van Zweden.
Twee werelden tegelijk, dat blijft het motto. De sexy bonenstaak uit Sydney in Amerika. De covergirl en de ernstige actrice. De ster van Hollywood en de buitenlandse regisseurs. Is het dan toeval dat de wereld van de overkant, die van droom, dood en verbeelding, in haar films zo vaak door de dagelijkse werkelijkheid heen schemert?
Niet voor David Thomson. ‘Film is een droom, een vorm van slaapwandelen, een séance waarin we ons tussen de geesten bewegen. Met andere woorden, acteren en kijken naar film zijn elkaars spiegelbeeld. Het zijn de constante, besmettelijke vormen van niet-bestaan die in de afgelopen honderd jaar gestaag hebben ondermijnd wat ooit bekend stond als het echte leven.’ Vandaar zijn keuze voor Nicole Kidman. Ze belichaamt dat zichtbare niet-bestaan als geen ander. Van The Others tot Fur, van Birth tot The Hours, van Eyes Wide Shut tot Dogville, haar personages zijn de grens tussen droom en leven allang voorbij. Een dode vrouw die niet beseft dat ze niet meer tot de wereld der levenden behoort. Een weduwe die ervan overtuigd raakt dat haar man is teruggekeerd in het lichaam van een tienjarig jongetje. Een chirurgenvrouw die haar echtgenoot tot waanzin drijft met haar bijna tastbare fantasieën van overspel. Een opgejaagde blondine die het dorpje Dogville leert hoe kort de weg is van de liefde naar de dood. In elke serieuze film die ze maakt, zijn de muren tussen waan en werkelijkheid, als ze er al staan, even poreus als het witte doek waar we doorheen stappen als we naar de bioscoop gaan.
Shownieuws-bombardement
Nicole Kidman is het shownieuws in eigen persoon. GQ riep haar in december 2004 uit tot de mooiste vrouw van de wereld. De movielette voor Chanel No. 5, geregisseerd door Baz Luhrmann, leverde haar twee miljoen dollar op. Haar gezicht op een omslag of filmposter garandeert succes aan de kassa. Maar nu Kidman veertig is, zou ze in het spoor van Deneuve en Streep de stap van seksgodin naar transcendentie moeten zetten, vindt David Thomson. Ze maakt alleen nog steeds even makkelijk slechte films als goede. De geruchten dat ze is gebotoxt, uit angst haar jeugd te verliezen, zijn hardnekkig. Bij de laatste beelden van Dogville, als ze meegaat met de gangsters die ze eerst ontvluchtte, schrijft hij: ‘Suggereert dit dat als je lang genoeg in het systeem leeft, met de bladen, met Miramax, dat je dan – zelfs als je probeert te ontsnappen – hun machteloze bezit bent?’
De afgelopen jaren heeft Kidman haar schoonheid zo rijk uitgestald dat alles nu op het spel staat. En we weten van haar dat ze pas begint te spelen als de inzet op zijn hoogst is. De vraag is nu of ze kan kiezen. Toegeven aan het verlangen zo verder te leven of de angst overwinnen om al die weelde te verliezen. De beschaafde wereld, met zijn blockbusters en prijsuitreikingen – of de onbekende, waar het verval en de vragen zonder antwoord door de muren dringen. Zou Nicole Kidman eindelijk ja of nee kunnen zeggen?
‘Fur: An Imaginary Portrait of Diane Arbus’ draait vanaf 12 juli in de bioscoop.
‘Nicole Kidman’ door David Thomson, A.W. Bruna, € 18,95

Chris Keulemans

Eekhoorntje

Vast in zijn eigen gelijk

Heinen

Verhaal van de Week

Social media hacks

Midterms

Premier Jetten

Exit-strategie

Flashback

Hans Stegeman

Tijd voor activisime

Teun van de Keuken

Stop Big Money

Montana

Zo verslaan we radicaal-rechts

Lula uitgelegd

Werkt het nog?

Demonsteren

Schrijver

S.A. Cosby

Ons nieuwe maandblad!

Nu in de winkel