Reportage / Europese conferentie over vluchtelingen
Dzsingisz Gabor protesteert luid, maar de Iraakse Koerd is onverbiddelijk en voert hem af. Rumoer in de vergaderzaal. Mensen worden willekeurig van hun stoelen geplukt en weggebracht. ‘Kalmte! Dit is voor uw eigen veiligheid,’ roept een vrouw in het wit. ‘En u, madame,’ zegt ze tegen Luisa Morgantini, de vice-voorzitter van het Europees Parlement die net het woord wilde nemen, ‘kunt maar beter heel rustig blijven zitten.’
Even later keren de gevangenen glimlachend terug. Hun ontvoerders nemen het applaus in ontvangst. Het zijn de acteurs van Teatro di Nascosto. Rzgar Kirim, de Koerd uit Kirkuk, knikt nog eens verontschuldigend naar Gabor. Het met zilver gepenseelde hoofd van de oud-politicus, staatssecretaris van Landbouw onder Lubbers III, zit al weer in de plooi. Artistiek leidster Annet Henneman, de vrouw in het wit, straalt een grimmig soort tevredenheid uit. Zij wil dat iedereen meemaakt hoe het is als er zo met je gesold wordt, al is het maar voor even.
De conferentie gaat verder waar hij gebleven was. Luisa Morgantini leest de definitieve tekst voor van de Charta di Volterra, het document dat de basis moet gaan vormen voor een gezamenlijk Europees vluchtelingenbeleid. Er is hard aan gewerkt in het Toscaanse bergstadje, waar politici uit heel Europa drie dagen lang te gast waren en vluchtelingen de dienst uitmaakten.
‘Volterra moet een symbool worden,’ zegt Morgantini. ‘We gaan er alles aan doen om deze tekst waar te maken. Want we kunnen niet langer aanzien dat er mensen dood aanspoelen op onze stranden. Europa hoort ook zijn vluchtelingen en migranten te beschermen. Deze Charta is een stap naar individuele rechten en waardigheid voor iedereen.’
De lokatie is goed gekozen. Het contrast tussen de schoonheid van het burchtstadje en de lelijkheid van het onderwerp dat er besproken wordt, is bijna griezelig. Volterra is een toonbeeld van de beschaving waarvan mensen zeggen dat die gevaar loopt als we nog meer Arabieren, negers en andere gelukszoekers toelaten. De okerkleurige huizen rond de Piazza dei Priori staan er al bijna duizend jaar. De Etruskische poort met uitzicht over de golvende heuvels en het Romeinse amfitheater nog veel langer. In hun ateliers beitelen ambachtslieden kunstwerken uit albast, de melkwitte kalksteen die in plaatselijke groeven wordt gedolven. Hoe zou je dit moeten delen met nomaden en analfabeten?
De Poolse toneelvernieuwer Grotowski gaf hier in zijn nadagen les aan de Internationale School voor Antropologisch Theater. Annet Henneman kwam er als jonge Hollandse actrice in 1984 binnen en bleef in Volterra hangen. Negen jaar geleden richtte ze met Gianni Calastri het Teatro di Nascosto op – het theater van het verborgene. Geschokt door de verhalen die ze hoorde over mensen die oorlogen ontvluchten en dan verdwalen op de bodem van Europa opende ze een centrum waar ze sindsdien theater maakt met zwervende toneelspelers, dansers en muzikanten. Een zwarte man in de steegjes van Volterra is niet zelden een van haar acteurs. Ze reisde naar oorlogsgebieden in Turkije, Irak en Iran en kwam terug met materiaal voor het reportagetheater waarmee Teatro di Nascosto door Europa toert.
Op vrijdagavond spelen ze City in War, over de terreur in Kirkuk. In de fabuleus gerestaureerde schouwburg krijgen de verzamelde politici, op hun avondje vrij van de Charta, de ellende rauw en ongedoseerd over zich heen. Oorlog in de bonbonnière: er is ook in Volterra geen ontkomen meer aan de barbarij.
Hongerstakers
Vorig jaar nodigde John van Tilborg, directeur van de kerkelijke vluchtelingenorganisatie INLIA, het gezelschap uit te komen spelen op manifestaties in Groningen, Utrecht en Den Haag. Daar ontstond het idee voor de Charta. De combinatie werkt: Henneman, de van verontwaardiging en medeleven bijna uit elkaar barstende theatermaakster, en Van Tilborg, de don van de dakloze asielzoekers, een grote man in pak met een gulle lach en een scherp instinct voor het politieke spel. Rond de jaarwisseling was hij een drijvende kracht achter het generaal pardon. Met goedgeplaatste telefoontjes, hier appellerend aan christelijke barmhartigheid en daar aan linkse solidariteit, zorgde hij ervoor dat de ontwerptekst op tafel lag toen het regeerakkoord in de maak was.
‘Europa is klaar voor de Charta,’ zegt hij. ‘Volgens afspraak moet de EU vanaf 2010 werken met een geharmoniseerd asielbeleid. Nu verschijnen er nog overal documenten die wel losse kwesties regelen, maar niet de kern van de zaak. Elk van de zevenentwintig lidstaten voert zijn eigen beleid. Met de Charta willen we de principes voor een rechtvaardige omgang met vluchtelingen vastleggen.’ De eerste versie schreef hij zelf, in ruggespraak met Vluchtelingen Organisaties Nederland, Defence for Children en de stuurgroep die hij samenstelde uit ervaren Europese politici. ‘Grondvereiste,’ staat er, ‘zijn concrete voorstellen voor het gelijkschakelen van maatstaven, procedures, verblijfsomstandigheden, terugkeerbeleid en de garantie van streng parlementair toezicht op de ontwikkeling en de uitvoering van het beleid.’
Die concrete voorstellen liggen in Volterra onder de loep. De rol van het Europees Parlement als toezichthouder wordt volgens de Charta cruciaal. Vandaar de komst van vice-voorzitter Luisa Morgantini. Vier jaar geleden zat de hartelijke Italiaanse met een groep Koerdische hongerstakers op een plein in Rome. Teatro di Nascosta trad er op, Henneman en Morantini sloten vriendschap en de afgelopen twee maanden zat haar kantoor in Straatsburg vol vrijwilligers die politici ronselden voor de Charta.
Aangespoeld
Voor elk hoofdstuk van de Charta wordt een werkgroep belegd: het bestrijden van de oorzaken van migratie, het tegengaan van rondzwerven binnen de EU, procedures en termijnen, de positie van kinderen, alleenstaande minderjarigen, medische factoren en de positie van vrouwen. En in die werkgroepen wordt vergaderd op zijn Europees. Dat wil zeggen: iedereen mag in zijn eigen taal spreken, en dus duurt alles vanwege de vertaling in elk geval twee keer zo lang als normaal. De tolken hebben een sleutelrol. Snel, slim maar niet betrokken bij het onderwerp bepalen zij vaak het verschil tussen overeenstemming of begripsverwarring. Ernstige gezelschappen van tien, vijftien landelijke politici, europarlementariërs, ambtenaren en vluchtelingenwerkers zoeken rond een grote tafel naar precies de juiste formulering. Ze spreken Italiaans, Frans, Duits, Spaans en steenkolen-Engels. Een Nederlander verraadt zich: ‘That would be one question, denk ik, that we will have to research.’ Een Duitse niet minder: ‘He can also nazzing do!’
De voorzitters, vaak de meest ervaren politicus aan tafel, zijn routiniers. Ze weten dat elk woord telt. Ze weten ook dat er aan elke tafel politieke tegenstanders en/of nitwits zitten. Ze spelen een slim spel van democratische suggestie. Zinnen die hem aanstaan, neemt de voorzitter over, zinnen die niet in zijn straatje passen, lijkt hij in de vertaling niet mee te krijgen. Handig is ook om een omstreden punt in een paar woorden samen te vatten, toch al de beste manier om terug te komen bij de formulering die je zelf bij aanvang al had voorgesteld, terwijl de tolk van de laatste spreker nog doorratelt en de aandacht dus is afgeleid.
Dat neemt allemaal niet weg dat er geconcentreerd wordt doorgewerkt. De urgentie is voelbaar. Deze week zijn er weer veertien Afrikanen dood aangespoeld op het strand van Lampedusa. Zestien Roemenen zonder papieren werden onmiddellijk na de moord op een vrouw in Rome het land uitgezet. Of ze iets met de misdaad te maken hadden, bleef onduidelijk. Net als in Nederland zetten paniek en willekeur de toon. ‘Ik kwam hier aan met een vriend uit Addis Abeba,’ vertelt Dagmawi Yimer, een jonge Ethiopiër die ons op zaterdagochtend zijn documentaire laat zien over het onzekere leven van zes landgenoten in Catania. ‘We studeerden samen, demonstreerden samen, werden samen gearresteerd en vluchtten samen. Ik kreeg een verblijfsvergunning, hij niet. Waar zit de logica? In de ogen van de vreemdelingendienst zijn wij nummers, data, geen mensen.’
Asielprocedure
Veel aandacht dus aan de vergadertafels voor de asielprocedure. Maak je hem korter, dan gaat dat ten koste van de zorgvuldigheid – en van de mogelijkheid voor de asielzoeker om nog eens terug te komen op het verhaal dat hij in de verwarring van de eerste uren na aankomst heeft verteld. Maak je hem langer, dan verleng je ook de onzekerheid. Ed Anker, Kamerlid voor de ChristenUnie, prijst de Charta op dit punt. Die bepleit een procedure van een half jaar, eventueel met nog eens een half jaar te verlengen als de situatie in het land van herkomst ingewikkeld is. Aanvragen om humanitaire, politieke of medische redenen worden tegelijk en niet achtereenvolgend verwerkt. Tegen een afwijzing is beroep mogelijk. Ligt er na twee jaar nog geen uitspraak, dan krijgt de asielzoeker een verblijfsvergunning.
Anker vindt de Charta vooral ‘evenwichtig’: de aanvraagprocedure en het terugkeerbeleid staan er allebei helder in. De retoriek van het Nederlandse vluchtelingendebat anno Verdonk klinkt in deze Europese kring, juist vanwege Ankers no-nonsense Engels, ongemakkelijk bot en wantrouwig. De overheid doet zijn werk, maar laat de vluchteling vooral niet vergeten dat ook hij zijn verantwoordelijkheden heeft. En met afgewezen asielzoekers hou je het makkelijkst contact, zegt Anker, door ze te detineren.
Hier komt Jan Braat tussenbeide. De Utrechtse ambtenaar deed jarenlang onzichtbaar werk achter de schermen. Toen er steeds meer asielzoekers op straat terechtkwamen, zorgde hij, op het randje van burgerlijke ongehoorzaamheid, voor gemeentelijke noodopvang. Andere grote steden volgden. Het gemeentelijk netwerk LOGO werd een belangrijke partner van de vluchtelingenorganisaties in de slag om het generaal pardon. Braat spreekt dus uit ervaring: ‘Van de vastgezette uitgeprocedeerden vertrekt uiteindelijk maar de helft. Detentie en uitzetting kosten ruim veertigduizend euro per persoon. De rest komt in de illegaliteit terecht. Van de mensen in onze opvang valt inmiddels de helft onder het generaal pardon. Die hadden dus nooit op straat mogen worden gezet. Van de anderen keert vijfentwintig procent vrijwillig terug. Op basis van vertrouwen dus, en nog goedkoper ook.’
Spion
Vertrouwen is een sleutelwoord. ‘De vluchtelingen die bij Teatro di Nascosto komen wonen en werken,’ zegt Annet Henneman, ‘durven ons soms na een jaar nog niet te vertrouwen. Ze zien in iedereen die ze iets vraagt een spion.’
Patrizia Paoletti Tangheroni, parlementslid voor Forza Italia, is een gedecideerde dame met parelketting, sjaal en broches. ‘Laat ik vooropstellen dat drie dingen voor mij ononderhandelbaar zijn,’ zegt ze als ze de werkgroep over de positie van vrouwelijke asielzoekers opent. ‘Elke vrouw heeft recht op autonomie, waardige levensomstandigheden en zekerheid over haar verblijf.’ Zonder vertrouwen, zegt ze, werkt het niet. En dus moet een vrouw in de asielprocedure het recht hebben om apart ondervraagd te worden. Door een vrouwelijke ambtenaar, dat spreekt vanzelf.
Maar, werpt iemand tegen, als ze dat aan haar man laat weten, begrijpt die meteen hoe laat het is: er zijn dingen met haar gebeurd die de eer van het gezin schenden. En die mogen niet naar buiten. Durft de vrouw ze toch te vertellen, dan heeft ze na afloop een probleem met haar echtgenoot. In Zweden, vertelt voormalig Duits parlementslid Wilmya Zimmermann, lossen ze dat op door iedereen per definitie apart te ondervragen. Maar als de vrouw nu juist graag haar man bij zich heeft? En haar kinderen? Of moeten we juist voorkomen dat die te horen krijgen wat hun ouders hebben meegemaakt? Mensen die bovendien soms zo getraumatiseerd zijn dat je niet ineens een coherent en kloppend verhaal van ze mag verwachten?
Rond de tafel zit een gezelschap van goede wil. Het gaat uit van de oprechte vluchteling die ook nog eens begrijpt welke keuzen voor haar open staan. Maar de waterdichte formule voor een eerlijke procedure ligt niet voor het grijpen. Signora Tangheroni rondt af met een verklaring die steviger klinkt dan hij is. En wat als er, twee heuvels verderop in net zo’n schilderachtig dorpje, een conferentie plaatsvindt van Europese vreemdelingendiensten die ervan uitgaan dat elke asielzoeker een leugenaar is tot hij zelf het tegendeel zwart op wit bewezen heeft?
Het asielbeleid, in welke procedures je het ook giet, maakt van mensen leugenaars. Volledig en eerlijk wordt hun verhaal pas als het niet meer in onze categorieën hoeft te worden geperst. Hun werkelijkheid wrikt altijd. Het past in geen enkel vooropgezet systeem.
Dat dilemma hangt tastbaar boven de Charta di Volterra. Een van de oplossingen komt uit onverwachte hoek: het promotiefilmpje voor Groningen, door INLIA geproduceerd om de aanwezigen warm te maken voor de volgende bijeenkomst. Eind mei komt in Groningen een nog veel grotere groep politici en prominenten bij elkaar om de Charta te bezegelen. Max van den Berg, commissaris der Koningin en gewezen europarlementariër, kijkt in de camera en zegt dat hij bij die gelegenheid ook zal pleiten voor de Blue Card: een werkvergunningskaart die moet voorkomen dat arbeidsmigranten in Europa nog langer voor hetzelfde loket komen te staan als vluchtelingen. Dat zal in elk geval minder mensen tot ongewilde leugenaars degraderen.

Chris Keulemans

Een papier van goede wil

Vast in zijn eigen gelijk

Heinen

Verhaal van de Week

Social media hacks

Midterms

Premier Jetten

Exit-strategie

Flashback

Hans Stegeman

Tijd voor activisime

Teun van de Keuken

Stop Big Money

Montana

Zo verslaan we radicaal-rechts

Lula uitgelegd

Werkt het nog?

Demonsteren

Schrijver

S.A. Cosby

Ons nieuwe maandblad!

Nu in de winkel