Beschouwing / Het donkere kortefilmwerk van Jesper Just
De machtigste mannen van het land zijn de onzichtbaarste. Denk aan Anders Mo­berg van Ahold, Gerard Kleis­terlee van Philips en Michael Treschow van Unilever. Uiterlijk zijn ze onderling verwisselbaar. Een leven van representatieve terughoudendheid heeft ze gladgestreken. In de witte coiffure resteert een enkel golfje. De hint van een glimlach verraadt vanzelfsprekende autoriteit. De pakken zijn smaakvol, de bewegingen afgepast in de wetenschap dat een handgebaar miljoenen in beweging kan zetten. Ze verpersoonlijken de witte plek van de macht.
In de korte films van Jesper Just (Kopen­hagen, 1974) breken die gepolijste gezichten open. De heren van het grote getal staan er opeens alleen voor. Nu zien we ze pas echt. In Invitation to Love (2003) strijkt de camera langs de wanden van een statige vergaderzaal. Portretten van de rijken van weleer kijken toe. Aan het hoofd van een lange mahoniehouten tafel zit een jonge man. Hij krijgt gezelschap van een heer in pak. Gesproken wordt er niet. Een derde man komt binnen, kruipt onder tafel en strikt de schoenveters van de onbestemd voor zich uit starende heer los. Die stapt behoedzaam en blootsvoets op tafel en begint te dansen op een lichte elektronische beat, heupwiegend met de onwennigheid van iemand die het al jaren niet meer gewend is dat er naar zijn lichaam gekeken wordt. De jongen ziet het verwonderd aan, een beetje meewarig, maar gaandeweg spreekt er ook een zekere vertedering uit zijn blik, misschien een spoor van liefde.
De heer gaat weer zitten, lichtjes nahijgend, verlegen nu, en kijkt de jongen aan: ‘Ik weet niet hoe ik je moet noemen.’ Hij is de enige niet. Johannes Lilleøre, op de middelbare school klasgenoot van Jesper Just, speelt in zijn laatste tien films variaties op dezelfde rol. Hij is een onpeilbare, argeloze versie van de jonge Malcolm McDowell. Zelf niet vrij van verlangens, met een belofte van iets zinnelijks om de mondhoeken, staat hij tegenover mannen van wie hij de geliefde, de zoon of de troonopvolger zou kunnen zijn. Het valt niet te zeggen. Justs films zijn een episode uit een verhaal dat al bestaat. Wat ervoor en erna gebeurt, mogen we zelf bedenken.
Het is jammer dat er in de bio­scoop geen korte films meer draaien. Het werk van Jesper Just zou een prachtig voorprogramma zijn: momentopnamen van de macht in een mannenwereld, gemaakt op het punt dat de krachtsverhoudingen omslaan, zo suggestief en donker dat de echo zou naklinken in de hoofdfilm. Nu is zijn werk in galeries en musea te zien, over de hele wereld. Onlangs nog in Amsterdam en Boedapest, nu in Rotterdam en Miami, straks in Gent en Sydney: steden waar de CEO’s hoog in hun kantoren niet vermoeden dat hun evenbeeld in kunstzalen daar beneden op breken staat.
No Man Is an Island II (2004) speelt zich af in een bar met veel rood pluche. In het halfdonker staren zwijgende zakenmannen in hun glas. Maar daar is die jongen weer. Hij staat op en begint te zingen: I was alright for a while, I could smile for a while, then I saw you last night&#8230; Aarzelend eerst, maar het lied neemt hem mee. Zijn stem wordt vaster, zijn ogen stralen. De mannen kijken op. Eén valt in, dan de volgende. A capella en meerstemmig zingen ze Crying van Roy Orbison. Tenslotte voegt ook de laatste somberaar, met gouden bril en paardenstaartje, zijn fraaie bariton aan het koor toe. Drie minuten lang krijgt de eenzaamheid van het succes een stem.
Muziek uit de tijd dat mannen nog mannen waren, speelt een grote rol in de films van Jesper Just. Er komen liedjes voorbij van The Ink Spots en Cole Porter. Ergens tussen de mierzoete muziek en de mannengezichten waarop elke expressie is dichtgeplamuurd, maakt Just ruimte voor een verzwegen, haast onbewust verlangen. En dat verlangen, vaak met angst en twijfel doorschoten, geldt de jongen. Soms lijkt hij de zoon die van zijn vader is vervreemd en nu terugkeert voor een verzoening waar ze allebei geen raad mee weten. Soms zie je in de blik van de senior het besef toeslaan dat de tijd daar is om de macht over te dragen: het onbenoembare moment waarop hij niet meer ervaren is maar bejaard, en de junior geen talent meer maar een man in de kracht van zijn leven. En altijd is er de ondertoon van begeerte: de jongen en de man zijn een stap verwijderd van een onmogelijke romance. Onuitgesproken blijft of die nog voor ze ligt of net achter ze.
Die zwijgende duels duren nooit langer dan tien minuten. In de minutieuze vormgeving en montage herinneren ze aan Visconti, Hitchcock of David Lynch. Dit soort mannen, roodpluche bars en vergaderzalen hebben we vaker gezien. Ze roepen verwachtingen op. We denken al te weten wat er staat te gebeuren. Maar Just, die zegt ‘altijd op zoek te zijn naar het echte verhaal van een locatie’, ontdekt op de plekken waar hij filmt verhalen die dwars tegen de conventies van de geroutineerde kijker ingaan.
In Something to Love (2005) rijdt een zwarte limousine een uitgestorven parkeergarage binnen. De zuilen glijden traag voorbij. Achter het stuur zit een gesoigneerde heer. Er loopt een traan over zijn gezicht. Op de achterbank kijkt Johannes Lilleøre strak voor zich uit. De limousine houdt stil, de heer stapt uit en opent met kennelijke tegenzin het portier. Het is een parkeergarage voor schimmige transacties, afrekeningen of achtervolgingen. Maar vooralsnog doorbreekt niets het serene minidrama. De jongen, gekleed op succes, glijdt zonder te bewegen naar het trappenhuis en verdwijnt in de lift. Dan trekt de heer een sprint. Hij kan de jongen niet achterhalen en rent de trap op. Twee verdiepingen hoger trekt hij de liftdeur open. Zijn blauwe ogen staan geschokt. Langzaam ronddraaiend, als het paartje op een muziekdoos, staat de jongen gevangen in een kus met een blondine. Beschuldigend kijkt hij de betraande man aan, alsof zijn liefde een misdaad is, en volgt hem terug naar de auto. Er is geen woord gesproken.
Jesper Just spreekt de beeldtaal van de macht. Zijn stilering zou Hollywood hem niet verbeteren. De mannen in zijn films zijn het niet gewend te worden ontmaskerd. Toch is dat precies wat er gebeurt. Just weet de vertwijfeling en de weerloosheid van de begeerte te vinden op de laatste plaats waar je ze zou verwachten.
Deze week opende in Witte de With zijn eerste solotentoonstelling in Nederland. De mannenfilms zijn er allemaal te zien. Maar zijn nieuwste werk, A Vicious Undertow, is een kleine sensatie. Alles wat we hebben geleerd te verwachten is er. De luxueuze zwart-witbeelden. De lege bar met stille getuigen aan de wand. Het verleidingsdeuntje, ditmaal een loom gefloten versie van Nights in White Satin. En natuurlijk Johannes Lilleøre. Maar in de fauteuils, klaar voor een nieuw spel van macht en liefde, zitten twee vrouwen…
De solotentoonstelling van Jesper Just is in Witte de With te Rotterdam nog te zien tot 6 mei.
Van 21 april tot 24 juni staat hij in het SMAK te Gent.

Chris Keulemans

Als de machtigen breken

Vast in zijn eigen gelijk

Heinen

Verhaal van de Week

Social media hacks

Midterms

Premier Jetten

Exit-strategie

Flashback

Hans Stegeman

Tijd voor activisime

Teun van de Keuken

Stop Big Money

Montana

Zo verslaan we radicaal-rechts

Lula uitgelegd

Werkt het nog?

Demonsteren

Schrijver

S.A. Cosby

Ons nieuwe maandblad!

Nu in de winkel