Beschouwing / ‘Future documentaries’ leggen mogelijke moorden vast
Het Britse dagblad The Independent betwijfelde vorige week of Jean Bau­dril­lard echt dood is. Het bericht van zijn overlijden hebben we tenslotte maar uit de krant. En we mogen dan in een mediawerkelijkheid leven, dat betekent – volgens de Franse filosoof zelf – nog niet dat die echt bestaat.
Over George W. Bush is nog geen in memoriam verschenen. Toch is zijn dood al op televisie geweest. Het Britse Channel 4 zond in oktober Death of a President uit, de film van Gabriel Range die van dichtbij laat zien hoe Bush voor de deur van het Sheraton in Chicago wordt neergeschoten. Is hij nou dood of niet? Het schokkende van deze future documentary is dat de denkbeeldige werkelijkheid ervan er even geloofwaardig uitziet als die van ons, en geen van beide beloven ze veel goeds.
Death of a President ging op 10 september in première, op het filmfestival in Toronto. Bij de zuiderburen stak meteen een storm van verontwaardiging op. Republikeinen noemden de film al bij voorbaat walgelijk. Hillary Clinton, verklaard tegenstander van Bush, zei: ‘Ik vind het een schandaal. Dat iemand alleen al probeert winst te maken met zo’n weerzinwekkend scenario maakt me misselijk.’ Vrijwel niemand had de film toen nog gezien. Veel kans kregen ze ook niet. De twee grootste bioscoopketens in Amerika namen de film niet in distributie. Logisch, vond USA Today: ‘Hoe krijg je mensen naar een film die klinkt alsof hij landsverraad pleegt?’ CNN en het publieke radionetwerk NPR weigerden ervoor te adverteren.
De rabiate patriotten van Fox News vertoonden de moordscène. Het gebeurt allemaal in een flits. De schutter stapt uit de menigte naar voren, hij mikt, de president klapt dubbel. Iedereen herkent die beelden: ze lijken sprekend op de foto van Jack Ruby die Lee Harvey Oswald doodschiet. En dus, claimde Fox, suggereert de film dat Bush zijn dood net zo hard verdiende als de moordenaar van John F. Kennedy.
Korte tijd later verschenen er nog twee films over de moord op een politicus. In de Verenigde Staten zelf was dat Bobby, het regiedebuut van Emilio Estevez. Het is een verwaarloosbare film, even gemoedelijk vooruithobbelend als de sterrenvehikels uit de jaren zestig waar hij naar is gemodelleerd. Op 4 juni 1968, verkiezingsdag in Californië, strijken Bobby Kennedy en zijn entourage neer in het befaamde Ambassador Hotel te Los Angeles. We volgen een dag lang de werknemers en bezoekers van het hotel, onder wie Sharon Stone, Demi Moore en Lawrence Fishburne. En als Bobby na de triomfantelijke uitslag van het podium stapt, wordt hij neergeknald.
In AFR (Morten Hartz Kaplers, 2007), die tot nu toe alleen in Rotterdam te zien was, wordt Anders Fogh Rasmussen vroeg in de ochtend op een landweg klemgereden door zijn moordenaars. De charismatische Deense premier beleefde zijn triomf in 2002, toen hij in Kopenhagen de top leidde die de uitbreiding van de EU bezegelde. Maar wat gebeurde er daarna? Ging zijn bekering van conservatief tot wereldverbeteraar, die begon te dromen van een Marshall-plan voor Afrika, zijn voormalige medestanders te ver? Of was de moordenaar toch Emil, de radicale kraker die zijn geheime minnaar werd?
Het onlangs in Nederland uitgebrachte Bobby is een speelfilm over een historische gebeurtenis. AFR is, net als Death of a President, een documentaire waarin geschokte nabestaanden een moord reconstrueren die we ons al kunnen voorstellen voordat hij heeft plaatsgevonden. Drie van zulke films in vier maanden. Macht roept moord op, dat beeld hangt blijkbaar in de lucht. Staan de grote moorden van de jaren zestig bekend als het einde van een tijdperk, nu maken ze onlosmakelijk deel uit van de tijd waarin we leven. En filmmakers zijn beter dan ooit in staat ons de fatale beelden zo voor te schotelen dat ze naadloos passen in onze mediawerkelijkheid.
In Bobby is de presidentskandidaat een heilige. Het gezicht van de jonge Kennedy krijgen we nauwelijks te zien, zijn visioen van een rechtvaardiger Amerika des te meer. Er gaapt een kloof tussen zijn ideaal en het dagelijkse gekrabbel van de mensen om hem heen. De moordenaar komt uit het niets. In de twee future documentaries gaat het juist over de invloed van de leider op de burgers die hij bestuurt. De mensenlevens dwarrelen als herfstbladeren rond zijn voeten. Elke stap die hij zet heeft grote gevolgen, niet alleen in de arena van de wereldpolitiek maar ook in de zijstraten en huiskamers van de stad. En dus, zeggen deze films, zit daar iemand op zijn dood te zinnen.
In AFR raakt de echte premier van Denemarken, in 2005 nog met overmacht herkozen, verstrikt in de echte dilemma’s van deze tijd. Zijn macht in de rijke wereld confronteert hem met de onmacht in de arme. Zijn geheim is de liefde voor een actievoerder die de mondiale ongelijkheid radicaler bestrijdt. Deze botsing van stijlen, des te actueler nu vorige week de beelden van krakersrellen in Kopenhagen de wereld overgingen, overleven ze geen van beiden. AFR is een knappe mix van archiefbeelden en gespeelde interviews, maar de geloofwaardigheid van de film raakt zoek als wereldpolitiek en liefdesdrama in elkaar worden gewrikt.
Gabriel Range’s Death of a President is verreweg superieur aan de twee andere films. De regisseur heeft ervaring met het genre: in 2003 maakte hij The day Britain stopped, een docudrama dat terugkeek op de dag dat het openbaar vervoer in Engeland bezweek. Een activist is hij niet. Interview na interview bezweert hij dat hij geen anti-Bush film heeft willen maken. Hem gaat het om de voorstelling van het al te denkbare. Hij verzint niets. De aankomst in Chicago, de demonstraties op straat, de toespraak voor de lokale zakenelite, de journaals die de natie melden dat de president aan zijn verwondingen is bezweken, de arrestatie van een Amerikaans-Syrische verdachte die nog even in een Afghaans terroristenkamp heeft gezeten, het wapengekletter richting Syrië, zelfs de grafrede van Dick Cheney – het komt ons allemaal bekend voor, en de messcherp gemonteerde beelden nemen elke twijfel weg. We knikken bij de journalist die zich herinnert dat Bush ‘heel slim gebruik wist te maken van het feit dat mensen hem onderschatten’. We sidderen bij het besef dat Cheney als opvolger van Bush de wereld nog onveiliger zou maken. En de woede van de vermoedelijke moordenaar – een trouwe militair bij wie er iets knapt na Irak – heeft niets van een paranoïde fantasie, laat staan van landsverraad.
Of George W. Bush nu echt dood is of niet, het doet bijna niet ter zake. Death of a President is even waar als Fox News. Je kunt, na zes jaar Bush, even makkelijk zeggen dat Amerika de enige wereldmacht is als dat het imperium op instorten staat. Zeker is alleen dat Amerika de technologie heeft voortgebracht die beide stellingen kan bewijzen. Op de ene zender triomfeert de president, op de andere wordt hij neergeschoten. Ze zien er allebei even overtuigend uit. En daar moet Jean Baudrillard vast even om glimlachen.

Chris Keulemans

De president moet dood

Welkom in Nederland

De opvangcrisis escaleert

Verhaal van de Week

En nu?

Vechten tegen Assad

Extreemrechtse connecties

JA21

Soepschildpad

Hans Stegeman

Schooljuf

Nicolaas Veul

Plan Rutte mislukt

NAVO

Parijs was een voorbode

Protest

Leven onder de radar

In beeld

Himmler in New York

Voorbeschouwing

Verdwaald in de AI-psychose

Chatbots