Vrouwen misbruikt binnen Forum

De zomerrel op links

Woke versus klasse

Verhaal van de Week

Normale mensen zijn eng

Teun van de Keuken

Wat betekent bescherming?

Leven in de Noordzee

Onzekere toekomst

Onrust in het Midden-Oosten

iPhone-apartheid

Chard van den Berg

Eigendomcrisis

Noordzee

Veilige social media

Megaboete Meta

Democratie leeft

Verzet in India

Mag je niet missen

Cultuurtip

Ontwerper Gert Dumbar over het gebrek aan durf op de meeste verkiezingsaffiches
‘Als de verkiezingsposters dit jaar iets uitstralen, is het zelfgenoegzaamheid,’ zegt Gert Dumbar. ‘Kijk naar de foto’s: vrijwel zonder uitzondering zelfingenomen, ijdele mannetjes. Dat zegt iets over de tijd waarin wij leven. Het gaat ons goed, daardoor zijn we alleen met onszelf bezig. Intussen zijn zulke portretfoto’s van lijsttrekkers volledig achterhaald.’
Gert Dumbar (1940) is een van Nederlands beroemdste ontwerpers. Met zijn ontwerpbureau, Studio Dumbar, heeft hij de vormgeving in Nederland ingrijpend beïnvloed. In de jaren tachtig bedacht hij dat de treinen van de Nederlandse Spoorwegen in cadmiumgeel geschilderd moesten worden. En hij ontwierp de huisstijl van de ANWB. In de jaren negentig ontwikkelde Dumbar het corporate design – heldergroen, rood en blauw – van KPN. Hij bedacht de strepen op politieauto’s – later overgenomen door brandweer en ambulance – waardoor de zichtbaarheid van politie en hulpdiensten is vergroot. Inmiddels is Gert Dumbar alleen nog als adviseur aan zijn bureau verbonden. Hij geeftles aan de Koninklijke Academie in Den Haag en werkt hij aan nieuwe ontwerpen.
De verkiezingsaffiches dit jaar zijn slordig gemaakt, zegt Dumbar. Het merendeel is door reclamebureaus in elkaar gezet. Die ‘zijn een noodzakelijk kwaad. Het maakt ze niks uit of ze voor een politieke partij werken of voor een zeepmerk. Dat zie je. De foto’s zijn slecht. De verkiezingsslogans zijn volstrekt inwisselbaar. En de typografie is rommelig. Daardoor gaan ze onder in visuele ruis.’
Er zijn een paar gunstige uitzonderingen. ‘De affiches van de SP zijn ijzersterk, consistent, herkenbaar. Die hebben visuele slagkracht.’ Hetzelfde geldt voor het beeldmerk van het CDA: het is in een flits te herkennen. Opvallend vindt hij ook het affiche van de Partij voor de Dieren. ‘Het enige affiche waarvan beeld en thema helemaal met elkaar in overeenstemming zijn. Eigenlijk verbaast het me niets: de grootste verrassingen komen vaak van buiten.’

Thijs Broer

‘Volkomen achterhaald, zo’n foto op een affiche’

Interview Aart Jan de Geus
Minister Aart Jan de Geus van Sociale Zaken en Werkgelegenheid: ‘Ik heb nooit te klagen gehad over gebrek aan contact met Jan Peter Balkenende. We doen het via de blackberry of via de telefoon. In tijden dat het moeilijk was, sprak ik hem elke dag wel een keer.’
U hoort niet bij de mensen die over gebrek aan regie van de premier klagen?
‘Dat doen Bos en Halsema de hele tijd. Die doen dat alleen maar om hem onderuit te halen. Kijk, ik denk dat Jan Peter iemand is die heel goed aanvoelt wanneer hij er wel en wanneer hij er niet moet zijn. Bij grote problemen is het soms beter als een andere minister de kastanjes uit het vuur haalt. Ik vind dat die houding niet tegen hem pleit.’
De vorige CDA-premier, Ruud Lubbers, zat ’s ochtends om zes uur in het Torentje alles al te regisseren. Hij dacht permanent met zijn bewindslieden mee.
‘Het is niet gezegd dat de manier waarop Lubbers leiding aan het land gaf nu ook zou werken. De aanvoerder hoeft niet degene te zijn die voortdurend overal het woord over voert. In de eenentwintigste eeuw is de keuze voor politiek bedrijven als teamspel de enige juiste. In het gesprek waarin hij me vroeg minister te worden, hebben Jan Peter en ik het daar al uitgebreid over gehad.’
Hoe ziet u Balkenende?
‘Als iemand die koersvast is, die de wereld kent, die onverstoorbaar is en die weet: we moeten het van teamspelers hebben.’
Nog meer typerende kenmerken?
‘Jan Peter is naar buiten toe niet degene die het hoogste woord voert, maar hij is zeer ondubbelzinnig in wat hij van mensen verwacht. Als hij ergens een hartgrondige hekel aan heeft, is het dat mensen zich niet aan hun woord houden. Dan is het bij Jan Peter over en uit.’
Dan zal hij het in zijn eerste kabinet met de LPF niet makkelijk hebben gehad.
‘Dat is waar. Er zijn toen ook harde woorden gevallen tussen Jan Peter en de LPF-ministers.’
Balkenende kan het ook niet hebben als er tegen hem wordt gelogen, zegt De Geus. ‘Dat had hij met Mabel en Friso en de laatste maanden met de D66-fractie. Dan is het over. Dan gaat het boek dicht.’
Klopt het verhaal dat de premier in de loop van de tijd op een steeds kleiner groepje adviseurs is gaan vertrouwen?
‘Nee. Dat moet je zo zien: toen hij in 2001 als partijleider begon, had hij bijna niemand om zich heen, niks, nada. Met de mensen die hem toen steunden, heeft hij nog steeds een heel sterke band: Cees van der Knaap, Maxime Verhagen, Jack de Vries, Joop Wijn. Dat is de club van 2001. Zijn getrouwen van toen zal Jan Peter nooit verloochenen. Maar in het kabinet heeft hij ook nauw samengewerkt met collega’s die gevoelige dossiers beheerden: Piet Hein Donner, Gerrit Zalm, Ben Bot en ikzelf. Al was de intensiteit wisselend.’
U vindt hem een geboren teamleider?
‘Absoluut. Jan Peter stelt zich op de hoogte van alles en nog wat. Hij weet dat het zijn taak is de eenheid van het kabinet te bewaken. Maar hij eist niet alle aandacht en glans voor zich op.’
De eenheid bewaken is hem tot nu toe niet goed afgegaan. Thom de Graaf trad af, Annette Nijs. Hij liet Rita Verdonk haar gang gaan. Dat heeft hem zelfs zijn tweede kabinet gekost.
‘Of hij het met Verdonk goed heeft aangepakt? Daar kan ik niet over oordelen. Daar was ik niet bij.’
Aart Jan de Geus heeft zware weken achter de rug. Hij was ziek en moest op en neer naar Australië voor een conferentie over de gehandicaptenzorg. Achttien jaar lang werkte hij als beleidsadviseur en daarna bestuurder bij het CNV. In 1998 stapte hij over naar het bedrijfsleven, naar Boer &#038; Croon dat topfunctionarissen adviseert over zaken als modern leiding geven. Vier jaar geleden betrok hij de ministerskamer aan de Haagse Anna van Hannoverstraat waar een poster die oproept tot solidariteit met de Indonesiër Muchtar Pakpahan nog aan zijn vakbondstijd herinnert.
Het kabinet-Balkenende had hij voor geen goud willen missen ‘Dit is een fantastische baan. Het mooie is: je krijgt geweldig veel kansen om met interessante mensen te spreken. Je krijgt wat uit je handen. Dat geeft veel voldoening. Aan de andere kant kost het veel energie. Je moet de baas zien te blijven over je eigen leven.’
Niet iedereen verwelkomde oud-PPR-stemmer De Geus even hartelijk als minister van Sociale Zaken. Hij was tot een rechts kabinet toegetreden en in de ogen van sommige van zijn vroegere strijdmakkers uit de vakbeweging gold dat als een vorm van hoogverraad. ‘Lodewijk de Waal van de FNV zei tijdens ons eerste gesprek meteen: jij hoort hier helemaal niet te zitten. We zullen zaken met je doen, maar je hoort er eigenlijk niet te zijn. Dat zei hij recht in mijn gezicht. Lodewijk had grote moeite met het idee dat een oud-vakbondsman nu het algemeen belang diende.’
Met het christelijk-sociale CNV – de bakermat van zijn carrière – liepen de verhoudingen niet veel minder stroef. Vooral sinds het tweede kabinet-Balkenende (dat in 2003 aantrad) zijn hervormingsagenda ontvouwde: de WAO en WW moesten worden vertimmerd, verworven rechten als vut en prepensioen waren van de baan. ‘Het was veel gevraagd, maar nodig voor de toekomst van Nederland. Ik deed het vanuit een diepe overtuiging.’
Oktober 2004 demonstreerden driehonderdduizend vakbondsleden tegen u op het Museumplein. Onderschatten Balkenende en u de tegenstand niet een beetje?
‘We hebben er steeds rekening mee gehouden dat de hervormingen grote weerstand zouden oproepen. We wilden het automatisme doorbreken dat oudere werknemers vervroegd uittraden. Het moest geen vanzelfsprekendheid meer zijn. De vakbeweging vond het asociaal dat we aan de privileges van de oudere werknemers kwamen. Maar tot die tijd werd je voor gek verklaard als je niet met vervroegd pensioen ging. Nu kun je er eerder uitstappen, maar dan krijg je minder geld mee. Of je werkt door en dan heb je een hoger pensioen. Je kunt zelf kiezen. Dat vind ik winst.’
De vakbonden dachten: Balkenende en De Geus zijn groot geworden met het christelijk-sociaal gedachtegoed, ze kennen de waarde van het maatschappelijk middenveld. En opeens zette u ze de pin op de neus.
‘Daar heb ik het nooit moeilijk mee gehad. We hebben voor onszelf de afweging gemaakt: wat is op de lange termijn het meest sociaal? Door de vergrijzing dreigde de verzorgingsstaat onbetaalbaar te worden. Daar moesten we iets aan doen. Ik heb mezelf voorgehouden: de vakbonden denken vanuit een deelbelang, als minister moet ik het algemeen belang dienen.’
Doekle Terpstra, toen voorzitter van het CNV, vertelde ons dat het al misging bij het eerste kennismakingsgesprek tussen het kabinet en de sociale partners in de zomer van 2002. Hij wilde zich sterk maken voor loonmatiging als u bereid was de bezuinigingen te verzachten. Balkenende en u lieten hem in zijn hemd staan.
‘Doekle dacht kennelijk dat alle contacten in de polder voortaan via het CNV zouden lopen omdat de christen-democraten weer in de regering zaten. Hij had verkeerde verwachtingen van het kabinet. Wij zaten met het probleem: Doekle kan wel bereid zijn tot loonmatiging, maar spreekt hij ook namens de FNV? Dat was op dat moment niet zo. Dus konden we geen zaken doen.’
Najaar 2002 werd er alsnog een akkoord tussen kabinet en vakbeweging gesloten. Onder de voorwaarde dat De Geus een nieuw SER-advies over de WAO onverkort zou uitvoeren. Dat deed hij niet. Tegen de wens van de SER in moesten mensen die al jarenlang in de WAO zaten, toch worden herkeurd.
‘De SER dacht: de bal ligt nu op de stip en De Geus hoeft hem er alleen maar in te schieten. Dat was een verkeerde veronderstelling. Ik had te maken met collega’s in het kabinet die op die herkeuring stonden: Gerrit Zalm, maar ook Piet Hein Donner die eerder een groot rapport over de WAO had geschreven. Die wilden van geen wijken weten. Het lag niet zo eenvoudig als ze bij de SER dachten.’
Daar riepen ze: De Geus is gewoon stronteigenwijs.
‘Kan ik me voorstellen. Ik sta er inderdaad niet om bekend dat ik makkelijk van mening verander. Maar in dit geval lag het anders.’
De verhoudingen in de polder ontspoorden totaal. Het kabinetsbesluit over de WAO, de plannen met vut en prepensioen – de vakbonden wilden er niet meer over praten. In mei liepen ze weg uit het sociaal overleg. In oktober kwam de demonstratie op het Museumplein.
De Geus, nuchter: ‘Op het moment dat de vakbeweging de gesprekken afbrak, was het wel duidelijk dat er acties zouden worden gevoerd. Toen konden ze voor hun eigen achterban niet meer terug. Tussen begin augustus en eind oktober 2004 is er geen enkel contact geweest tussen mij en de sociale partners. Doekle Terpstra ben ik nog één keer tegengekomen op het Flevo Festival (een samenzijn van christelijke jongeren). Daar werden we geïnterviewd door Thijs van den Brink van de EO. Na afloop heb ik hem vanuit de auto gebeld en gevraagd: hoe nu verder? Toen zei hij: ik praat niet meer met jou.’
Pas na het Museumplein werden de contacten hersteld – dankzij de inspanningen van een hele schare bemiddelaars: Herman Wijffels, Cees van der Knaap, Henk van Hoof, Gerrit Zalm. De minister van Sociale Zaken vond het zelf geen punt dat hij even op een zijspoor was gerangeerd, zegt hij: ‘Dankzij de demonstratie hadden de vakbonden weer zelfbewustzijn gekregen. Ze konden tegen hun achterban zeggen: we hebben laten zien wat we waard zijn, nu gaan we weer praten. In het buitenland zeggen collega’s tegen me: knap hoe jullie het pensioenstelsel hebben hervormd met steun van de vakbeweging.’
Voor uzelf moet het niet leuk zijn geweest. De Waal noemde u onbekwaam en onbetrouwbaar.
‘Ach, Wim Kok werd verguisd toen hij aan de WAO kwam. Elske ter Veld. Ik wist van tevoren wat me te wachten stond. Ik heb tegen Lodewijk en Doekle gezegd: ik kom wel uit de vakbeweging, maar jullie kunnen me niet claimen. Dat hebben ze wel geprobeerd. Tot het uiterste zelfs.’
Hebben ze ooit excuses aangeboden voor alle beledigingen die ze u naar het hoofd hebben geslingerd?
‘Lodewijk heb ik nooit meer gesproken sinds zijn vertrek bij de FNV. Doekle wel. Ik heb de indruk dat hij in zijn huidige functie (voorzitter van de HBO-Raad) meer oog heeft gekregen voor de conservatieve kanten van de vakbeweging.’
Voorjaar 2005 sloeg de ruzie over de WAO naar het parlement over. CDA en VVD vlogen elkaar in de haren over de uitvoering van de nieuwe wet die gedeeltelijk arbeidsongeschikten weer aan het werk moest zien te krijgen. De christen-democraten vonden dat de particuliere verzekeraars de regie moesten voeren, de liberalen zagen die taak weggelegd voor semi-overheidsorgaan UWV. Wekenlang krabden fractiewoordvoerders Gerda Verburg en Bibi de Vries elkaar de ogen uit. Niemand die hen in het gareel kreeg. Het voortbestaan van het kabinet liep serieus gevaar.
Maar premier Balkenende was in geen velden of wegen te bekennen. Vlak voor de zomer staken de drie fractieleiders Maxime Verhagen, Jozias van Aartsen en Boris Dittrich de koppen bij elkaar. Er moest en zou een compromis komen. De premier werd de eer gegund het naar buiten te brengen. Maar de kranten schreven dat hij de regie was kwijtgeraakt. Niet het kabinet-Balkenende regeerde Nederland maar het kabinet-Verhagen.
De Geus geeft een andere versie van de gebeurtenissen: ‘Toen de VVD niet wilde bewegen heb ik een beroep gedaan op de minister-president, vice-premier Zalm en de drie fractievoorzitters. Ik was erbij toen op de kamer van Maxime Verhagen de knoop werd doorgehakt. Ik zei: ik ga niet naar de Kamer voordat we er samen uit zijn. Natuurlijk wist Jan Peter daarvan. We hadden het van tevoren doorgesproken. We voerden de regie wél.’
En u vond het niet vervelend dat de hele buitenwereld dacht: Verhagen is de baas?
‘Er was niks mis mee om hem de credits te geven. Maxime was zeer behulpzaam bij het vinden van een oplossing. Jan Peter en ik zijn teamplayers. Als je in een wedstrijd veel mensen om je heen hebt die de bal van je willen afpakken, speel je de bal over. Dat is toen gebeurd.’
Een paar maanden later was er bijna weer een kabinetscrisis – nu over de energietoeslag. Zalm en Verhagen vlogen elkaar aan. Balkenende was in de Golfstaten. Hij was met van alles en nog wat bezig. Maar niet met de dreigende crisis in de coalitie.
‘Ook toen is er geen vierentwintig uur voorbij gegaan zonder dat ik contact had met de premier. Gerrit en Maxime stonden inderdaad recht tegenover elkaar. Het zag er niet best uit. Op zo’n moment hoeft het niet per se de premier te zijn die tussenbeide komt. Ik heb de mogelijkheden van een compromis verkend. Op dat moment was ik de knecht die het vuile werk moest doen.’
Klinkt masochistisch.
‘Ik zou het eerder resultaatvoetbal willen noemen. Toen bleek dat een compromis er niet in zat, heb ik tegen de premier gezegd: het is nodig dat jij naar twee kanten het machtswoord spreekt. Dat is gebeurd.’
Deze premier heeft het machtswoord niet vaak gesproken.
‘Nee, dat doet Jan Peter niet snel. Het is ook dom als je daarin grossiert.’
Intussen kreeg u de klappen. Hoe zwaar zijn deze jaren voor u geweest?
‘Ach, ik heb niet alleen kritiek gekregen. Er zijn ook een heleboel mensen die tegen me hebben gezegd: houd voet bij stuk.’
Wat was het moeilijkste moment?
‘We hadden besloten in de WAO en de WW in te grijpen en toen ging het opeens slechter met de economie.
Dan sta je voor de vraag: moeten we met de hervormingen doorgaan ook als je mensen niet kunt garanderen dat ze op korte termijn een baan krijgen. Dat is een gigantische krachtproef geweest voor het kabinet.
Nu de economie aantrekt, denk ik: we hebben er toch goed aan gedaan. Als we onze koers hadden verlaten ten gunste van een rimpelloos politiek klimaat, hadden we nu het verwijt gekregen niet daadkrachtig te zijn.’
U staat niet op de kandidatenlijst van het CDA. Vertrekt u uit de politiek?
‘Mijn toekomst ligt open. We zullen zien wat er na 22 november van mij wordt gevraagd.’
Wilt u ook in een kabinet met de PvdA?
‘Alleen als de PvdA moedige keuzen durft te maken. En ik vraag me af of CDA en PvdA een kabinet kunnen samenstellen dat een goed team vormt.’
Waar bent u trots op?
‘Ik zou trots zijn als het CDA de grootste partij blijft. Als de kiezers straks ons beleid belonen, zou dat uniek zijn: ondanks ingrijpende hervormingen toch worden herkozen. In andere landen zitten regeringen daar ook mee: how to reform and be re-elected? In Nederland kunnen we laten zien dat dat wel degelijk mogelijk is.’
U bent voor stronteigenwijs, onbekwaam en onbetrouwbaar uitgemaakt. Het lijkt u niets te doen.
‘Als je populair wilt zijn, moet je geen minister van Sociale Zaken worden. Het is niet zo dat de kritiek me niet raakt. Maar ik put mijn voldoening uit de veranderingen die we tot stand hebben gebracht, niet uit het applaus.’

Max van Weezel

‘Ik was de knecht die het vuile werk moest doen’

Interview / Hulpbisschop Everard de Jong
Het staat in de kleine lettertjes van het verkiezingsprogramma, zoals Vrij Nederland laatst onder de aandacht bracht: het CDA wil de arbeidsparticipatie van vrouwen vergroten door fiscale dwang.
Wanneer vader of moeder ervoor kiest de kinderen thuis op te voeden en niet te gaan werken, dan lopen de ouders tot tweeduizend euro aan belastingkorting mis. Daarmee gaat het CDA het verst van alle partijen.
In behoudend katholieke kring klinkt zware kritiek op de christen-democratische plannen. Ook de bisschoppen maken zich zorgen. Everard de Jong, hulpbisschop van Roermond en namens de Nederlandse Bisschoppenconferentie verantwoordelijk voor het jongerenbeleid: ‘In het verkiezingsprogramma van het CDA draait het om arbeidsparticipatie. Maar als je ook jonge vrouwen gaat dwingen te werken, gaat dat ten koste van het gezin. Ik begrijp best dat de vergrijzing bestreden moet worden, maar op deze manier is het kind de dupe. Het CDA dreigt zijn status als gezinspartij te verspelen.’
U pleit voor een apart ministerie voor het Gezin. Wat moeten we ons daarbij voorstellen?
‘Uit onderzoek blijkt dat het merendeel van de ontspoorde kinderen uit gebroken gezinnen komt. Alleen al daarom moeten we bereid zijn flink in het gezin te investeren. Een ministerie kan alle relevante maatregelen coördineren.
Ik heb eerder al een keer gepleit voor gestructureerde relatietherapie, desnoods vóór de scheiding door de rechter opgelegd, en voor opvoedingsondersteuning. Daar is grote behoefte aan. Flitsscheidingen moeten worden verboden. En het krijgen van kinderen moet financieel worden aangemoedigd. Een klein geboortegolfje kan echt helpen om de komende decennia de gevolgen van de vergrijzing te verzachten. Dat is in het belang van iedereen.’
De PvdA begint haar verkiezingsprogramma met: ‘Kinderen eerst!’, gevolgd door een pleidooi voor gratis kinderopvang. Wat denkt u daarvan?
‘Ik vind ook dat vrouwen moeten kunnen werken. En ik vind het ook een idiote situatie dat sommige gezinnen vierentwintighonderd euro bruto per maand aan kinderopvang kwijt zijn. Maar gratis kinderopvang lijkt me niet de goede oplossing. Dan zie ik meer in het voorstel van de ChristenUnie voor een persoonsgebonden budget. Dan kunnen mensen zelf kiezen wat ze met het geld doen, en hoeft het niet ten koste van het gezin te gaan.’
Andre Rouvoet zei vorige week in Vrij Nederland dat Balkenende met zijn christelijk-sociale achtergrond een dam had moeten opwerpen tegen het neoliberalisme. Dat heeft hij niet gedaan.
‘Ik begrijp best dat de verzorgingsstaat gereorganiseerd moest worden. Maar als er voedselbanken moeten worden opgericht terwijl de modale inkomens stijgen, is er toch echt iets misgegaan. Dit kabinet heeft veel te weinig tegen de armoede gedaan. Eenderde van de eenoudergezinnen verkeert in de financiële problemen. Als het verkiezingsprogramma van het CDA “werk, werk, werk” als Leitmotiv heeft, betekent dat eigenlijk dat het geld centraal staat en niet de menselijke waardigheid. Als je de Mammon, de god van het geld, in het middelpunt stelt, komt de mens in de knel.’
Op een bijeenkomst van HappyChaos in Amsterdam zei u vorige week dat u geen lid bent van het CDA. Gaat u nog wel op het CDA stemmen?
‘Sinds 1954 geven de bisschoppen geen stemadvies meer. Maar wij willen wel voor fundamentele christelijke waarden staan. Aan de hand van die waarden moeten katholieken hun keuze bepalen. Volgens Stemwijzer en Kieskompas worden christelijke waarden nu beter verdedigd door de ChristenUnie dan door het CDA. Laat ik het zo zeggen: zelf overweeg ik nu ChristenUnie te gaan stemmen.’
U bent niet de enige katholiek die erover denkt voor de ChristenUnie te kiezen, tot woede van het CDA. Kamerlid Jos Hessels gaf de ‘afvalligen’ er laatst ongenadig van langs.
‘Dat doet hij uitsluitend vanwege het partijbelang. Hessels zegt: als je lid wordt van de ChristenUnie moet je onder andere de Heidelbergse catechismus onderschrijven, waarin de katholieke mis een “vervloekte afgoderij” genoemd wordt.
Als dat zo is, kunnen katholieken er inderdaad geen lid van worden. Maar de gereformeerden willen de katholieke mis allang niet meer verbieden. Bovendien hoef je geen lid van de ChristenUnie te worden om er toch op te stemmen.
Begrijp me goed: ik ben geen partijganger, het gaat mij om de balans. Soms is het goed een brede partij als het CDA te steunen, waarmee politieke invloed bereikt kan worden. Maar soms moet je ook profetisch durven zijn, en kiezen tegen de gevestigde orde.’

Geen CDA meer

Vrijdagmorgen, het begin van de verkiezingscampagne van GroenLinks. Voor de deur van hogeschool Avans in Den Bosch hebben zich honderden studenten verzameld. De campagnebus van ‘Femke On Tour’ staat te glanzen in de najaarszon. De verkiezingstune (‘I’m Coming Home Baby’) schalt uit de luidsprekers, er klinkt gejuich wanneer Femke Halsema zelf de bus uit stapt, het podium op.
GroenLinks heeft veel mee, zou je zeggen: een jonge, energieke lijsttrekker, een hippe campagne, een kabinetsbeleid dat roept om een linkse revolte, herlevende aandacht voor het milieu (sinds de film van Al Gore beginnen zelfs Balkenende en Rutte over de ozonlaag).
Wijnand Duyvendak, campagneleider van GroenLinks, staat glimlachend te kijken naar het zonnige tafereel op het plein van de hogeschool. Eerder op de ochtend heeft hij verteld dat hij geweldig goede reacties krijgt op het campagnefilmpje: Femke Halsema rijdt rond in een open sportauto, een stoet hippe, jonge mensen stapt in en uit, borden met kritische teksten in de lucht gestoken. ‘Precies het goede gevoel,’ zeggen de mensen dan tegen Duyvendak. ‘Nu gaan we zéker op jullie stemmen!’ Maar wanneer de campagneleider herinnerd wordt aan de peilingen, trekt er een schaduw over zijn gezicht.
In de laatste prognoses is GroenLinks teruggezakt van acht naar vijf zetels. Veeg teken is ook de belangstelling van de journalistiek. Van de landelijke pers heeft zich vandaag, op de eerste campagnedag, welgeteld één journalist gemeld: de verslaggever van Vrij Nederland. De vraag is onontkoombaar: hoe is het mogelijk dat een partij die zoveel mee lijkt te hebben, er zo slecht voor staat in de peilingen?
Op weg in de bus naar het volgende optreden heeft Femke Halsema haar antwoord klaar. ‘Dat komt door de PvdA,’ zegt ze. ‘Door de fixatie op de zogenaamde titanenstrijd tussen Bos en Balkenende verliezen wij kiezers. Het is natuurlijk onzin: een maand lang maken ze elkaar voor rotte vis uit, en dan zitten ze weer met elkaar aan tafel de macht te verdelen. Maar nu hebben wij er last van. Zo is het altijd gegaan in de geschiedenis van onze partij: zodra de PvdA in de oppositie zit, betalen wij de prijs.’ De komende weken zorgt dat mechanisme voor een bizarre situatie, zegt Halsema. ‘Als Wouter Bos het slecht doet, is dat slecht voor ons, omdat Balkenende dan blijft zitten. Maar als de PvdA het goed doet, is dat óók slecht voor ons, want dan raken wij stemmen kwijt.’ Dat effect wordt nog eens versterkt door het feit dat GroenLinks vooral hoogopgeleide stemmers trekt: bij uitstek de mensen die – als het erop aan komt – strategisch gaan stemmen om bijvoorbeeld Balkenende uit het Torentje te houden.
Maar daarmee is de electorale terugval nog niet verklaard. De SP bijvoorbeeld lijkt van het PvdA-effect totaal geen last te hebben: de partij van Jan Marijnissen is de laatste week in de peilingen met drie zetels gestegen naar negentien: meer dan een verdubbeling ten opzichte van het huidige zetelaantal. Halsema meent dat Marijnissen vooral profiteert van het Fortuynistische wantrouwen jegens Den Haag, waar alleen maar ‘zakkenvullers’ zouden rondlopen. Dat deel van het electoraal peinst er niet over PvdA te gaan stemmen. ‘Daarom hebben wij meer last van de strijd om het premierschap dan de SP.’ Bovendien, zegt Halsema, hebben de PvdA en de SP er profijt van dat ze door de kiezer vooral met sociale thema’s worden geassocieerd. ‘Wij hebben een gemengder profiel: wij zijn groen, links én van de multiculturele samenleving.’
Dat klinkt allemaal heel plausibel, maar er is meer aan de hand. Bij eerdere verkiezingen stond GroenLinks vrijwel altijd hóger in de peilingen dan acht zetels, om op het moment suprème pas in te zakken. Nu spreken de prognoses voor het eerst over vijf zetels: een dieptepunt sinds de oprichting in 1990.
Rebels
GroenLinks heeft moeilijke jaren achter de rug. Onder Paul Rosenmöller beleefde de partij onder het laatste paarse kabinet zijn grootste bloei: elf zetels. Maar na de moord op Fortuyn belandde GroenLinks direct in de beklaagdenbank. De kogel kwam van links, de meest vooruitstrevende oppositiepartij gold van de ene dag op de andere als ‘oude politiek’.
Net als de andere partijen ging ook GroenLinks bij zichzelf te rade. In 2004 kwam Femke Halsema, partijleider sinds 2002, met het pamflet ‘Vrijheid eerlijk delen’, een serie ‘vrijzinnige voorstellen voor een sociale politiek’. Daarin werd het oude emancipatie-ideaal opnieuw vormgegeven: de verzorgingsstaat moet worden hervormd om voor iedereen toegankelijk te blijven, en de arbeidsmarkt moet flexibeler worden ingericht om gevestigde belangen te doorbreken en ‘outsiders’ een kans te geven. In het partijblad sprak Halsema over GroenLinks als ‘de laatste links-liberale partij’: een kwalificatie die ze later nuanceerde, maar die haar blijft achtervolgen. Binnen de partij leidde haar koerswijziging aanvankelijk tot luid protest, maar de wijzigingsvoorstellen maakten uiteindelijke een zachte landing in het verkiezingsprogramma.
Heel anders was het buiten de partij. Sinds Halsema’s uitspraak over haar ‘links-liberale’ koers moet ze zich geregeld verdedigen tegen de beschuldiging dat ze het vroegere engagement van haar partij prijs zou hebben gegeven. Vooral haar pleidooi voor versoepeling van het ontslagrecht stuitte op onbegrip. Laatst nog schreef Jacques Monasch, oud-campagnemanager van de PvdA, in het dagblad Trouw dat GroenLinks zijn eigen graf graaft door alleen nog maar over hervorming van de verzorgingsstaat te spreken, en nauwelijks meer over de kern van zijn bestaansrecht: het milieu.
Volgens critici heeft Femke Halsema met haar libertaire koers ook de aansluiting gemist bij de behoefte aan samenhang die de laatste jaren in de samenleving is ontstaan. Pim Fortuyn onderkende dat sentiment al, de andere partijen, ook de SP en zelfs de PvdA, spelen er steeds vaardiger op in. ‘GroenLinks zou moeten proberen deze kantelende tijdgeest te verstaan,’ schreef iemand in een ingezonden brief in het partijblad, kort na de gemeenteraadsverkiezingen. ‘Een libertaire koers verdedigen, juist nu veel mensen daar vanaf willen, lijkt mij averechts te werken. Heeft daarom de SP gewonnen en GroenLinks niet?’
Aan die kritiek laat Halsema zich weinig gelegen liggen. Dat is ook een karakterkwestie, geeft ze toe, ergens op weg tussen Den Bosch en Eindhoven. Voor praatjes over samenhang is ze te rebels. Maar met haar libertaire houding – bij de Algemene Beschouwingen noemde ze de katholieke kerk nog een onderdeel van de ‘as van religieus kwaad’ – dreigt Halsema de progressieve christenen in haar partij wel degelijk van zich te vervreemden. Die zoeken hun heil dan bij de gemoderniseerde ChristenUnie van André Rouvoet of bij de SP, net als priester/dichter Huub Oosterhuis.
Zo is GroenLinks in de peilingen op vijf zetels terecht gekomen.
Redelijk alternatief
Maar is daarmee gezegd dat bij GroenLinks ‘langzaam maar zeker’ het licht uitgaat, zoals Jacques Monasch beweert? Allerminst.
Als de PvdA en het CDA elkaar straks in een wurggreep hebben in het derde kabinet-Balkenende of het eerste kabinet-Bos, is er weer geweldige behoefte aan frisse oppositie: zodra de PvdA aan de macht is, bloeit GroenLinks weer op. Die opbloei zal niet alleen komen van gedroste PvdA-stemmers, maar ook van D66: intussen is de partij van Femke Halsema meer dan ooit een redelijk alternatief voor verweesde D66’ers die hun partij naar de bliksem zien gaan. Vroegere D66-kopstukken vertellen al rond dat GroenLinks de positie van de Democraten langzaam aan het overnemen is.
Als Halsema ook nog leert met wat meer warmte over religie en maatschappelijke samenhang te spreken – hoezeer ze haar rebelse natuur daar ook voor moet bedwingen – zijn er heel wat linkse kiezers terug te winnen.
Maar het beste nieuws voor GroenLinks is de grote sympathie voor de partij onder jonge kiezers. Nu de partij langzamerhand haar politiek-correcte imago aan het afschudden is, wordt GroenLinks steeds aantrekkelijker voor een nieuwe generatie, die wel wordt aangeduid als de ‘praktische idealisten’: jonge mensen die engagement en pragmatisme niet als een tegenstelling zien, en die grote belangstelling hebben voor het milieu. Nu worden de ‘links-liberale’ hervormingen die Femke Halsema voorstelt nog verketterd, vooral in oud-linkse hoek. Maar volgens Paul Lucardie, onderzoeker bij het Documentatiecentrum Nederlandse Politieke Partijen in Groningen, loopt Halsema maar een klein eindje voor de troepen uit. ‘Haar koers is grotendeels in overeenstemming met wat er al leefde in de partij. Bovendien: de hervormingen die zij voorstelt, doorbreken de gevestigde posities van oudere generaties. Dat is in het directe belang van een hele generatie nieuwe kiezers. Daarom denk ik dat GroenLinks helemaal niet somber hoeft te zijn over de toekomst.&#8217;

De linkse herfst van Femke Halsema

Profiel J.P. Balkenende Deel 4: het tweede kabinet-Balkenende

Vorige week besloot het kabinet honderddertig extra militairen naar Uruzgan te sturen. Noodzakelijk voor de wederopbouw, luidt het argument. Maar terwijl Nederlandse soldaten ook buiten Uruzgan jagen op de Taliban, is er van het opbouwwerk nog bar weinig terechtgekomen. Van de Tweede Kamer mag de Nederlandse missie in Uruzgan niet langer dan twee jaar duren. Maar eigenlijk verwachten de buitenlandwoordvoerders van de grote partijen dat we over tien jaar nog steeds in Afghanistan bezig zullen zijn. ‘We zijn Afghanistan binnengetrokken zonder te weten hoe het verder moet. En dat weten we nog steeds niet.’
 Henk Jan Ormel (CDA) ‘Ik wil niet denken in aantallen doden’
Het CDA houdt dapper vol dat wederopbouw de kern is van de missie in Uruzgan. ‘Om het opbouwwerk mogelijk te maken, moeten de Taliban bestreden worden,’ zegt Henk Jan Ormel. ‘Als iemand een blindedarmontsteking heeft, zijn aspirientjes niet genoeg.’
Van de wederopbouw is tot op heden niks terechtgekomen. ‘We zijn er nog maar twee maanden.’
Bestaat de mogelijkheid dat Nederland zich binnen de afgesproken twee jaar terugtrekt? ‘Daar ga ik niet over speculeren. Het lijkt me bijna ondenkbaar.’
Hoeveel doden moeten er aan Nederlandse zijde vallen voor Nederland zich terugtrekt? ‘Ik wil niet denken in aantallen doden. Maar als zou blijken dat onze aanwezigheid het doel van de missie eerder verder weg brengt dan dichterbij, moeten we bereid zijn erover na te denken.’
Wanneer heeft de Navo zijn werk gedaan in Afghanistan? ‘Als een wettige en gekozen regering in Kaboel in staat is het gezag in heel Afghanistan te handhaven. En als de Taliban een irrelevante factor zijn geworden. Dat zal niet over twee jaar klaar zijn.’
Hoe lang zijn we daar nog mee bezig? ‘Nou, kijk, ik hoop dat de Navo over tien jaar klaar is. Maar dat kunnen we natuurlijk niet met zekerheid zeggen.’
Hans van Baalen (VVD) ‘Tijdelijke tegenslagen horen erbij’
Geen Kamerlid is zo’n vurig pleitbezorger van de missie in Uruzgan als VVD’er Hans van Baalen. Ook nu het in Afghanistan tegenzit, moeten we niet versagen, vindt hij. ‘Het is in Uruzgan inderdaad moeilijker dan verwacht. Maar tijdelijke tegenslagen horen erbij. Het is net de processie van Echternach: drie stappen vooruit, twee stappen achteruit.’
Wanneer is Nederland klaar in Uruzgan? ‘Over een kleine twee jaar is de missie afgelopen. Dat is een harde afspraak. Maar het is niet uitgesloten dat Nederland daarna een andere missie op zich zal nemen, op een andere plaats in Afghanistan.’
Wat moet er bereikt zijn voor Nederland uit Uruzgan vertrekt? ‘In oorlogssituaties heb je geen objectieve criteria, heb je niet een soort scorelijstje dat zegt hoeveel bruggen of scholen er gebouwd moeten zijn. Het doel moet zijn dat de situatie in het gebied straks beter, rustiger, veiliger is dan toen we er kwamen.’
En als er tientallen Nederlandse militairen sneuvelen? Moeten we dan weg? ‘Nee. Ook als er slachtoffers vallen moeten we niet gaan speculeren over vertrek. We kunnen niet halverwege slappe knieën krijgen en zeggen: het is ons te gevaarlijk.’
Wanneer kan de Navo weg uit Afghanistan? ‘Als er geen terroristische dreiging meer vanuit Afghanistan kan plaatsvinden. De centrale regering moet het hele land onder controle hebben. Eerder moeten we niet vertrekken. Dat is ook in het belang van onze eigen veiligheid. Ik bestrijd liever terroristen in het Tora Bora-gebergte dan in het Laakkwartier in Den Haag.’
Hoe lang denkt u dat dat nog gaat duren? ‘Eh&#8230; laten we het zo zeggen: het kan zijn dat de Navo al na vijf, zes, zeven of acht jaar weggaat. Maar het kan ook langer duren.’
 Bert Koenders (PvdA) ‘We moeten er niet eindeloos blijven’
Van alle buitenlandwoordvoerders moet Bert Koenders de moeilijkste positie verdedigen in de discussie over Uruzgan. De PvdA is onder ‘additionele voorwaarden’ akkoord gegaan met de uitzending, maar juist van die voorwaarden lijkt weinig terecht te komen, al denkt hij daar zelf anders over.
Als u in februari had geweten dat de Uruzgan-missie steeds meer een vechtmissie tegen de Taliban zou worden, had u dan tegen de uitzending gestemd? ‘Nee. Het is wel zo dat de situatie sindsdien verslechterd is. Maar in februari waren we ons al zeer bewust van de risico’s. Bovendien is de Isaf-missie nooit als vredesmissie bedoeld geweest, maar als offensieve stabilisatiemacht, waarin veiligheidsoperaties met opbouw worden gecombineerd.’
Wanneer vertrekken de Nederlandse troepen uit Uruzgan? ‘Over twee jaar, zoals afgesproken.’
Ook als er tientallen Nederlandse soldaten sneuvelen? ‘Dat zou verschrikkelijk zijn. Maar we zijn ons er al vanaf het begin van bewust dat er ook aan Nederlandse zijde slachtoffers kunnen vallen.’
Er wordt gezegd dat de PvdA maar om één reden met de Uruzgan-missie heeft ingestemd: om niet buiten de boot te vallen bij een kabinetsformatie. ‘Dat is heel grote onzin. Dat heeft geen enkele rol gespeeld in onze afweging, en mag dat ook nooit spelen.’
Stel dat u straks minister van Buitenlandse Zaken bent, wat gaat u dan anders doen in Afghanistan? ‘De Afghanistan-missie moet veel beter worden ingebed in de buitenlandse politiek en de hulp aan Afghanistan. En we moeten kritischer zijn ten opzichte van de bondgenoten.’
Wanneer moet de Navo weg uit Afghanistan? ‘Het centrale gezag moet in zekere mate een afspiegeling zijn van de bevolking. Leger en politie moeten redelijk functioneren. En er moet een begin van economische vooruitgang zichtbaar zijn.
We moeten er in ieder geval niet eindeloos blijven. Het kan zijn dat het nog tussen de vijf en de tien jaar duurt. Maar ik wil me er niet op vastleggen.’
Harry van Bommel (SP) ‘Hoezo opbouwwerk?’
De SP heeft zich vanaf het begin hevig tegen de Uruzgan-missie verzet. Vorige week ageerde Harry van Bommel nog tegen het kabinet, dat opeens besloot honderddertig extra soldaten naar Uruzgan te sturen. ‘Het kabinet beweert dat de versterking nodig is voor de beveiliging van het opbouwwerk, maar intussen worden Nederlandse soldaten ook buiten Uruzgan ingezet om op de Taliban te jagen. Hoezo opbouwwerk?’
Volgens de VVD bestaat het onderscheid tussen de opbouwmissie en de vechtmissie alleen nog op papier. ‘Daar ben ik het mee eens. Dat onderscheid is alleen maar bedacht om de steun van de PvdA te krijgen: die wilde alleen instemmen met een opbouwmissie.’
Maakt het verschil als de PvdA straks in de regering komt? ‘Nee. Ik ben ervan overtuigd dat de PvdA deze missie alleen maar heeft gesteund om de deur naar regeringsdeelname open te houden. Als ze categorisch tegen waren geweest en gebleven, was dat een groot obstakel geworden bij een kabinetsformatie met het CDA.’
In het noorden van Afghanistan gaat het beter met het opbouwwerk. Moeten we daar ook mee ophouden van de SP? ‘Als er sprake zou zijn van serieuze wederopbouw, zou de missie in het noorden zin hebben. Maar de wederopbouw wordt bedreigd door het militaire optreden, dat steeds meer gericht is op het uitroeien van de Taliban. De enige mogelijkheid om tot een duurzaam bestand te komen, is integratie van de strijdende partijen in het bestuur, ook van de Taliban. Doe je dat niet, dan kweek je een nieuwe vijand. Maar daar heeft niemand het over.
We zijn Afghanistan binnengetrokken zonder te weten hoe het verder moet. En dat weten we nog steeds niet. Op deze manier gaat het opbouwwerk nog tientallen jaren duren.’
Bert Bakker (D66) ‘Nederland had nooit in Uruzgan moeten zijn’
Bert Bakker wordt nog steeds achtervolgd door het gedraai van zijn partij in het Uruzgan-debat aan het begin van dit jaar. Een schrale troost: de D66-fractie lijkt langzamerhand gelijk te krijgen in haar bedenkingen tegen de uitzending. ‘Als het debat was gegaan om de vraag: “Bent u bereid vijftienhonderd Nederlandse soldaten te leveren om jacht te maken op de Taliban?” was er hoogstwaarschijnlijk niet met de missie ingestemd. In ieder geval niet door de PvdA. De sociaal-democraten hebben vanaf het begin onderscheid gemaakt tussen de operatie Enduring Freedom van de Amerikanen en deze “wederopbouwmissie”. Maar dat onderscheid is inmiddels een gotspe gebleken. De enige reden waarom de PvdA met de missie heeft ingestemd, is dat ze regierungsfähig wilden zijn.’
Moet Nederland zo snel mogelijk weg uit Uruzgan? ‘Eerlijk gezegd zie ik dat niet zo snel gebeuren. Maar Nederland had nooit in Uruzgan moeten zijn. Het is een volstrekte illusie te denken dat je dat gebied onder controle kan krijgen. Het is een volstrekt ontoegankelijke, straatarme landstreek waar krijgsheren de dienst uitmaken. De Taliban zijn maar een deel van het probleem.’
Wat is het alternatief? ‘In elk geval niet met steeds meer mensen doorvechten in het zuiden van Afghanistan, zoals nu gebeurt. We zijn daar langzamerhand geen onderdeel meer van de oplossing, maar van het probleem.
De vraag zou moeten zijn hoe we de Afghanen het beste kunnen helpen, in internationaal verband. Er komt pas iets van de wederopbouw terecht als we de bevolking echt aan onze kant krijgen. Maar dat is heel ver weg, als het ooit lukt.’

Mission impossible in Afghanistan: ‘Nog zeker tien jaar, maar het kan ook langer duren’

Mission impossible in Afghanistan
Henk Jan Ormel (CDA)
‘Ik wil niet denken in aantallen doden’
Het CDA houdt dapper vol dat wederopbouw de kern is van de missie in Uruzgan. ‘Om het opbouwwerk mogelijk te maken, moeten de Taliban bestreden worden,’ zegt Henk Jan Ormel. ‘Als iemand een blindedarmontsteking heeft, zijn aspirientjes niet genoeg.’
Van de wederopbouw is tot op heden niks terechtgekomen.
‘We zijn er nog maar twee maanden.’
Bestaat de mogelijkheid dat Nederland zich binnen de afgesproken twee jaar terugtrekt?
‘Daar ga ik niet over speculeren. Het lijkt me bijna ondenkbaar.’
Hoeveel doden moeten er aan Nederlandse zijde vallen voor Nederland zich terugtrekt?
‘Ik wil niet denken in aantallen doden. Maar als zou blijken dat onze aanwezigheid het doel van de missie eerder verder weg brengt dan dichterbij, moeten we bereid zijn erover na te denken.’
Wanneer heeft de Navo zijn werk gedaan in Afghanistan?
‘Als een wettige en gekozen regering in Kaboel in staat is het gezag in heel Afghanistan te handhaven. En als de Taliban een irrelevante factor zijn geworden. Dat zal niet over twee jaar klaar zijn.’
Hoe lang zijn we daar nog mee bezig?
‘Nou, kijk, ik hoop dat de Navo over tien jaar klaar is. Maar dat kunnen we natuurlijk niet met zekerheid zeggen.’
Hans van Baalen (VVD)
‘Tijdelijke tegenslagen horen erbij’
Geen Kamerlid is zo’n vurig pleitbezorger van de missie in Uruzgan als VVD’er Hans van Baalen. Ook nu het in Afghanistan tegenzit, moeten we niet versagen, vindt hij. ‘Het is in Uruzgan inderdaad moeilijker dan verwacht. Maar tijdelijke tegenslagen horen erbij. Het is net de processie van Echternach: drie stappen vooruit, twee stappen achteruit.’
Wanneer is Nederland klaar in Uruzgan?
‘Over een kleine twee jaar is de missie afgelopen. Dat is een harde afspraak. Maar het is niet uitgesloten dat Nederland daarna een andere missie op zich zal nemen, op een andere plaats in Afghanistan.’
Wat moet er bereikt zijn voor Nederland uit Uruzgan vertrekt?
‘In oorlogssituaties heb je geen objectieve criteria, heb je niet een soort scorelijstje dat zegt hoeveel bruggen of scholen er gebouwd moeten zijn. Het doel moet zijn dat de situatie in het gebied straks beter, rustiger, veiliger is dan toen we er kwamen.’
En als er tientallen Nederlandse militairen sneuvelen? Moeten we dan weg?
‘Nee. Ook als er slachtoffers vallen moeten we niet gaan speculeren over vertrek. We kunnen niet halverwege slappe knieën krijgen en zeggen: het is ons te gevaarlijk.’
Wanneer kan de Navo weg uit Afghanistan?
‘Als er geen terroristische dreiging meer vanuit Afghanistan kan plaatsvinden. De centrale regering moet het hele land onder controle hebben. Eerder moeten we niet vertrekken. Dat is ook in het belang van onze eigen veiligheid. Ik bestrijd liever terroristen in het Tora Bora-gebergte dan in het Laakkwartier in Den Haag.’
Hoe lang denkt u dat dat nog gaat duren?
‘Eh&#8230; laten we het zo zeggen: het kan zijn dat de Navo al na vijf, zes, zeven of acht jaar weggaat. Maar het kan ook langer duren.’
Bert Koenders (PvdA)
‘We moeten er niet eindeloos blijven’
Van alle buitenlandwoordvoerders moet Bert Koenders de moeilijkste positie verdedigen in de discussie over Uruzgan. De PvdA is onder ‘additionele voorwaarden’ akkoord gegaan met de uitzending, maar juist van die voorwaarden lijkt weinig terecht te komen, al denkt hij daar zelf anders over.
Als u in februari had geweten dat de Uruzgan-missie steeds meer een vechtmissie tegen de Taliban zou worden, had u dan tegen de uitzending gestemd?
‘Nee. Het is wel zo dat de situatie sindsdien verslechterd is. Maar in februari waren we ons al zeer bewust van de risico’s. Bovendien is de Isaf-missie nooit als vredesmissie bedoeld geweest, maar als offensieve stabilisatiemacht, waarin veiligheidsoperaties met opbouw worden gecombineerd.’
Wanneer vertrekken de Nederlandse troepen uit Uruzgan?
‘Over twee jaar, zoals afgesproken.’
Ook als er tientallen Nederlandse soldaten sneuvelen?
‘Dat zou verschrikkelijk zijn. Maar we zijn ons er al vanaf het begin van bewust dat er ook aan Nederlandse zijde slachtoffers kunnen vallen.’
Er wordt gezegd dat de PvdA maar om één reden met de Uruzgan-missie heeft ingestemd: om niet buiten de boot te vallen bij een kabinetsformatie.
‘Dat is heel grote onzin. Dat heeft geen enkele rol gespeeld in onze afweging, en mag dat ook nooit spelen.’
Stel dat u straks minister van Buitenlandse Zaken bent, wat gaat u dan anders doen in Afhanistan?
‘De Afghanistan-missie moet veel beter worden ingebed in de buitenlandse politiek en de hulp aan Afghanistan. En we moeten kritischer zijn ten opzichte van de bondgenoten.’
Wanneer moet de Navo weg uit Afghanistan?
‘Het centrale gezag moet in zekere mate een afspiegeling zijn van de bevolking. Leger en politie moeten redelijk functioneren. En er moet een begin van economische vooruitgang zichtbaar zijn.
We moeten er in ieder geval niet eindeloos blijven. Het kan zijn dat het nog tussen de vijf en de tien jaar duurt. Maar ik wil me er niet op vastleggen.’
Harry van Bommel (SP)
‘Hoezo opbouwwerk?’
De SP heeft zich vanaf het begin hevig tegen de Uruzgan-missie verzet. Vorige week ageerde Harry van Bommel nog tegen het kabinet, dat opeens besloot honderddertig extra soldaten naar Uruzgan te sturen. ‘Het kabinet beweert dat de versterking nodig is voor de beveiliging van het opbouwwerk, maar intussen worden Nederlandse soldaten ook buiten Uruzgan ingezet om op de Taliban te jagen. Hoezo opbouwwerk?’
Volgens de VVD bestaat het onderscheid tussen de opbouwmissie en de vechtmissie alleen nog op papier.
‘Daar ben ik het mee eens. Dat onderscheid is alleen maar bedacht om de steun van de PvdA te krijgen: die wilde alleen instemmen met een opbouwmissie.’
Maakt het verschil als de PvdA straks in de regering komt?
‘Nee. Ik ben ervan overtuigd dat de PvdA deze missie alleen maar heeft gesteund om de deur naar regeringsdeelname open te houden. Als ze categorisch tegen waren geweest en gebleven, was dat een groot obstakel geworden bij een kabinetsformatie met het CDA.’
In het noorden van Afghanistan gaat het beter met het opbouwwerk. Moeten we daar ook mee ophouden van de SP?
‘Als er sprake zou zijn van serieuze wederopbouw, zou de missie in het noorden zin hebben. Maar de wederopbouw wordt bedreigd door het militaire optreden, dat steeds meer gericht is op het uitroeien van de Taliban. De enige mogelijkheid om tot een duurzaam bestand te komen, is integratie van de strijdende partijen in het bestuur, ook van de Taliban. Doe je dat niet, dan kweek je een nieuwe vijand. Maar daar heeft niemand het over.
We zijn Afghanistan binnengetrokken zonder te weten hoe het verder moet. En dat weten we nog steeds niet. Op deze manier gaat het opbouwwerk nog tientallen jaren duren.’
Bert Bakker (D66)
‘Nederland had nooit in Uruzgan moeten zijn’
Bert Bakker wordt nog steeds achtervolgd door het gedraai van zijn partij in het Uruzgan-debat aan het begin van dit jaar. Een schrale troost: de D66-fractie lijkt langzamerhand gelijk te krijgen in haar bedenkingen tegen de uitzending. ‘Als het debat was gegaan om de vraag: “Bent u bereid vijftienhonderd Nederlandse soldaten te leveren om jacht te maken op de Taliban?” was er hoogstwaarschijnlijk niet met de missie ingestemd. In ieder geval niet door de PvdA. De sociaal-democraten hebben vanaf het begin onderscheid gemaakt tussen de operatie Enduring Freedom van de Amerikanen en deze “wederopbouwmissie”. Maar dat onderscheid is inmiddels een gotspe gebleken. De enige reden waarom de PvdA met de missie heeft ingestemd, is dat ze regierungsfähig wilden zijn.’
Moet Nederland zo snel mogelijk weg uit Uruzgan?
‘Eerlijk gezegd zie ik dat niet zo snel gebeuren. Maar Nederland had nooit in Uruzgan moeten zijn. Het is een volstrekte illusie te denken dat je dat gebied onder controle kan krijgen. Het is een volstrekt ontoegankelijke, straatarme landstreek waar krijgsheren de dienst uitmaken. De Taliban zijn maar een deel van het probleem.’
Wat is het alternatief?
‘In elk geval niet met steeds meer mensen doorvechten in het zuiden van Afghanistan, zoals nu gebeurt. We zijn daar langzamerhand geen onderdeel meer van de oplossing, maar van het probleem.
De vraag zou moeten zijn hoe we de Afghanen het beste kunnen helpen, in internationaal verband. Er komt pas iets van de wederopbouw terecht als we de bevolking echt aan onze kant krijgen. Maar dat is heel ver weg, als het ooit lukt.’

‘Nog zeker tien jaar, maar het kan ook langer duren’

De premier die er nooit bij was

Profiel J.P. Balkenende Deel 3: de eerste Haagse jaren

Tot de verkiezingen klinkt elke partij eensgezind
Afgelopen weekeinde was de topveertig van de VVD-kandidatenlijst bijeen in Hotel De Leeuwenhorst te Noordwijkerhout. Belangrijkste doel: eenheid smeden in de nieuwe fractie, in de aanloop naar de verkiezingen. Dat is hard nodig. Deze zomer raakte de partij tot op het bot verdeeld door het gevecht tussen Mark Rutte en Rita Verdonk om het lijsttrekkerschap. Vervolgens leidde de presentatie van de kandidatenlijst tot groot rumoer. Topkandidaat Arthur Docters van Leeuwen haakte verontwaardigd af omdat hij naar zijn smaak te laag op de lijst stond. Kamerleden Bibi de Vries en Arno Visser, aanhangers van Rutte, voelden zich eveneens ondergewaardeerd, en vertrokken teleurgesteld uit de politiek. Op de koop toe werd rechtsbuiten Anton van Schijndel door Rutte uit de fractie gezet omdat hij zich in de Volkskrant luidruchtig over de nieuwe, meer gematigde koers van de partij had beklaagd.
Zoveel trammelant kan de VVD zich vlak voor de verkiezingen niet veroorloven. Hoog tijd dus voor een offensief om de eenheid te herstellen. Stap één: het neutraliseren van splijtzwam Rita Verdonk, die een zachter imago aangemeten krijgt. In de campagne wordt Verdonk geacht zich over ‘softe’ thema’s als onderwijs en integratie te ontfermen. En vorige week begon IJzeren Rita in Elsevier opeens over het belang van open grenzen.
Stap twee: teambuilding in de fractie. Dat is Mark Rutte, oud-personeelsmanager bij Unilever, wel toevertrouwd. De bijeenkomst in De Leeuwenhorst, waar de kandidaat-Kamerleden media-, debat- en campagnetraining kregen, werd op vrijdagavond opgeluisterd met een wervende speech van de lijsttrekker zelf. In brede streken schetste hij hoe de fractie onder zijn leiding moet gaan opereren. Vijf ‘kernwaarden’ wilde hij aan de kandidaten overdragen: openheid, dienstbaarheid, inspiratie, betrouwbaarheid en gevoel: ‘Doe je werk met je hart!’ Volgens nieuwkomer Han ten Broeke, nummer twintig op de lijst, viel de speech van Rutte in goede aarde. ‘Het was een buitengewoon inspirerend verhaal,’ zegt hij. ‘Ik heb Mark vaak horen praten, maar deze keer overtrof hij zichzelf.’
Ruttes peptalk had die avond in ieder geval het beoogde effect: prompt ontstond er een levendige discussie over de belangrijkste campagnethema’s, waaraan ook kopstukken als Henk Kamp, Johan Remkes en Hans Hoogervorst deelnamen. Ook Rita Verdonk deed enthousiast aan de discussie mee. Van de animositeit die de VVD de afgelopen maanden in zijn greep hield, was vrijdagavond in De Leeuwenhorst even niets meer te bespeuren.
Geen enkel risico
In de aanloop naar de verkiezingen doen de politieke partijen hun uiterste best de rijen te sluiten. Onenigheid wordt gesust of met de mantel der liefde bedekt, herrieschoppers worden onschadelijk gemaakt. Eensgezind achter de leider, dat is het devies.
Voor de VVD staat er veel op het spel: in de peilingen staat de partij op een paar zetels verlies, ondanks de aantrekkende economie. Intussen zijn CDA en PvdA verwikkeld in een nek-aan-nekrace om het premierschap. In tegenstelling tot de VVD lijkt het CDA wél te profiteren van het economisch herstel. Na desastreuze peilingen in het voorjaar heeft de partij de PvdA volledig ingelopen. Maar helemaal gerust zijn de christen-democraten er niet op. Eén uitglijder en Wouter Bos is tóch premier van Nederland: exit Balkenende.
Niet voor niets was het de minister-president zelf die vorige week zaterdag, op de trainingsdag van de aspirant-Kamerleden van het CDA in het Congresgebouw in Utrecht, een extra bezielende toespraak hield. Balkenende sprak met vuur over de missie van het CDA, over het harde werken dat nu zijn vruchten begint af te werpen, over de kansen die keren. Maar hij waarschuwde ook dat het CDA zich nog niet rijk moet rekenen. De boodschap was duidelijk: de christen-democraten moeten loyaal en eendrachtig de verkiezingen in. En waarachtig: het lijkt nog te lukken ook. Tot voor kort klonk er binnen de partij nog harde kritiek op het kabinet, dat zijn christelijk-sociale gezicht zou verloochenen. Oudgedienden Willem Aantjes en Bert de Vries en jonge honden als CDJA-voorzitter Ronald van Bruchem trokken geregeld flink van leer. Maar de laatste tijd is er van kritische geluiden binnen het CDA weinig meer te horen.
De partijtop neemt bij het smeden van de eenheid geen enkel risico. Op de lijst voor de Kamer prijken deze keer opvallend weinig nieuwe namen, en het handjevol nieuwelingen dat wél tot de topvijftig is doorgedrongen, wordt intensief begeleid.
Een van hen is Jan Schinkelshoek (plaats elf), directeur Communicatie bij Rabobank Nederland, die in de jaren tachtig en negentig hoofd voorlichting was van de CDA-Kamerfractie. ‘Ik heb de niet te onderdrukken neiging alles met vroeger te vergelijken,’ zegt hij. ‘Daarbij valt mij op dat de voorbereiding van nieuwe Kamerleden veel professioneler wordt aangepakt dan voorheen. We krijgen media­training, we oefenen in debattechnieken, iedere woensdagavond buigen we ons over belangrijke thema’s in het verkiezingsprogramma. We zijn daardoor veel beter toegerust om ons de komende weken in het campagnegeweld staande te houden.’
Campagne voor jezelf
Zo gaat het ook bij de voornaamste rivaal: de PvdA. In het voorjaar brak er nog een geweldige rel uit in de partij toen Marcel van Dam plotseling in zijn Volkskrant-column de aanval opende op Wouter Bos, die in een speech een voorzichtige hervorming van de AOW had voorgesteld. Wekenlang werd het partijbureau bedolven onder de telefoontjes, e-mails en brieven van verontruste senioren. Met de grootste moeite wist Wouter Bos de dreigende opstand weg te masseren. ‘Achteraf waren de columns van Marcel van Dam een blessing in disguise,’ zegt partijvoorzitter Michiel van Hulten. ‘Daardoor hebben we de AOW-discussie in de partij nu grotendeels achter de rug, en kunnen we zonder verdeeldheid de laatste fase van de campagne in.’
Dat wil de partijtop graag zo houden. De PvdA laat in de aanloop naar de verkiezingen zo weinig mogelijk aan het toeval over. Bij de presentatie van de kandidatenlijst in de Verkade-fabriek in Den Bosch sprak Wouter Bos de kandidaten persoonlijk toe. Nieuwkomer Attje Kuiken (twaalfde op de lijst) was erbij. ‘Wouter zei dat het een spannende strijd gaat worden, en dat we er samen tegenaan gaan, voor een sociale samenleving. Hij zei: of je nou nummer een of nummer tachtig op de lijst bent, iedereen is nodig om de verkiezingen goed door te komen.’
Tijdens een speciale dag voor de nieuwe Kamerleden, net als het CDA in de Jaarbeurs, maar dan een etmaal eerder, werden de aspirant-parlementariërs getraind in debatteren, speechschrijven en spreken voor de camera. Campagnemanager Marco Esser zette uiteen hoe de campagne van de PvdA eruit gaat zien, en welke rol de aspirant-Kamerleden daarin moeten gaan vervullen. Campagne voeren voor jezelf mag, legde hij uit, maar wel: binnen de kaders van de landelijke strategie.
Tijdens verschillende sessies voor, tijdens en na de trainingsdag kregen de nieuwkomers voor de zekerheid solide uitleg over het AOW-standpunt van de partij: dat de door Wouter Bos bepleite hervorming geen ‘bejaardenbelasting’ is, zoals de regeringspartijen beweren, maar juist een ‘sociale maatregel’ om de AOW ‘nu en in de toekomst’ overeind te houden. ‘Als we tijdens de campagne vragen krijgen over de AOW,’ zegt Attje Kuiken, ‘is dat wat we uitleggen.’
De komende weken trekken de nieuwe Kamerleden eendrachtig het land in. Attje Kuiken is in ieder geval elke zaterdag in Breda voor de landelijke campagne ‘Meer Rood op straat’, en gaat ook op pad met Wouter Bos, die tot aan de verkiezingen zestig dorpen en steden aandoet. Jan Schinkelshoek van het CDA gaat naar eigen zeggen alles doen wat er van een aanstaand Kamerlid verwacht mag worden: flyeren, folderen, canvassen, spreekbeurten houden, meedoen aan debatten en discussiebijeenkomsten. Han ten Broeke van de VVD heeft zelf al een vliegende start van zijn campagne georganiseerd. De komende weken toert hij onder het motto ‘Liberalen voor het Oosten’ met een enorme verkiezingstruck door Gelderland en Overijssel, compleet met levensgrote blauwe koe en springkussen voor de kinderen. Op uitnodiging van Ten Broeke doen ook de vier andere VVD-kandidaten uit het oosten mee, onder wie Gert-Jan Oplaat en Henk Kamp. Op vier oktober werd de campagnetruck feestelijk gepresenteerd op het Binnenhof. Daar lieten de vijf oosterlingen zich met Mark Rutte gebroederlijk fotograferen, breed glimlachend, beide duimen omhoog. De boodschap was duidelijk: bij de VVD is alles hélemaal top.

Robert van de Griend

Allemaal netjes achter de leiders

De prof die zomaar premier werd

Interview Thom de Graaf
‘Toen minister Donner zijn aftreden bekend maakte, suggereerde hij dat er grenzen zijn aan de aansprakelijkheid van de overheid. Als hij daarmee bedoelde dat de samenleving te snel naar Den Haag wijst als er iets misgaat, ben ik het met hem eens. Het is gevaarlijke om van de overheid te verwachten dat ze alle risico’s uitsluit. Overheidsdiensten worden dan te grote pretenties toegedicht, wat leidt tot teleurstelling en cynisme. Daardoor wordt het gezag van de overheid ondermijnd.’
Thom de Graaf dacht bij het aftreden van Donner en Dekker meteen terug aan zijn eigen afscheid van de politiek in maart vorig jaar. Nadat zijn plannen voor de gekozen burgemeester in de Eerste Kamer waren geblokkeerd door de PvdA-fractie, besloot de minister voor Bestuurlijke Vernieuwing en Koninkrijksrelaties de eer aan zichzelf te houden. Hij heeft er sindsdien zelden meer in het openbaar over gesproken. ‘Het was een moeilijke beslissing,’ zegt hij nu. ‘Het is heel raar om van de ene op de andere dag uit de politiek te vertrekken. Aan de andere kant: het hoort bij het politieke bedrijf. Het is geen persoonlijk drama, zoals het aftreden van Bram Peper, wiens integriteit in twijfel werd getrokken. Bij mij was dat niet het geval. Ik stond voor de afweging of ik mijn geloofwaardigheid en mijn gezag nog kon behouden nadat de gekozen burgemeester, een van de speerpunten van mijn beleid, onmogelijk was geworden. Ik ben nooit minister van beroep geweest, maar politicus uit overtuiging. Als minister moet je goede redenen hebben om te gaan, maar je moet er ook niet achter komen dat je te weinig redenen hebt om aan te blijven.’
In welke opzichten is uw aftreden te vergelijken met dat van Donner en Dekker?
‘De dag nadat Sybilla Dekker was afgetreden, heb ik haar gebeld. Ik weet uit ervaring hoe moeilijk het is om van de ene op de andere dag zo’n besluit te moeten nemen. En Sybilla heeft heel zware jaren achter de rug. Ze belde mij meteen na mijn aftreden, anderhalf jaar geleden. De dag erna overleed haar man. Kun je je voorstellen dat je zoiets moet meemaken, terwijl je al voortdurend de enorme druk voelt van het ministerschap? Ik heb altijd grote bewondering gehad voor haar geestkracht. Maar bij het aftreden van Donner en Dekker golden andere afwegingen dan bij mijn vertrek, en een andere morele lading. Ik moest vooral denken aan het opstappen van het tweede paarse kabinet na de Srebrenica-enquête: dat ging ook om een groot maatschappelijk drama en om mensenlevens. Bij Donner en Dekker draait het ook om politieke verantwoordelijkheid voor ambtelijk handelen, buiten hun persoonlijke schuld of aansprakelijkheid.’
Donner heeft zelf gezegd dat hij het debat over de Schipholbrand niet wilde belasten met de vraag of hij al dan niet zou aanblijven. Was het niet beter geweest om het debat wel aan te gaan?
‘Als Donner zelf al meent dat het rapport zwaar genoeg is om er – los van het oordeel van de Kamer – consequenties aan te verbinden, hoeft hij het oordeel van de Kamer niet af te wachten. Dat is een eerbare, zuivere afweging. Ik denk dat ik hetzelfde zou hebben gedaan.’
Er wordt gezegd dat Donner zelf wel het debat aan wilde gaan, maar dat de top van het CDA vond dat hij moest aftreden om het feestje van de Algemene Beschouwingen niet te verpesten. Dat klinkt een stuk minder zuiver.
‘Op zichzelf vind ik het niet verwerpelijk dat politieke afwegingen op de achtergrond een rol spelen. Het gaat om politici, niet om het bestuur van de biljartvereniging. Maar Donner is sterk genoeg om zich niet te laten leiden door afwegingen waar hij het zelf niet mee eens is.’
Toen Donner bij zijn aftreden zei dat er grenzen zijn aan de aansprakelijkheid van de overheid, klonk het als een slecht excuus. De overheid heeft toch echt gefaald in de zorg voor mensen die opgesloten waren.
‘In dit geval is de overheid inderdaad direct verantwoordelijk. Maar ik kan niet beoordelen of Donner zijn opmerking over de aansprakelijkheid van de overheid als verontschuldiging bedoelde, of als verweer tegen de conclusies van de Onderzoeksraad voor Veiligheid. Dat zal misschien blijken in het debat, dat straks door een andere minister wordt gevoerd.’
In de samenleving wordt geroepen om veiligheid, de Kamer dwingt de minister tot harde maatregelen om bolletjesslikkers en illegalen op te sluiten, overheidsdiensten moeten onder grote druk noodopvang uit de grond stampen, en dan gaat het mis. Is dat hoe het werkt?
‘Daar lijkt het wel op. De druk van politiek, media en samenleving is heel groot. Als je niet oppast, ga je dan halve maatregelen nemen om aan die druk tegemoet te komen. Maar het is geen onontkoombaar mechanisme. Als je bij dat proces betrokken bent, kun je altijd zeggen: “Dit is niet verantwoord, ik neem het niet voor mijn verantwoording om hier asielzoekers op te sluiten.”’
Bedoelt u dat betrokken ambtenaren en Donner zelf hadden moeten zeggen: hier doen we niet aan mee?
‘Dat zou ik pas echt kunnen zeggen als ik meer inzicht zou hebben in de omstandigheden waaronder het uitzetcentrum op Schiphol is gebouwd. Was de druk op overheidsinstanties zo groot dat ze de hand hebben gelicht met de regels? Wat we wel weten, is: hoe sneller het moet, hoe sneller de kans op fouten.’
De vergelijking met Enschede en Volendam is veel gemaakt: zie je wel, de overheid heeft er niets van geleerd.
‘Ik weet niet of dat zo is. Zijn er dezelfde fouten gemaakt als in Enschede en Volendam? Daar heeft niemand me nog van kunnen overtuigen.’
De argumenten zijn legio: gebrek aan toezicht, ambtelijke diensten die langs elkaar heen werken, vergunningen die onterecht worden verleend.
‘Zoals de overheid nu is georganiseerd, is het onvermijdelijk dat ambtelijke diensten soms langs elkaar heen werken. Natuurlijk heeft de overheid lerend vermogen. Ambtenaren zijn niet achterlijk, en politici ook niet. Er zijn ook goede ontwikkelingen. Er is de afgelopen jaren heel veel innovatiefs gebeurd in het verbeteren van de prestaties van de overheid, bijvoorbeeld door de inzet van ICT.’
De slachtoffers van die brand kopen daar niets voor.
‘Dat is waar. Ik wil ook niet oordelen over dit geval. Ik vind het alleen te makkelijk om te zeggen: zie je wel, de overheid heeft niks geleerd. De verwijten treffen nu vooral de Dienst Justitiële Inrichtingen en de Rijksgebouwendienst. Maar die waren niet betrokken bij Enschede en Volendam. Moeten we dan concluderen dat de overheid niks heeft geleerd? Sinds het rapport-Oosting over de vuurwerkramp wordt er veel beter samengewerkt door de inspecties. Daar moeten we niet al te cynisch over doen. Alleen is de kloof tussen de prestaties en de verwachtingen te groot. Als van de overheid verwacht wordt alle risico’s uit te sluiten, leidt dat onherroepelijk tot teleurstelling en dalend vertrouwen in de politiek. Dat is een gevaarlijke ontwikkeling, want dat ­erodeert de democratie.’
Donner heeft de laatste jaren vaak gewezen op de gevaren van dat mechanisme. Ironisch dat juist hij nu het veld moet ruimen.
‘Ironie hoort bij het leven. In die analyse van de verhouding tussen overheid en samenleving ben ik het zeer met Donner eens. We moeten ons met volle kracht richten op verbetering van de prestaties van de overheid, maar tegelijkertijd laten zien dat de overheid niet alles kan. Dat vereist moed, en snijden in eigen vlees. Dat is tot nu toe erg moeilijk gebleken. Als minister heb ik het geprobeerd, maar de uitkomst was in een aantal opzichten bedroevend. Als je de overheid grondig wil vernieuwen, bouwt de weerstand zich direct op. De mechanismen van zelfbehoud en gemakzucht zijn sterker, ook in de politiek. hetzelfde geldt voor democratische vernieuwing. Democratie is een speeltje voor partijen op het moment dat ze hun plannen toch niet hoeven te realiseren. De PvdA had het over een gekozen premier toen ze Job Cohen wilden voordragen. Daar hebben we nooit meer iets van gehoord. Van het CDA en de VVD verwacht ik ook niet veel. Rutte is een aardige vent, maar heeft geen greintje hervormingsgezindheid. En intussen komen burgerschap en democratie in gevaar.’
In dat opzicht heeft uw eigen partij u ook in de steek gelaten. Uw opvolger Boris Dittrich zei meteen na uw aftreden dat bestuurlijke vernieuwing eigenlijk niet zo relevant is. Was dat een mes in uw rug?
‘Nou kijk, ik vond de houding van de fractie onder leiding van Boris niet juist. Ik vond het heel teleurstellend dat het zo liep. Vandaar dat ik bij de lijsttrekkersverkiezing gepleit heb voor Alexander Pechtold, die bestuurlijke vernieuwing wel beschouwt als een van de kernpunten van D66. Als je echt een overtuiging hebt, moet je die uitdragen, ook als de samenleving er even niet op zit te wachten.’

‘De overheid kan niet alle risico’s uitsluiten’

Oud-minister
De menselijke maat is volledig zoek. De afgelopen jaren is in Nederland een klimaat ontstaan waarin we het normaal moeten vinden dat kinderen van asielzoekers zomaar uit de klas worden gehaald om te worden uitgezet. Daarom heb ik op 5 mei in Wageningen opgeroepen tot een pardon voor kinderen van asielzoekers die nog onder de oude vreemdelingenwet vallen. Dat zeg ik niet alleen tegen Verdonk, maar tegen alle coalitiepartijen, ook tegen mijn eigen club. Rondom Pim Fortuyn klonk de roep om meer helderheid, hardheid, duidelijkheid, en terecht. Maar na de moord op Van Gogh is de sfeer doorgeslagen naar: dit land is van ons. Als minister van grotestedenbeleid heb ik vaak genoeg gezien dat in veel wijken het gevoel heerst dat allochtonen vaak voorrang krijgen. Het is terecht dat daar gehoor voor werd gevraagd. Maar dat wil niet zeggen dat je zulke zorgen moet beantwoorden met intolerantie ten opzichte van groepen die hier inmiddels al jaren zijn en ook op zoek zijn naar een gezamenlijke toekomst.
Het klimaat is in Nederland op heel veel terreinen doorgeslagen. Toen ik in januari in India was, zag ik op de voorpagina van de India Times een stukje over het initiatief van Wilders om de burka in Nederland te verbieden. De laatste zin was, heel ironisch, dat het in totaal gaat om vijftig vrouwen. Ook in de omgang met de internationale kenniseconomie zijn we doorgeslagen. Landen als China en India zijn met een geweldige upswing bezig. Maar wat doen wij? We verklaren Nederland tot een soort drijvende punaise die niks met de rest van de wereld te maken heeft. Mijn eigen partij is medeverantwoordelijk voor die wending. Ik heb dat ook buitengewoon betreurd, vanaf de eerste dag al. Vanaf het moment dat ik aftrad, in augustus 2002, zag ik binnen de fractie van mijn eigen partij een verandering van toon. Ik dacht: waar komt dat opeens vandaan? Het zit helemaal niet in de genen van D66 om opeens te zeggen: wij vinden het ook genoeg. Deze wending van de fractie vond ik heel merkwaardig. Het D66-electoraat begrijpt het ook niet. Dat bleek bij de gemeenteraadsverkiezingen. Bij andere verkiezingsnederlagen vielen de klappen soms heel hard in Den Haag, en viel de score op gemeentelijk niveau nog mee. Nu is de partij echt in de basis aangetast.
D66 heeft een gigantische prijs betaald voor het mee willen realiseren van enkele structurele veranderingen in deze samenleving. Waar ik overigens hartstochtelijk voorstander van was. De doorbraak in de sociale zekerheid, het doorbreken van de impasse in de WAO, met de PvdA was dat tijdens Paars allemaal volstrekt onbespreekbaar. Op het sociaal-economische vlak heeft deze coalitie een cruciale rol gespeeld. Maar D66 krijgt er niet de credits voor. Dat heeft een enorme wissel getrokken op het electoraat. In twaalf jaar tijd is D66 afgezakt van de ‘spilfunctie in de politiek’ waar Hans van Mierlo over sprak, naar de marge. Ik heb het zelf meegemaakt: toen ik in de Kamer kwam, hadden we vierentwintig zetels. Nu staan we op twee zetels in de peilingen. Het is dieptragisch. D66 heeft altijd het sausje gehad van een prettig-elitaire, intellectuele oppositiepartij. Prettig anti-establishment, een club die niet per se aan het stuur wilde zitten, die liet zien dat er meer is tussen hemel en aarde. Die houding moesten we inleveren toen we ineens paars konden realiseren. Tijdens de paarse kabinetten hebben we al een flinke terugval meegemaakt. Maar in de afgelopen periode is het om verschillende redenen extra vervelend geworden. Grote delen van de achterban nemen de partij nu kwalijk dat er te weinig gedaan is voor asielzoekers en mensen aan de onderkant. Daar hebben we de rekening voor betaald.
De problemen met het imago van de partij zijn nog eens verdubbeld toen de fractie zulke fundamentele fouten maakte bij het debat over de uitzending van troepen naar Afghanistan. Opeens was er die tournure, en zei de fractie: op vrijdag beslist het kabinet, op donderdag zeggen wij al: wij zijn tegen. Ik heb er met open mond naar zitten kijken. Ik dacht: dit kan niet waar zijn. In deze kwestie gaat het om de staatsrechtelijke zuiverheid van een heel afgewogen besluit in het kabinet. Dan vind ik dat je het fatsoen moet hebben het kabinetsbesluit af te wachten. Het is een basale fout dat dat niet is gebeurd. En het raakte ook aan de geschiedenis van staatsrechtelijke zuiverheid die wij hebben. Vanaf dat moment heeft Murphy’s law z’n werk gedaan. Toen was er het verkeerde interview in Elsevier van Bert Bakker, toen kwam er het verkeerde interview van Alexander Pechtold in Opzij, waarin hij de politiek vuil en vunzig noemde. Toen Boris Dittrich uiteindelijk in de Kamer bekende dat hij het zo gespeeld had om de PvdA mee te krijgen, had ik bijna compassie met hem. Voor de partij was het desastreus, maar ik vond het zo gênant dat ik hem dát niet gunde, want Boris heeft verder heel goede kwaliteiten. Ik prijs hem er ook om dat hij uiteindelijk zijn verantwoordelijkheid heeft genomen en zijn functie heeft neergelegd.
In het debat over Afghanistan heeft de fractie concessies gedaan die raken aan de kern van de overtuiging van de achterban. Ik heb dat zelf meegemaakt met het onzalige plan tot afschaffing van de NPS, waarvan ik voorzitter ben. Het is onbegrijpelijk dat juist Medy van der Laan, staatssecretaris voor D66, daar haar handtekening onder heeft gezet. Dat heeft de partij honderden opzeggingen gekost. Alleen al de manier waarop het door de regeringspartijen in een achterkamertje geregeld is. Ik begrijp niet dat mijn club toen niet heeft gezegd: daar doen we niet aan mee. Nu hoor ik Wouter Bos zeggen dat de NPS toch niet weg hoeft, en zegt het CDA ook dat de plannen van Van der Laan niet door moeten gaan. Daarom hou ik me al een tijdje stil. Maar het is bizar dat mijn eigen fractie het zover heeft laten komen. Dat geldt ook voor de crisis rond Thom de Graaf. Toen hij sneuvelde in de Eerste Kamer, had de fractie meteen moeten zeggen: we stappen uit het kabinet. Bestuurlijke vernieuwing was nota bene de portefeuille van de vice-premier. Dat raakte aan het hart van de partij. Dan kan je niet doen alsof je neus bloedt en gewoon verdergaan.
Ik heb er niet zoveel moeite mee dat Lousewies van der Laan haar eigen partij een vier heeft gegeven. Op die manier ben je de kritiek van anderen voor. Als je er maar wel bij vertelt hoe de weg naar herstel eruitziet: Dit zijn mijn prioriteiten, laten we beginnen bij onszelf. In dat opzicht deed het wat wonderlijk aan dat ze er meteen over begon dat ze liever met de PvdA dan met het CDA wilde regeren. Dat is veel te kort door de bocht. Daar past wat meer terughoudendheid. Ik moest wel lachen om de reactie van Maxime Verhagen in de krant: het is niet de vraag met wie D66 wil, maar wie nog wil met D66.
Als er op het partijcongres gestemd wordt over opheffing van de partij, stem ik tegen. We moeten niet doen alsof het einde der tijden aangebroken is. Ik vind de afsplitsing ‘Dezes’, waar nu over gepraat wordt, ook een paniekreactie. Ik zeg: stop je energie in D66 en keer je niet af! Dit werkt contraproductief. Er zijn nu ook mensen die roepen dat de hele top van de partij, inclusief alle fractieleden, weg moet. Dat zijn primaire emoties. Op dit moment zijn er twee belangrijke gegadigden voor het lijsttrekkerschap: Alexander Pechtold en Lousewies van der Laan. Zij hebben alle twee de afgelopen tijd een kras over de neus gehad. We moeten ze de kans geven te laten zien dat ze van hun ervaring geleerd hebben. Er ligt nog een weg open. De fractie moet bescheiden zijn, dimmen, hard werken aan intern herstel, vertrouwen terugwinnen aan de basis, de ideeën vernieuwen, het leiderschap laten groeien, en van daaruit sterker de toekomst in.
Er wordt getwijfeld aan het bestaansrecht van D66, maar dat is niet terecht. Nederland is veel te veel in zichzelf gekeerd. We moeten een geweldige ontwikkeling doormaken om bij te blijven in de kenniseconomie en de globalisering. Daarin kan D66 een voortrekkersrol vervullen. Onder andere in de radicale vernieuwing van het bestuurlijke apparaat. Er zijn veel te veel bestuurslagen in Nederland, de besluitvorming is veel te stroperig. Waarom heeft de Randstad nog steeds geen supersnelle magneetzweefbaan, zoals Sjanghai? In andere landen zie ik enorme ontwikkelingen, maar wij zitten te knoeien op de vierkante millimeter. Van de bestuurlijke vernieuwing is de afgelopen jaren veel te weinig terechtgekomen. Dat is ook de tragiek van Alexander Pechtold. Die heeft buitengewoon moedig de taken van Thom overgenomen. Maar je kunt niet van hem verwachten dat hij in anderhalf jaar de wereld verandert. Hij heeft zijn geloofwaardigheid onder druk gezet door de verkeerde uitspraken, maar hij heeft wel lef. Hij is nu wat aangeslagen, maar ik zeg: laat zien wat je nog kunt. Loop je warm, laat maar komen. Voor alle duidelijkheid – ik heb het al honderd keer gezegd: zelf ben ik niet beschikbaar.
D66 is nog steeds een partij die mensen aanspreekt. Toen ik in 1977 lid werd van de partij vond ik het een interessante club, waar ik bij wilde horen. Dat is nog steeds zo. Het blijft toch de partij voor mensen die net iets meer willen piekeren en nadenken over wat er in de wereld gebeurt. Die attitude moeten we niet verloochenen. Die houding zie ik ook bij andere partijen. Bijvoorbeeld de school van Rutte in de VVD. Bij de PvdA waren er indertijd al mensen als Rick van der Ploeg, en nu Wouter Bos. Ik zie ruimte voor een partij die dat type mensen verenigt, in plaats van ze vast te laten zitten in de verkramping van hun eigen partij. In dat opzicht zou het een zegen zijn voor D66 als Rita Verdonk lijsttrekker van de VVD wordt. Een zegen! Als D66’er zeg ik: hup Rita hup!
Roger van Boxtel
1954Geboren in Tilburg
1981 Lid hoofdbestuur D66
1994 Lid Tweede Kamer
1995 Vice-fractievoorzitter
1998 Minister van Grote Steden- en Integratiebeleid
2003 Directievoorzitter Zorg bij Menzis
2004 Voorzitter Raad van Bestuur Menzis

Marcel ten Hooven

Roger van Boxtel

Hoe hoort het eigenlijk?
Vorige week dinsdagmorgen, toen minister Verdonk nog in de overtuiging verkeerde dat ze ’s avonds een motie van afkeuring aan haar broek zou krijgen omdat ze de Kamer weer eens onvolledig had geïnformeerd, nam ze in perscentrum Nieuwspoort een boekje in ontvangst met een treffende titel: Hoe hoort het eigenlijk&#8230; in Nederland? De ironie van dat gegeven ontging de minister volledig, of ze deed goed alsof: met een stralend gezicht nam ze deel aan de feestelijke vernissage. De aanjager van het verwachte spoeddebat in de Kamer, PvdA-kamerlid Jeroen Dijsselbloem, was van plan de minister ’s avonds ter verantwoording te roepen over de discrepantie tussen een vertrouwelijk rapport over verdwenen asielzoekers en de openbare brief die Verdonk over datzelfde onderwerp aan de Kamer had gestuurd. Dijsselbloem besloot het vertrouwelijke rapport te lekken, met als gedroomde uitkomst een motie van afkeuring voor Verdonk: de derde in een halfjaar. Maar ’s ochtends bij de boekpresentatie legde de minister onverstoorbaar uit hoe belangrijk het voor nieuwkomers is om te leren hoe ‘wij’ met elkaar omgaan in Nederland: geen kauwgum kauwen in gezelschap, niet smakken en slurpen aan tafel, geen obscene gebaren maken op straat. Niet liegen tegen de Kamer werd in het rijtje niet genoemd.
Wie achter de presentatie van Hoe hoort het eigenlijk&#8230;. in Nederland? een lichtbruine poging vermoedt om publicitair mee te surfen op het for­tuynistische sentiment van ‘eigen volk eerst’, vergist zich. Want van zo’n mooi, positief boekje kunnen allochtonen én autochtonen nog iets leren, hield Verdonk het gezelschap voor. Zelf beloofde ze het boekje mee te nemen op vakantie tijdens het meireces. Daarop verliet zij met ferme pas de zaal om de confrontatie met de Kamer te gaan voorbereiden. Maar het liep anders dan verwacht. Intussen had de vaste kamercommissie van Justitie namelijk bedacht dat kamerleden geen vertrouwelijke rapporten horen te lekken, zodat ondeugende Dijsselbloem kon fluiten naar zijn debat. Even later zat Verdonk dan ook tevreden op een zonnig terras, Hoe hoort het eigenlijk&#8230; diep weggestopt in haar tas.
Thijs Broer
Lost in Tirana
De jongens en meisjes in het internetcafé zijn verdiept in hun romantische onderonsjes via de webcam. Maar wat doet die Afrikaan ertussen? Zwarte gezichten zijn zeldzaam in deze witte stad. Hij studeert op de visumprocedure van de Nieuw-Zeelandse ambassade.
Even later drinken we koffie op een van de honderden terrasjes van Tirana, de schoonste en kleurigste hoofdstad van de Balkan. De macchiato is van Italiaanse kwaliteit, de garderobe van de flanerende meisjes komt in de buurt, alleen het profvoetbal blijft mijlenver achter. Ernest, zo stelt hij zich voor, is een aanvallende middenvelder uit Ghana. Hij is net 27 geworden. Met zijn vriend Harrison, een Liberiaanse doelpuntenmaker, woont hij in een driekamerflat buiten het centrum. ‘Voetballen kunnen ze hier niet,’ zegt hij sip. ‘Ze hebben geen power, geen techniek en geen gevoel voor samenspel.’
Vorig seizoen scoorde hij zeventien keer in de eredivisie van Vietnam. Daarvoor speelde hij in Dubai, Thailand en Maleisië. Aan de hand van de Australische voetbalmakelaar John Morris, die hem ooit ontdekte op de wereldkampioenschappen voor elftallen onder de 23, verkaste hij elk jaar: de tekengelden van twintig- tot veertigduizend dollar deelden ze fifty-fifty en hij verdiende nooit minder dan tweeduizend dollar per maand. ‘Dubai was geweldig,’ zegt hij. ‘Ik had een mooi appartement en een eigen auto. In Bangkok waren te veel drugs. In Maleisië had ik het goed, maar ik moest terug naar huis voor de begrafenis van mijn vader. In Vietnam was ik topscorer, maar toen overleed mijn moeder. Nu ben ik alleen op de wereld. Ik heb geen broers en zussen. Het enige wat ik kan, is voetballen.’
Hij droomt van een rijke carrière in Europa. ‘Net als Mickaël Essien van Chelsea. Hij is een wereldster, ik ben niemand, maar vroeger in Ghana speelden we samen. Of ik net zo goed ben als hij?’ Weer die splijtende lach. ‘Dat oordeel is alleen aan God.’
De volgende dag zit hij weer in het internetcafé. Dit keer is hij niet alleen. Vijf werkloze Afrikaanse voetballers grijnzen me tegemoet. Allemaal op weg naar Europa, allemaal gestrand in Tirana. Of ik geen connecties heb in de eredivisie?
‘Toen ik hier aankwam, was het fucking koud,’ vertelt Ernest even later als we in de lentezon de gaten in het trottoir omzeilen. ‘Ze hadden geen onderdak voor me. Ik moest slapen in de catacomben van het stadion. Ze boden me driehonderd euro per maand. Ik zei: dank u wel, maar dan zoek ik verder.’ Zijn vriend Harrison probeerde het nog in Macedonië, maar daar bleef het bij tweehonderd euro en waren ze nog racistischer dan hier. ‘Op de club vroeg iemand of wij in Afrika echt allemaal in kooien wonen, als apen. Ken je Kofi Annan, vroeg ik, denk dat je die in een kooi woont? Ze weten hier echt niets van de wereld.’
Bij het verweerde stadion waar John de Wolf en Uli van Gobbel in 1993 na een Europacup-wedstrijd zo van streek raakten door de armoede van de jongens tegen wie Feyenoord speelde dat ze al hun bontgekleurde overhemden achterlieten, traint Ernest dagelijks mee met een club waarvan de trainer hem goedgezind is. Hij stelt me voor aan een forse kale Albanees in glimmend streepjespak: de voorzitter. Persoonlijk zou ik geen tweedehands Ghanees van hem kopen. Ernest dacht dat Albanië de poort naar Europa was. Maar zijn visum van twee weken is allang verlopen. Een club heeft hij niet, zijn bankrekening is leeg. De huur van honderdvijftig euro kan hij niet meer betalen. Als hij een been breekt, is hij verloren. Griekenland is vlakbij, maar een vervalst Schengen-visum kost al gauw vijftienhonderd euro. Harrison zegt dat ze naar Servië moeten. Dat is écht bijna Europa, en ze mogen er al voor vijfenveertig euro naar binnen. Intussen studeren ze in het internetcafé toch ook maar op Nieuw-Zeeland. Hebben ze in Nederland ook lieve Ghanese meisjes, zodat hij de naam van zijn vader en moeder door kan geven aan zijn kinderen? Welke naam precies, dat is trouwens niet helemaal duidelijk. Op de cv die hij me geeft, staat Hamza Muhammad. Het is een dwarrelend leven, dat Ernest leidt, die eigenlijk Hamza heet, aan de rand van Europa. Dwarrelt het terug naar de andere kant van de wereld, of strandt het hier, op een gravelveldje in Tirana? De trainer geeft het startsein voor een partij op grote doelen. Bij de Albanezen springt de bal alle kanten op. De verdwaalde Argentijn draait zich dol in zijn eigen pirouettes. Ernest Hamza domineert moeiteloos. Balvast, stevig op zijn benen, doelgericht. Op het voetbalveld is hij thuis, dat ziet een kind.
Chris Keulemans
Matten met de ME
Zo’n molotovcocktail komt best hard aan. Voor je het weet, sta je in de fik. Geen paniek. Wie vaak oefent, weet zo’n vuur te doven. Leden van de mobiele eenheid offeren daar veertig uur per jaar aan op. Daartoe reizen ze onder meer naar de Politieacademie in de vroegere legerplaats Ossen-drecht, waar de oude stormbaan intensief wordt gebruikt. Het theoretische deel van de nascholingscursus informeert over achtergronden van maatschappelijke groeperingen, zoals hooligans, krakers, milieuactivisten, asielzoekers. Kunnen de agenten veel van leren. Voor het beteugelen van oproer krijgen ze, ter onderbreking van het reguliere politiewerk, een extra vergoeding van zesentwintig euro per dag. Zonder inzicht in de drijfveren van hun militante tegenvoeters dreigen ze er onbekommerd op los te meppen, vergetend dat ordehandhaving de beschaving dient.
Voor praktische oefeningen beschikt het opleidingscomplex over kopieën van pleisterplaatsen waar geweld de kop opsteekt. Er is een woonwagenkamp zonder bewoners. Een treinstation zonder reizigers, maar mét twee wagons, rails en spoorbomen. En een spookstad, een verlaten wirwar van straten en stegen met betonnen panden. Tegen de achtergrond van dit decor gaat een peloton van negentig ME’ers vanmiddag een horde van honderdtwintig raddraaiers te lijf.
De stevig ingepakte, met pepperspray, traangas, schild, witte helmen en wapenstok uitgeruste experts nemen het op tegen vrijwilligers die niet bang zijn een tik op te lopen. Er is zelfs een wachtlijst van gegadigden uit het bedrijfs- en verenigingsleven die de Ossendrechtse kloppartij als een genoeglijk uitstapje beschouwen, maar de Politieacademie werd steeds kritischer bij het rekruteren van tegenspelers. Kantoorpersoneel blijkt vaak de strijdbaarheid van de ware reltrapper te missen. Studenten die het terrein opwandelen met een pot bier in de ene hand en een joint in de andere hand voldoen evenmin aan het profiel. Maar de jongelui die vandaag fungeren als oefenmateriaal voor de ME garanderen een perfecte veldslag. Er zijn kadetten van de Koninklijke Militaire Academie, studenten van een politieschool en cursisten van een Regionaal Opleidings Centrum.
In het auditorium van de academie legt een docent de spelregels uit. Niet spugen. Geen racistische taal. Geen paarden bekogelen. Voor de rest mag bijna alles, behalve praten als de docent aan het woord is. De toehoorders knikken braaf en slenteren richting treinstation. Daar is het wachten op het ME-peloton dat met stokken en schilden in aantocht is, gevolgd door de brigade te paard. De demonstranten leggen bij de aanblik van dit machtsvertoon direct het inlevingsvermogen aan de dag dat van hen wordt verwacht. De bedeesde twintigers veranderen in supportersgajes dat zich met rode koppen de keel schor schreeuwt. Goed voorbeeld van hoe de onderdrukte burgermansziel erin slaagt zichzelf te bevrijden: tegen een agent roepen dat die een fatsoenlijk vak moet leren, dat die een fascist is, dat die te lui is om boeven te vangen. Rotzakken! De verwensingen ketsen af op het aangeleerde vermogen niks terug te zeggen en stoïcijns voor zich uit te staren. Wat niet wil zeggen dat de ME met zich laat sollen. Zodra het toverwoord ‘charge’ uit de luidspreker schalt, doen de withelmen drie stappen naar voren en deinst de menigte terug.
Dan verzamelt het morrende volk zich in de Wilgenlaan van de nagebouwde spookstad. Het rapalje torst wasmanden met houtblokken mee omdat échte straatstenen te hard aankomen. Heerlijk hoor, keilen naar de politie. Klaboem, ráts, péng, páng! Met oprukkende en terugtrekkende bewegingen slaagt de ME erin de straat schoon te vegen. Aan het eind van de middag verplaatst de actie zich naar het Raadhuisplein. Stenen van hout vliegen in het rond. Oprukken. Terugtrekken. Het commando: ‘Openen voor de papa’s’ maakt een einde aan dit kat-en-muisspel. Papa’s, dat zijn de paarden. Daar zijn rotzooitrappers benauwd voor. Ze slaan op de vlucht – en wéér heeft de ME gewonnen. Na afloop van de oefening zegt de commandant dat hij heel tevreden is. Bedankt, iedereen. De demonstranten kweten zich voortreffelijk van hun taak. Of speelden ze geen spel? Welnee, er borrelden gewoon oerdriften uit het onderbewustzijn naar boven.
Rudie Kagie
Suck it up!
Norman Mailer is in de stad voor de promotie van zijn nieuwe boek The Big Empty en dat maakt liberal New York een tikje geil. Enige bevruchting van de droogstaande liberale geest kan hier geen kwaad. Liberal zijn in Amerika, en zelfs in New York, is niet gemakkelijk. Vernederend is de nabije electorale geschiedenis (John Kerry’s mislukte presidentscampagne was in de woorden van Mailer ‘painful, stupid, slack and soft’), en op zijn minst onduidelijk is de toekomst – ondanks het geplaagde Witte Huis en de crisis in het leiderschap van de Republikeinen. ‘Where are the Democrats?’ is de meest gestelde vraag op feestjes en partijen in het private democratische fund raisers-circuit.
De New York Society for Ethical Culture (‘een humanistische religieuze gemeenschap’) bezit een prachtige zaal in de Upper West Side, waar zachtjes ‘Imagine’ van John Lennon uit de speakers galmt. Voor mij leest een jonge ‘intello’ de verantwoorde linkse Village Voice. Achter mij spreekt een stel Hebreeuws. De rest wacht en bladert in uitgedeelde exemplaren van het linkse weekblad The Nation, dat sinds kort werft onder de slogan ‘No to Empire’.
In het gangpad ruimte voor de linkse media: veel jongere types met lang haar, een rij Sony PD 150 digitale camera’s in slagorde opgesteld. De camera is hét wapen van de onafhankelijke filmmaker. En natuurlijk is er een Franse filmploeg. Mailer zal later van de Franse Ambassadeur de Légion d’honneur-onderscheiding ontvangen. (Op de receptie zal de oud-Sorbonne-student volgens de verslagen uitroepen: ‘French is wonderful, you can speak it when you’re drunk!’)
Een oude, gekrompen Mailer komt binnen met twee wandelstokken: een zwarte en een houtkleurige. Hij draagt blauwe UGG’s – de door Jennifer Lopez gepopulariseerde sneeuwlaarzen die het goed doen bij vrouwelijke New Yorkers van achttien. Bij Mailer steken ze onder zijn blauwe skibroek uit.
De bejaarde schrijver zet direct de aanval in. ‘The Big Empty refereert aan het feit dat de regering en daarmee Amerika spiritueel en moreel leeg is.’ Dumbing down is volgens hem het doel van de regering-Bush, wat aardig lukt dankzij het gebruik van grote woorden en patriottistisch vlaggengewapper. Karl Rove, Bush’ belangrijkste adviseur, bidt elke avond voor het slapen gaan op de knieën tot God, aldus Mailer, smekend om een ‘stupid majority’ in Amerika. ‘Want God, wij hebben gezondigd en zonder deze domme meerderheid zullen de Republikeinen de verkiezingen verliezen en zullen alle door ons gemaakte fouten uitkomen.’
Deze opmerking werd meteen opgepikt door immer strijdbaar en conservatief Amerika. Het leidde tot scheldpartijen op gillerige ‘nieuwsshows’ op de Amerikaanse kabeltelevisie, waar het recht van de luidste geldt.
Bush maakt volgens Mailer gebruik van de Amerikaanse domheid om zijn strijd tegen het terrorisme door te drukken. De in Brooklyn opgegroeide Mailer zet de drieduizend doden van 11 september 2001 af tegen de daaruit voortgekomen war on terror, en het verlies aan burgerlijke vrijheden. Die laatste zijn de collateral damage van deze ‘oorlog’. Angst regeert in de Verenigde Staten, zegt Mailer, en hij parafraseert een andere held van links, Noam Chomsky: ‘There is more fear in America than one can easily explain.’
Volgens Mailer wordt er niet meer geleefd naar het klassieke Amerikaanse gezegde ‘Hey, baby, suck it up!’ – de Amerikaanse versie van het polderadagium: kop in de wind en doortrappen. ‘Suck it up’: het blijft hangen in het publiek, dat even stilvalt. Vertelt hier iemand een zaal vol New Yorkers op een steenworp afstand van Ground Zero dat ze niet moeten zeuren?
Na afloop krijg ik een uitnodiging voor ‘een avond met senator George McGovern’. Die werd in 1972 als democratische presidentskandidaat zo vernietigend verslagen door Richard Nixon dat hij tegenwoordig niet eens meer wordt uitgenodigd voor de vierjaarlijkse Democratische Conventies. Bobby Kennedy noemde hem ooit ‘the only decent man in the Senate’. Een tijdje geleden zag ik hem zitten, alleen aan een tafel, slapend boven een bord soep in restaurant Nathan’s in het modieuze Georgetown in Washington. Nee, zo’n avond is ook niet echt een opbeurend vooruitzicht voor een liberal in New York.
Michiel Vos
Ondernemingslust in Sjanghai
Schoenen een maat te klein gekocht? Geen nood, je gaat naar de schoenlapper in de straat en laat ze professioneel oprekken. Als je een dag later terugkeert, zitten ze als gegoten. Je betaalt vijftig cent. Onderweg een lekke band? Je kijkt even rond. Aha!
Bij de ingang van de groentemarkt zit een mannetje met ram­melende fietsen om zich heen. Je wijst op de platte band. De fietsenmaker begint meteen de band op te pompen. Inderdaad: een klassiek gat, je hoort de lucht zachtjes fluiten. Zonder je verder een blik waardig te keuren, alsof alleen de fiets bestaat, plakt hij de band. In zeven minuten. Kosten: tachtig cent.
Je gaat naar de tandarts en je hebt je mond nog niet gespoeld of de assistente – die Engels spreekt – zegt: ‘Hé, ik heb heel leuke designhorloges. Wil je kijken?’ Prompt trekt ze een lade open en haalt een zwarte doos te voorschijn met vijf horloges, in diverse kleuren en met de cijfers in Chinese karakters. ‘Leuk? Wil je andere kleuren? Geen probleem. Bel me maar, ik verkoop aan huis.’ En ze stopt een visitekaartje in je hand.
Je gaat een avond stappen en belandt in de Dragon Bar, een relaxed sportcafé waar dames margarita’s krijgen voor de helft van de prijs. In een hoek zit een bekende: het hoofd van de school van je dochter. Je maakt een praatje en wat blijkt: ze is de eigenaresse van het café. Nu je eens goed om je heen kijkt, zie je nog meer bekenden: enkele hulpleerkrachten van de school staan achter de bar.
Je zou graag een Chinese pentekening willen, als verjaardagscadeau, met de naam van de jarige erin verwerkt? ‘Keyi’ – kan. Morgen klaar. Nee, vanavond is het feestje! ‘Mei wenti’– geen probleem. Om vijf uur dan.
Een bekende uitspraak in China luidt: ‘Ben je nooit in Peking geweest, dan weet je niet wat rangen zijn. Ben je nooit in Sjanghai geweest, dan weet je niet wat geld is!’ Daarom veracht de man uit Peking de platvloerse Sjanghainees, die op zijn beurt neerkijkt op de wereldvreemde lui uit Peking. Dat de Chinese economie onverminderd hard blijft groeien, komt voor een groot deel door de meedogenloze ondernemingslust aan de oostkust, waar Sjanghai het grootste knooppunt is.
De stad ademt de lust om geld te verdienen. Iedereen hoopt morgen rijker te zijn, al is het maar een paar yuan. Dus gaan de neringen ’s ochtends om acht uur open en ’s avonds pas tegen tienen dicht. Tussendoor maakt de koopman zijn lunch klaar met een gasbrander en een wok, en knapt hij uiltjes op de stoel of onder de tafel. Elke dag legt hij een paar yuan opzij. En op een dag koopt hij een nieuwe machine en huurt hij een grotere winkel. Sjanghainezen weten hoe het moet, groeien. Ze zien het om zich heen. In Sjanghai en omgeving zit het vol fabrikanten die vijftien jaar geleden met vier of vijf familieleden schoenen of bloezen maakten op machines in de woonkamer. Nu zijn ze de eigenaren van fabrieken met vier-, vijfduizend werknemers die wereldwijd exporteren. Dus draaien ze zoveel mogelijk uren. De groenteboer, de kapper, de kleermaker, de tandarts: ook na kantoortijd kun je er terecht. Zolang je maar betaalt, word je overal geholpen.
Ook als je niet geholpen hóéft te worden. In het ziekenhuis wil de dokter je direct onder een peperdure scanner schuiven als je met een eenvoudige hoofdpijnklacht binnenkomt. Zonder antibiotica ga je bij een arts trouwens zelden de deur uit. Soms wordt dat ook de Chinezen zelf te dol. Een tiental vrouwen heeft een Sjanghais ziekenhuis voor de rechter gesleept: ze hadden torenhoge rekeningen betaald voor vruchtbaarheidsonderzoeken en -medicijnen, maar bleken tijdens de behandeling al zwanger te zijn.
Petra Quaedvlieg

Rudie Kagie

Chris Keulemans

De kleine wereld

Rita is prima, maar niet voor de toekomst

Algemeen secretaris van de Raad van Kerken in Nederland
De samenleving is de laatste jaren verhard, mede door de toon van het kabinet. Zo sijpelt de verharding door in de maatschappij. De bejegening van mensen die het minder getroffen hebben, wordt steeds hartelozer. Kerken hebben de opdracht die verharding tegen te gaan. Dat proberen we op alle mogelijke manieren. Door de opvang van asielzoekers en een bondgenootschap met mensen in de bijstand bijvoorbeeld, en door steun aan voedselbanken. Dat laatste noemen we “helpen onder protest”: we bieden hulp omdat mensen het nodig hebben, maar onder protest omdat we vinden dat dit een verantwoordelijkheid van de overheid is.
De laatste tijd heb ik steeds vaker CDA-leden aan de telefoon die erg ongelukkig zijn met het kabinetsbeleid. Ze maken zich grote zorgen over het harde asielbeleid en de toenemende kloof tussen arm en rijk in Nederland en voelen zich steeds minder thuis in hun partij. Dan zeg ik: zeg het tegen uw partijbestuur! Ga naar partijvergaderingen, en zorg dat het anders wordt! Ik merk de laatste maanden dat ze dat ook steeds vaker doen. Sinds de gemeenteraadsverkiezingen is er iets aan het kantelen. Mensen vinden dat het zo niet langer kan. Niet omdat ze het kabinetsbeleid niet begrijpen, zoals het kabinet telkens zegt, maar omdat ze een socialere koers willen.
De verharding is zichtbaar op allerlei terreinen. Laatst las ik nog in Trouw dat Mark Rutte gezegd heeft dat mensen in de bijstand “de arbeidsmarkt op gesleurd moeten worden”, en hij schetste daarbij het beeld van uitkeringstrekkers die een beetje achterover leunen. Maar veel mensen willen juist heel graag een baan. De staatssecretaris gaat er volledig aan voorbij dat veel mensen niet aan werk komen omdat er geen werk voor ze is, of omdat ze de verkeerde huidskleur of niet de juiste opleiding hebben, of helemaal niet kúnnen werken omdat ze te oud of gehandicapt zijn, of het werk psychisch niet aankunnen. Ik begrijp ook wel dat economische hervormingen nodig zijn. Natuurlijk kan Nederland zich niet een miljoen WAO’ers veroorloven, en zullen mensen later met pensioen moeten gaan. Ik vind het ook goed dat de overheid mensen wil aanspreken op wat ze wel kunnen. Maar dat neemt niet weg dat er voor sommige mensen geen banen zijn, dat er mensen zijn die niet de mogelijkheden hebben om te werken. Door dit soort generaliserende opmerkingen worden mensen met een uitkering in de hoek gezet, alsof het allemaal hun eigen schuld is, terwijl van werkgevers niet gevraagd wordt dat ze een vast percentage allochtonen of mensen met een handicap in dienst nemen.
De regering heeft het nu voortdurend over eigen verantwoordelijkheid. Maar het begrip wordt alleen gebruikt in de benauwde betekenis van zelfredzaamheid: de burgers moeten het allemaal zelf maar regelen. Dat is mooi voor jonge, gezonde mensen die het leven toelacht. Maar anderen zijn daar op eigen kracht niet toe in staat. Verantwoordelijkheid in de christelijke traditie gaat verder dan je eigen kleine belang, en strekt zich uit tot andere mensen, en de samenleving als geheel. Uit recent onderzoek van het SCP blijkt dat veel mensen nog steeds een samenleving willen die solidair is. Maar op deze manier wordt die solidariteit door de overheid wel heel erg op de proef gesteld.
André Rouvoet van de ChristenUnie zei laatst dat dit kabinet steeds meer verantwoordelijkheden over de schutting kiept zonder zich af te vragen of er nog wel iemand klaar staat om het op te vangen. Daar heb ik een mooi voorbeeld van meegemaakt bij de voorbereiding van de Wet op de Maatschappelijke Ondersteuning, die ervoor moet zorgen dat zoveel mogelijk zorg door vrijwilligers of door maatschappelijke organisaties wordt overgenomen. Op het ministerie bleken ze enórme verwachtingen te hebben van de capaciteiten van de vrijwilligersorganisaties, terwijl ze ons nooit hadden geraadpleegd. De wet is later wel aangepast en biedt ook wel kansen, maar voor lokale kerken is de wet ook een grote belasting. De kerken draaien al bijna volledig op vrijwilligers. En dat zijn vaak mensen die ook al in de wereldwinkel werken of oude ouders hebben voor wie ze moeten zorgen. Die kunnen er niet veel bij hebben. Maar de overheid gaat er toch vanuit dat zij het afbouwen van de zorg wel even opvangen.
In april 2004 hebben we voor het laatst met minister Verdonk gepraat. Toen heeft ze ons bezworen dat er geen vreemdelingen meer zomaar op straat zouden worden gezet. Maar het gebeurt toch, ook midden in de winter, met kinderen en al. Meestal zijn het uitgeprocedeerde asielzoekers, of vluchtelingen die nog wel in de procedure zitten, maar geen recht op opvang hebben. Er zijn veel mensen bij die nergens heen kunnen, omdat ze geen papieren hebben of hun land ze niet terug wil nemen. Dan zijn ze vaak aangewezen op de noodopvang van kerken en maatschappelijke organisaties. Er zijn gelukkig ook steeds meer gemeentebesturen die opvang organiseren, met de hulp van vrijwilligers uit de kerken. Dat is geen verzet om het verzet, maar een poging om een probleem op te lossen, uit bekommernis om mensen. Telkens wijzen we de politiek erop dat het zo niet gaat, maar ik heb niet het gevoel dat de minister luistert. Integendeel: het is alsof ze de gevolgen van haar beleid niet onder ogen wil zien.
Steeds meer mensen spreken over burgerlijke ongehoorzaamheid, omdat ze dit beleid niet meer willen accepteren. Er zijn nu zelfs CDA-burgemeesters die zich verzetten tegen de uitzetting van minderjarige asielzoekers. De kerken spelen al heel lang een grote rol in de opvang van vluchtelingen en migranten, ook van illegalen. In de jaren zeventig werden er al Marokkanen opgevangen in kerkgebouwen, onder andere in de Mozes en Aäron-kerk in Amsterdam. Lokale kerkgemeenschappen kunnen kerkasiel bieden als ze weloverwogen tot de conclusie komen dat vluchtelingen in het land van herkomst voor hun leven te vrezen hebben. De laatste jaren wordt steeds meer opvang georganiseerd door gemeenten, en op plaatsen buiten de kerkgebouwen: leegstaande kloosters, vakantiehuisjes, bij mensen thuis. Het is goed dat mensen zich op die manier willen inzetten. Maar het zou niet nodig moeten zijn.
Ik maak me grote zorgen om de groeiende xenofobie in Nederland. Drie jaar geleden tijdens een bijeenkomst van de Wereldraad van Kerken over vreemdelingenhaat en racisme werd een topdrie genoemd van meest xenofobe landen. Nederland stond op de tweede plaats. Op zulke momenten geneer ik me voor mijn land. In februari was ik in Porto Alegre in Brazilië bij de Assemblee van de Wereldraad van Kerken. Allerlei Zuid-Amerikanen kwamen naar me toe en zeiden: “Wat is er in Nederland aan de hand? We dachten dat jullie zo’n tolerant landje waren.” De xenofobie in Nederland neemt steeds idiotere vormen aan. Vorig jaar bij een internationale bijeenkomst van reformatorische kerkleiders in Utrecht kreeg een derde van de deelnemers niet op tijd een visum, omdat de overheid kennelijk dacht dat ze hier wilden blijven. Zo wordt het wantrouwen tegen buitenlanders steeds meer geïnstitutionaliseerd. Dat dringt door in de cultuur. Als je als gewone burger alleen maar verhalen over criminele Marokkanen te horen krijgt, wordt het ook moeilijk een Marokkaan naast je in de tram als een gewoon mens te zien. Het klimaat in Nederland is de afgelopen jaren heel snel omgeslagen. Het is ontzettend belangrijk dat de kerken tegenwicht bieden tegen die ontwikkeling.
De kerken spelen ook een grote rol in het armoedebeleid. Veel lokale kerkgemeenschappen zijn bijvoorbeeld betrokken bij de voedselbanken, door vrijwilligers te leveren of mee te financieren. Binnenkort organiseren we een conferentie over de voedselbanken. Daar zal de vraag aan de orde komen of het uitdelen van voedsel wel een taak van de kerken zou moeten zijn. Over vijf jaar moeten de voedselbanken overbodig zijn. Wij pleiten al heel lang voor het verhogen van de minimumuitkering, niet omdat we denken dat alle problemen dan zijn opgelost, maar omdat ze dan wat meer ruimte hebben om hun andere problemen aan te pakken. Minister Zalm zegt dat er geen echte armoede meer is in Nederland. Natuurlijk is het anders dan in de eerste jaren na de oorlog. Maar armoede verandert mee met de samenleving. Het gaat erom dat mensen op een menswaardige manier aan de maatschappij kunnen deelnemen, zonder zich te hoeven schamen. Iemand van het Leger des Heils zei laatst: iedereen kan dakloos worden. Zo is het. Het leven is heel kwetsbaar. Daarom moeten we ervoor zorgen dat er voorzieningen blijven waar mensen met opgeheven hoofd een
beroep op kunnen doen.
Ik heb zeven jaar in Nicaragua gewerkt, waarvan drie jaar in een oorlogsgebied. Toen ik terug was in Nederland ben ik nog heel lang iedere dag blij verrast geweest dat er water uit de kraan kwam. In Nederland vinden we het volstrekt vanzelfsprekend om controle te hebben over ons bestaan. Maar in Nicaragua heb ik geleerd hoe kwetsbaar het leven is. En hoe ongelooflijk belangrijk het is betrouwbaar te zijn, en te blijven staan voor je idealen. Beschaving is een dun vernisje. Voor je het weet, barst de barbarij weer los. Daarom moeten we de menselijke waardigheid koesteren. De humaniteit staat onder druk in Nederland. Door de verharding van het asielbeleid krijg ik steeds vaker associaties met Zuid-Amerika. Drie jaar geleden hebben de kerken een actie georganiseerd tegen de opsluiting van kinderen in gevangenissen in Honduras. Maar dat gebeurt tegenwoordig ook in Nederland. Op dit moment zitten er tientallen kinderen van vluchtelingen in detentie, kinderen van mensen die helemaal niets misdaan hebben. Moeten we dat echt zo gevoelloos organiseren? Zulke praktijken richten drama’s aan in de levens van die gezinnen, en zijn op den duur beschadigend voor de samenleving als geheel. Dat mogen we niet laten gebeuren.
1953Geboren in Amsterdam
1972Studie theologie aan de Vrije Universtiteit
1982Docente theologie in Nicaragua
1989Docente theologie in Costa Rica
1993Teamleider Latijns-Amerika Icco
1994Programmaleider Radio Ikon
1995Algemeen secretaris Raad van Kerken in Nederland