Welcome to the gooniverse

Verhaal van de Week

Prinsjesdag

Het kabinet kan nog even doormodderen

Pleidooi voor meer ongemak

Hannah Prins

'Getting stuff done'

Rutger Groot Wassink

Hoe Trump de pers te slim af is

Functioneel trollen

Klimaatschade als verdienmodel

Hans against the machine

Buitenlandse agenten

Staatsterreur

Poorten van Europa

Cultuurtip

<div class="lead">Beroepsverenigingen, genootschappen, Haagse regenten en geharnaste partijvoormannen uit de provincie: allemaal deden ze hun best de plannen van Thom de Graaf tegen te houden. Een reconstructie.</div>
<div class="wpg-element paragraph">
En de winnaar is: Klaas de Vries. Vorig najaar kreeg de minister van Binnenlandse Zaken van het paarse kabinet het binnen zijn fractie aan de stok met partijleider Wouter Bos. De Tweede Kamer moest toen beslissen over het onderwerp dat de vorige week in de senaat zoveel tumult veroorzaakte: de deconstitutionalisering, binnen de PvdA ook wel het dossier-DECO genoemd.
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
Korte voorgeschiedenis: begin jaren negentig stelde een commissie-Van Thijn voor de door de kroon benoemde burgemeester uit de grondwet te halen. Vervolgens kon een breed maatschappelijk debat worden gevoerd over de toekomst van de eerste burger: moest die door de gemeenteraad of rechtstreeks door de bevolking worden gekozen? Hele generaties PvdA-ministers probeerden die deconstitutionalisering door de Staten-Generaal te krijgen. Bram Peper haalde bakzeil, Klaas de Vries had meer succes. Vlak voor de verkiezingen van 2002 kwam de deconstitutionalisering ‘in eerste lezing’ door de Kamer. Voor grondwetswijzigingen is een ‘tweede lezing’ nodig en hier begint het probleem. De Fortuyn-revolte joeg de politieke elite de stuipen op het lijf en plotseling bekeerden conservatieve partijen als CDA en VVD zich tot de door de bevolking gekozen burgemeester. Want er moest voortaan worden geluisterd naar de burger. Een uitgelezen kans voor LPF en D66, die er respectievelijk in Balkenende I en Balkenende II voor zorgden dat de gekozen burgemeester in het regeerakkoord werd opgenomen.
Dat was precies het moment waarop de PvdA afhaakte. De sociaal-democraten vonden sinds mensenheugenis dat Hare Majesteit met haar handen van de benoeming moest afblijven. Maar voor een diréct gekozen burgemeester waren ze niet. Zo’n Nederlandse Guiliani rangeerde de politieke partijen te veel op een zijspoor. Dus moest de eerste burger door de gemeenteraad worden aangewezen. Vond de PvdA, behalve Wouter Bos en die was nou net partijleider geworden.
In de fractievergadering van 10 november 2004 kwam het tot een showdown. Onder de bezielende aanvoering van Klaas de Vries dreigde de fractie tegen de deconstitutionalisering te stemmen. Argument: nu de direct gekozen burgemeester in het regeerakkoord stond, maakte de voorkeur van de PvdA geen kans meer. Dan was het beter alles tegen te houden. Bos vond het je reinste opportunisme. Als de burgemeester voortaan door de raad moest worden gekozen, was die deconstitutionalisering toch ook nodig? Als de meerderheid van de fractie tegen stemde, was hij weg – dreigde Bos. Zoals dat in de politiek gaat, zwichtte de fractie voor zijn machtswoord. Slechts vier PvdA’ers stemden tegen. Onder wie: Klaas de Vries. ‘Dat was het dan. D66 krijgt zijn gekozen burgemeester,’ verzuchtte de oud-bewindsman op zijn weblog. Quod non.
In Nederland beslist de politiek nu eenmaal niet alléén. Behalve de mondige burger kennen we ook nog adviesraden, studiecommissies, inspraakorganen, beroepsverenigingen en genootschappen. Het maatschappelijk middenveld spreekt graag een woordje mee – zeker als het om zoiets belangrijks als een grondwetswijziging gaat.
‘Natuurlijk heb ik e-mails van burgemeesters, wethouders en gemeentesecretarissen gehad,’ zegt Klaas de Vries. ‘De hele Kamer kreeg die. We werden met brieven bestookt. Er is stevig gelobbyd, vooral bij de leden van de vaste kamercommissie voor Binnenlandse Zaken. Iedereen had zo zijn eigen motieven. De burgemeesters hadden moeite met de big bang die D66-minister Thom de Graaf bepleitte: alle zittende burgemeesters moesten eruit in 2006. De wethouders vroegen zich af of de direct gekozen burgemeester niet te veel macht zou krijgen. De gemeentesecretarissen vreesden dat er wanorde ontstond. We kregen signalen dat De Graaf weigerde de discussie met hen te beginnen. Hij dacht: CDA en VVD steunen me toch, de rest doet er niet toe. Hij heeft het krachtenveld zwaar onderschat.’ Dat is een understatement.
De invloedrijke Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG; oud-hoofddirecteur: PvdA’er Klaas de Vries; huidige directievoorzitter: PvdA’er Ralph Pans) vond dat De Graaf te veel tempo maakte. De invoering van de gekozen burgemeester dreigde een haastklus te worden. Het chique Nederlands Genootschap van Burgemeesters (NGB) deed een klemmend beroep op de Haagse politici om ‘steun aan de onderhavige wetsvoorstellen te onthouden’.
De Vereniging van Gemeentesecretarissen (VGS) had nog minder woorden nodig. ‘Kort en bondig samengevat ons standpunt: niet zo en niet nu.’ De Wethoudersvereniging in oprichting hield een enquête onder haar leden. Een kwart vond de invoering van de gekozen burgemeester in 2006 ‘ongewenst’, de helft noemde het ‘uiterst ongewenst’. VNG, NGB, VGS en Wethoudersvereniging i.o. waren niet de enige instanties die zich roerden.
De hele PvdA sloeg aan het mailen, msn’en en sms’en. Niet alleen de ouwe kerels die van geen verandering willen weten, ook de Jonge Socialisten die in de direct gekozen burgemeester een kruising tussen Arnold Schwarzenegger en Henk Westbroek zagen. En niet alleen de Haagse regenten, maar ook de geharnaste voormannen van rode partijbolwerken als Groningen. Daar werd per motie-Baron-Lunsing het afdelingsbestuur gemachtigd om landelijk campagne tegen Thom de Graaf te voeren. En tegen Wouter Bos. ‘Bah bah,’ schreef partijgenoot Baron op 7 oktober 2004 aan zijn politieke aanvoerder in Den Haag. Volgens hem toonde Bos dédain voor de hardwerkende burgemeesters en wethouders van de PvdA: ‘U doet zaken die een lijsttrekker onwaardig zijn.’ En: ‘Wat vreselijk dat u zo weinig respect heeft voor uw bestuurlijke kader.’
Ook andere partijvernieuwers kregen Groningen op hun nek. Zoals de Amsterdamse fractieleider Lodewijk Asscher, die op zijn weblog pleitte voor de direct gekozen burgemeester. Nog geen vijf minuten later meldde zijn Groningse collega Frank de Vries zich: ‘Dag Lodewijk, nu draaf je wel erg door. De PvdA-fractie in de Eerste Kamer heeft volkomen gelijk. Het is toch van de zotte dat de hele Nederlandse politiek zich laat gijzelen door de voorkeuren van D66. Het is juist die partij, Thom de Graaf voorop, die chanteert. Ik vind het een verademing dat de Eerste Kamer, en in het bijzonder de PvdA, zich tegen dat soort fratsen keert.’
Toen de senatoren Noten en Van Thijn op dinsdag 22 maart jongstleden De Graafs direct gekozen burgemeester de nek omdraaiden, verscheen op de website van de Groningse sociaal-democraten terstond een dankwoord: ‘Een groet aan jullie allemaal van het gewestelijk bestuur van de PvdA Groningen!’
Een van de vele prominente Nederlanders die vorige week dinsdag hun opwachting in de Eerste Kamer maakten, was Jaap Pop. Burgemeester van Haarlem. Voorzitter van het Nederlands Genootschap van Burgemeesters. Lid van de Partij van de Arbeid. Samen met Ralph Pans van de VNG was Pop de drijvende kracht achter de lobby tegen Thom de Graaf. Zelf drukt hij dat zo discreet mogelijk uit: ‘Of ik gelobbyd heb? Van tijd tot tijd en hier en daar wel degelijk, in allerlei verbanden.’
Pop vindt het logisch dat de Eerste-Kamerfractie van de PvdA zich tegen de direct gekozen burgemeester heeft gekeerd. ‘Wij zijn de partij van het wethouderssocialisme, van sterke figuren als Wibaut, De Miranda en Reinalda in Haarlem. Die hebben voor grote doorbraken gezorgd. De direct gekozen burgemeester maakt een eind aan die cultuur. De collegialiteit binnen het college zal eronder lijden. Onder PvdA’ers bestaat argwaan tegen een te grote machtsconcentratie bij één persoon.’
Thom de Graaf heeft zijn hand overspeeld, zegt de burgemeester van Haarlem. ‘De Graaf wilde veel te snel. Zijn plannen waren haastig in elkaar gezet en zouden een chaotische uitwerking hebben gehad. De gekozen burgemeester is geen speeltje. Het Nederlands Genootschap van Burgemeesters, de VNG, de Wethoudersvereniging, de Vereniging van Gemeentesecretarissen, de Vereniging van Raadsgriffiers: ze waren allemaal bereid met hem over een redelijke oplossing te praten. De Graaf ging de discussie niet eens aan. Zelf heb ik dat ook gemerkt als voorzitter van het genootschap. Hij luisterde niet naar wat we zeiden.’ Pop noemt Thom de Graaf dan ook ‘een regent’.
Die woorden zijn Erik Jurgens uit het hart gegrepen. Als senator van de PvdA speelde ook hij een sleutelrol in het drama. Jurgens was vroeger lid van de KVP en de PPR. Hij doceerde staatsrecht aan de Universiteit van Amsterdam, de Vrije Universiteit en de Rijksuniversiteit Limburg. Geen staatsrechtelijke hervormingscommissie of Jurgens zat erin. Maar de ondervoorzitter van de Eerste Kamer was nu een van de meest gedecideerde tegenstanders van de plannen van Thom de Graaf. Waarom? ‘Geen enkele politieke partij heeft zich ooit uitgesproken voor de rechtstreeks gekozen burgemeester,’ antwoordt Jurgens. ‘Alleen D66. En de LPF. Bij de kabinetsformatie van 2003 heeft D66 de rechtstreeks gekozen burgemeester buitengewoon handig het regeerakkoord in gewurmd. 
Het komt erop neer dat twee kleine partijtjes de rechtstreeks gekozen burgemeester wilden doordrukken zonder dat de kiezer daarover een uitspraak kon doen.’ De media hebben Noten, Van Thijn en hem uitgemaakt voor conservatieve regenten. Moet vervelend zijn voor een staatsrechtvernieuwer van het eerste uur als Jurgens. ‘Dat is het ook,’ zegt de ondervoorzitter van de senaat. ‘Ik vind de publieke reacties op ons stemgedrag buiten elke proportie. De echte regenten zijn politici als Van Aartsen, Verhagen en De Graaf die met een beroep op het regeerakkoord een verregaande hervorming van het lokaal bestuur hebben willen doordrukken. D66 heeft daar bij de kabinetsformatie zijn buitensporige macht voor gebruikt. Dat mag, maar ik hoef daarvoor niet door de knieën te gaan.’
Opmerkelijk genoeg meldt zowel Erik Jurgens als Ed van Thijn dat zij van een lobby weinig hebben gemerkt. Ze zijn tot hun afwijzende standpunt gekomen op basis van bestudering van de stukken – zeggen ze. Voor Jurgens telden staatsrechtelijke bezwaren als: ingrijpende hervormingen moeten er door de regering niet doorheen worden gejast. Van Thijn – oud-burgemeester van Amsterdam – maakte zich vooral zorgen om het beheer van de politie. Jarenlang was hij door het ministerie van Justitie op het matje geroepen als de hoofdstad weer eens te veel nadruk legde op decentralisatie, meer blauw op straat en de wijkagent. Als de burgemeester rechtstreeks door de bevolking werd gekozen, zou Den Haag meteen de macht over de politie naar zich toe trekken – voorzag Van Thijn. ‘In februari 2004 behandelde de Eerste Kamer de begroting van Binnenlandse Zaken. Ik vroeg Remkes en De Graaf om de toezegging dat het beheer over de politie niet aan de burgemeester zou worden onttrokken. Die toezegging wilden ze niet doen. Toen heb ik gezegd: dan werk ik niet mee aan invoering van de gekozen burgemeester. Ik heb een piketpaaltje geslagen, maar daar zijn ze schouderophalend aan voorbij gegaan.’
Pas drie dagen voor het beslissende senaatsdebat zocht Thom de Graaf de PvdA-woordvoerder op in zijn huis in Amsterdam-Zuid. De mogelijkheden werden afgetast. De Graaf had op dat moment al toegezegd dat niet alle burgemeesters in 2006 zouden worden gekozen. De rest kon volgen in 2010, het jaar waaraan Van Thijn de voorkeur gaf. De PvdA’er benadrukte dat het beheer van de politie in handen van de burgemeester moest blijven. De minister beloofde dat hij zijn best zou doen. Tijdens het debat van 22 maart deed hij een concessie op dat punt. Toch liep het mis. De fracties van SP, GroenLinks en PvdA stelden opeens voor dat de gemeenten zelf mochten beslissen of de verkiezingen in 2006 of 2010 werden gehouden. De Graaf voelde zich overvallen: zó had hij het niet met Van Thijn besproken. ‘Over de fasering van de invoering besluit de wetgever,’ zei De Graaf in de Eerste Kamer. En de wetgever – dat was híj. Vervolgens trokken de linkse fracties hun steun aan de deconstitutionalisering in.
Misverstanden. Gebrek aan communicatie. Of misschien zelfs wel amateurisme? Ed van Thijn: ‘Thom had moeten begrijpen dat de linkse fracties hem een enorme handreiking deden: we verzetten ons niet meer tegen de rechtstreeks gekozen burgemeester als het in de meeste gemeenten 2010 werd. Tussen de fracties van PvdA en D66 zijn de hele dag briefjes uitgewisseld, maar achteraf bleken dat er te weinig. Ik had ’s avonds laat nog een derde termijn kunnen aanvragen maar heb dat niet gedaan. We hebben allemaal steken laten vallen.’ Net als Jurgens vindt hij het unfair dat de senatoren van PvdA, SP en GroenLinks van iedereen de wind van voren hebben gekregen. Alsof CDA en VVD wél een hand hebben uitgestoken om het politieke leven van Thom de Graaf te redden. Van Thijn: ‘Je moet eens weten hoeveel drankjes ik na afloop van CDA- en VVD-senatoren kreeg aangeboden. Als ik die allemaal had opgedronken, zat ik nu in een afkickkliniek.’ ‘Thom de Graaf leed aan hybris, overmoed,’ constateert Klaas de Vries. ‘Ik was niet uit op Thoms politieke ondergang. Ik mag hem graag,’ zegt Ed van Thijn.
De Graaf zelf vertrok spoorslags naar Frankrijk. Zelfs burgemeester kan hij niet meer worden. Want hij heeft altijd gezegd dat hij dat alleen zou doen als hij rechtstreeks door de bevolking zou worden gekozen. Dat wordt de wachtgeldregeling. Op zijn minst tot 2010
</div>

Max van Weezel

Thijs Broer

Michiel Hulshof

Kill Thom: de lobby tegen Thom de Graaf

Geert Mak, de bindende buitenstaander

Het geloof is terug. Bron van hoop of munitie voor oorlog?

<div class="wpg-element paragraph">
06-07-2002 door Thijs Broer
Regisseur Paul Verhoeven voelt in Hollywood de toenemende druk van het patriottisme (&#8216;je kunt er niet meer zeggen wat je denkt&#8217;). Een gesprek over 11 september en Hollywood, over Bin Laden en Bush, Fortuyn en Jezus. De voormalige provocateur: &#8216;De wereld is nu zo ontwricht geraakt, dat ik er iets hoopvols tegenover wil stellen.&#8217;
Sinds 11 september is het alsof het scenario van Paul Verhoevens film Starship Troopers uit 1996 door een bizarre kosmische ingreep opnieuw wordt opgevoerd, maar nu door het Pentagon en Al-Qaeda. Het verhaal: om een aanslag door buitenaardse insecten te wreken, vertrekt een expeditieleger, begeleid door patriottische propaganda, naar de insectenplaneet om het Kwaad voorgoed uit te roeien. De overeenkomsten met de werkelijkheid van Afghanistan zijn zo treffend – van de wraakzucht na de aanslag (&#8216;the only good bug is a dead bug&#8217;) tot de doelzoekende raketten waarmee de buitenaardse wezens in hun grotten worden bestookt – dat de regisseur een profetische blik wordt toegeschreven.
&#8216;In Starship Troopers,&#8217; zegt Verhoeven, &#8216;was het de bedoeling om de facetten van de Amerikaanse maatschappij te laten zien die kunnen leiden tot fascisme: nationalisme, ultrapatriottisme, us against them. De film laat een imperialistisch, fascistisch utopia zien, waar de tegenstanders, de insecten, als duivelse wezens worden voorgesteld. Dat is precies wat nu gebeurt: in de woorden die Bush en het Pentagon na de aanslag gebruikten, zijn de terroristen geen mensen meer. Dat woordgebruik is bedenkelijk. Want wat is uiteindelijk het verschil tussen het terrorisme van Bin Laden en staatsterrorisme, zoals het platbombarderen van Duitse steden in de Tweede Wereldoorlog? Waarom is het een acceptabel en het ander niet?&#8217;
Voor Paul Verhoeven is Hollywood sinds 11 september een aanmerkelijk minder gastvrij oord geworden. Kort na de aanslagen werden studiobazen en prominente regisseurs door de federale overheid krachtig aangespoord tot een vrijwillige bijdrage aan de strijd tegen het terrorisme. Voor de bijbehorende brainstormsessies ontving Verhoeven, als verdachte Europeaan, natuurlijk geen uitnodiging. Maar in de patriottische golf van zelfcensuur die volgde, ervaart hij dagelijks hoe moeilijk het is geworden nog films te maken die als &#8216;unamerican&#8217; beschouwd zouden kunnen worden. In november zag Verhoeven zich genoodzaakt zijn voorbereidingen van de film Political Assassins te staken: het thema – de wijze waarop de Amerikanen na de oorlog gebruik maakten van naziwetenschappers – was te controversieel om ook maar de geringste kans op financiering te maken. Ook met de financiering van een nieuw filmproject, Pete Dexters Paperboy, geproduceerd door Jan de Bont, wil het niet vlotten. Het verhaal wordt in Hollywood, waar men nu alleen zonneschijn wil zien, te duister gevonden. Misschien houden de studiobazen hun hand ook op de knip vanwege het ontluisterende Showgirls (1995), de film die onbedoeld cultstatus verwierf als legendarische flop, na Verhoevens kassuccessen Robocop (1987), Total Recall (1990) en Basic Instinct (1992). Zijn laatste film Hollow Man van twee jaar geleden, een bloederig spektakel over een uit de hand gelopen wetenschappelijk experiment, werd aanmerkelijk beter ontvangen dan Showgirls. Maar Verhoeven heeft schoon genoeg van het sciencefictiongeweld dat Hollywood van hem verwacht.
Mede daarom heeft de regisseur zijn hoop gevestigd op een aantal Europese projecten. Onlangs werd hij door het Britse Channel Four gevraagd voor de verfilming van Batavia&#8217;s Graveyard; het historische verhaal van de Hollandse Oost-Indiëvaarder die in 1628 schipbreuk leed op een koraalrif voor de kust van Australië, waarna de opvarenden elkaar afslachtten tijdens een gruwelijke muiterij. Verhoeven ziet het schrikbewind van de muiters als een voorbeeld van ontluikend fascisme: een terugkerend thema in vrijwel al zijn films. Samen met zijn oude vriend Gerard Soeteman, met wie hij ooit Soldaat van Oranje en Turks Fruit maakte, werkt Verhoeven nu aan het scenario, zodat hij regelmatig in Den Haag te vinden is.
Op een terras aan de Lange Voorhout neemt de regisseur een slok van zijn borrel-cola, en zegt: &#8216;Dat de Amerikanen geschokt zijn door wat er op 11 september gebeurd is, is begrijpelijk. Maar het leidt tot een soort staatsabsolutisme, waar de democratie zwaar onder te lijden heeft. Bijvoorbeeld de behandeling van de gevangen Al-Qaeda-strijders op Cuba, die ze officieel geen krijgsgevangenen noemen om alles met ze te kunnen doen wat ze willen. En het snelrecht van de militaire tribunalen: dat zijn uitwassen van ondemocratisch denken. En de Amerikanen weigeren ook nog mee te werken aan het Internationale Strafhof, hier in Den Haag.&#8217; Hij wijst over de daken in de richting van Scheveningen en zegt grinnikend: &#8216;Straks landen hier de parachutisten om Amerikaanse militairen te bevrijden.&#8217;
De Amerikaanse pers kon slecht uit de voeten met de ironie van Starship Troopers, waarin onwaarschijnlijk frisse, atletische jongens en meisjes welgemoed de galactische oorlog in worden gestuurd, in een enscenering vol verwijzingen naar Leni Riefenstahls nazipropaganda. Het ironische commentaar op de Amerikaanse samenleving ontging de Washington Post, die de regisseur betichtte van nazistische sympathieën. Inmiddels wordt de film meer op waarde geschat: Starship Troopers heeft het zelfs gebracht tot studieobject aan menig Amerikaanse universiteit. Net als in Robocop gebruikt Verhoeven in Starship Troopers nieuwsflitsen om Amerikaanse toestanden op de hak te nemen, van de wapenlobby tot de doodstraf, die tijdens het maken van de film nergens zo enthousiast werd voltrokken als in Texas onder toenmalig gouverneur George W. Bush. Sinds dezelfde George W. vanuit het Witte Huis het terrorisme de oorlog heeft verklaard, is in Hollywood geen plaats meer voor ironische kanttekeningen. Een venijnige verwijzing naar de Israëlische nederzettingenpolitiek in Starship Troopers (het conflict met de insecten blijkt uitgelokt door extremistische kolonisten) bleef nog vrijwel onopgemerkt. Maar toen Verhoeven laatst in het Britse dagblad The Independent zei dat de Amerikaanse steun aan Israël helaas een fascistische staat heeft gecreërd, werd hij in Hollywood van verschillende kanten gewaarschuwd dat hij zulke dingen beter niet nog eens kan zeggen.
&#8216;Hoe meer er gekoloniseerd wordt, hoe meer rotzooi we krijgen,&#8217; zegt Verhoeven. &#8216;Zo gaat dat ook op de westelijke Jordaanoever. Maar in Amerika moet je daar niet over beginnen. In Hollywood kan je überhaupt niet meer zeggen wat je denkt. Als je je scherp uitlaat over de politiek verminderen meteen je kansen om in Hollywood welke film dan ook te maken, zelfs al is het een komedie.&#8217;
Bent u dus voorzichtiger geworden in uw uitspraken?
&#8216;Dat geloof ik niet, anders zou ik niet gewaarschuwd worden. Ik kan het ook niet laten mijn mond open te trekken. Ik zeg nu zelfs meer dan vroeger, maar wel beter gedocumenteerd: ik moet weten dat het klopt. Qua karakter sla ik graag voor de lol om me heen, maar in Amerika doe ik dat niet meer.&#8217;
Over Nederland heeft u ooit gezegd dat het een paradijselijk oord is, waar de schaduwen van het kwaad nog niet rondwaren.
&#8216;Die tijd is voorbij, sinds Pim Fortuyn. Ik houd Amerikanen altijd voor dat Nederland een oase is van vrijheid, begrip, verdraagzaamheid, dat je hier niet bang hoeft te zijn voor je gezondheid of je oude dag. Maar nu opeens deze moord. Ik was echt verbijsterd. Al jaren hoor ik verhalen over groeiende spanningen tussen bevolkingsgroepen in Nederland, maar ik was me er totaal niet van bewust hoe diep de conflicten gaan.
Voor veel mensen was Fortuyn een openbaring, een man die eindelijk zei wat iedereen altijd al dacht. Dat was bij Hitler ook het geval. Charisma is niet synoniem met goedheid. De mensen begrijpen niet wat er op het spel staat. Kijk naar Italië op het ogenblik: dan hou je je hart vast. Je hoeft daar maar je bek open te doen op televisie of je wordt ontslagen. In Europa bestaat gelukkig nog steeds een sterke democratische stroom, het sociaal-humanistische denken is niet zomaar weggeveegd. Maar ultrarechts is in opkomst. Een stap verder en je moet het fascisme noemen.&#8217;
Heeft de opkomst van rechts te maken met de behoefte aan verbondenheid, in een wereld die steeds complexer wordt?
&#8216;Dat denk ik wel. Mensen worden in deze tijd bedolven onder een exponentieel groeiende informatiestroom. Dat geeft een gevoel van totale verwarring. En bijna alle informatie die op ons afkomt, is negatief. Mensen wíllen ook slecht nieuws, we zijn verliefd op destructie. Dat heeft een paradoxaal effect, want door die grenzeloze behoefte aan destructie ontstaat een diep onbehagen.&#8217;
Wilt u weg uit Hollywood?
&#8216;Nee, ik denk nog niet: zo kan het niet meer. Mijn verzet tegen de situatie is nog steeds een bron van vreugde. Ik ben geen activist, ik vind films maken leuker. Maar de laatste tien jaar ben ik veel meer politiek bewust geworden.&#8217;
Linkser, dus?
&#8216;Ja, totaal. Mijn eerste jaren in Amerika was ik zo hard bezig mezelf te bewijzen dat ik nauwelijks over de Amerikaanse politiek heb nagedacht, maar dat is de laatste tien jaar veranderd. Ik ben Chomsky gaan lezen, en iedere morgen luister ik naar NPFK, een progressief radiostation in LA. Daar krijg je heel wat te horen dat niet in de krant staat. Maar de progressieve beweging in Amerika is volstrekt marginaal. Mijn vrienden in Amerika lezen de New York Times, en denken echt dat dat de waarheid is. Maar alles wat je in de Amerikaanse kranten leest, is voorgekookt. Zeker wat er over Israël geschreven wordt.
Het is idiotie te denken dat je Jeruzalem als heilige stad kunt opeisen. Al die godsdiensten zijn te vreselijk voor woorden. Godsdienst is een uitvinding van de priesters, volgens Nietzsche. En zo is het.
Een Amerikaanse senator heeft laatst gezegd: is het de stad van God? Okay: dan mogen we er allemaal een stukje van lenen: joden, christenen én Arabieren. Ik vind dat wel een mooi idee. Maar daar hoef je in Israël niet mee aan te komen. Sjaron wil gewoon Groot-Israël. Hij zou het Nieuwe Testament eens moeten lezen.
Bijvoorbeeld het verhaal van de Barmhartige Samaritaan. Die parabel is zo vaak verteld dat het een cliché geworden is, maar als je er goed over nadenkt, is het wereldschokkend. Zo&#8217;n verhaal te bedenken in die dagen van oog om oog, tand om tand, onder de overheersing van de Romeinen, de ultrafascisten van die tijd. We kunnen ons nauwelijks voorstellen hoe revolutionair de gedachte van naastenliefde was.&#8217;
Op zijn zesentwintigste heeft Paul Verhoeven in een religieuze bevlieging op het punt gestaan naar Afrika af te reizen om het evangelie te gaan verkondigen. Bij de pinkstergemeente, waarvan hij kortstondig lid was, werd op zeker moment door een van de gelovigen in tongen tegen hem gesproken, hem aansporende naar verre landen te gaan om het woord Gods te verbreiden. Het is er niet van gekomen. &#8216;Ik heb er serieus over nagedacht,&#8217; zegt Verhoeven. &#8216;Uiteindelijk heb ik toch besloten dat het geen opdracht van God was. Maar mijn grote belangstelling voor Jezus spreekt dat eigenlijk tegen.&#8217; Grinnikend: &#8216;Misschien was het toch een boodschap.&#8217;
Uw werk heeft hier en daar wel iets profetisch.
&#8216;Misschien. Ik hoop het. Wat er toen gebeurd is, heeft in ieder geval wel zijn sporen nagelaten. Hoe komt het eigenlijk dat ik ertoe in staat ben om al vijftien jaar lang boeken over Jezus te lezen? Ik heb er duizend nu. In christelijke taal heet dat: u bent toch aangeraakt. Het klinkt misschien corny, maar misschien is het wel zo. Ik kan mijn gedachten er niet vanaf houden. Ik pak liever een boek over Jezus dan dat ik naar de film ga.&#8217; Met een ironische twinkeling: &#8216;Misschien ben ik wel een christen geworden, al ben ik nooit gedoopt.&#8217; In Verhoevens films duikt het religieuze telkens op in nieuwe vormen. En al jaren speelt Verhoeven met de gedachte een film te maken over Jezus, maar de juiste vorm heeft hij nog niet gevonden. Daarom heeft hij besloten zijn kennis over de historische Christusfiguur, opgedaan tijdens het internationale Jesus Seminar waaraan hij regelmatig deelneemt, te bundelen in een boek.
Religie is opeens terug op het wereldtoneel, de roep om verlossing is weer overal te horen.
&#8216;We willen allemaal graag geloven dat de zaken op een bovennatuurlijke manier geregeld worden. Bin Laden denkt dat hij er persoonlijk voor moet zorgen dat het Koninkrijk Gods aanbreekt. Jezus zelf was er ook van overtuigd dat het Koninkrijk Gods ieder ogenblik kon komen. Zijn vermogen mensen te genezen, was voor hem een teken dat God in aantocht was.
Je hebt wonderen die echt kunnen plaatsvinden, zoals genezingen, en onmogelijke wonderen, zoals lopen over water of het voeden van duizenden mensen met een paar broden en een paar vissen. De wonderbare vermenigvuldiging is de uitdrukking van de hoop dat het ooit zo zal zijn. Dat zou je kunnen zien als een soort revolutionair denken.
Bent u in de loop van de jaren anders gaan denken over het Kwaad?
&#8216;Alle Amerikaanse oorlogsfilms gaan ervan uit dat het Kwaad bestaat, maar ik ben ervan overtuigd dat dat onzin is. We zijn het zelf. Mensen zijn gewelddadige apen, die elkaar de hersens inslaan. We zijn helaas geen edelmoedige soort.&#8217;
Bestaat er iets als morele vooruitgang?
Even is het stil. &#8216;Ja, dat vind ik wel.&#8217;
Wat leren we dan?
&#8216;Dat we allemaal in hetzelfde schuitje zitten. Ik denk dat er een zekere verruiming in de menselijke geest plaatsvindt. De grote vooruitgang is ieder mens als mens te zien, zoals jezelf. Dat hebben we geleerd, de laatste vijf-, zesduizend jaar, of het nu is door humanisme, religie of gewoon helder denken. De twee wereldoorlogen lijken er een teken van dat het niet waar is: dat gelijkheid alleen voor bepaalde mensen geldt. Hitler had het over lebensunwertiges Leben. Maar door de gruwelijke destructie in Europa zestig jaar geleden lijken de mensen een zekere bezinning gevonden te hebben.&#8217;
Verhoeven heeft het gevoel dat voor hem een nieuwe levensfase is aangebroken. De regisseur die met sardonisch genoegen de gruwelijkste uitspattingen in beeld bracht, van de beruchte homoverkrachting in Spetters tot de hectoliters bloed in Hollow Man, bekent dat hij te langen leste iets lichtvoetigs wil maken, iets charmants.
&#8216;Iets waarmee ik een glimlach op de gezichten kan brengen,&#8217; zegt hij. &#8216;Misschien werkt dat beter dan aanklagen, dan de mensen voortdurend confronteren met wat donker en duister is.&#8217;
Genoeg geprovoceerd?
&#8216;Ik kan niet zeggen dat ik echt over mijn baldadigheid heen ben: dat zal wel nooit lukken. Ik blijf het leuk vinden mensen tegen hun poten te trappen. Maar daarnaast wil ik eens iets anders doen. Ik ben nu bezig met het scenario van Azazel, naar een boek dat speelt in 1876 van de Russische schrijver Boris Akoenin. In dat verhaal herken ik iets van de ongeschonden, onbedorven vreugde die ik als kind voelde bij het lezen van mijn eerste Kuifje-album, kort na de oorlog. Die vreugde wil ik in de film proberen uit te drukken. Het boek heeft iets hoopvols, een soort levensvreugde waar ik lang geen oog voor heb gehad. Ik heb bijvoorbeeld jarenlang niet naar bloemen gekeken – dat vond ik flauwekul. Nu zie ik dat anders.&#8217;
Het begin van dat boek is typisch Paul Verhoeven: een jongeman in een park in Moskou verklaart de liefde aan een meisje, zij wijst hem af, hij schiet zich door zijn hoofd.
Brede grijns. &#8216;Het verhaal heeft wel een edge, anders zou ik er niet aan beginnen. In Kuifje vallen ook doden, zo zit het leven in elkaar. Bovendien: je kán helemaal geen kunst maken als er niets dramatisch gebeurt. Als alles leuk is, heb je geen verhaal. Het moet natuurlijk wel míjn film worden, en niet iets van Spielberg, die de neiging heeft alles af te vlakken, áárdig te maken.&#8217; Hij trekt een vies gezicht: áárdig, het woord alleen al. &#8216;Waar het om gaat, is de manier van kijken: in de eerste scène met de zelfmoord wil ik het bloed niet laten zien, behalve&#8217; – hij laat zijn handen zweven, met dansende vingers – &#8216;kleine spatjes op bloembladeren die voorbij dwarrelen&#8217;. Enthousiast veert hij op uit zijn stoel, alsof hij het beeld voor zich ziet.
In de jaren zeventig noemde Verhoeven zijn werk &#8216;Hollands realisme&#8217;, om het voor de filmcritici acceptabel te maken. Laatst wees Gerard Soeteman hem erop dat er nog best wat in zit ook. Jeroen Bosch, Pieter Bruegel en de Hollandse meesters hadden geen enkele moeite met het echte leven. Op een winterlandschap van Avercamp is te zien hoe een vrouw onderuit gaat bij het schaatsen. Tot groot plezier van Verhoeven biedt de schilder via het spiegelende ijs een blik onder haar rokken, zoals Verhoeven dat zelf deed met Sharon Stone in Basic Instinct: in Amerika werd er schande van gesproken. Verhoeven moet grinniken als hij eraan denkt.
&#8216;Maar mijn nieuwe film wordt niet, zoals ik vaak gedaan heb, provocerend, brutaal en grof,&#8217; zegt hij. &#8216;In de jaren na de oorlog wilde niemand slecht nieuws horen. Misschien ben ik daarom tegen schenen gaan schoppen, ben ik gaan roepen: zíén jullie het dan niet? De wereld ís niet goed. We slaan elkaar de hersens in, we moorden, poepen en pissen. En seks is niet hetzelfde als liefde: dat gaat met een stijve pik in een vagina, en vocht, en vaak volslagen liefdeloos. Kijk dan, zie dan hoe het écht is! Ik heb het altijd als mijn taak gezien het gezag onderuit te halen. Maar de wereld is zo ontwricht geraakt dat ik er iets hoopvols tegenover wil stellen. Tot nu toe heb ik er altijd in geramd: dit is de realiteit, zo is het nu eenmaal, dan laat ik het ook zo zien. Nu denk ik: zo is het nu eenmaal, maar ik laat het níét allemaal zien. Er gebeuren vreselijke dingen in de wereld, maar toch is er hoop. En dat is eigenlijk heel mooi.&#8217; 
</div>

Paul Verhoeven: ‘We zijn verliefd op destructie’

<div class="wpg-element paragraph">
<h3>&#8216;Je reed daar gewoon door de killing fields&#8217;</h3>
Schoten, lijken, lijkenlucht, stapels paspoorten, bulldozers. Als je dat allemaal bij elkaar tegenkomt, kan het niet anders dan dat er een slachtpartij heeft plaatsgevonden.Het feitenrelaas van Srebrenica-veteraan Tom Schuurman.
Op onze observatiepost hadden we één mortiergranaat, en één lichtkogel,&#8217; zegt Dutchbat-militair Tom Schuurman. &#8216;Daar werden we dus mee naar Bosnië gestuurd: olé, zoek het maar uit. In Nederland hadden we getraind met de mooiste wapensystemen, maar in Srebrenica moesten we het doen met wat oud spul, dat ook nog eens niet werkte. We hadden maar honderd patronen de man. De boordmitrailleur op ons pantservoertuig deed het bijna niet. Negentig procent van onze antitankraketten was onbruikbaar omdat er vocht in was gekomen. De tien procent die het wél deed, konden we niet gebruiken omdat de richtapparatuur nog ergens buiten de enclave lag. De paar brandhandgranaten die we hadden, waren levensgevaarlijk: er viel poeder uit als je ze omdraaide. En de pantserwagen voor de gewonden was defect. Iedereen wist hoe beroerd de uitrusting was: generaal Couzy, chef-staf Van den Breemen, de minister van Defensie. Maar als wíj het hadden geweten, waren we nooit naar Bosnië gegaan. En dan zeggen ze dat we geen weerstand hebben geboden, met zulke bewapening. Het is van de knotse.&#8217;
Tom Schuurman, pionier-verkenner bij het 13de Infanteriebataljon Luchtmobiel, was net negentien toen hij in januari 1995 naar Bosnië vertrok om de safe haven Srebrenica te beschermen. Een halfjaar later, op 12 juli, werd de enclave door de Bosnisch-Servische troepen van generaal Mladic onder de voet gelopen. Terwijl de Serviërs zich opmaakten voor een massaslachting onder de moslims keek Dutchbat machteloos toe.
Vanaf januari bemande Tom Schuurman observatiepost Alpha, aan de noordwestkant van de enclave. Een houten toren en een barak op een heuveltop, omringd door een hek en een wal van zandzakken, met uitzicht op de heuvels in de omgeving. In de verte zagen ze de loopgraven van de Serviërs. Hoofdtaak was het rapporteren van beschietingen en troepenverplaatsingen in het gebied, en het bieden van hulp aan de burgerbevolking. &#8216;Er kwamen regelmatig moslims aan de poort die medische verzorging nodig hadden. Er werd zelfs een keer een man gebracht die door een sluipschutter in zijn borst was geschoten terwijl hij in een tuinstoel zat. We hebben hem naar de operatiekamer op de compound gebracht. Toen heeft hij het overleefd.&#8217;
Schuurman leerde al snel wat Servo-Kroatisch, zodat hij met de moslims in de enclave kon praten. &#8216;Om mét die mensen te praten,&#8217; zegt hij, &#8216;niet tegen ze.&#8217; De informatie over wat er buiten de enclave gebeurde gaf hij door aan de leiding van Dutchbat. &#8216;Eind juni zeiden de moslims al dat de Serviërs gingen aanvallen. Ze hadden zware artillerie gezien. Achter de heuvels hoorden we tanks rijden. Er werden bomen omgehakt, schuttersputjes gegraven. We dachten: dit gaat mis.&#8217;
In februari was prins Willem-Alexander nog in de enclave langsgekomen, begeleid door Franse mariniers. &#8216;We vroegen ons toen al af waarom het
Fransen waren, en fucking hell geen Nederlanders. Alsof we zelf niet goed genoeg waren om de prins te beschermen. Zoiets is niet echt goed voor het moreel.&#8217;
Na het bezoek van de kroonprins werd de situatie al snel dreigender. Het vliegverbod boven de enclave werd steeds vaker geschonden door de Bosnische Serviërs. Maar de VN-vredesmacht deed niets. &#8216;In maart ging ik drie weken met verlof naar Zagreb,&#8217; zegt Schuurman. &#8216;Bij Zvornik zag ik toen Servische gevechtshelikopters staan. Als ik dat gewoon kon zien vanuit de bus, konden de inlichtingendiensten dat toch ook?&#8217;
Toen hij terugkwam, als een van de laatste Nederlandse soldaten die nog door de Serviërs werden doorgelaten, was de situatie in de enclave verder verslechterd. Door de blokkade was er zo weinig dieselolie, dat de moslims te hulp werden geroepen om met hun ezels de observatieposten te bevoorraden. &#8216;We hadden zo slecht te vreten,&#8217; zegt Schuurman met een grijns, &#8216;dat we zelfs een keer een aangereden hond hebben opgegeten.&#8217;
Alpha werd steeds vaker onder vuur genomen. Soms vuurden de moslimstrijders vanaf posities vlak onder de observatiepost. &#8216;Dan liepen wij het risico dat de Serviërs met scherp op ons gingen schieten,&#8217; zegt Schuurman. &#8216;En dat gebeurde ook: op een gegeven moment ontplofte er een mortiergranaat vlak naast de toren. De moslims hoopten ons op die manier bij het conflict te betrekken.
Af en toe zagen we &#8216;s nachts het lichtspoor van Servische sluipschutters. We waren bang: tussen de lampen van de observatiepost was je gewoon een sitting duck.&#8217; Op een gegeven moment werden de Dutchbatters zelfs op klaarlichte dag onder vuur genomen. &#8216;Mijn maat duwde me op de grond, anderhalve seconde later sloeg de kogel in. Het scheelde een paar centimeter. Ik stak mijn helm omhoog op mijn wapen, om te kijken of ze nog een keer zouden schieten. Daarna had ik de Serviërs in het vizier, de mitrailleur doorgeladen, maar ik kreeg geen toestemming om te vuren. Dat gebeurde keer op keer, daardoor kregen we het machteloze gevoel dat we nooit iets terug mochten doen.&#8217;
Een paar weken later ging Schuurman op patrouille met een paar commando&#8217;s van het verkenningspeloton en twee Britse militairen van de elite-eenheid SAS. De status van de Britten in de enclave was onduidelijk, ze rapporteerden direct aan Unprofor-bevelhebber Rupert Smith. &#8216;Op een berghelling werd er opeens op ons geschoten,&#8217; zegt Schuurman. &#8216;Het zand spatte omhoog bij mijn voeten. Dat er geen doden zijn gevallen, is een wonder. We hebben als een gek gerend om dekking te zoeken. Een van de Britten trok zijn zender te voorschijn en vroeg om luchtsteun – zij hadden een directe satellietverbinding met Sarajevo. Binnen zeven minuten kwamen er een paar F-16&#8217;s in duikvlucht over. Later kregen die SAS-jongens op hun kloten van Karremans, omdat ze geen luchtsteun hadden mogen aanvragen. Dat mocht hij alleen. Maar wij dachten: die Britten laten tenminste niet met zich fucken. En die luchtsteun kon er dus in een paar minuten zijn, als het nodig was. Daar heb ik nog aan gedacht, toen de enclave viel en er geen vliegtuig te bekennen was.&#8217;
De eerste grote Servische aanval, op 6 juli, vond plaats iets ten noorden van Alpha. &#8216;Ik werd om vijf uur &#8216;s ochtends wakker gemaakt door een maat. Er werd zwaar geschoten met mortieren, antitankwapens, luchtdoelgeschut. Het ging maar door. Bizar. Om tien uur werd het plotseling stil. Toen hoorden we zware artillerie, ver weg in het zuiden bij onze andere observatieposten Delta, Echo en Foxtrot. Mijn keel werd dichtgeknepen van de zenuwen. Nu breekt de shit los, dacht ik. Nu komt de luchtmacht en krijgen de Serviërs eindelijk de volle laag. Maar tot onze stomme verbazing gebeurde er helemaal niets. Foxtrot had een verkeerd radiokanaal aanstaan waardoor iedereen kon meeluisteren. Ze lagen zwaar onder vuur. We hoorden: &#8220;We gaan nu vertrekken, instijgen.&#8221; Toen hoorden we: &#8220;Boordschutter geraakt, boordschutter geraakt.&#8221; Dat was Raviv van Renssen. Wij keken elkaar aan: het was menens. Op Echo zijn de jongens letterlijk van hun post geknald. De Serviërs kwamen met een megafoon aan de poort: &#8220;Jullie hebben tien minuten de tijd om te verdwijnen.&#8221; Maar de commandant zei dat ze moesten blijven zitten. De Serviërs telden af: &#8220;Nog twee minuten.&#8221; Ze zijn blijven zitten tot het vuur geopend werd. We konden niets doen: we hadden de middelen niet, en er kwam geen luchtsteun. De opdracht was gewoon niet uitvoerbaar.&#8217;
Op 10 juli hoorde Schuurman &#8216;s middags zwaar artillerievuur ten noordoosten van de observatiepost. &#8216;Ik zag een Servische tank een heuvelkam oprijden, net buiten de enclave. Hij vuurde een paar schoten op het dorpje Podgaj, verderop. Daarna zag ik door de kijker hoe de koepel draaide: ik keek recht in de loop. Hij vuurde een paar keer, de granaten vlogen vlak over de toren.&#8217; Aan het eind van de avond werd in het dorp het ene huis na het andere in brand gestoken. &#8216;Ik zag telkens een steekvlam, en in no time stond een heel huis in de fik. Dat moet met vlammenwerpers zijn gedaan.&#8217;
Te midden van de chaos verschenen er moslims aan de poort die vertelden dat de Serviërs in het zuiden van de enclave strijdgas gebruikten om moslimstrijders uit hun loopgraven te jagen. &#8216;Bij de berg Kak waren mensen &#8220;gek in hun hoofd&#8221; geworden van het zenuwgas, zeiden ze. We hebben dat later gerapporteerd.&#8217; In het verslag van de VN over de val van de enclave wordt er netjes melding van gemaakt. Maar in het debriefingsrapport, waarin wel meer is gladgestreken, wordt vermeld dat het gebruik van verboden strijdmiddelen &#8216;nauwelijks waarschijnlijk&#8217; is.
Op de ochtend van 11 juli, de dag van de val, kreeg Alpha opdracht een rookbaken te plaatsen als oriëntatiepunt voor een massale luchtaanval. Maar de vliegtuigen kwamen niet, de enclave viel. Dezelfde middag verschenen er opnieuw moslims aan de poort. &#8216;Ze vroegen om eten, drinken, en schoenen, omdat ze door de bergen wilden vluchten. Die hebben we ze gegeven. Een van die kerels hadden wij al eens eerder geholpen met de bevalling van zijn vrouw. Daarom gooide hij nu geen handgranaat in de observatiepost, zei hij. Dat was een drama geworden, want dan had ik hem afgeknald met mijn machinegeweer. En wie had ons dan nog geholpen?&#8217;
Twee slapeloze nachten later kregen Schuurman en zijn maten opdracht Alpha, de laatste overgebleven observatiepost, te verlaten. &#8216;We moesten het pantservoertuig volstouwen met munitie, met ons erbovenop: een rijdende bom. We durfden niet terug de enclave in want we waren bang dat we net als Raviv van Renssen door de moslims zouden worden neergeschoten. Iets buiten de enclave in Servisch gebied kwamen we vast te zitten. De radio deed het niet meer. Op de compound dachten ze dat we dood waren. We hebben toen een hele nacht in een rivierbedding doorgebracht. Het was bloedgevaarlijk in dat bos met Serviërs en vluchtende moslimstrijders. In het donker ziet echt niemand of je VN&#8217;er bent of niet. Het was de langste nacht van mijn leven.&#8217;
Toen het licht was geworden liepen ze terug naar de observatiepost en namen contact op met de compound. Even later werden ze door de Serviërs opgehaald. In het gehucht Simici, iets buiten de enclave, moesten ze overnachten op een politiebureau. &#8216;Ze beweerden tegen ons dat het nog te gevaarlijk was.&#8217; Voor het bureau stonden drie grote tanks, luchtafweer en zware artillerie. &#8221;s Nachts ben ik naar buiten geslopen en heb ik de hele boel gefotografeerd. De Amerikanen móéten luchtfoto&#8217;s gehad hebben van die zware wapens. Maar er is niets mee gedaan.&#8217; In Simici liepen overal tot de tanden gewapende Serviërs rond, die vertelden dat ze hierna naar de enclaves Gorazde en Zepa gingen. &#8216;Ik heb het later op de compound allemaal gemeld.&#8217;
De volgende dag werden Schuurman en zijn maten opgehaald door een viertonner van Dutchbat, om ze terug te brengen naar de compound. &#8216;De chauffeur had een heel vreemde blik in zijn ogen. &#8220;Jij wilt niet weten wat ik gezien heb,&#8221; zei hij. &#8220;Overal lijken.&#8221; Halverwege de terugweg, bij Nova Kasaba, klonken schoten uit een gebouw langs de weg. Wij keken elkaar aan. Het was duidelijk dat er iets niet klopte. De Serviërs keken alsof ze zich betrapt voelden. We hebben niets gevraagd – dat laat je wel uit je hoofd, maar het was duidelijk dat er daar gewoon mensen werden neergeschoten. Verderop, voorbij Konjevici, lagen de weilanden langs de weg bezaaid met koffers en kleren. Het hondje van onze post, Alpha, begon opeens te janken. Om de paar meter stond een zwaarbewapende Servische soldaat. Langs de weg lagen lijken. Het wegdek was zwart van het bloed. De truck slingerde tussen de doden door. Op een gegeven moment heb ik niet meer naar buiten gekeken. Een halfuur lang reden we door een verschrikkelijke lijkenlucht. Op sommige plaatsen was de stank niet te harden. Je reed daar gewoon door de killing fields. Niemand is daar levend die weg over gekomen. Ik heb het allemaal gerapporteerd. Maar wat lees ik in het debriefingsrapport? &#8220;De mogelijkheid bestaat dat daar iets vreemds is gebeurd.&#8221; Bijna twee weken na de val van Srebrenica beweerde generaal Couzy nog dat er geen reden was van genocide te spreken. Bullshit.&#8217;
Toen de groep van Alpha in Potocari aankwam, waren de moslims al afgevoerd. De compound was vrijwel leeg. &#8216;Het moet daar verschrikkelijk geweest zijn. Die moslims keken de dood in de ogen. Maten van mij vertelden dat sommige moslims gek waren geworden van angst. Eentje probeerde zichzelf te doden door met stenen tegen zijn voorhoofd te slaan. Een ander heeft zichzelf opgehangen. Een vrouw gooide haar baby in een afvalemmer. Achter de compound was een massagraf voor de mensen die tijdens hun vlucht naar de basis zijn beschoten. Ik heb een foto gemaakt van een enorme berg kleren, paspoorten en kinderspeelgoed, bij een wit huis vlak buiten de compound. Het leek wel Schindler&#8217;s List. Op die plaats heeft luitenant Rutten foto&#8217;s gemaakt van geëxecuteerde moslims: het fotorolletje dat later verprutst is. Het was het bewijs dat daar vreselijke dingen gebeurden. Dutchbat wist dat er executies plaatsvonden. Iedereen wist het. Schoten, lijken, lijkenlucht, stapels paspoorten, bulldozers, dan weet je genoeg. Maar wat kon ik doen?&#8217;
Zes dagen later vertrok Dutchbat uit Potocari. Bij aankomst in Zagreb werden de blauwhelmen als helden binnengehaald door premier Kok, de kroonprins, minister Voorhoeve en een kamerdelegatie. Al snel na de ontvangst bleek het fotorolletje van Rutten vernietigd. &#8216;Toen dacht ik: mijn foto&#8217;s krijgen ze niet,&#8217; zegt Schuurman. &#8216;Ik vertrouwde ze voor geen meter. Je kan je foto&#8217;s beter naar de Hema brengen dan naar Defensie.&#8217;
Tijdens de debriefing in Assen voelde Schuurman zich behandeld als een misdadiger. De meeste van zijn maten is hij inmiddels uit het oog verloren, met een aantal van hen gaat het niet goed. Zelf zwaait hij binnenkort af. Hij wil niets meer met de defensie te maken hebben. &#8216;Wat mij betreft mag er een parlementaire enquête komen.&#8217; Schuurman is van plan een netwerk van Dutchbat-veteranen op te zetten, zodat ze elkaar geestelijk kunnen steunen. &#8216;Srebrenica is voor mij het bewijs dat het Kwaad bestaat.&#8217; 
</div>

Yoeri Albrecht

Het verhaal én de nooit gepubliceerde foto’s van een Dutchbat-soldaat