Welcome to the gooniverse

Verhaal van de Week

Prinsjesdag

Het kabinet kan nog even doormodderen

Pleidooi voor meer ongemak

Hannah Prins

'Getting stuff done'

Rutger Groot Wassink

Hoe Trump de pers te slim af is

Functioneel trollen

Klimaatschade als verdienmodel

Hans against the machine

Buitenlandse agenten

Staatsterreur

Poorten van Europa

Cultuurtip

Interview Hans Couzy
‘Bij de krijgsmacht heerst een cultuur van het zwijgen,’ zegt Hans Couzy. ‘Bij Defensie vindt men nog steeds dat er geen fouten kunnen worden gemaakt. Als je de vuile was buiten hangt, krijg je er onmiddellijk van langs. Zodra een militair meldt dat er iets is misgegaan, gaat zijn baas wild om zich heen slaan. Dat is bepaald geen aanmoediging voor openheid. Die doofpotcultuur wordt nog eens versterkt door de politiek, die vaak buitenproportioneel op fouten reageert. Daar wil ik niks mee goedpraten. Maar in iedere organisatie worden fouten gemaakt. Daar móét over gesproken kunnen worden. Geslotenheid past niet meer in deze tijd.’
Sinds twee mariniers vorige week uit de school klapten over intimidatie en bedreigingen in de krijgsmacht, is de discussie over de doofpotcultuur bij Defensie in alle hevigheid losgebrand. De twee militairen zeiden in Nova dat ze zwaar onder druk zijn gezet om verklaringen af te leggen die sergeant-majoor Eric O. zouden vrijpleiten van het overtreden van de ‘geweldsinstructie’, waardoor in 2003 een Iraakse plunderaar door een dodelijk schot werd geraakt. Eric O. werd na twee rechtszaken vrijgesproken, maar de verklaringen werpen een nieuw licht op de zaak. Volgens Hans Couzy, oud-bevelhebber van de landstrijdkrachten en voorzitter van de Federatie van Nederlandse Officieren, moet de kwestie worden opgevat als aansporing om de doofpotcultuur te doorbreken. ‘Er is een totale cultuuromslag nodig, op alle niveaus,’ zegt hij. ‘Zo’n hardnekkig probleem los je niet op met een dagorder. De top zal het voorbeeld moeten geven. En het moet niet bij woorden blijven. Hogere officieren róépen nu allemaal dat ze openheid en transparantie heel belangrijk vinden, maar in de praktijk zie ik er nog niks van. Je zult hogere leidinggevenden heel intensief moeten begeleiden, bijvoorbeeld door coaching, zodat ze er voortdurend aan worden herinnerd dat ze openheid moeten stimuleren.’
Zelf kwam Couzy in zijn tijd als bevelhebber van de Landmacht, van 1992 tot 1996, keer op keer in de publiciteit met zijn openlijke kritiek op de plannen van zijn politieke superieuren, vooral rondom de uitzending van Nederlandse troepen naar Srebrenica. Hij verzette zich fel tegen het besluit de soldaten met een krachteloos mandaat naar de enclave te sturen. Toen Srebrenica twee jaar daarna onder de voet werd gelopen door de troepen van generaal Mladic, nam hij zijn soldaten in bescherming tegen vaak keiharde kritiek. Later kreeg Couzy het verwijt dat hij de politiek onvoldoende had geïnformeerd over mogelijke oorlogsmisdaden, waarvoor hij verantwoording aflegde voor de parlementaire commissie die Srebrenica onderzocht. ‘Als bevelhebber heb ik zelf door schade en schande moeten leren hoe belangrijk openheid is. Ik realiseer me dat ik daarin soms tekort ben geschoten. Maar juist daardoor kan ik uit eigen ervaring zeggen dat het anders moet.’
Sinds zijn vertrek uit de landmacht in 1996 is het stiller geworden rond de man die indertijd wel ‘de plaag van Den Haag’ werd genoemd. Maar het bloed kruipt waar het niet gaan kan. Twee jaar geleden werd Hans Couzy voorzitter van de Federatie van Nederlandse Officieren. En nu laat hij zijn stem weer horen. Over de doofpotcultuur bij Defensie. Over de missie in Afghanistan. En over de weigering van premier Balkenende om onderzoek te laten doen naar de besluitvorming over de Nederlandse steun aan de inval in Irak.
‘De politiek mag openheid van de krijgsmacht verwachten. Maar de politiek moet zelf ook open durven zijn. Ik vind het onbestaanbaar dat premier Balkenende nog steeds het onderzoek naar de besluitvorming over Irak blokkeert. Ik begrijp wel dat hij bang is voor gezichtsverlies. Maar hij kan de waarheid niet blijven tegenhouden. Er móét een onderzoek komen naar Irak. Zo’n belangrijk besluit mag je niet lichtvaardig nemen. En je hoort er verantwoording voor af te leggen. Zeker als je je, zoals Balkenende, vier jaar lang hebt gepresenteerd als de man van normen en waarden. In moreel opzicht is hij het verplicht, en in democratisch opzicht. De Kamer heeft recht op informatie. Dat staat hij nu in de weg.’
Sinds ‘Srebrenica’ heeft Nederland een aantal lessen geleerd. Militaire missies moeten aan veel strengere criteria voldoen, zoals een duidelijk mandaat en een duidelijke commandostructuur. Maar één belangrijke les wil maar niet tot de politiek doordringen, meent Couzy. ‘Als we iets hadden moeten leren van de militaire missies van de laatste decennia, dan is het wel dat geweld niet de oplossing is van politieke conflicten. Bommen helpen niet. Dat geldt voor de vredesmissie in Bosnië, voor het ingrijpen van de Navo in Kosovo, en zeker voor de inval in Irak. Iedereen wist dat er na de dood van Saddam een strijd om de macht zou komen. Dat het een burgeroorlog zou worden, is totaal geen verrassing. En toch heeft Amerika zich laten leiden door het idee dat je met geweld een regime change kan opleggen, en zelfs democratie. Er is in die tijd al voortdurend gezegd: begin pas aan zo’n actie als je een politieke oplossing in beeld hebt. Anders maak je het alleen maar erger. Dat is gebeurd. En Nederland is er braaf achteraan gehobbeld. Ik vind dat ónbegrijpelijk.’
Vorige week bracht KRO’s Reporter een geheime nota van Buitenlandse Zaken aan het licht waaruit blijkt dat Nederland indertijd vrijwel kritiekloos de Amerikaanse argumenten voor een inval in Irak heeft overgenomen. De Nederlandse inlichtingendiensten wisten dat het bewijs voor het bestaan van massavernietigingswapens in Irak flinterdun was, maar de regering bracht alleen naar buiten wat van pas kwam bij het legitimeren van de inval.
‘Dat verbaast me niks,’ zegt Couzy. ‘Nederland wil heel graag loyaal zijn en geen vuile handen maken. Daarom is er gekozen voor politieke steun aan de inval. Maar de vraag is: hoever gaat die loyaliteit? Iedereen die er een beetje in thuis was, had grote bedenkingen bij het verhaal van de Amerikanen. Maar de Nederlandse regering trok zich daar niets van aan en herhaalde letterlijk de Amerikaanse argumenten: dat Saddam een “reële dreiging” zou zijn voor het Westen, en dat hij over massavernietigingswapens zou beschikken. De Nederlandse regering beweerde dat ze zich mede baseerde op rapporten van de inlichtingendiensten, maar ook dat berustte niet op de waarheid.’
De regering heeft dus het parlement voorgelogen?
‘De regering heeft op zijn minst een belangrijk deel van de waarheid verzwegen. Dat wordt nu nog eens bevestigd door de halsstarrigheid waarmee Balkenende zich verzet tegen een onderzoek.’
U was geen voorstander van de inval in Irak. Ligt het anders in Afghanistan?
‘Ja, dat vind ik wel. In Afghanistan was er wél een plan hoe het verder zou moeten na het verdrijven van de taliban. Nederland heeft daar vanaf het begin heel actief aan bijgedragen. De ministeries van Buitenlandse Zaken, Defensie en Ontwikkelingssamenwerkinghebben heel intensief samengewerkt aan een vijfjarenplan. Dat verklaart mede waarom het daar nu veel beter gaat dan in Irak, zeker in de noordelijke provincies. Ook in Uruzgan doen Nederlandse militairen heel goed werk.’
Van wederopbouw komt daar nog weinig terecht. Vooralsnog wordt er vooral gevochten.
‘Dat is waar. Ik ben laatst bij een briefing geweest van de laatste Nederlandse commandant van het Nederlandse bataljon in Uruzgan. Daar bleek dat er in Uruzgan veel meer gevochten wordt dan hier in het nieuws komt. Laten we wel wezen: we hebben geluk gehad dat er aan Nederlandse kant nog geen doden gevallen zijn. Dat geluk laat ons een keer in de steek. Maar de Nederlandse militairen zijn heel professioneel. Om met de wederopbouw te beginnen, moet het eerst veilig zijn. Bij het debat over de uitzending naar Uruzgan in de Kamer deed de PvdA alsof de wederopbouw door de Nederlanders te scheiden zou zijn van de vechtmissie. Ik vond dat schandalig. Bij een vertrouwelijke briefing van de Kamer was al gebleken dat vechten en opbouwwerk hand in hand zouden gaan. De Kamer wist precies hoe de vork in de steel zat.’
In augustus eindigt de Nederlandse missie in Uruzgan. Moet Nederland zich dan uit het gebied terugtrekken?
‘Alleen als er een ander land bereid is de missie van ons over te nemen. Maar het ziet er niet naar uit dat dat gaat lukken. Minister Bot van Buitenlandse Zaken heeft het in de laatste maanden van zijn ministerschap nog geprobeerd in Noorwegen. Het antwoord was nee. Ik verwacht niet dat zich op korte termijn nog een andere kandidaat zal aandienen. De druk op Nederland om in Uruzgan te blijven, zal de komende maanden steeds groter worden. De politiek zal daar een beslissing over moeten nemen. Maar bij Defensie liggen de scenario’s al klaar voor als de missie verlengd wordt. De voorbereidingen zijn al in gang gezet, de eenheden worden nu al getraind. Dat lijkt me verstandig. Ik vind: als je wederopbouw vooropstelt, zoals Nederland, kun je het niet maken na twee jaar weg te lopen. Niet tegenover de Afghanen die je aan hun lot overlaat, en niet tegenover de Nederlandse soldaten die er elke dag hun leven wagen. Dan is alles wat de afgelopen paar jaar met heel veel pijn en moeite is opgebouwd in één klap weg.’

Thijs Broer

‘Balkenende kan de waarheid niet tegenhouden’

Hoofdpijndossier generaal pardon
Nebahat Albayrak is niet te benijden. De Turks-Nederlandse PvdA-politica was nog nauwelijks in functie als staatssecretaris van Vreemdelingenzaken, of ze werd al door Geert Wilders beticht van gebrek aan loyaliteit vanwege haar twee paspoorten. Het wachten is op de volgende aanval: Wilders heeft al geroepen dat hij nog maar net is begonnen. In dezelfde week kreeg Albayrak de tweede tik te verwerken, toen de SP én haar eigen PvdA bedenkingen uitten over haar familiebanden met de directeur van het Centraal Orgaan opvang Asielzoekers: haar nicht Nurten Albayrak.
Maar de discussie over Albayraks loyaliteit zou best eens in het niet kunnen vallen bij wat haar te wachten staat bij de uitvoering van haar eerste grote opdracht: het generaal pardon. Na de harde lijn van Rita Verdonk leek Albayrak als staatssecretaris een frisse start te kunnen maken met een humaner asielbeleid. Een dankbare taak, zou je zeggen. Maar ironisch genoeg zou juist dat langverwachte generaal pardon een molensteen om haar nek kunnen worden.
Ingewikkelder
De dag na de Tweede Kamerverkiezingen in november besloot een nipte Kamer­meer­derheid op initiatief van de PvdA dat er een generaal pardon moest komen. Tot grote woede van het CDA: de christen-democraten hadden zich jaren tegen zo’n regeling verzet en vonden het schandalig dat de linkse meerderheid in de Kamer een nog te vormen kabinet op voorhand met zo’n ingrijpende opdracht opzadelde.
Al vroeg in de formatie kwam het pardon ter tafel. De PvdA wilde een ruimhartige regeling, net als de ChristenUnie, maar het CDA zette meteen de hakken in het zand: alleen een zeer beperkte regeling zou uitvoerbaar zijn. Urenlange gesprekken tussen PvdA’er Jeroen Dijsselbloem, Piet Hein Donner van het CDA en Tineke Huizinga van de ChristenUnie in de marge van de onderhandelingen liepen op niets uit. Met een aantal andere moeilijke onderwerpen zoals de hypotheekrenteaftrek, het Irak-onderzoek en de fiscalisering van de AOW, bleef het generaal pardon als een schaakstuk op het bord, om in de eindronde te worden ‘afgeruild’.
Pas in de laatste dagen van de formatie ging het CDA met een regeling akkoord. De PvdA kreeg in hoofdlijnen haar zin. Er ging gejuich op in vreemdelingenland, bij de linkse partijen en bij de linkervleugel van het CDA. Zembla maakte er een documentaire over, getiteld 26.000 blije gezichten. Maar doordat de PvdA had gestaan op een ruimhartig pardon, is de regeling weliswaar een stuk humaner geworden dan in de tamelijk strikte tegenvoorstellen van het CDA, maar is het ook veel ingewikkelder uit te voeren.
In de onderhandelingen heeft de PvdA pertinent geweigerd een quotum aan het pardon te verbinden, vanuit de gedachte dat een rechtvaardig beleid voorop moet staan en niet de aantallen, zoals bij Verdonk vaak het geval was. Daardoor is voorlopig volstrekt onduidelijk hoeveel mensen precies voor het pardon in aanmerking komen. De ooit genoemde 26.000 gevallen die onder de oude Vreemdelingenwet vielen, hebben inmiddels deels een verblijfsvergunning gekregen, zijn deels uitgezet of zijn met onbekende bestemming vertrokken. Tegelijkertijd is het aantal gevallen toegenomen doordat veel ‘oude wetters’ kinderen hebben gekregen. Volgens schattingen ligt het aantal mensen dat onder het pardon zal vallen tussen de twintig- en veertigduizend.
In het regeerakkoord staat dat de regeling zal gelden voor asielzoekers die hun aanvraag vóór 1 april 2001 hebben ingediend, die Nederland niet tussentijds verlaten hebben, die in een of andere vorm van noodopvang hebben gezeten, en die geen misdrijven hebben gepleegd. In de uitvoering kunnen die bepalingen stuk voor stuk tot problemen leiden. Het kabinet heeft ervoor gekozen degenen die onder de regeling vallen direct te benaderen, en geen loket te openen waar asielzoekers zich kunnen melden. Zo moet een stortvloed van zinloze aanmeldingen worden voorkomen, inclusief de bijbehorende bezwaar- en beroepsprocedures. Maar dat betekent niet dat er helemaal geen procedures zullen komen.
Verifieerbare ondersteuning
In de laatste fase van de formatie waren PvdA en CDA het er wel over eens dat alleen asielzoekers die in de noodopvang hadden gezeten voor het pardon in aanmerking moesten komen. Maar over de definitie van noodopvang waren ze het volstrekt oneens. Het CDA wilde alleen officiële gemeentelijke noodopvang accepteren, maar dat zou volgens de PvdA onrechtvaardig zijn, alleen al omdat veel gemeenten helemaal geen officiële opvang hébben. Uiteindelijk reikte Vluchtelingenwerk via de PvdA een listige suggestie aan: noodopvang volgens de definitie van het Handboek Terugkeer van de IND zelf. Daar kon het CDA, hoedster van het staand beleid, moeilijk bezwaar tegen maken. Maar die definitie is zó ruim – ‘elke vorm van verifieerbare ondersteuning (in termen van het verschaffen van onderdak en voorzien in levensonderhoud) die in een gemeente, door de gemeente zelf of een ander, beschikbaar is gesteld aan de vreemdeling’ – dat ongeveer alle soorten opvang eronder vallen. Gevolg: de overheid kan niet volstaan met de officiële lijsten, maar moet ook op zoek naar de mensen die zijn opgevangen in de logeerkamer van de dominee of de gymzaal van de dorpsschool.
In het regeerakkoord is vastgelegd dat de burgemeesters moeten gaan bepalen wie er in hun gemeente aan die criteria voldoen, omdat die beter zicht hebben op asielzoekers in hun gemeente dan de IND. Dat geldt misschien voor kleine, sociaal bewogen gemeenten, maar in de grote gemeenten is het al ingewikkelder. De eerste verontruste burgemeesters hebben zich al gemeld bij de PvdA met de vraag: wat krijgen wij nu op ons bord? En wat te denken van gemeenten waar rechtse partijen de dienst uitmaken? Gaan die net zo hun best doen iedere fortuinlijke asielzoeker in hun gemeente op te sporen?
De coalitiepartijen zijn ook overeen gekomen dat mensen met een ‘contra-indicatie’ vanwege crimineel gedrag of oorlogsmisdrijven geen pardon zullen krijgen. Het CDA was het er wel mee eens dat mensen niet vanwege onbenulligheden als een winkeldiefstal uit de regeling geweerd mogen worden. Maar waar trek je de grens? Een officiële ‘ongewenstverklaring’ vanwege een ernstig misdrijf zou een graadmeter kunnen zijn. Maar onder Rita Verdonk zijn de grenzen zo opgerekt dat vreemdelingen al om kleinigheden ongewenst werden verklaard. En hoe moet het met asielzoekers die van oorlogsmisdrijven verdacht worden? Is verdenking genoeg, of moet er ook een veroordeling zijn?
Zelfs de datum – asielaanvragen moeten voor 1 april 2001 zijn ingediend – kan tot twijfelgevallen leiden. Wat te doen als een asielzoeker voor 1 april in het land was, maar pas een paar dagen erná de mogelijkheid had asiel aan te vragen? Loes Vellenga, voorzitter van de Vereniging Asieladvocaten en –juristen Nederland, noemt de regeling zoals die in het regeerakkoord staat ‘arbitrair’. Vellenga: ‘Ik verwacht heel veel procedures.’
Tenslotte is er nog de IND, de overheidsdienst die de laatste jaren het harde beleid van Rita Verdonk heeft uitgevoerd. Juist die moet nu een succes maken van een ruimhartig pardon. Daar zal een flinke cultuuromslag voor nodig zijn. Jeroen Dijsselbloem, tot voor kort woordvoerder vreemdelingenzaken van de PvdA en lid van het onderhandelingsteam tijdens de formatie, zei laatst tijdens een debat in De Rode Hoed dat het hem geen gek idee leek als er een onafhankelijke commissie aangesteld zou worden om toezicht te houden op de uitvoering van het generaal pardon door de ‘grondig verziekte’ IND.
Dat alles moet Nebahat Albayrak in goede banen gaan leiden. Zoiets wordt in Den Haag een ‘hoofdpijndossier’ genoemd: een klus die je nooit goed kan doen, wat je ook doet.
Pitbull
De rechtse oppositie maakt zich al klaar om de staatssecretaris het vuur na aan de schenen te leggen. VVD’er Henk Kamp, tot voor kort minister van Defensie, stond indertijd als woordvoerder asielzaken bekend als pitbull. Nu hij terug is in de Kamer, stort hij zich weer op zijn oude missie: beperking van de immigratie. ‘Ik ben ontzettend kwaad over dit generaal pardon,’ zegt hij. ‘Het is in alle opzichten slecht beleid. Het is onrechtvaardig voor de mensen die wél uit Nederland zijn vertrokken. De immigratie neemt flink toe. Het zorgt voor aanzuigende werking. Dat de burgemeesters mogen gaan bepalen wie er voor het pardon in aanmerking komt, leidt tot maximale soepelheid. Ze gaan de regeling allemaal op hun eigen manier uitleggen. En zo’n algemene regeling leidt tot een heleboel eindeloze procedures. De coalitie kan erop rekenen dat ik élke fout van de staatssecretaris, élk negatief effect van de pardonregeling breed ga uitmeten.’
Bij de PvdA zijn ze vooral trots op het generaal pardon. Wat de uitvoering betreft, houdt Hans Spekman, de nieuwe woordvoerder asielbeleid van de PvdA-fractie, zich op de vlakte. ‘Ik verwacht hier en daar wel wat knelpunten,’ zegt hij. ‘Daar moet Albayrak bij de uitwerking van de regeling goed naar kijken.’
Intussen tekenen de eerste haarscheurtjes in de coalitie zich af: de interpretatie van de afspraken over het generaal pardon vertoont nu al accentverschillen. De PvdA spreekt graag over een ‘ruimhartige’ regeling. Maar Wim van de Camp, woordvoerder asielzaken bij het CDA, lijkt er toch iets anders over te denken. Hij zegt: ‘Wij zullen het generaal pardon loyaal en fair steunen. Maar dat is iets anders dan royaal en fair.’ De regeling moet staan als een huis, zegt Van de Camp. ‘Anders komt er een stortvloed aan procedures. Iedere algemene regeling is per definitie onrechtvaardig. Ik ben benieuwd hoe de staatssecretaris de regeling gaat uitwerken.’
Kortom: grote kans dat het generaal pardon Nebahat Albayrak tot een nationale kop van Jut gaat maken. Zelf blijft Albayrak optimistisch. Kort na haar aantreden op Justitie zei ze over de problemen die ze als staatssecretaris mag oplossen: ‘Aan uitdagingen geen gebrek.’

Robert van de Griend

Arme Albayrak

Rode dominee
Het zou goed zijn als de PvdA zou uitdragen dat christenen er ook terechtkunnen. Job Cohen heeft vorig jaar al een keer gepleit voor een “omgekeerde doorbraak”: meer aandacht van de politiek voor religie. Ik pleit voor dezelfde beweging, maar dan vanuit het geloof. Je zou binnen de partij belijdend christen, moslim of jood moeten kunnen zijn zonder genegeerd of uitgelachen te worden. De PvdA is groot genoeg – net als de protestantse Kerk – om verschillende stromingen te herbergen. Christenen, moslims en atheïsten, alles door elkaar. Het zou electoraal ook slim zijn om dat weer uit te stralen, want er is nog heel wat te winnen: veel christenen voelen zich helemaal niet thuis bij de ChristenUnie of het CDA. Ikzelf bijvoorbeeld.
Toen Jan Peter Balkenende premier werd, heb ik meteen mijn tv de deur uit gedaan. Zoveel tuttigheid, dat trek ik niet. Wat me dwarszit, is dat het CDA en de ChristenUnie het christendom in de politiek dreigen te monopoliseren, zodat een ander, progressiever geluid niet meer wordt gehoord. Dat moeten we niet laten gebeuren. De ChristenUnie heeft ook recht van spreken, maar het is niet meer dan één benadering. In het politieke debat lijkt het nu alsof álle christenen er zo’n conservatieve moraal op na houden. Maar dat is echt onzin. Voor mij betekent geloven helemaal niet dat je automatisch tegen abortus, het homohuwelijk en euthanasie moet zijn. Volgens de ChristenUnie is het leven heilig, maar volgens de Bijbel is alleen God heilig: dat is een heel ander perspectief. Voor alle duidelijkheid: de eerste homohuwelijken in Nederland vonden al eind jaren tachtig plaats bij de remonstranten, ruim tien jaar voor de overheid eraan toe was. Waarom zie ik nooit een predikant in Nova uitleggen dat heel veel christenen helemaal niet tegen het homohuwelijk zijn? Linkse christenen moeten zich uitspreken, wat mij betreft ook binnen de PvdA. In de Bijbel staat dat wij het zout der aarde zijn. Maar het moet wel in de soep, anders is het niet te vreten.
De uitslag van de Tweede Kamer­ver­kiezingen is wel beschreven als de wraak van de provincie op de grote stad, omdat de partijen van de gemeenschapszin hebben gewonnen. Door de grachtengordel wordt daar schamper over gedaan: alsof op het platteland alleen domme christelijke provincialen wonen, en in de stad alleen verlichte wereldburgers. Dat is veel te simplistisch. De stad zit vol mensen die weggevlucht zijn uit de provincie, dat is waar. Maar de stad is in veel opzichten ook een verschrikkelijke plek. Het is niet voor niets zo dat juist in de provincie de laatste jaren verreweg de meeste vluchtelingen opgevangen zijn. Kleinere gemeenschappen zijn beter in staat anderen te helpen. Veel mensen voelen dat. Veel mensen zijn op zoek naar wat gemeenschappelijk is, naar wat verbindt. Daarom stemmen ze op de christelijke partijen en op de SP. Het probleem is dat GroenLinks, D66 en de PvdA daar weinig tegenover kunnen stellen. Een soort vrijblijvend wereldburgerschap is niet genoeg. Dat is waar de PvdA nu mee worstelt. Hoe kun je emancipatie en gemeenschapszin met elkaar verenigen? Binnen de PvdA zou er een denktankje van theologen moeten zijn dat zich buigt over zulke vragen.
De Doorbraak-predikanten zagen de PvdA als een belangrijk experiment. In de jaren na de oorlog wilden ze de vooroorlogse verzuiling doorbreken. De eigen bloedgroep moest niet langer bepalend zijn voor de politieke keuze. Progressieve christenen en sociaal-democraten moesten samengaan in één partij: de PvdA, die in 1946 werd opgericht. Mijn grootvader was Doorbraak-predikant in Meppel. In die tijd was het binnen de kerken nog een groot taboe om op de PvdA te stemmen. Dat waren de socialisten, die Gods orde omver wilden werpen. Mijn grootvader was een orthodoxe predikant, met een volle kerk. Maar toen hij zich bij de Doorbraak aansloot, bleef van de ene dag op de andere tweederde van de kerkgangers weg. Er was echt moed nodig om voor de sociaal-democraten te kiezen. Helaas heeft de Doorbraak-gedachte het niet lang volgehouden.
In de jaren zestig en zeventig ontstond in de PvdA al snel een sfeer waarin het geloof achterlijk werd gevonden, en betuttelend en provinciaals. Ik wil die houding niet veroordelen. Iedere generatie heeft een andere opdracht. Die generatie had ook een roeping: de emancipatie van de vrouw, het systeem kritisch bevragen, bevrijding. Maar de vraag is: bevrijding waartoe? Zijn we bevrijd tot de koopzondag? Tot de eroticabeurs? Tot ieder weekend een andere stedentrip? Dat is een gebrek van het progressieve denken: het heeft emancipatie en bevrijding gebracht, maar heeft geen antwoord gegeven op de vraag wat we met die vrijheid moeten.
De laatste tijd wordt wel gedaan alsof geloof en vrijheid met elkaar in tegenspraak zijn, maar dat is een valse tegenstelling. De discussie over vrijheid en gemeenschapszin in de PvdA wordt gerepresenteerd door Rob Oudkerk en Karina Schaapman. Oudkerk is het symbool geworden van onbegrensde vrijheid in de seksuele moraal: als ik zin heb naar een tippelzone te gaan, heeft niemand daar iets mee te maken. Schaapman springt op de bres voor de mensen die de prijs voor die vrijheid betalen: illegale prostituees, drugsverslaafden, kinderen, travestieten. Onbegrensde vrijheid maakt altijd inbreuk op de vrijheid van de ander. Dat is waar zelfontplooiing onherroepelijk toe leidt als er geen visie ten grondslag ligt aan de vraag waar die vrijheid wél toe zou moeten dienen. Bevrijding tot dienstbaarheid, tot solidariteit, tot elkaars hoeder zijn.
De PvdA zit in een crisis omdat de partij geen groot verhaal meer heeft. De SDAP had dat nog wel, maar het is in de loop van de decennia weggesijpeld. Daarom dreigt de PvdA naar de knoppen te gaan. De partijen die wél een groot verhaal hebben, doen het een stuk beter. De SP heeft het socialisme, het CDA en de ChristenUnie hebben het geloof, de VVD heeft het liberalisme. Maar de PvdA heeft niks, behalve een soort kosmopolitisch individualisme, dat vooral op vrijheid is gericht. Maar vrijheid waartoe? Daar zouden rode dominees in de PvdA over mee kunnen denken.
Bij de PvdA is het vak van politicus geen roeping meer, maar een baan. Daar is Wouter Bos zelf het beste voorbeeld van. Eerst werkte hij bij Shell, nu is hij politicus. Hij leidt de partij ook als een bedrijf. Als de jaarcijfers tegenvallen, stort alles in. Marijnissen en Rouvoet hebben daar veel minder last van omdat ze wél een roeping hebben. ‘Authenticiteit’, heet dat tegenwoordig. Mensen voelen dat. Rouvoet zie je niet opeens in een leren broek naar een housefeest gaan. Maar Wim Kok, de oud-vakbondsman, was wél opeens commissaris bij de ING. Erg overtuigend is dat niet. Dat is ook het probleem van Wouter Bos. Misschien kan hij nog een heel goede leider worden. Maar hij weet nog niet waar hij naartoe wil.
De vader van Wouter Bos was ook een doorbraaksocialist. Die is socialist geworden omdat-ie christen is. Bij zijn zoon is dat heel anders. Die zégt wel dat hij de “tale Kanaäns” spreekt, net als de gereformeerden in het kabinet, maar wat bedoelt hij daarmee? Wouter Bos is niet de politiek in gegaan omdat hij in iets gelooft, maar omdat hij na Shell iets anders wilde gaan doen. Als het dan tegenvalt, is er weinig dat hem overeind houdt. Daarom ziet hij er zo getergd uit. Ik denk dat hij wel iets zou hebben aan een paar gesprekken met een goede rode dominee.
Abeltje Hoogenkamp
1969 geboren in Amsterdam
1981-1987 Stedelijk gymnasium in Arnhem
1991-1992Studie rechten aan de UvA
1993-2000 Studie theologie aan de UvA
2000-2002 Kerkelijke opleiding vanwege de Nederlands Hervormde Kerk in Leiden
2003-2004 geestelijk verzorger Ziekenhuis Leyenburg, Den Haag
2006 winnares publieksprijs ‘De Preek van het Jaar’
2006-heden geestelijk verzorger in het Sint Lucas Andreas Ziekenhuis in Amsterdam
2007 Pleitbezorger van een nieuwe Doorbraak in de PvdA

Abeltje Hoogenkamp

Max van Weezel

De inpoldering van Jan Peter

Op het partijcongres van de PvdA, afgelopen weekeinde in Zwolle, werd weinig gezegd dat door de bomvolle zaal níét met applaus werd beloond. Alleen de namen van de PvdA-bewindslieden in het nieuwe kabinet waren al genoeg voor een donderende ovatie. Alsof de sociaal-democraten alsnog de verkiezingen gewonnen hebben. Ook een van de meest omstreden afspraken tussen de coalitiepartijen – dat er geen onderzoek komt naar de Nederlandse steun voor de oorlog in Irak – leidde niet tot groot rumoer.
De dagen voor het congres waren verschillende PvdA-afdelingen in het land, de afdeling Houten voorop, nog bezig met het opstellen van een motie waarin de PvdA-top werd opgeroepen alles in het werk te stellen alsnog een parlementaire enquête naar Irak mogelijk te maken, zoals de PvdA al jaren in de oppositie heeft bepleit. Maar dat voornemen werd de opstandige afdelingen op de ochtend van het congres achter de schermen vakkundig uit het hoofd gepraat door Wouter Bos, partijvoorzitter Michiel van Hulten en fractievoorzitter Jacques Tichelaar. Amendementen op het regeerakkoord waren onmogelijk, het was take it or leave it. Zo werd de brisant bedoelde motie omgebouwd tot een tamelijk onschuldige ‘motie van verdriet’, en met algemene stemmen aangenomen. Luid applaus, het feestje was niet bedorven.
Niet in de doofpot
Maar daarmee is het onderzoek naar de politieke steun voor de inval in Irak nog niet van de baan. Een week voor het congres pleitte Erik Jurgens, alom gerespecteerd PvdA-senator, in Netwerk voor een onafhankelijk onderzoek naar de besluitvorming rond Irak, bijvoorbeeld te verrichten door het NIOD. Als de regering zo’n onderzoek zou blijven blokkeren, stelde hij, zou de Eerste Kamer het voortouw moeten nemen in een parlementair onderzoek. De fracties in de senaat zijn immers niet aan het regeerakkoord gebonden. Jurgens kreeg bijval van PvdA-coryfee Klaas de Vries, die door de kandidaatstellingscommissie op een onverkiesbare plaats voor de Eerste Kamer was gezet, maar door een landelijke steunactie van de leden (www.kiesklaas.nl) tijdens het congres alsnog op de derde plaats werd verkozen. ‘Als wij vanuit de Eerste Kamer aandringen op een onafhankelijk onderzoek, en de regering blijft bokkig doen,’ zei Jurgens tijdens de lunchpauze van het congres, ‘kan ik me voorstellen dat in de Eerste Kamer het algemene gevoelen ontstaat dat men zo niet met het parlement hoort om te gaan. Dan zou er een meerderheid voor een parlementair onderzoek vanuit de Eerste Kamer kunnen ontstaan. Daar wil ik me de komende maanden voor inzetten. Een parlementair onderzoek door de Eerste Kamer is een goede stok achter de deur.’
Ook volgens Klaas de Vries heeft de Eerste Kamer het goed recht zo’n onderzoek te beginnen. Nog nagloeiend van de overweldigende steun van de partijleden voor zijn kandidatuur zei hij in de wandelgangen van het congres: ‘Ík heb het regeerakkoord niet getekend. Bovendien: er zijn dingen die je niet in het kabinet kunt afkaarten. Zeker niet het recht van het parlement op informatie. De politieke besluitvorming over Irak mag niet in de doofpot verdwijnen. Daar zouden de fracties van CDA en VVD ook over moeten nadenken. Ik begrijp niet dat Balkenende dat verwijt in de lucht wil laten hangen. Zolang het kabinet blijft weigeren aan een onderzoek mee te werken, blijft de indruk bestaan dat er iets te verbergen is. Alleen al daarom móét dat onderzoek er komen. Zo nodig op initiatief van de Eerste Kamer.’
Trouwe waakhond
Het zal niet meevallen daar in de senaat een meerderheid voor te krijgen. Han Noten, PvdA-lijsttrekker voor de Eerste Kamer, vindt niet dat de senaat in zo’n onderzoek voorop moet willen lopen. ‘Ik weet wat Klaas de Vries erover gezegd heeft. Maar als kandidaat-Kamerlid moet hij eerst met mij overleggen. Als de Eerste Kamer nu een parlementair onderzoek zou beginnen, zouden we een regeringscrisis kunnen veroorzaken. Dan plaatsen we ons midden in het politieke debat. Daar ben ik geen voorstander van.’
Ook Jacques Tichelaar, kersvers fractievoorzitter in de Tweede Kamer, liet er tijdens het congres geen twijfel over bestaan dat zo’n onderzoek er wat hem betreft niet zal komen. Vorige week kondigde hij nog aan dat de fractie onder zijn leiding de ‘grenzen’ van het regeerakkoord gaat opzoeken. Maar tijdens het congres leek Tichelaar zich al snel gevonden te hebben in de rol die Maxime Verhagen de afgelopen jaren voor Jan Peter Balkenende gespeeld heeft: de rol van trouwe waakhond. Over Irak is wat hem betreft geen discussie mogelijk. ‘Een onderzoek door de Eerste Kamer? Dat gaat niet gebeuren,’ zei hij na afloop van het congres, op weg naar de borrel. ‘Ik kan de Eerste Kamerfractie niks verbieden. Als er een onderzoek gedaan kan worden zonder politieke problemen zal ik het niet tegengaan. Maar als dat wél zo is, ga ik met de Eerste Kamer-fractie praten. Want dat moeten we voorkomen.’ Tichelaar zei het al in zijn speech voor het congres: ‘We hebben onze handtekening gezet, en daar houden we ons aan.’
Maatschappelijke druk
Maar de vraag is hoe lang het nieuwe kabinet de maatschappelijke druk om een onderzoek te doen naar Irak nog kan weerstaan. Die druk zal de komende maanden alleen maar groeien, net als in de andere westerse landen die de inval in Irak hebben gesteund. De PvdA heeft daarin een sleutelpositie. De sociaal-democratische bewindslieden hebben straks in het kabinet in principe recht op inzage in alle stukken – ook de vertrouwelijke. Nu mogen ze er nog niks mee doen omdat er geen Kamermeerderheid voor een onderzoek te vinden is. Maar dat zou best eens kunnen veranderen.’
Eén vragensteller op het congres, Auke Bijlsma, plaatsvervangend voorzitter van de Amsterdamse gemeenteraad, gepokt en gemazeld in de partijpolitiek, had de vooruitziende blik de PvdA-leider een paar listige vragen te stellen. Kan het zo zijn dat het regeerakkoord het grondwettelijke recht van het parlement op informatie uitschakelt? En: stel dat in de Verenigde Staten of in Groot Brittannië een parlementair onderzoek naar de besluitvorming over Irak komt, kan Nederland dan weigeren daaraan mee te werken? In de loop van de middag kwamen de antwoorden van Wouter Bos vanaf het spreekgestoelte: nee, het regeerakkoord kan het grondwettelijke recht van het parlement niet uitschakelen. En, wat betreft medewerking aan een internationaal onderzoek: ‘Dat zien we tegen die tijd wel.’
De woorden van Wouter Bos klonken laconiek, het congres klapte vrolijk verder. Maar voor de goede verstaander was het antwoord van de immer behoedzame partijleider net zo zorgvuldig geformuleerd als de vragen waar Bijlsma al een paar dagen op had zitten schaven. ‘Wat Bos zei, was een opening,’ zei Bijlsma na afloop van het congres tevreden. ‘Het komt erop neer dat hij een parlementair onderzoek naar de besluitvorming over Irak niet uitsluit. Daar kunnen we hem straks aan houden.’

Bos sluit onderzoek naar Irak niet uit

Partijleider Halsema en de usual suspects
Femke Halsema mag dan het verwijt krijgen dat GroenLinks een elitaire partij is geworden, afgelopen zaterdag begaf ze zich niet naar het partijcongres met de dienstauto, maar gewoon met de trein.
Daar stond ze in de ochtendzon op het perron van station Amsterdam Amstel, driftig kauwgom kauwend tegen de zenuwen. Want niet eerder lag ze binnen de partij zó onder vuur. De beslissing van de partijtop om regeringsdeelname op voorhand uit te sluiten leidde tot woede en onbegrip. Intussen klonk er vanuit de linkervleugel van de partij steeds luider protest tegen de ‘elitaire’ koers van Halsema. Toen vorige week ook Europarlementariër Joost Lagendijk zich mengde in het groeiend koor van ontevredenen waren de rapen gaar. Zo ging Halsema zaterdagmorgen op weg naar het moeilijkste congres van haar politieke loopbaan.
Gesteund door een handjevol getrouwen, dat wel: op het perron trof ze Kamerlid Wijnand Duyvendak en in de trein fractiewoordvoerder Tom van der Lee en kandidaat-senator Britta Böhler, die haar een hart onder de riem probeerden te steken. ‘Ik zal me vandaag niet vervelen,’ zei Halsema met een wrang glimlachje, bij aankomst op Utrecht Centraal.
Het werd een rumoerige ochtend. In de grote zaal van het Congresgebouw wisselden de sprekers elkaar af onder gejuich en boegeroep: voor en tegen kabinetsdeelname, voor en tegen een linksere koers. Op spannende momenten stond Femke aan de zijkant van het podium te luisteren, de handen strijdbaar in de zij, om even later weer nerveus te gaan roken in de wandelgangen. Pas toen ze het podium besteeg en het eerste applaus de zaal vulde, verdween de spanning van haar gezicht. Het morrende congres bleek het vertrouwen in de partijleider zélf nog niet te zijn verloren. Na iedere bekentenis (‘De afgelopen dagen waren niet leuk. Het waren van die dagen waarop ik me stiekem even afvraag waarom ik ook alweer de politiek ben ingegaan’) viel een eerbiedige stilte. Op iedere one­liner (‘We zijn de SP niet, we zijn een open debatpartij’) volgde luid applaus. De strijdlustige uitsmijter – ‘Dus of ik zin heb? Wat dacht je?’ – werd zelfs beloond met een staande ovatie. Maar na afloop was het gemor nog niet verdwenen. Een mea culpa was in haar speech niet te ontwaren, mopperde men in de wandelgangen. Ook haar sneer naar criticus Lagendijk – ‘Joost, dat was eens maar nooit weer!’ – viel niet in goede aarde. ‘Daar heb ik wel een beetje spijt van,’ bekent Halsema. ‘Dat was niet chic.’ Zelf heeft ze aan het congres een ambivalent gevoel overgehouden. ‘Ik was pijnlijk getroffen door de persoonlijke toon van de kritiek. Maar het waren vooral de usual suspects die ermee kwamen. Eígenlijk is er een grote consensus over onze vrijzinnige koers.’
Thijs Broer
Nep- en bloeddiamanten
‘Hun veiligheidsdienst is een angstaanjagend apparaat. Het werd in mijn tijd geleid door een oud-MI5-baas. Ik ben blij dat ik weg ben uit die wereld.’ Ik spreek een vriend, tevens oud-werknemer van het Zuid-Afrikaanse diamantbedrijf De Beers dat in de bioscoopfilm Blood Diamond met Leonardo DiCaprio ‘Van de Kaap’ heet. Hij legt uit waarom het mij niet is gelukt om een afspraak te krijgen in Johannesburg. ‘Terwijl ik er werkte, zijn er niet meer dan twee journalisten op de burelen toegelaten. Zo’n bezoek werd voorbereid als een militaire operatie. Lastige werknemers moesten verplicht een vrije dag opnemen.’ Destijds promoveerde hij aan Cambridge University op de synthetische productie van diamanten. Nog op de dag van zijn promotie werd hij overgevlogen naar Johannesburg om – na het tekenen van een boekwerk met geheimhoudingsclausules – bij De Beers aan de slag te gaan. Het was eind jaren negentig – de tijd waarin ook de DiCaprio-film speelt – en de ­diamantdynastie werd bedreigd door concurrentie van niet aan prijsafspraken meewerkende Russische mijnexploitanten, gedonder over ‘conflict diamonds’ en Amerikaanse wetenschappers die beweerden dat ze synthetische diamanten konden maken uit grafiet of zelfs pindakaas. ‘Ze hebben veel voor de kiezen gekregen,’ zegt mijn vriend. Maar hij weet als geen ander dat medelijden met De Beers niet nodig is. Stinkend rijk werd het bedrijf op het door oorlog, aids en honger verscheurde continent. Om de hoge prijzen te rechtvaardigen, logen ze dat de steentjes zeldzaam zijn. ‘De pakhuizen stromen over,’ weet hun oud-werknemer. Tijdens een diner met grote baas Nicky Oppenheimer (de derde generatie van de Duits-joodse familie die al bijna een eeuw de scepter zwaait) hoorde hij hoe ze in het uiterste geval het overspoelen van de markt door Russische diamanten het hoofd wilden bieden. ‘Oppenheimer zei dat hij een grote lading diamanten in de oceaan zou laten storten. Dan zou de consument weer geloven in schaarste.’ Mijn vriend zette zijn onderzoek naar synthetische diamanten voort bij De Beers. ‘Iedereen heeft het over “conflict diamonds”, maar de kwestie rond synthetische dia­manten is zeker zo interessant. In het lab wordt tegenwoordig “gemstone quality” bereikt. De handel draait op het romantische idee dat je je geliefde een zeldzame natuurschat geeft die er miljoenen jaren over heeft gedaan om zich te vormen en die met veel moeite is opgegraven op een exotische plek. Maar wat als je nooit zeker weet of je er zo eentje hebt?’
Marie-José Kleef
Voorgoed vast in Kamtsjatka
Marcelo Figueras is een Argen­tijnse veertiger met stekeltjeshaar en een gebruinde huid. ‘Hij is bijna net zo mooi als George Clooney,’ fluistert een meisje tegen haar vriendin. Figueras is even in Nederland voor de presentatie van de vertaling van zijn boek Kamtsjatka, dat gaat over de belevenissen van het tienjarige jongetje Harry tijdens de Argentijnse dictatuur. Zijn ouders zijn linkse activisten en ‘verdwijnen’. De hoofdpersoon kijkt als volwassene terug op zijn jeugd. Hij heeft het verlies van zijn ouders niet verwerkt, hij zit vast in een denkbeeldig ‘Kamtsjatka’, de laatste plek op aarde waar je je veilig kunt voelen. Het is een verwijzing naar het bordspel Risk, dat Harry vaak met zijn vader speelde. De verfilming van het boek was een enorm succes in de Spaanstalige wereld. In het Instituto Cervantes in Utrecht kijkt Figueras – wereldberoemd in eigen land – een halfvolle zaal in. Figueras komt uit een welgesteld en volledig apolitiek gezin, zijn beide ouders waren tandarts. ‘De dictatuur is zo goed als aan mij voorbijgegaan.’
De schrijver wordt geïnterviewd door Alejandra Slutzky, een kleine beweeglijke Argentijnse. Slutzky’s leven komt min of meer overeen met dat van het personage Harry uit Kamtsjatka. Haar vader – een idealistische huisarts in La Plata – ‘verdween’ tijdens de dictatuur. Alejandra en haar broertje doken onder en ontkwamen naar Nederland. Slutzky heeft over haar leven de roman De stilte geschreven. Je zou verwachten dat tussen Figueras en Slutzky een geanimeerd gesprek op gang komt. Maar dat gebeurt niet. Slutzky blijft in haar rol van interviewer. Het gesprek gaat over Figueras en vooral niet over haarzelf. Na afloop serveert Cervantes-directrice Isabel Lorda Vidal tapas en wijn. ‘Het verhaal van Kamtsjatka is voor mij heel herkenbaar,’ zegt Slutzky. ‘De eenzaamheid tijdens het onderduiken. Net als Harry wilde ik verder met mijn leven. Ik sloot me ook af voor wat er om me heen gebeurde.’ Waarom verzweeg ze die opvallende parallel tijdens het interview? ‘Ik ben net als Harry nog steeds bang om het pantser te laten vallen. Actievoeren, daar ben ik heel goed in. Maar dat is iets anders dan echt voelen wat jezelf is overkomen, echt accepteren dat je slachtoffer bent geweest. Eigenlijk zit ik nog steeds vast in Kamtsjatka.’
Harm Ede Botje
Doelwit Nederland
Reclame via de reguliere kanalen maakt Jan van Benthem van Windowgard niet. ‘Daar is Nederland nog niet aan toe,’ zegt hij. Hij is naar het congres ‘Terrorismebestrijding en crisismanagement’ in Nieuwegein gekomen voor ‘relatiebeheer’. Want, zegt hij, ‘hier lopen hoge pieten rond’.
Die komen van ministeries en politie, maar ook van bedrijven als NS, KLM en Essent. Eerst zijn ze wakker geschud door de dagvoorzitter. Wie vindt Nederland goed voorbereid op terroristische aanslagen? Niemand steekt zijn hand op. ‘We zijn alleen voorbereid op kleine incidenten,’ zegt een beroepsmilitair, ‘dus ik hoop hier wat op te steken.’ Maar ook op de vraag wie zich onveilig voelt, blijft het stil. ‘Ik heb het gevoel dat we geen eerste target zijn,’ zegt een andere aanwezige. ‘Dat gevoel wil ik graag houden, want anders moet ik emigreren met m’n vrouw en kinderen.’
Terrorisme-experts noemen vervolgens alle factoren die Nederland tot doelwit maken: de radicalisering van moslims, de aanwezigheid van de Amerikaanse ambassade en de El Al-vluchten.
Ten slotte klinkt de roep om te investeren in safety en security. ‘Wereldwijd gaat er 53 miljard om in de beveiligingsindustrie,’ zegt Glenn Schoen, terrorisme-expert van Ernst &#038; Young. ‘Meer dan in de film- en de muziek­industrie bij elkaar.’
Jan van Benthem pikt er zijn graantje van mee. Zijn volgens de folder ‘hechte familiebedrijf uit Lelystad’ doet in kogelvrij en explosiebestendig glas. Hij reproduceert: tachtig procent van de doden bij een aanslag vallen door rondslingerend glas. De druk van een ontploffing kan zelfs de ramen aan de achterkant van het gebouw doen barsten. Dat laten zij onafhankelijk onderzoeken door TNO, want paniek zaaien willen ze niet.
Van Benthem biedt verschillende oplossingen. Een plastic­achtig folie dat een gebarsten raam bij elkaar houdt. En voor de zwaardere aanslagen een constructie met een elastische kabel die de druk breekt door het raam in tweeën te delen. De prijzen variëren van 80 tot 400 euro per vierkante meter raam.
Hun enige miljoenenopdracht in de privésector is tot dusver het hoofdkantoor van KPN in Den Haag. Daar lijkt het voorlopig bij te blijven. NS wil dat de overheid meebetaalt. KLM eigenlijk ook. ‘Vliegen is een soort openbaar vervoer geworden,’ zegt Ben Swagerman van de luchtvaartmaatschappij. ‘Wij waren 80, 85 miljoen kwijt aan gewapende cockpitdeuren. Dat moet eigenlijk niet nodig zijn.’ Maar uiteindelijk, vindt hij, moet de burger in actie komen tegen terrorisme. ‘Je kunt niet alles beveiligen.’
Maartje Duin

Harm Ede Botje

Marie Jose Kleef

De kleine wereld

Een van de verstandigste zetten in deze kabinetsformatie was tot nu toe de keuze voor de informateur: Herman Wijffels. Oud-topman van de Rabobank, oud-voorzitter van de SER, gepokt en gemazeld polderaar, onvermoeibaar pleitbezorger van duurzaamheid en maatschappelijke vernieuwing, huisvriend van de koninklijke familie, en vooral: bruggenbouwer par excellence.
Na afloop van de eerste gesprekken verklaarde Wijffels tevreden dat het nieuwe kabinet weer een ‘bondgenoot van de burgers’ moest worden. Sinds Pim Fortuyn werd de toon van het ‘redelijke midden’ in de Nederlandse politiek overstemd door radicale geluiden. Maar onder leiding van meesterbruggenbouwer Herman Wijffels zijn de formerende partijen druk bezig de consensuspolitiek opnieuw uit te vinden. In de afzondering van het landgoed Lauswolt te Beetsterzwaag, het Catshuis in Den Haag en villa De Zwaluwenberg bij Hollandsche Rading werkten de partijleiders van CDA, PvdA en ChristenUnie de afgelopen weken onverwacht eendrachtig aan een sociaal-christelijk kabinet.
Zo groot is de eensgezindheid dat al die tijd vrijwel niets van de besprekingen is uitgelekt, behalve berichten over ‘goede vorderingen’. Zelfs over moeilijke onderwerpen als de hypotheekrenteafrek, de liberalisering van de gezondheidszorg en de fiscalisering van de AOW, waarvan verwacht werd dat ze de formatie hopeloos zouden vertragen, waren de onderhandelaars het in korte tijd eens, zoals het zich nu laat aanzien. Vergeten lijken de ideologische verschillen tussen de partijen, die in de campagnetijd op scherp werden gezet. Vergeten lijkt het ‘gebrek aan chemie’ tussen Balkenende en Bos, een van de redenen waarom de formatiegesprekken in 2003 spaak liepen. Vergeten lijkt de polariserende taal waarmee het laatste kabinet-Balkenende en de oppositie elkaar te lijf gingen. Vergeten lijkt ook de belofte van openheid, die na Fortuyn een einde moest maken aan de achterkamertjespolitiek van de paarse kabinetten. Achter gesloten deuren is het goed bruggen bouwen. Dat weet Herman Wijffels als geen ander.
Geen onruststokers
Over de hoofdlijnen van een regeerakkoord zijn de partijen het al eens. Nu nog de ministersploeg. In een kabinet dat bruggen wil bouwen in een verdeelde samenleving horen ministers die daartoe in staat zijn. In CDA-kringen is het al maanden te beluisteren: in vredesna am geen onruststokers als Rita Verdonk meer in het kabinet, maar mensen die willen samenwerken.
Nu de formatie zijn laatste fase nadert, is het geruchtencircuit in volle gang: wie komen er in het kabinet? Met het criterium ‘bruggenbouwers’ in gedachten hield Vrij Nederland de laatste berichten uit Den Haag tegen het licht, met het volgende lijstje tot resultaat. Let wel: onder voorbehoud, want als er één ministerspost verschuift, komt de hele carrousel weer in beweging.
Algemene Zaken: Jan Peter Balkenende, die zelf al heeft gezegd dat hij na jaren van hervormingen wil ‘investeren in maatschappelijke samenhang’. Financiën: Wouter Bos, die zich over zijn reserve heen heeft gezet en toch bereid is onder Balkenende minister te worden. Maar wél als bewaarder van de schatkist: een machtige positie, die hem bovendien de kans geeft solide vertrouwen op te bouwen, zoals zijn grote voorbeeld Wim Kok. André Rouvoet, van wie anderhalf jaar geleden al werd gezegd dat hij een ‘brugfunctie’ kon vervullen tussen PvdA en CDA, is bereid minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport te worden. Op dat departement zal ook Gezinszaken – een belangrijk thema voor de ChristenUnie – een belangrijke plaats krijgen. Bert Koenders, buitenlandwoordvoerder van de PvdA, die al jaren aan het schipperen is om de standpunten van regering en oppositie over de militaire missie naar Afghanistan dichter bij elkaar te brengen, wordt genoemd als minister van Buitenlandse Zaken. Sinds Rita Verdonk zijn de formerende partijen het erover eens dat het een heilloos experiment was integratie én het vreemdelingenbeleid bij één minister onder te brengen. Er wordt overwogen integratie onder te brengen bij Binnenlandse Zaken. Ministerskandidaat: Ella Vogelaar (PvdA), oud-vice-voorzitter van het FNV en oud-projectleider van de Taskforce Inburgering.
Piet Hein Donner, bindende kracht in de laatste kabinetten en onverstoorbaar verdediger van de godsdienstvrijheid, óók van de islam, keert terug op Justitie. Eimert van Middelkoop (CU), alom gerespecteerd Eerste Kamerlid, kan minister van Defensie worden. Maxime Verhagen (CDA), die zich als fractievoorzitter liet gelden als fel debater maar ook als bruggenbouwer na afloop aan de bar, heeft zijn zinnen gezet op Buitenlandse Zaken maar zou vrede kunnen hebben met Economische Zaken. Gerda Verburg (CDA), oud-CNV-bestuurder en boerendochter, is thuis op Landbouw. De aimabele Pieter van Geel (CDA) kan terugkomen op Vrom, maar nu als minister van Milieu: sinds de film van Al Gore vindt men ook bij het CDA dat het milieu weer een volwaardige ministerspost verdient. Sharon Dijksma, de loyale vice-fractievoorzitter van de PvdA, bedreven in het Haagse machtsspel, wordt genoemd voor Verkeer en Waterstaat. Agnes van Ardenne (CDA), onomstreden, heeft al gezegd dat ze best door zou willen als minister van Ontwik­kelingssamenwerking. Onderwijsminister Maria van der Hoeven (CDA), acceptabel voor alle partijen omdat ze in tegenstelling tot haar voorgangers níét het hele onderwijs overhoop heeft gehaald, kan terugkeren op OCW. En ten slotte treedt naar alle waarschijnlijkheid op Sociale Zaken aan: Ahmed Aboutaleb (PvdA), de Amsterdamse wethouder die zich de laatste jaren bij uitstek als bruggenbouwer heeft bewezen.
Als dit gezelschap straks met de koningin op de paleistrappen staat, kan Herman Wijffels tevreden zijn.

Bruggenbouwers gezocht

<div class="wpg-element lead-bold">
In het Zuid-Limburgse dorpje Simpelveld, vlak bij Heerlen, heeft ruim dertien procent van de kiezers op Geert Wilders gestemd. Dubbel zoveel als het landelijk percentage, en ook meer dan de omringende gemeenten. Maar in het dorp zelf komt niemand ermee voor de dag. ‘Ja, laatst heb ik nog iemand gesproken die op Wilders gestemd heeft, maar die kwam uit Kerkrade.’
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
<h3>Angst voor het ongewisse in Simpelveld</h3>
Aan het eind van een regenachtige middag zitten drie stamgasten aan de bar van café Oud Zumpelveld, tevens clublokaal van schutterij St. George. Eensgezind mopperen ze over de prijs van de oliebollen, die dit jaar weer schandelijk gestegen is. Wanneer de verslaggever in gesprek met de barman vraagt waarom er bij de laatste verkiezingen juist in Simpelveld zoveel mensen op Geert Wilders hebben gestemd, valt het gesprek aan de toog meteen stil. De kastelein, net nog vriendelijk aan het biertappen, haalt nors zijn schouders op. Een van de stamgasten kijkt zwijgend voor zich uit. Een ander neemt een slok van zijn bier.
‘De politiek, dat is geweest,’ zegt hij. ‘Je kan beter over carnaval schrijven.’ Aan de bar zit ook Wiel Dackus, medeoprichter van Leefbaar Simpelveld. Hij zwijgt even en zegt: ‘De mensen zijn zat van de gevestigde partijen, ze zijn ontevreden. Ze denken: ik moet wat anders. Dan maar Wilders, dat is er toch een van ons.’ Zelf kent hij geen mensen die Wilders gestemd hebben, zegt Wiel Dackus. Ja, vlak voor de verkiezingen hoorde hij vier jongens in de voetbalkantine zeggen dat ze Wilders zouden gaan stemmen. Meer wil hij er niet over kwijt. Hij bromt een groet, rekent af en stapt de deur uit, de motregen in.
Zo ongeveer gaat het steeds. In het Zuid-Limburgse dorpje Simpelveld, gelegen op de grens van de industriestad Heerlen en het schilderachtige Heuvelland, heeft ruim dertien procent van de kiezers op Geert Wilders gestemd. Dubbel zoveel als het landelijk percentage, en ook meer dan de omringende gemeenten. Maar in het dorp zelf komt niemand ermee voor de dag. In tientallen gesprekken klinken ontwijkende antwoorden. ‘Nee, ik niet,’ zeggen ze dan. ‘Nee, ik ken niemand die op Wilders gestemd heeft.’ 
Of, cryptischer: ‘Als je in het stemhokje staat druk je voor je het weet op het verkeerde knopje.’ Zelfs Wiel Weijers, locoburgemeester en voorman van Leefbaar Simpelveld, die het hele dorp kent, zegt dat hij niemand kan bedenken die op Wilders gestemd zou kunnen hebben. Nee, in zijn fractie ook niet. ‘Daar praten wij niet zo over,’ zegt hij met een glimlach. ‘Ja, laatst heb ik nog iemand gesproken die op Wilders gestemd heeft, maar die kwam uit Kerkrade.’
In opspraak In Limburg zeggen ze wel: er zijn zesentwintig manieren om ja te zeggen. En vijfentwintig daarvan betekenen nee. De kiezers van Geert Wilders lijken in rook opgegaan. En toch zijn ze er geweest, gelijkelijk verdeeld over de stemdistricten van Simpelveld, van de eenvoudige flats beneden in het dorp tot de villa’s hoog op de heuvel, waar vandaan de rijkste inwoners van Simpelveld uitkijken over het wijde heuvelland.
Een van die kapitale panden, een blinkend witte bungalow, was een paar jaar geleden nog in het bezit van Dion Graus, kersvers Kamerlid voor de partij van Geert Wilders. De buren hebben Graus toen nooit gezien, zeggen ze. Bekend was hij alleen van TV Limburg, waar hij een dierenprogramma presenteerde, en vorig jaar een veelbekeken realityshow met Geert Wilders. Dag in, dag uit was de politicus op de lokale televisie te zien, in eindeloze herhalingen: Wilders in het café, Wilders in zijn kinderkamer, Wilders bij de sportvereniging, kritiekloos belicht door Dion Graus.
Inmiddels is de voormalige tv-presentator in opspraak geraakt omdat hij zijn ex-vrouw mishandeld zou hebben, gelogen zou hebben over zijn cv, overhoop zou hebben gelegen met ál zijn vroegere werkgevers, en bovendien een spoor van onbetaalde rekeningen zou hebben achtergelaten bij de verbouwing van de bungalow in Simpelveld. ‘Maar daar wisten de mensen bij de verkiezingen nog niks van,’ zegt Jan Franssen, fractievoorzitter van de lokale afdeling van de PvdA. Graus zelf, die zich zelden in het dorp liet zien, kreeg in Simpelveld niet meer dan negentien voorkeurstemmen. ‘Maar zijn programma met Geert Wilders was hier geregeld het gesprek van de dag,’ zegt Franssen. ‘Een heleboel mensen wisten opeens wie Wilders was.’
Bij de linkse partijen in Simpelveld worstelen ze al weken met de vraag waarom Wilders juist in deze gemeente zoveel gewonnen heeft. ‘Het zijn proteststemmen,’ zegt Franssen. ‘Dat is duidelijk. Maar het blijft gissen waar die onvrede precies vandaan komt. Veel mensen in Limburg hebben nog steeds het gevoel dat Limburg achtergesteld wordt. Mijns inziens is dat onterecht. Maar het lukt ons niet dat goed uit te leggen. Je kunt er al je energie in steken, en dan komt er toch zo’n uitslag.’
‘Ik krab me nog steeds achter mijn oren,’ zegt Ludo Strating, leerplichtcoördinator en actief SP-lid in Simpelveld. ‘De SP heeft hier ook enorm gewonnen. Daar ben ik heel blij mee. Maar voor iemand die links stemt, is het beschamend in een dorp te wonen waar zo massaal op Wilders wordt gestemd. En waarom juist hier? Allochtonen moet je in Simpelveld met een lampje zoeken. De sociale problemen zijn hier niet groter dan in de rest van de regio. Voor mijn werk hou ik dat goed in de gaten. Maar toen ik de verkiezingsuitslagen van Simpelveld las, dacht ik, wat heb ik gemist?’
Berovingen De torenklok heeft tien uur geslagen, de donkere straten in het centrum van het dorp zijn uitgestorven. Vanuit café De Eend, tegenover de kerk, waaien flarden muziek over de keien. Te midden van het bierdrinkend en biljartend gezelschap zit elektricien Jos Ernes (38) aan de bar. Zelf heeft hij niet op Wilders gestemd, zegt hij, maar hij kan best begrijpen dat anderen wél voor de Partij voor de Vrijheid hebben gekozen. ‘De mensen hebben geen vertrouwen in de politiek,’ zegt hij. ‘Politici beloven een heleboel, maar ze luisteren nooit. Er zitten hier een heleboel mensen in de WAO. Dan zegt de overheid: eigen verantwoordelijkheid! Maar die mensen kúnnen helemaal niet werken.’
Zelf is Jos Ernes, zoon van een vroegere mijnwerker, anderhalf jaar lang werkloos geweest. Bij het uitzendbureau kon hij uiteindelijk aan de slag voor minder dan acht euro bruto per uur. ‘Daar kan ik nauwelijks de huur van betalen,’ zegt hij. ‘En ik ben echt niet de enige. Dan hoor je ook nog verhalen over de Polen die hier voor niks komen werken. Het is niet zo gek dat de mensen hier denken: dan maar Wilders.’
Volgens de cijfers is Simpelveld een van de veiligste gemeenten van heel Zuid-Limburg. Maar in het dorp wordt dat anders ervaren. De laatste maanden is het dorp opgeschrikt door een viertal berovingen. Oude vrouwtjes werden tegen de grond geduwd, hun tas weggegrist. Op kerstavond aan het einde van de mis riep de pastoor de parochianen op de politie te helpen met ooggetuigeverklaringen. ‘Mijn moeder durft ’s avonds niet meer alleen over straat,’ zegt Jos Ernes. ‘Dat hebben we hier nog nooit meegemaakt.’
De signalementen van de daders lopen volstrekt uiteen. Maar in het dorp zeggen ze: het zullen wel buitenlanders geweest zijn. Er wordt gewezen naar het asielzoekerscentrum, achter de heuvel richting Heerlen. De lokale politici leggen keer op keer uit dat in Simpelveld nauwelijks problemen met allochtonen bestaan. De mensen wonen er ontzettend graag, zeggen de gemeentebestuurders. En vanouds waren mijnwerkers uit andere landen juist welkom in het dorp. Maar jongeren in Simpelveld, die in Heerlen of Kerkrade naar school gaan, vertellen andere verhalen.
‘Altijd als je iets hoort van problemen, gaat het om buitenlanders,’ zegt Tim Huisman (18), kleinzoon van een mijnwerker. Zijn vriend Evan Kosmis (16), zoon van de uitbater van vakantieboerderij De Witte Keizerin, valt hem bij. ‘Hier in het dorp zie je niet veel buitenlanders. Maar in Heerlen wel, waar wij op school zitten. Als je niet uitkijkt, heb je zo ruzie en komen ze met z’n allen achter je aan.’
Tim heeft dit jaar voor het eerst mogen stemmen. Hij hoefde er net als de de rest van zijn klas op het vmbo in Heerlen niet lang over na te denken, en doet er niet geheimzinnig over: Wilders.
Aardige mensen In Simpelveld wordt, zoals in veel dorpen, met een zeker wantrouwen bekeken wat van buiten komt. Dat hebben Ton en Adrie, de nieuwe eigenaren van café De Eend, ook gemerkt. Een jaar geleden zijn ze naar Simpelveld verhuisd. Het bevalt ze uitstekend, zeggen ze. Lekker rustig, aardige mensen, nooit rotzooi. Maar het Rotterdamse koppel moest wel even wennen aan de dorpscultuur. Toen het café na de verbouwing net open was, stapte er een Marokkaans ogende jongeman binnen, een van de weinige allochtonen in het dorp. Hij kwam naar de bar en vroeg, wat schuchter: ‘Mag ik hier wel komen?’ Adrie wist niet wat ze meemaakte. ‘Dat zo iemand dat vraagt, dat is toch erg? Net de apartheid!’ 
Ton verbaast het niks dat er in het dorp zo massaal op Wilders is gestemd. ‘Er wonen hier bijna geen allochtonen,’ zegt hij. ‘Waarom niet? Als je die vraag stelt, weet je het antwoord al. Ze moeten hier weinig van buitenlanders hebben. Ze zijn hier het liefst onder elkaar, en dat willen ze graag zo houden. Als er zulke overvallen plaatsvinden denken de mensen helemaal: en nu moet het afgelopen zijn, we gaan op Wilders stemmen. Dat begrijp ik best. Wilders zegt wat de mensen denken.’
‘Kijk,’ zegt Gerard Vanhommerig, eigenzinnig CDA-stemmer, boer en bestuurslid van het waterschap. Hij wijst over het dal even buiten Simpelveld, waar de velden van zijn boerderij zich uitstrekken van de dorpsgrens tot over de heuvels. ‘Bij dat bosje ligt het graf van mr.dr. Frowein, president-directeur van de Staatsmijnen. In het dal daarachter ligt zijn kasteel. Dat kreeg je er in die tijd nog bij, als je president-directeur was. Hij wou met uitzicht op de mijnen begraven worden.’
De steenbergen bij Heerlen, indertijd nog zichtbaar aan de horizon, zijn inmiddels afgegraven. Maar de herinnering aan de mijnen is nog lang niet verdwenen. In de meeste families in Simpelveld zijn er ooms, oudooms, vaders en grootvaders die nog in de mijnen hebben gewerkt. Oudere mensen weten nog goed hoe Joop den Uyl, toen nog minister van Economische Zaken, in 1965 in de Heerlense stadsschouwburg de sluiting van de mijnen aankondigde. Het hele maatschappelijke leven in de oostelijke mijnstreek raakte ontwricht. Massale werkloosheid, verspilde subsidies, vruchteloze pogingen om de kompels met stoflongen een compensatie te bezorgen, ook in Simpelveld zijn het levende herinneringen. 
Nog steeds zitten er grootvaders hoestend op de bank met een karig pensioentje en is er te weinig werk voor wie werken kan. Jonge mensen trekken weg. Na Noordoost-Groningen is de vroegere mijnstreek rondom Heerlen, tegenwoordig Parkstad Limburg genaamd, het snelst vergrijzende gebied van Nederland, en Simpelveld een van de snelst vergrijzende gemeenten. Het economisch herstel laat nog altijd op zich wachten. ‘Daar aan de horizon zie je Avantis, het bedrijvenpark,’ wijst Vanhommerig. ‘Dat had vierduizend banen moeten opleveren. Maar er gebeurt nog steeds bijna niks.’
De grote tegenslag was de korenwolf, het beschermde knaagdiertje dat met hulp van Stichting Das en Boom de Europese subsidiestroom aan Avantis wist stop te zetten. Het zit nog altijd tegen in de vroegere mijnstreek. ‘En dat krijgen de gevestigde politieke partijen op hun bord,’ zegt Vanhommerig. ‘Uit protest gaan mensen dan Wilders stemmen. Die man verkoopt alleen maar een hoop lucht, maar dat hebben de mensen niet in de gaten. Ze weten nauwelijks iets van hem af.’
Doodzonde Op nieuwjaarsdag begeven honderden Simpelvelders zich naar het gemeentehuis voor de receptie van het gemeentebestuur. Te midden van de voorzitters van de harmonie, de voetbal- en de duivenvereniging, plaatselijke politici en ondernemers, staat ook het voltallig bestuur van Fanfare Eendracht in vol ornaat een biertje te drinken. Over het ledental heeft de fanfare niet te klagen, zegt bestuurslid Chris Janssen, vlak voor hij vertrekt naar de traditionele receptie van meneer pastoor. ‘Maar de mensen stappen er wel makkelijker uit. Vroeger was dat een doodzonde. Dan werd je met de nek aangekeken.’
In Simpelveld is het rijke roomse leven nog niet verdwenen. De kerk zit iedere zondag vol. Schutterij St. George en Harmonie St. Cecilia bloeien, net als de fanfare. Maar in de onderstroom beginnen de oude verbanden af te kalven. Jonge mensen laten zich weinig meer aan de kerk gelegen liggen. En de invloed van de christen-democraten is tanende. Vanouds was het CDA, daarvoor de KVP, in deze streken oppermachtig, maar de vaste aanhang loopt terug. Ook in Simpelveld is dat te zien. Toen CDA-wethouder Wiel Weijers in 2001 met zijn partij brak en Leefbaar Simpelveld oprichtte, kwam hij prompt met vijf zetels in de raad, ten koste van het CDA. In november hebben de christen-democraten in de gemeente Simpelveld, bij een opkomst van meer dan tachtig procent en zo’n zevenduizend geldige stemmen, bijna zevenhonderd stemmen verloren. Voor een belangrijk deel aan Geert Wilders.
Hulpbisschop In het dorp wordt ook gezegd dat oudere CDA-stemmers zijn afgehaakt nadat hulpbisschop De Jong van Roermond had bekend dat hij overwoog ChristenUnie te gaan stemmen: een uitspraak die in de Limburgse kranten breed werd uitgemeten. ‘Het zou me niks verbazen als dat bericht inderdaad invloed heeft gehad,’ zegt Martin Driessen, maatschappelijk werker in Simpelveld. ‘Vooral oudere mensen voelen zich hier nog sterk verbonden met de kerk. Als de hulpbisschop dan recht voor zijn raap zegt dat hij niet meer op het CDA stemt, denken ze: dan hoef ik ook niet meer. Dan is de weg vrij om te gaan stemmen op andere partijen, zoals die van Geert Wilders.’
Tegen het einde van de receptie – het gezelschap is inmiddels grotendeels vertrokken naar meneer pastoor – zegt burgemeester Hub Bogman, zelf van de PvdA: ‘Ik wil me niet te buiten gaan aan quasi-sociologische beschouwingen. Maar de vanzelfsprekende steun voor het CDA is de laatste jaren fors teruggelopen. Dat heeft niet alleen te maken met het kabinetsbeleid, waarin mensen het sociale gezicht hebben gemist, maar ook met de maatschappelijke samenhang. 
In Limburg zijn de oude verbanden nog heel lang sterk gebleven, ook in de politiek. Pas de laatste jaren is dat snel veranderd. Volgens Wim van de Donk van de WRR laten de verkiezingen tegenwoordig seismologische verschuivingen zien. Dat is de laatste tijd ook in deze regio zichtbaar geworden. De mensen voelen zich onzeker, ze zien de Heile Welt van het dorpsleven bedreigd door onheil van buiten.’
In het nabije Heerlen zijn de problemen van de grote stad op straat zichtbaar: zwervers, drugsverslaafden, criminaliteit, intimiderend gedrag van allochtone jongeren. ‘Net als in andere dorpen bestaat hier de vrees dat de problemen van de stad deze kant op komen. Terecht of niet, ik kan me dat wel voorstellen. Dat onbehagen heeft bij deze verkiezingen mogelijk een rol gespeeld.’
Bovendien, zegt de burgemeester, is de politiek in Limburg altijd al sterk gericht geweest op personen. Traditioneel krijgen Limburgse politici altijd veel voorkeurstemmen. ‘Geert Wilders heeft duidelijk laten zien waar hij voor staat. Dat heeft veel mensen aangesproken.’
Op de achtergrond speelt ook een rol dat in Limburg altijd al een stevige aversie heeft bestaan tegen de Haagse politiek. Dat bleek ook in 2002, toen in Limburg massaal op Pim Fortuyn werd gestemd. En in 1935, toen de NSB in het zuiden van Limburg bijna een kwart van de stemmen veroverde. Aan de vergelijking tussen Wilders en de NSB wil Hub Bogman zich absoluut niet wagen. ‘Maar er is wel een parallel: het protest tegen de autoriteiten. Het gevoel hier is dat Den Haag heel ver weg is en dat de overheid zich nauwelijks bekommert om wat hier leeft. Wilders heeft dat sentiment een stem gegeven.’
SP-huis In het nabije Heerlen heeft de maatschappelijke onvrede een andere wending genomen. Daar is aanzienlijk minder op Geert Wilders gestemd dan in Simpelveld en andere dorpen in de omgeving, en aanzienlijk meer op de SP. Bij de gemeenteraadsverkiezingen in maart werd de Socialistische Partij al de grootste in Heerlen, bij de Kamerverkiezingen in november haalde de partij bijna een derde van de stemmen en overtrof daarmee het traditionele bolwerk van Jan Marijnissen: Oss.
In Heerlen timmert de SP al decennia aan de weg, onder leiding van het echtbaar Jan en Riet de Wit. Jan doet van zich spreken als Kamerlid, Riet heeft zich als wethouder ontwikkeld tot de ‘grande dame’ van de Heerlense politiek. In het SP-huis in Heerlen, gelegen in een troosteloze buurt achter het station, is de revolutie begonnen. Met acties tegen huurverhogingen en voor compensatie van mijnwerkers met stoflongen, spreekuren voor mensen met problemen en eindeloos folderen en plakken, won de SP steeds meer sympathie. 
Sinds de SP in het college zit, heeft de partij bovendien laten zien heel goed tot besturen in staat te zijn. Met steun van de SP werd het centrum opgeknapt en schoongeveegd. Er kwamen veiligheidscamera’s, er kwam een nieuwe gebruikersruimte voor drugsverslaafden buiten de woonwijken. De SP voerde sociaal beleid, bleek bereid flink op te treden tegen criminaliteit en overlast en paste ook nog op de centen. Tot instemming van de Heerlenaren, die massaal voor de SP kozen. Zo lijkt althans een deel van het maatschappelijk ongenoegen in Heerlen in goede banen te worden geleid.
De opkomst van de SP wordt wel met die van Wilders vergeleken omdat ze zouden vissen in dezelfde troebele vijver, maar Riet de Wit vindt dat onzin. ‘Wilders wijst bij alle problemen een duidelijke schuldige aan: de asielzoeker, de moslim. Wij doen dat niet. Wij laten zien dat mensen niet aan hun lot overgelaten hoeven te worden. Daar hebben we hier al vijfendertig jaar hard aan gewerkt, niet vóór maar mét de mensen.’
Dat is een gedachte waar Ludo Strating, SP-lid te Simpelveld, hoop uit kan putten. ‘Als dit dorp ergens last van heeft, dan is het wel angst voor het ongewisse. Daarom stemmen de mensen op iemand als Wilders. In Heerlen heeft de SP laten zien dat het ook anders kan. Dat je er niet komt door alleen maar wat te roepen.’ 
</div>

Dan maar Wilders

<div class="wpg-element paragraph">
In het Zuid-Limburgse dorpje Simpelveld, vlak bij Heerlen, heeft ruim dertien procent van de kiezers op Geert Wilders gestemd. Dubbel zoveel als het landelijk percentage, en ook meer dan de omringende gemeenten. Maar in het dorp zelf komt niemand ermee voor de dag. ‘Ja, laatst heb ik nog iemand gesproken die op Wilders gestemd heeft, maar die kwam uit Kerkrade.’ 
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
Aan het eind van een regenachtige middag zitten drie stamgasten aan de bar van café Oud Zumpelveld, tevens club-­lo­kaal van schutterij St. George. Eensgezind mopperen ze over de prijs van de oliebollen, die dit jaar weer schandelijk gestegen is. Wanneer de verslaggever in gesprek met de barman vraagt waarom er bij de laatste verkiezingen juist in Simpelveld zoveel mensen op Geert Wilders hebben gestemd, valt het gesprek aan de toog meteen stil. De kastelein, net nog vriendelijk aan het biertappen, haalt nors zijn schouders op. Een van de stamgasten kijkt zwijgend voor zich uit. Een ander neemt een slok van zijn bier. ‘De politiek, dat is geweest,’ zegt hij. ‘Je kan beter over carnaval schrijven.’
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
Aan de bar zit ook Wiel Dackus, medeoprichter van Leefbaar Simpelveld. Hij zwijgt even en zegt: ‘De mensen zijn zat van de gevestigde partijen, ze zijn ontevreden. Ze denken: ik moet wat anders. Dan maar Wilders, dat is er toch een van ons.’
Zelf kent hij geen mensen die Wilders gestemd hebben, zegt Wiel Dackus. Ja, vlak voor de verkiezingen hoorde hij vier jongens in de voetbalkantine zeggen dat ze Wilders zouden gaan stemmen. Meer wil hij er niet over kwijt. Hij bromt een groet, rekent af en stapt de deur uit, de motregen in.
Zo ongeveer gaat het steeds. In het Zuid-Limburgse dorpje Simpelveld, gelegen op de grens van de industriestad Heerlen en het schilderachtige Heuvelland, heeft ruim dertien procent van de kiezers op Geert Wilders gestemd. Dubbel zoveel als het landelijk percentage, en ook meer dan de omringende gemeenten. Maar in het dorp zelf komt niemand ermee voor de dag. In tientallen gesprekken klinken ontwijkende antwoorden. ‘Nee, ik niet,’ zeggen ze dan. ‘Nee, ik ken niemand die op Wilders gestemd heeft.’ Of, cryptischer: ‘Als je in het stemhokje staat druk je voor je het weet op het verkeerde knopje.’ Zelfs Wiel Weijers, locoburgemeester en voorman van Leefbaar Simpelveld, die het hele dorp kent, zegt dat hij niemand kan bedenken die op Wilders gestemd zou kunnen hebben. Nee, in zijn fractie ook niet. ‘Daar praten wij niet zo over,’ zegt hij met een glimlach. ‘Ja, laatst heb ik nog iemand gesproken die op Wilders gestemd heeft, maar die kwam uit Kerkrade.’
In opspraak
In Limburg zeggen ze wel: er zijn zesentwintig manieren om ja te zeggen. En vijfentwintig daarvan betekenen nee. De kiezers van Geert Wilders lijken in rook opgegaan. En toch zijn ze er geweest, gelijkelijk verdeeld over de stemdistricten van Simpelveld, van de eenvoudige flats beneden in het dorp tot de villa’s hoog op de heuvel, waar vandaan de rijkste inwoners van Simpelveld uitkijken over het wijde heuvelland.
Een van die kapitale panden, een blinkend witte bungalow, was een paar jaar geleden nog in het bezit van Dion Graus, kersvers Kamerlid voor de partij van Geert Wilders. De buren hebben Graus toen nooit gezien, zeggen ze. Bekend was hij alleen van TV Limburg, waar hij een dierenprogramma presenteerde, en vorig jaar een veelbekeken realityshow met Geert Wilders. Dag in, dag uit was de politicus op de lokale televisie te zien, in eindeloze herhalingen: Wilders in het café, Wilders in zijn kinderkamer, Wilders bij de sportvereniging, kritiekloos belicht door Dion Graus.
Inmiddels is de voormalige tv-presentator in opspraak geraakt omdat hij zijn ex-vrouw mishandeld zou hebben, gelogen zou hebben over zijn cv, overhoop zou hebben gelegen met ál zijn vroegere werkgevers, en bovendien een spoor van onbetaalde rekeningen zou hebben achtergelaten bij de verbouwing van de bungalow in Simpelveld. ‘Maar daar wisten de mensen bij de verkiezingen nog niks van,’ zegt Jan Franssen, fractievoorzitter van de lokale afdeling van de PvdA. Graus zelf, die zich zelden in het dorp liet zien, kreeg in Simpelveld niet meer dan negentien voorkeurstemmen. ‘Maar zijn programma met Geert Wilders was hier geregeld het gesprek van de dag,’ zegt Franssen. ‘Een heleboel mensen wisten opeens wie Wilders was.’
Bij de linkse partijen in Simpelveld worstelen ze al weken met de vraag waarom Wilders juist in deze gemeente zoveel gewonnen heeft. ‘Het zijn proteststemmen,’ zegt Franssen. ‘Dat is duidelijk. Maar het blijft gissen waar die onvrede precies vandaan komt. Veel mensen in Limburg hebben nog steeds het gevoel dat Limburg achtergesteld wordt. Mijns inziens is dat onterecht. Maar het lukt ons niet dat goed uit te leggen. Je kunt er al je energie in steken, en dan komt er toch zo’n uitslag.’
‘Ik krab me nog steeds achter mijn oren,’ zegt Ludo Strating, leerplichtcoördinator en actief SP-lid in Simpelveld. ‘De SP heeft hier ook enorm gewonnen. Daar ben ik heel blij mee. Maar voor iemand die links stemt, is het beschamend in een dorp te wonen waar zo massaal op Wilders wordt gestemd. En waarom juist hier? Allochtonen moet je in Simpelveld met een lampje zoeken. De sociale problemen zijn hier niet groter dan in de rest van de regio. Voor mijn werk hou ik dat goed in de gaten. Maar toen ik de verkiezingsuitslagen van Simpelveld las, dacht ik, wat heb ik gemist?’
Berovingen
De torenklok heeft tien uur geslagen, de donkere straten in het centrum van het dorp zijn uitgestorven. Vanuit café De Eend, tegenover de kerk, waaien flarden muziek over de keien. Te midden van het bierdrinkend en biljartend gezelschap zit elektricien Jos Ernes (38) aan de bar. Zelf heeft hij niet op Wilders gestemd, zegt hij, maar hij kan best begrijpen dat anderen wél voor de Partij voor de Vrijheid hebben gekozen. ‘De mensen hebben geen vertrouwen in de politiek,’ zegt hij. ‘Politici beloven een heleboel, maar ze luisteren nooit. Er zitten hier een heleboel mensen in de WAO. Dan zegt de overheid: eigen verantwoordelijkheid! Maar die mensen kúnnen helemaal niet werken.’
Zelf is Jos Ernes, zoon van een vroegere mijnwerker, anderhalf jaar lang werkloos geweest. Bij het uitzendbureau kon hij uiteindelijk aan de slag voor minder dan acht euro bruto per uur. ‘Daar kan ik nauwelijks de huur van betalen,’ zegt hij. ‘En ik ben echt niet de enige. Dan hoor je ook nog verhalen over de Polen die hier voor niks komen werken. Het is niet zo gek dat de mensen hier denken: dan maar Wilders.’
Volgens de cijfers is Simpelveld een van de veiligste gemeenten van heel Zuid-Limburg. Maar in het dorp wordt dat anders ervaren. De laatste maanden is het dorp opgeschrikt door een viertal berovingen. Oude vrouwtjes werden tegen de grond geduwd, hun tas weggegrist. Op kerstavond aan het einde van de mis riep de pastoor de parochianen op de politie te helpen met ooggetuigeverklaringen. ‘Mijn moeder durft ’s avonds niet meer alleen over straat,’ zegt Jos Ernes. ‘Dat hebben we hier nog nooit meegemaakt.’
De signalementen van de daders lopen volstrekt uiteen. Maar in het dorp zeggen ze: het zullen wel buitenlanders geweest zijn. Er wordt gewezen naar het asielzoekerscentrum, achter de heuvel richting Heerlen. De lokale politici leggen keer op keer uit dat in Simpelveld nauwelijks problemen met allochtonen bestaan. De mensen wonen er ontzettend graag, zeggen de gemeentebestuurders. En vanouds waren mijnwerkers uit andere landen juist welkom in het dorp. Maar jongeren in Simpelveld, die in Heerlen of Kerkrade naar school gaan, vertellen andere verhalen. ‘Altijd als je iets hoort van problemen, gaat het om buitenlanders,’ zegt Tim Huisman (18), kleinzoon van een mijnwerker. Zijn vriend Evan Kosmis (16), zoon van de uitbater van vakantieboerderij De Witte Keizerin, valt hem bij. ‘Hier in het dorp zie je niet veel buitenlanders. Maar in Heerlen wel, waar wij op school zitten. Als je niet uitkijkt, heb je zo ruzie en komen ze met z’n allen achter je aan.’
Tim heeft dit jaar voor het eerst mogen stemmen. Hij hoefde er net als de de rest van zijn klas op het vmbo in Heerlen niet lang over na te denken, en doet er niet geheimzinnig over: Wilders.
Aardige mensen
In Simpelveld wordt, zoals in veel dorpen, met een zeker wantrouwen bekeken wat van buiten komt. Dat hebben Ton en Adrie, de nieuwe eigenaren van café De Eend, ook gemerkt. Een jaar geleden zijn ze naar Simpelveld verhuisd. Het bevalt ze uitstekend, zeggen ze. Lekker rustig, aardige mensen, nooit rotzooi. Maar het Rotterdamse koppel moest wel even wennen aan de dorpscultuur. Toen het café na de verbouwing net open was, stapte er een Marokkaans ogende jongeman binnen, een van de weinige allochtonen in het dorp. Hij kwam naar de bar en vroeg, wat schuchter: ‘Mag ik hier wel komen?’ Adrie wist niet wat ze meemaakte. ‘Dat zo iemand dat vraagt, dat is toch erg? Net de apartheid!’ Ton verbaast het niks dat er in het dorp zo massaal op Wilders is gestemd. ‘Er wonen hier bijna geen allochtonen,’ zegt hij. ‘Waarom niet? Als je die vraag stelt, weet je het antwoord al. Ze moeten hier weinig van buitenlanders hebben. Ze zijn hier het liefst onder elkaar, en dat willen ze graag zo houden. Als er zulke overvallen plaatsvinden denken de mensen helemaal: en nu moet het afgelopen zijn, we gaan op Wilders stemmen. Dat begrijp ik best. Wilders zegt wat de mensen denken.’
‘Kijk,’ zegt Gerard Vanhommerig, eigenzinnig CDA-stemmer, boer en bestuurslid van het waterschap. Hij wijst over het dal even buiten Simpelveld, waar de velden van zijn boerderij zich uitstrekken van de dorpsgrens tot over de heuvels. ‘Bij dat bosje ligt het graf van mr.dr. Frowein, president-directeur van de Staatsmijnen. In het dal daarachter ligt zijn kasteel. Dat kreeg je er in die tijd nog bij, als je president-directeur was. Hij wou met uitzicht op de mijnen begraven worden.’
De steenbergen bij Heerlen, indertijd nog zichtbaar aan de horizon, zijn inmiddels afgegraven. Maar de herinnering aan de mijnen is nog lang niet verdwenen. In de meeste families in Simpelveld zijn er ooms, oudooms, vaders en grootvaders die nog in de mijnen hebben gewerkt. Oudere mensen weten nog goed hoe Joop den Uyl, toen nog minister van Economische Zaken, in 1965 in de Heerlense stadsschouwburg de sluiting van de mijnen aankondigde. Het hele maatschappelijke leven in de oostelijke mijnstreek raakte ontwricht. Massale werkloosheid, verspilde subsidies, vruchteloze pogingen om de kompels met stoflongen een compensatie te bezorgen, ook in Simpelveld zijn het levende herinneringen. Nog steeds zitten er grootvaders hoestend op de bank met een karig pensioentje en is er te weinig werk voor wie werken kan. Jonge mensen trekken weg. Na Noordoost-Groningen is de vroegere mijnstreek rondom Heerlen, tegenwoordig Parkstad Limburg genaamd, het snelst vergrijzende gebied van Nederland, en Simpelveld een van de snelst vergrijzende gemeenten. Het economisch herstel laat nog altijd op zich wachten. ‘Daar aan de horizon zie je Avantis, het bedrijvenpark,’ wijst Vanhommerig. ‘Dat had vierduizend banen moeten opleveren. Maar er gebeurt nog steeds bijna niks.’
De grote tegenslag was de korenwolf, het beschermde knaagdiertje dat met hulp van Stichting Das en Boom de Europese subsidiestroom aan Avantis wist stop te zetten. Het zit nog altijd tegen in de vroegere mijnstreek. ‘En dat krijgen de gevestigde politieke partijen op hun bord,’ zegt Vanhommerig. ‘Uit protest gaan mensen dan Wilders stemmen. Die man verkoopt alleen maar een hoop lucht, maar dat hebben de mensen niet in de gaten. Ze weten nauwelijks iets van hem af.’
Doodzonde
Op nieuwjaarsdag begeven honderden Simpelvelders zich naar het gemeentehuis voor de receptie van het gemeentebestuur. Te midden van de voorzitters van de harmonie, de voetbal- en de duivenvereniging, plaatselijke politici en ondernemers, staat ook het voltallig bestuur van Fanfare Eendracht in vol ornaat een biertje te drinken. Over het ledental heeft de fanfare niet te klagen, zegt bestuurslid Chris Janssen, vlak voor hij vertrekt naar de traditionele receptie van meneer pastoor. ‘Maar de mensen stappen er wel makkelijker uit. Vroeger was dat een doodzonde. Dan werd je met de nek aangekeken.’
In Simpelveld is het rijke roomse leven nog niet verdwenen. De kerk zit iedere zondag vol. Schutterij St. George en Harmonie St. Cecilia bloeien, net als de fanfare. Maar in de onderstroom beginnen de oude verbanden af te kalven. Jonge mensen laten zich weinig meer aan de kerk gelegen liggen. En de invloed van de christen-democraten is tanende. Vanouds was het CDA, daarvoor de KVP, in deze streken oppermachtig, maar de vaste aanhang loopt terug. Ook in Simpelveld is dat te zien. Toen CDA-wethouder Wiel Weijers in 2001 met zijn partij brak en Leefbaar Simpelveld oprichtte, kwam hij prompt met vijf zetels in de raad, ten koste van het CDA. In november hebben de christen-democraten in de gemeente Simpelveld, bij een opkomst van meer dan tachtig procent en zo’n zevenduizend geldige stemmen, bijna zevenhonderd stemmen verloren. Voor een belangrijk deel aan Geert Wilders.
Hulpbisschop
In het dorp wordt ook gezegd dat oudere CDA-stemmers zijn afgehaakt nadat hulpbisschop De Jong van Roermond had bekend dat hij overwoog ChristenUnie te gaan stemmen: een uitspraak die in de Limburgse kranten breed werd uitgemeten. ‘Het zou me niks verbazen als dat bericht inderdaad invloed heeft gehad,’ zegt Martin Driessen, maatschappelijk werker in Simpelveld. ‘Vooral oudere mensen voelen zich hier nog sterk verbonden met de kerk. Als de hulpbisschop dan recht voor zijn raap zegt dat hij niet meer op het CDA stemt, denken ze: dan hoef ik ook niet meer. Dan is de weg vrij om te gaan stemmen op andere partijen, zoals die van Geert Wilders.’
Tegen het einde van de receptie – het gezelschap is inmiddels grotendeels vertrokken naar meneer pastoor – zegt burgemeester Hub Bogman, zelf van de PvdA: ‘Ik wil me niet te buiten gaan aan quasi-sociologische beschouwingen. Maar de vanzelfsprekende steun voor het CDA is de laatste jaren fors teruggelopen. Dat heeft niet alleen te maken met het kabinetsbeleid, waarin mensen het sociale gezicht hebben gemist, maar ook met de maatschappelijke samenhang. In Limburg zijn de oude verbanden nog heel lang sterk gebleven, ook in de politiek. Pas de laatste jaren is dat snel veranderd. Volgens Wim van de Donk van de WRR laten de verkiezingen tegenwoordig seismologische verschuivingen zien. Dat is de laatste tijd ook in deze regio zichtbaar geworden. De mensen voelen zich onzeker, ze zien de Heile Welt van het dorpsleven bedreigd door onheil van buiten.’
In het nabije Heerlen zijn de problemen van de grote stad op straat zichtbaar: zwervers, drugsverslaafden, criminaliteit, intimiderend gedrag van allochtone jongeren. ‘Net als in andere dorpen bestaat hier de vrees dat de problemen van de stad deze kant op komen. Terecht of niet, ik kan me dat wel voorstellen. Dat onbehagen heeft bij deze verkiezingen mogelijk een rol gespeeld.’
Bovendien, zegt de burgemeester, is de politiek in Limburg altijd al sterk gericht geweest op personen. Traditioneel krijgen Limburgse politici altijd veel voorkeurstemmen. ‘Geert Wilders heeft duidelijk laten zien waar hij voor staat. Dat heeft veel mensen aangesproken.’
Op de achtergrond speelt ook een rol dat in Limburg altijd al een stevige aversie heeft bestaan tegen de Haagse politiek. Dat bleek ook in 2002, toen in Limburg massaal op Pim Fortuyn werd gestemd. En in 1935, toen de NSB in het zuiden van Limburg bijna een kwart van de stemmen veroverde. Aan de vergelijking tussen Wilders en de NSB wil Hub Bogman zich absoluut niet wagen. ‘Maar er is wel een parallel: het protest tegen de autoriteiten. Het gevoel hier is dat Den Haag heel ver weg is en dat de overheid zich nauwelijks bekommert om wat hier leeft. Wilders heeft dat sentiment een stem gegeven.’
SP-huis
In het nabije Heerlen heeft de maatschappelijke onvrede een andere wending genomen. Daar is aanzienlijk minder op Geert Wilders gestemd dan in Simpelveld en andere dorpen in de omgeving, en aanzienlijk meer op de SP. Bij de gemeenteraadsverkiezingen in maart werd de Socialistische Partij al de grootste in Heerlen, bij de Kamerverkiezingen in november haalde de partij bijna een derde van de stemmen en overtrof daarmee het traditionele bolwerk van Jan Marijnissen: Oss.
In Heerlen timmert de SP al decennia aan de weg, onder leiding van het echtbaar Jan en Riet de Wit. Jan doet van zich spreken als Kamerlid, Riet heeft zich als wethouder ontwikkeld tot de ‘grande dame’ van de Heerlense politiek. In het SP-huis in Heerlen, gelegen in een troosteloze buurt achter het station, is de revolutie begonnen. Met acties tegen huurverhogingen en voor compensatie van mijnwerkers met stoflongen, spreekuren voor mensen met problemen en eindeloos folderen en plakken, won de SP steeds meer sympathie. Sinds de SP in het college zit, heeft de partij bovendien laten zien heel goed tot besturen in staat te zijn. Met steun van de SP werd het centrum opgeknapt en schoongeveegd. Er kwamen veiligheidscamera’s, er kwam een nieuwe gebruikersruimte voor drugsverslaafden buiten de woonwijken. De SP voerde sociaal beleid, bleek bereid flink op te treden tegen criminaliteit en overlast en paste ook nog op de centen. Tot instemming van de Heerlenaren, die massaal voor de SP kozen. Zo lijkt althans een deel van het maatschappelijk ongenoegen in Heerlen in goede banen te worden geleid.
De opkomst van de SP wordt wel met die van Wilders vergeleken omdat ze zouden vissen in dezelfde troebele vijver, maar Riet de Wit vindt dat onzin. ‘Wilders wijst bij alle problemen een duidelijke schuldige aan: de asielzoeker, de moslim. Wij doen dat niet. Wij laten zien dat mensen niet aan hun lot overgelaten hoeven te worden. Daar hebben we hier al vijfendertig jaar hard aan gewerkt, niet vóór maar mét de mensen.’
Dat is een gedachte waar Ludo Strating, SP-lid te Simpelveld, hoop uit kan putten. ‘Als dit dorp ergens last van heeft, dan is het wel angst voor het ongewisse. Daarom stemmen de mensen op iemand als Wilders. In Heerlen heeft de SP laten zien dat het ook anders kan. Dat je er niet komt door alleen maar wat te roepen.’
</div>

Simpelveld: Dan maar Wilders

Angst voor het ongewisse in Simpelveld
Aan het eind van een regenachtige middag zitten drie stamgasten aan de bar van café Oud Zumpelveld, tevens club-­lo­kaal van schutterij St. George. Eensgezind mopperen ze over de prijs van de oliebollen, die dit jaar weer schandelijk gestegen is. Wanneer de verslaggever in gesprek met de barman vraagt waarom er bij de laatste verkiezingen juist in Simpelveld zoveel mensen op Geert Wilders hebben gestemd, valt het gesprek aan de toog meteen stil. De kastelein, net nog vriendelijk aan het biertappen, haalt nors zijn schouders op. Een van de stamgasten kijkt zwijgend voor zich uit. Een ander neemt een slok van zijn bier. ‘De politiek, dat is geweest,’ zegt hij. ‘Je kan beter over carnaval schrijven.’
Aan de bar zit ook Wiel Dackus, medeoprichter van Leefbaar Simpelveld. Hij zwijgt even en zegt: ‘De mensen zijn zat van de gevestigde partijen, ze zijn ontevreden. Ze denken: ik moet wat anders. Dan maar Wilders, dat is er toch een van ons.’
Zelf kent hij geen mensen die Wilders gestemd hebben, zegt Wiel Dackus. Ja, vlak voor de verkiezingen hoorde hij vier jongens in de voetbalkantine zeggen dat ze Wilders zouden gaan stemmen. Meer wil hij er niet over kwijt. Hij bromt een groet, rekent af en stapt de deur uit, de motregen in.
Zo ongeveer gaat het steeds. In het Zuid-Limburgse dorpje Simpelveld, gelegen op de grens van de industriestad Heerlen en het schilderachtige Heuvelland, heeft ruim dertien procent van de kiezers op Geert Wilders gestemd. Dubbel zoveel als het landelijk percentage, en ook meer dan de omringende gemeenten. Maar in het dorp zelf komt niemand ermee voor de dag. In tientallen gesprekken klinken ontwijkende antwoorden. ‘Nee, ik niet,’ zeggen ze dan. ‘Nee, ik ken niemand die op Wilders gestemd heeft.’ Of, cryptischer: ‘Als je in het stemhokje staat druk je voor je het weet op het verkeerde knopje.’ Zelfs Wiel Weijers, locoburgemeester en voorman van Leefbaar Simpelveld, die het hele dorp kent, zegt dat hij niemand kan bedenken die op Wilders gestemd zou kunnen hebben. Nee, in zijn fractie ook niet. ‘Daar praten wij niet zo over,’ zegt hij met een glimlach. ‘Ja, laatst heb ik nog iemand gesproken die op Wilders gestemd heeft, maar die kwam uit Kerkrade.’
In opspraak
In Limburg zeggen ze wel: er zijn zesentwintig manieren om ja te zeggen. En vijfentwintig daarvan betekenen nee. De kiezers van Geert Wilders lijken in rook opgegaan. En toch zijn ze er geweest, gelijkelijk verdeeld over de stemdistricten van Simpelveld, van de eenvoudige flats beneden in het dorp tot de villa’s hoog op de heuvel, waar vandaan de rijkste inwoners van Simpelveld uitkijken over het wijde heuvelland.
Een van die kapitale panden, een blinkend witte bungalow, was een paar jaar geleden nog in het bezit van Dion Graus, kersvers Kamerlid voor de partij van Geert Wilders. De buren hebben Graus toen nooit gezien, zeggen ze. Bekend was hij alleen van TV Limburg, waar hij een dierenprogramma presenteerde, en vorig jaar een veelbekeken realityshow met Geert Wilders. Dag in, dag uit was de politicus op de lokale televisie te zien, in eindeloze herhalingen: Wilders in het café, Wilders in zijn kinderkamer, Wilders bij de sportvereniging, kritiekloos belicht door Dion Graus.
Inmiddels is de voormalige tv-presentator in opspraak geraakt omdat hij zijn ex-vrouw mishandeld zou hebben, gelogen zou hebben over zijn cv, overhoop zou hebben gelegen met ál zijn vroegere werkgevers, en bovendien een spoor van onbetaalde rekeningen zou hebben achtergelaten bij de verbouwing van de bungalow in Simpelveld. ‘Maar daar wisten de mensen bij de verkiezingen nog niks van,’ zegt Jan Franssen, fractievoorzitter van de lokale afdeling van de PvdA. Graus zelf, die zich zelden in het dorp liet zien, kreeg in Simpelveld niet meer dan negentien voorkeurstemmen. ‘Maar zijn programma met Geert Wilders was hier geregeld het gesprek van de dag,’ zegt Franssen. ‘Een heleboel mensen wisten opeens wie Wilders was.’
Bij de linkse partijen in Simpelveld worstelen ze al weken met de vraag waarom Wilders juist in deze gemeente zoveel gewonnen heeft. ‘Het zijn proteststemmen,’ zegt Franssen. ‘Dat is duidelijk. Maar het blijft gissen waar die onvrede precies vandaan komt. Veel mensen in Limburg hebben nog steeds het gevoel dat Limburg achtergesteld wordt. Mijns inziens is dat onterecht. Maar het lukt ons niet dat goed uit te leggen. Je kunt er al je energie in steken, en dan komt er toch zo’n uitslag.’
‘Ik krab me nog steeds achter mijn oren,’ zegt Ludo Strating, leerplichtcoördinator en actief SP-lid in Simpelveld. ‘De SP heeft hier ook enorm gewonnen. Daar ben ik heel blij mee. Maar voor iemand die links stemt, is het beschamend in een dorp te wonen waar zo massaal op Wilders wordt gestemd. En waarom juist hier? Allochtonen moet je in Simpelveld met een lampje zoeken. De sociale problemen zijn hier niet groter dan in de rest van de regio. Voor mijn werk hou ik dat goed in de gaten. Maar toen ik de verkiezingsuitslagen van Simpelveld las, dacht ik, wat heb ik gemist?’
Berovingen
De torenklok heeft tien uur geslagen, de donkere straten in het centrum van het dorp zijn uitgestorven. Vanuit café De Eend, tegenover de kerk, waaien flarden muziek over de keien. Te midden van het bierdrinkend en biljartend gezelschap zit elektricien Jos Ernes (38) aan de bar. Zelf heeft hij niet op Wilders gestemd, zegt hij, maar hij kan best begrijpen dat anderen wél voor de Partij voor de Vrijheid hebben gekozen. ‘De mensen hebben geen vertrouwen in de politiek,’ zegt hij. ‘Politici beloven een heleboel, maar ze luisteren nooit. Er zitten hier een heleboel mensen in de WAO. Dan zegt de overheid: eigen verantwoordelijkheid! Maar die mensen kúnnen helemaal niet werken.’
Zelf is Jos Ernes, zoon van een vroegere mijnwerker, anderhalf jaar lang werkloos geweest. Bij het uitzendbureau kon hij uiteindelijk aan de slag voor minder dan acht euro bruto per uur. ‘Daar kan ik nauwelijks de huur van betalen,’ zegt hij. ‘En ik ben echt niet de enige. Dan hoor je ook nog verhalen over de Polen die hier voor niks komen werken. Het is niet zo gek dat de mensen hier denken: dan maar Wilders.’
Volgens de cijfers is Simpelveld een van de veiligste gemeenten van heel Zuid-Limburg. Maar in het dorp wordt dat anders ervaren. De laatste maanden is het dorp opgeschrikt door een viertal berovingen. Oude vrouwtjes werden tegen de grond geduwd, hun tas weggegrist. Op kerstavond aan het einde van de mis riep de pastoor de parochianen op de politie te helpen met ooggetuigeverklaringen. ‘Mijn moeder durft ’s avonds niet meer alleen over straat,’ zegt Jos Ernes. ‘Dat hebben we hier nog nooit meegemaakt.’
De signalementen van de daders lopen volstrekt uiteen. Maar in het dorp zeggen ze: het zullen wel buitenlanders geweest zijn. Er wordt gewezen naar het asielzoekerscentrum, achter de heuvel richting Heerlen. De lokale politici leggen keer op keer uit dat in Simpelveld nauwelijks problemen met allochtonen bestaan. De mensen wonen er ontzettend graag, zeggen de gemeentebestuurders. En vanouds waren mijnwerkers uit andere landen juist welkom in het dorp. Maar jongeren in Simpelveld, die in Heerlen of Kerkrade naar school gaan, vertellen andere verhalen. ‘Altijd als je iets hoort van problemen, gaat het om buitenlanders,’ zegt Tim Huisman (18), kleinzoon van een mijnwerker. Zijn vriend Evan Kosmis (16), zoon van de uitbater van vakantieboerderij De Witte Keizerin, valt hem bij. ‘Hier in het dorp zie je niet veel buitenlanders. Maar in Heerlen wel, waar wij op school zitten. Als je niet uitkijkt, heb je zo ruzie en komen ze met z’n allen achter je aan.’
Tim heeft dit jaar voor het eerst mogen stemmen. Hij hoefde er net als de de rest van zijn klas op het vmbo in Heerlen niet lang over na te denken, en doet er niet geheimzinnig over: Wilders.
Aardige mensen
In Simpelveld wordt, zoals in veel dorpen, met een zeker wantrouwen bekeken wat van buiten komt. Dat hebben Ton en Adrie, de nieuwe eigenaren van café De Eend, ook gemerkt. Een jaar geleden zijn ze naar Simpelveld verhuisd. Het bevalt ze uitstekend, zeggen ze. Lekker rustig, aardige mensen, nooit rotzooi. Maar het Rotterdamse koppel moest wel even wennen aan de dorpscultuur. Toen het café na de verbouwing net open was, stapte er een Marokkaans ogende jongeman binnen, een van de weinige allochtonen in het dorp. Hij kwam naar de bar en vroeg, wat schuchter: ‘Mag ik hier wel komen?’ Adrie wist niet wat ze meemaakte. ‘Dat zo iemand dat vraagt, dat is toch erg? Net de apartheid!’ Ton verbaast het niks dat er in het dorp zo massaal op Wilders is gestemd. ‘Er wonen hier bijna geen allochtonen,’ zegt hij. ‘Waarom niet? Als je die vraag stelt, weet je het antwoord al. Ze moeten hier weinig van buitenlanders hebben. Ze zijn hier het liefst onder elkaar, en dat willen ze graag zo houden. Als er zulke overvallen plaatsvinden denken de mensen helemaal: en nu moet het afgelopen zijn, we gaan op Wilders stemmen. Dat begrijp ik best. Wilders zegt wat de mensen denken.’
‘Kijk,’ zegt Gerard Vanhommerig, eigenzinnig CDA-stemmer, boer en bestuurslid van het waterschap. Hij wijst over het dal even buiten Simpelveld, waar de velden van zijn boerderij zich uitstrekken van de dorpsgrens tot over de heuvels. ‘Bij dat bosje ligt het graf van mr.dr. Frowein, president-directeur van de Staatsmijnen. In het dal daarachter ligt zijn kasteel. Dat kreeg je er in die tijd nog bij, als je president-directeur was. Hij wou met uitzicht op de mijnen begraven worden.’
De steenbergen bij Heerlen, indertijd nog zichtbaar aan de horizon, zijn inmiddels afgegraven. Maar de herinnering aan de mijnen is nog lang niet verdwenen. In de meeste families in Simpelveld zijn er ooms, oudooms, vaders en grootvaders die nog in de mijnen hebben gewerkt. Oudere mensen weten nog goed hoe Joop den Uyl, toen nog minister van Economische Zaken, in 1965 in de Heerlense stadsschouwburg de sluiting van de mijnen aankondigde. Het hele maatschappelijke leven in de oostelijke mijnstreek raakte ontwricht. Massale werkloosheid, verspilde subsidies, vruchteloze pogingen om de kompels met stoflongen een compensatie te bezorgen, ook in Simpelveld zijn het levende herinneringen. Nog steeds zitten er grootvaders hoestend op de bank met een karig pensioentje en is er te weinig werk voor wie werken kan. Jonge mensen trekken weg. Na Noordoost-Groningen is de vroegere mijnstreek rondom Heerlen, tegenwoordig Parkstad Limburg genaamd, het snelst vergrijzende gebied van Nederland, en Simpelveld een van de snelst vergrijzende gemeenten. Het economisch herstel laat nog altijd op zich wachten. ‘Daar aan de horizon zie je Avantis, het bedrijvenpark,’ wijst Vanhommerig. ‘Dat had vierduizend banen moeten opleveren. Maar er gebeurt nog steeds bijna niks.’
De grote tegenslag was de korenwolf, het beschermde knaagdiertje dat met hulp van Stichting Das en Boom de Europese subsidiestroom aan Avantis wist stop te zetten. Het zit nog altijd tegen in de vroegere mijnstreek. ‘En dat krijgen de gevestigde politieke partijen op hun bord,’ zegt Vanhommerig. ‘Uit protest gaan mensen dan Wilders stemmen. Die man verkoopt alleen maar een hoop lucht, maar dat hebben de mensen niet in de gaten. Ze weten nauwelijks iets van hem af.’
Doodzonde
Op nieuwjaarsdag begeven honderden Simpelvelders zich naar het gemeentehuis voor de receptie van het gemeentebestuur. Te midden van de voorzitters van de harmonie, de voetbal- en de duivenvereniging, plaatselijke politici en ondernemers, staat ook het voltallig bestuur van Fanfare Eendracht in vol ornaat een biertje te drinken. Over het ledental heeft de fanfare niet te klagen, zegt bestuurslid Chris Janssen, vlak voor hij vertrekt naar de traditionele receptie van meneer pastoor. ‘Maar de mensen stappen er wel makkelijker uit. Vroeger was dat een doodzonde. Dan werd je met de nek aangekeken.’
In Simpelveld is het rijke roomse leven nog niet verdwenen. De kerk zit iedere zondag vol. Schutterij St. George en Harmonie St. Cecilia bloeien, net als de fanfare. Maar in de onderstroom beginnen de oude verbanden af te kalven. Jonge mensen laten zich weinig meer aan de kerk gelegen liggen. En de invloed van de christen-democraten is tanende. Vanouds was het CDA, daarvoor de KVP, in deze streken oppermachtig, maar de vaste aanhang loopt terug. Ook in Simpelveld is dat te zien. Toen CDA-wethouder Wiel Weijers in 2001 met zijn partij brak en Leefbaar Simpelveld oprichtte, kwam hij prompt met vijf zetels in de raad, ten koste van het CDA. In november hebben de christen-democraten in de gemeente Simpelveld, bij een opkomst van meer dan tachtig procent en zo’n zevenduizend geldige stemmen, bijna zevenhonderd stemmen verloren. Voor een belangrijk deel aan Geert Wilders.
Hulpbisschop
In het dorp wordt ook gezegd dat oudere CDA-stemmers zijn afgehaakt nadat hulpbisschop De Jong van Roermond had bekend dat hij overwoog ChristenUnie te gaan stemmen: een uitspraak die in de Limburgse kranten breed werd uitgemeten. ‘Het zou me niks verbazen als dat bericht inderdaad invloed heeft gehad,’ zegt Martin Driessen, maatschappelijk werker in Simpelveld. ‘Vooral oudere mensen voelen zich hier nog sterk verbonden met de kerk. Als de hulpbisschop dan recht voor zijn raap zegt dat hij niet meer op het CDA stemt, denken ze: dan hoef ik ook niet meer. Dan is de weg vrij om te gaan stemmen op andere partijen, zoals die van Geert Wilders.’
Tegen het einde van de receptie – het gezelschap is inmiddels grotendeels vertrokken naar meneer pastoor – zegt burgemeester Hub Bogman, zelf van de PvdA: ‘Ik wil me niet te buiten gaan aan quasi-sociologische beschouwingen. Maar de vanzelfsprekende steun voor het CDA is de laatste jaren fors teruggelopen. Dat heeft niet alleen te maken met het kabinetsbeleid, waarin mensen het sociale gezicht hebben gemist, maar ook met de maatschappelijke samenhang. In Limburg zijn de oude verbanden nog heel lang sterk gebleven, ook in de politiek. Pas de laatste jaren is dat snel veranderd. Volgens Wim van de Donk van de WRR laten de verkiezingen tegenwoordig seismologische verschuivingen zien. Dat is de laatste tijd ook in deze regio zichtbaar geworden. De mensen voelen zich onzeker, ze zien de Heile Welt van het dorpsleven bedreigd door onheil van buiten.’
In het nabije Heerlen zijn de problemen van de grote stad op straat zichtbaar: zwervers, drugsverslaafden, criminaliteit, intimiderend gedrag van allochtone jongeren. ‘Net als in andere dorpen bestaat hier de vrees dat de problemen van de stad deze kant op komen. Terecht of niet, ik kan me dat wel voorstellen. Dat onbehagen heeft bij deze verkiezingen mogelijk een rol gespeeld.’
Bovendien, zegt de burgemeester, is de politiek in Limburg altijd al sterk gericht geweest op personen. Traditioneel krijgen Limburgse politici altijd veel voorkeurstemmen. ‘Geert Wilders heeft duidelijk laten zien waar hij voor staat. Dat heeft veel mensen aangesproken.’
Op de achtergrond speelt ook een rol dat in Limburg altijd al een stevige aversie heeft bestaan tegen de Haagse politiek. Dat bleek ook in 2002, toen in Limburg massaal op Pim Fortuyn werd gestemd. En in 1935, toen de NSB in het zuiden van Limburg bijna een kwart van de stemmen veroverde. Aan de vergelijking tussen Wilders en de NSB wil Hub Bogman zich absoluut niet wagen. ‘Maar er is wel een parallel: het protest tegen de autoriteiten. Het gevoel hier is dat Den Haag heel ver weg is en dat de overheid zich nauwelijks bekommert om wat hier leeft. Wilders heeft dat sentiment een stem gegeven.’
SP-huis
In het nabije Heerlen heeft de maatschappelijke onvrede een andere wending genomen. Daar is aanzienlijk minder op Geert Wilders gestemd dan in Simpelveld en andere dorpen in de omgeving, en aanzienlijk meer op de SP. Bij de gemeenteraadsverkiezingen in maart werd de Socialistische Partij al de grootste in Heerlen, bij de Kamerverkiezingen in november haalde de partij bijna een derde van de stemmen en overtrof daarmee het traditionele bolwerk van Jan Marijnissen: Oss.
In Heerlen timmert de SP al decennia aan de weg, onder leiding van het echtbaar Jan en Riet de Wit. Jan doet van zich spreken als Kamerlid, Riet heeft zich als wethouder ontwikkeld tot de ‘grande dame’ van de Heerlense politiek. In het SP-huis in Heerlen, gelegen in een troosteloze buurt achter het station, is de revolutie begonnen. Met acties tegen huurverhogingen en voor compensatie van mijnwerkers met stoflongen, spreekuren voor mensen met problemen en eindeloos folderen en plakken, won de SP steeds meer sympathie. Sinds de SP in het college zit, heeft de partij bovendien laten zien heel goed tot besturen in staat te zijn. Met steun van de SP werd het centrum opgeknapt en schoongeveegd. Er kwamen veiligheidscamera’s, er kwam een nieuwe gebruikersruimte voor drugsverslaafden buiten de woonwijken. De SP voerde sociaal beleid, bleek bereid flink op te treden tegen criminaliteit en overlast en paste ook nog op de centen. Tot instemming van de Heerlenaren, die massaal voor de SP kozen. Zo lijkt althans een deel van het maatschappelijk ongenoegen in Heerlen in goede banen te worden geleid.
De opkomst van de SP wordt wel met die van Wilders vergeleken omdat ze zouden vissen in dezelfde troebele vijver, maar Riet de Wit vindt dat onzin. ‘Wilders wijst bij alle problemen een duidelijke schuldige aan: de asielzoeker, de moslim. Wij doen dat niet. Wij laten zien dat mensen niet aan hun lot overgelaten hoeven te worden. Daar hebben we hier al vijfendertig jaar hard aan gewerkt, niet vóór maar mét de mensen.’
Dat is een gedachte waar Ludo Strating, SP-lid te Simpelveld, hoop uit kan putten. ‘Als dit dorp ergens last van heeft, dan is het wel angst voor het ongewisse. Daarom stemmen de mensen op iemand als Wilders. In Heerlen heeft de SP laten zien dat het ook anders kan. Dat je er niet komt door alleen maar wat te roepen.’

Na de ommekeer

<div class="wpg-element lead-bold">
In augustus 2004 vertrok Jurriaan Kamp naar de Verenigde Staten om een Amerikaanse versie uit te brengen van Ode, zijn ‘tijdschrift voor intelligente optimisten’. Deze maand haalde Ode een oplage van honderdtwintigduizend exemplaren. ‘Nederlanders zeggen altijd: is dat nou nodig, zo’n nieuw blad? In Amerika is die vraag me nooit gesteld.’
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
&#8216;Bij mijn weten heeft nog nooit iemand het in zijn hoofd gehaald een Nederlands blad uit te geven op de Amerikaanse markt. Allerlei mensen hebben ons voor gek verklaard. Als je míj vier jaar geleden had gevraagd of ik zou overwegen Ode in Amerika op de markt te brengen, had ik ook gezegd: nóóit. Maar het is er toch van gekomen. In 2003 zijn we Ode al internationaal gaan verspreiden vanuit Nederland. Het eerste Engelstalige nummer hebben we op het World Social Forum in het Braziliaanse Porto Alegre gepresenteerd.
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
Binnen een jaar hadden we abonnees in honderd landen. Dat klinkt reuze interessant, maar als je er 577 hebt in India en 288 in Zuid-Afrika krijg je geen adverteerder extra over de streep. Daarom hebben we toen besloten dat we eerst moesten werken aan een bestendige, rendabele oplage in de Verenigde Staten, met Amerikaanse adverteerders. In januari 2004 hebben we het eerste Amerikaanse nummer uitgebracht. We moeten er nog steeds hard aan werken, maar het is een groot succes. In Nederland hadden we al een oplage van tegen de twintigduizend exemplaren. Door de groei van de Amerikaanse uitgave hebben we deze maand voor het eerst een oplage van meer dan honderdtwintigduizend gehaald.&#8217;
</div>

Volgens Jurriaan Kamp

De redactie

Over Thijs Broer

SP-Kamerlid
Wie had een paar maanden geleden gedacht dat er nu officieel gepraat zou worden over een kabinet met de SP? Volgens sommige commentatoren maakt een coalitie weinig kans omdat wij te uitgesproken standpunten zouden hebben. Maar wat ons betreft zijn er op dit moment geen breekpunten. De inkomensverschillen in Nederland moeten wel kleiner worden. De marktwerking in de publieke sector moet worden teruggedrongen. En we moeten een eigen buitenlands beleid durven voeren. Waar we heen willen staat vast. Maar de weg daarnaar toe is nog helemaal open.
Ik ben niet bang dat we in de Kamer door de mand zullen vallen door gebrek aan ervaring, zoals de LPF vier jaar geleden. Onze nieuwe Kamerleden zijn heel goed voorbereid. We hebben al jaren “groepen van dertig”, die heel intensief worden begeleid door Jan Marijnissen en Agnes Kant. Ze krijgen onder andere ideologische scholing en mediatraining. Zelf geef ik ze les in debatteren en in het schrijven van opiniestukken. Er wordt vaak gezegd dat Jan Marijnissen geen tegenspraak zou dulden. Maar dat is echt onzin. Jan staat zeer open voor kritiek. Binnen de partij wordt veel gediscussieerd. Maar als we eenmaal een standpunt hebben, steunen we het ook. Bij de SP is de leider van de partij ook de leider van de fractie. Daar worden we wel eens om bekritiseerd, maar we hebben er een goede reden voor: bij ons staat de fractie in dienst van de partij, en niet andersom.
Mijn vader was vrachtwagenchauffeur. Journalisten vinden dat altijd heel bijzonder. Maar er zijn in Nederland veel meer zonen van vrachtwagenchauffeurs dan van professoren. Dat er zo verbaasd op wordt gereageerd geeft wel aan dat Nederland nog steeds een klassensamenleving is. Dat heb ik aan de universiteit ook gemerkt. Ik was de eerste in mijn familie die ging studeren. Mijn broer heeft alleen lts, mijn zus alleen huishoudschool. Op school was ik een pienter jochie, maar toch kreeg ik een mavo-advies. Dankzij een vriend die heel gestudeerde ouders had, ben ik havo gaan doen, en toen vwo. Daarna ben ik geschiedenis en filosofie gaan studeren aan de Erasmus Universiteit. Onder studenten en docenten ben ik weinig mensen tegengekomen met dezelfde achtergrond als ik. Van de idee dat het hoger onderwijs voor iedereen toegankelijk is, komt in de praktijk veel te weinig terecht. De laatste jaren zijn de barrières zelfs hoger geworden, omdat studenten steeds hogere schulden moeten maken. In mijn familie was het gewoon om op je zestiende te gaan werken. Ze vonden het best vreemd dat ik ging studeren. Toen ik promoveerde, te midden van hooggeleerde heren in toga’s, besefte mijn moeder pas echt dat het met mij wel goed zat.
In het begin van mijn studententijd ben ik bij een pacifistisch-socialistische jongerengroep terechtgekomen, die gelieerd was aan de PSP. Er werd alleen maar gepraat en helemaal niets gedaan. Toen ik een paar SP’ers ontmoette, ben ik al snel verliefd geworden op de partij. Ja, zo ervaar ik het echt. En ik ben niet de enige. Dat kun je ook zien op onze landelijke bijeenkomsten. Op onze vrijwilligersdag in Arnhem kwamen bijna vierduizend mensen: veel meer dan zich hadden aangemeld. Het ledenbestand van de andere politieke partijen is vrij elitair. Maar bij de SP is het een echte doorsnee van de bevolking: bouwvakkers, ondernemers, professoren, alles zit ertussen. Dat zulke verschillende mensen elkaar bij de SP ontmoeten en samen strijden vind ik fantastisch. Ik noem dat strijden, ja. Politiek ís strijd: de strijd van botsende belangen. En ook, nog steeds, de strijd tussen arbeid en kapitaal: tussen multinationals die miljoenenwinsten maken en tegelijkertijd honderden mensen ontslaan.
Hét argument tegen de SP is altijd: ze zijn leuk in de oppositie, maar bestuurlijke verantwoordelijkheid dragen kunnen ze niet. Het feit dat we bij de Kamerverkiezingen in Eindhoven heel groot zijn geworden en in Nijmegen en Heerlen zelfs de grootste – allemaal steden waar we in het college zitten – bewijst dat we wel degelijk kunnen besturen. In de vier grote steden heeft de PvdA ons buiten het college gehouden. Vanaf de verkiezingen in 2003 hebben we steeds de hand uitgestoken naar de PvdA om tot een linkse samenwerking te komen, maar we hebben nooit een hand teruggekregen. De uitnodiging staat nog steeds open. Maar de lijn van Ad Melkert, die zijn fractie verbood met de SP te praten, lijkt nog steeds niet helemaal verdwenen. Met veel PvdA-leden is het goed samenwerken. Maar hoe hoger je komt in de hiërarchie, hoe moeilijker het wordt.
De SP wordt nog steeds wel eens verweten overal tegen te zijn zonder alternatieven te bieden. Maar dat is nooit zo geweest. De partij is wel van karakter veranderd. In de jaren zeventig en tachtig was de SP een los verband van lokale actiegroepen. De kiezers die ons lokaal steunden, waren in eerste instantie niet bereid ons landelijk te steunen. Maar als aanklager van het beleid had de SP wel succes. Daarom hebben ze in 1994 de leus “Stem tegen, stem SP” geïntroduceerd. In 2002 hebben we de leus veranderd in “Stem voor”, omdat veel mensen zich toen wél begonnen te interesseren voor onze alternatieven. Nu zijn we zo ver dat we onze standpunten misschien in de regering kunnen gaan uitdragen.
Ik erger me rot aan mensen die Jan Marij­nissen een verkapte maoïst noemen. Dat is echt onzin. De lokale actiegroepen in de jaren zeventig hadden een heel verschillend karakter. In steden als Nijmegen waren veel studenten lid. Die spraken graag over Marx, Mao en de wereldrevolutie. Maar het grootste deel van de partij bestond uit groepen die zich boos maakten over lekkende dakgoten en de huurverhoging. Die activistische richting is de basis van de partij, niet de kleine minderheid van ideologische ruziezoekers.
De inhoud van onze ideeën is de laatste jaren niet veranderd, wel de presentatie. De alternatieven die wij bieden, zijn beter doordacht. Na de doorrekening van het CPB was de SP de enige grote partij die zijn verkiezingsprogramma niet fundamenteel hoefde bij te stellen. Dat zegt wel iets. We hebben inderdaad de afschaffing van de monarchie uit het programma geschrapt, omdat dat de komende vier jaar niet aan de orde zal komen. Wij eisen ook niet meer dat Nederland direct uit de Navo stapt. En de invoering van het 72-procentstarief voor de allerrijksten hebben we ook weggestreept. Maar dat betekent niet dat we water bij de wijn hebben gedaan. Wij hebben inmiddels geleerd dat er veel slimmere instrumenten zijn om tot een rechtvaardiger verdeling van de welvaart te komen.
De SP wordt wel een conservatieve partij genoemd. Als daarmee bedoeld wordt dat wij staan voor het behoud van de rechten en de verworvenheden van de sociaal-democratie, zijn wij inderdaad conservatief. Andere partijen zeggen dat allerlei hervormingen en bezuinigingen noodzakelijk zijn omdat we bedreigd zouden worden door de vergrijzing en de internationale concurrentie. Maar dat is bangmakerij. We hebben geen bezuinigingen nodig, maar juist investeringen in onderwijs en innovatie. Er wordt ook gezegd dat wij conservatief zijn in de moraal. Maar moraal ís niet conservatief. We moeten het normbesef niet aan de conservatieven overlaten. De moraal is van ons allemaal.
Het irriteert me enorm dat mensen ons provincialisme verwijten, omdat we ons verzetten tegen goedkope arbeidskrachten uit Polen. Dat heeft met angst voor het buitenland niks te maken. Socialisten zijn per definitie internationalistisch. Ik gun iedereen dat ie voor een goed loon en onder goede arbeidsomstandigheden in Nederland kan werken. Maar ik gun niemand dat ie als Pool in Nederland wordt misbruikt om de lonen en de sociale zekerheid voor iedereen te verslechteren. Ik wil het daar beter maken, niet hier verslechteren. Hetzelfde geldt voor ons verzet tegen de Europese Grondwet.
Dat verzet is niet gericht tegen Europa, maar tegen het liberale programma dat eraan ten grondslag ligt. Het gaat in het Europa-debat niet om de tegenstelling kosmopolitisch-provinciaals, maar over de strijd tussen arbeid en kapitaal. Het Europese project is een project van de bedrijven, niet van de mensen. Dát is waar ik mij tegen verzet.
In de weken voor de verkiezingen werd gezegd dat de SP profiteert van hetzelfde onbehagen als Pim Fortuyn vijf jaar geleden. Maar het grootste deel van onze winst komt helemaal niet van de LPF, maar van mensen die tot nu toe niet stemden. Daar ben ik heel trots op. De SP is er juist om mensen een stem te geven die zich niet vertegenwoordigd voelen. Er hebben ook opvallend veel moslims op de SP gestemd. Ik heb gehoord dat er zelfs imams zijn geweest die in de moskee hebben opgeroepen op de SP te stemmen. Dat is toch een teken aan de wand? In onze analyse van de problemen in Nederland hadden we grote overeenkomsten met Fortuyn. Alleen over de oplossingen denken we heel anders.
Als we in de regering komen, zullen we compromissen moeten sluiten. Maar het sluiten van compromissen veronderstelt juist een grote beginselvastheid. Je ziet aan de PvdA wat er gebeurt als je je uitgangspunten opgeeft. Voor die partij is de ellende begonnen toen Wim Kok afscheid nam van de ideologische veren. Zolang er in de PvdA niemand opstaat die de partij opnieuw kan tooien, blijft de kloof tussen de PvdA en haar achterban bestaan. Dat bedoel ik zeker niet triomfantelijk. Ik had graag met een grote PvdA een echte linkse regering gevormd. De PvdA moet zich snel herstellen, anders zou de SP best eens de grootste erfgenaam van Drees en Den Uyl kunnen worden.
Ronald van Raak
1969 Geboren in Hilvarenbeek
2000 Gepromoveerd op het negentiende-eeuwse conservatisme, universitair docent aan de UvA
2003 Lid Eerste Kamer voor de SP
2003 Directeur Wetenschappelijk Bureau SP
2003 Essaybundel ‘Oud licht op nieuwe zaken’
2004 ‘Socialisme. What’s left?’
2006 ‘Het rijke rooie leven’
November 2006 Lid Tweede Kamer voor de SP

Ronald van Raak

Rondgang / Peilingen
In de verkiezingscampagnes speelden de peilingen dit jaar een grotere rol dan ooit. De dagelijkse enquêtes van Maurice de Hond en de Politieke Barometer van Nova, het kiezersonderzoek van TNS Nipo en de resultaten van Stemwijzer en Kieskompas – ze beheersten dag in dag uit de actualiteitenrubrieken en de voorpagina’s van de kranten. Het peilingenbombardement leidde tot groeiend onbehagen. Gaat het in de politiek alleen nog maar om de dagkoersen? Kunnen de kiezers nog wel een eerlijke afweging maken, of rennen ze met z’n allen achter de fictieve winnaar aan? Komt de democratie door de peilingengekte in het gedrang?
De directe invloed van opiniepeilingen op het stemgedrag is wetenschappelijk amper bewezen, zeggen peilers en politicologen. ‘Er wordt vaak gezegd dat kiezers de neiging hebben eerder te stemmen op politici die hoog in de peilingen staan,’ zegt Peter Kanne, opinie­peiler bij TNS Nipo. ‘Dat zou bij deze verkiezingen gegolden hebben voor de SP. Maar voor dat bandwagon-effect is bijna geen bewijs. Er wordt ook gepraat over het underdog-effect: dat mensen de neiging hebben een partij die laag in de peilingen staat een handje te helpen. Maar uit onderzoek blijkt dat de meeste mensen zich toch vooral laten leiden door inhoudelijke argumenten.’
‘Peilingen,’ zegt Joop van Holsteyn, bijzonder hoogleraar kiezersonderzoek aan de Universiteit Leiden, ‘misleiden de kiezer niet, ze bieden hem juist houvast.’ Politicoloog Philip van Praag van de Universiteit van Amsterdam: ‘Veel kiezers stemmen tegenwoordig strategisch. De peilingen helpen ze bij het maken van een afgewogen keuze.’
Zijn de zorgen om de peilingengekte dan op niets gebaseerd? Dat nou ook weer niet. Peilers en politicologen geven toe dat peilingen indirect wel degelijk grote invloed kunnen hebben op het gedrag van de kiezer. Om te beginnen laten de politici zélf zich er veel te veel door leiden. Philip van Praag: ‘Je zag het bij de VVD: toen het slechter ging in de peilingen, begon Rita Verdonk ineens harder om zich heen te slaan. En bij de PvdA stond Wouter Bos plotseling veel welwillender tegenover een linkse coalitie.’
Naast de politici spelen de journalisten een bedenkelijke rol, zeggen de onderzoekers. Van Holsteyn: ‘De media presenteren de resultaten van peilingen klakkeloos als feiten.’ Zo wordt de Politieke Barometer van Nova avond aan avond aangekondigd alsof het al om echte verkiezingen gaat (‘Als er vandaag verkiezingen zouden worden gehouden&#8230;’), terwijl het niet meer is dan een kleine steekproef. Ook in de samenstelling van de lijsttrekkersdebatten op televisie speelt de stand in de peilingen een doorslaggevende rol. Van Holsteyn: ‘Voor de verkiezingen van 2002 mocht Pim Fortuyn overal aanschuiven terwijl hij geen enkele Kamerzetel had. In 2003 werd de LPF wegens slechte peilingen nergens meer uitgenodigd, terwijl ze met 26 zetels in de Kamer zaten.’ Hetzelfde overkwam nu D66 en GroenLinks: slechte peilingen, dus zelden op tv. Intussen was SP-leider Jan Marijnissen vanwege zijn virtuele overmacht niet meer van het scherm af te slaan.
Thom de Graaf, voormalig lijsttrekker van D66 en oud-minister van Bestuurlijke vernieuwing, kan erover meepraten. In 2003 werd hij niet voor de lijsttrekkersdebatten uitgenodigd omdat D66 met zeven zetels in de peilingen te klein werd bevonden. ‘De peilingengekte is onderdeel van een groter probleem. Er is een ongezonde symbiose ontstaan tussen de media en de politiek,’ zegt hij nu. ‘Op deze manier wordt de werkelijkheid ingehaald door de virtuele werkelijkheid, en krijgen de emoties van de dag een steeds grotere invloed op het democratische proces.’
Zouden peilingen vlak voor de verkiezingen verboden moeten worden, zoals in Spanje, Luxemburg, Italië en Canada? Thom de Graaf pleitte bij de verkiezingen van 2003 al voor een afspraak tussen pers en opinie­peilers om de laatste dagen voor de verkiezingen geen peilingen meer te publiceren. ‘Nu de peilingengekte nóg grotere vormen heeft aangenomen,’ zegt De Graaf, ‘is de noodzaak van zo’n afspraak alleen maar groter geworden.’
ChristenUnie-voorman André Rouvoet pleitte indertijd zelfs voor een verbod op peilingen in de laatste week voor de verkiezingen. Tijdens de afgelopen verkiezingscampagne, waarin hij over media-aandacht bepaald niet te klagen had, is hij daar niet meer over begonnen. Voortschrijdend inzicht, noemt Rouvoet dat. ‘In het internettijdperk is het praktisch onmogelijk om zo’n verbod te handhaven. Dan worden de peilingen gewoon via buitenlandse websites gepubliceerd. Maar dat neemt niet weg dat de pers en de politiek veel terughoudender met de peilingen zouden moeten omgaan.’

Thijs Niemantsverdriet

In de ban van de dagkoers

De baas in Huis
Op de zaterdag vóór de Ameri­kaan­se verkiezingen voor het Congres was mijn schoonmoeder Nancy Pelosi in New York en het was aan mij om de restaurantreservering te maken. Na een middag bellen bleek er in de hele stad geen tafel te krijgen en eindigden we in het steakhouse om de hoek. Een week later, vier dagen na de Democratische overwinning, is ze weer in de stad, wachtend op een aankomend kleinkind (‘future House Speaker on baby watch’ koppen de kranten). Uiteraard is het meteen raak: iedereen wil de toekomstige Speaker van het Huis van Afgevaardigden in hun restaurant.
De laatste zondag vóór de ver­kiezingen aten we nog koude rigatoni tijdens Get Out The Vote-campagnerally’s in Connecticut. De pasta in aluminium bakken werd onveranderd geserveerd door een gehandicapte veteraan met één arm of een veel te dikke zwarte mevrouw in een rolstoel. In de vieze keuken van een lokaal campagnekantoor stonden dozen met campagnemateriaal. Naast de telefoon hingen de lijsten met namen die door campagne­medewerkers moesten worden gebeld op verkiezingsdag: een lijst met namen van de ‘African Americans’, een lijst voor de ‘Latino’s’ en een voor de lokale oorlogsveteranen.
Dat alles was voor de uitslag: de electorale prehistorie. Twee dagen na de overwinning werd haar pasta geserveerd op Witte Huis-porselein tijdens een lunch met president George Bush. Onder de titel ‘Who’s the boss?’ wordt de George and Nancy show in de Amerikaanse pers breed uitgemeten. Iedereen wil weten wat de twee bespreken achter gesloten deuren. Een van de onderwerpen was de naam van mijn toekomstige zoon, die elk moment geboren kan worden. ‘Ik neem aan dat Georgie is overwogen, maar weer afgewezen?’ vroeg de president. De eveneens aanwezige Dick Cheney zat er zwijgend bij.
Inmiddels is de taak van schoonzoon verschoven naar het buiten de deur houden van de paparazzi op jacht naar de eerste foto van de Speaker’s zesde kleinkind. Toen ik haar perswoordvoerster vroeg hoe roddelblad People buiten de kraamkamer te houden, antwoordde die opgelucht: ‘Je bent de eerste vandaag die niet vraagt welke pasta er op het menu stond tijdens haar lunch met de president.’
Nu ieder restaurant haar wil hebben, hoeft ze niet meer te eten in het openbaar. We eten in de Upper East Side, waar de Franse topchef Daniel Boulud zelf komt koken in het huis van een van haar donateurs die zijn miljoenen ooit verdiende door plastic bekertjes op de markt te brengen. Het toekomstige kleinkind wordt in aria’s live toegezongen. De Italiaanse tenor sluit af met een snikkend God Bless America, terwijl het gesprek aan tafel zich verschuift naar de vraag wie er al verzoeken om geld ontving van potentiële presidentskandidaten in 2008.
Michiel Vos
Ben Hur versus Kinky Schinky
In het campagnegeweld aan de vooravond van de verkiezingen begint ook de innige relatie tussen regeringspartijen VVD en CDA flinke barsten te vertonen. Eind vorige week, tijdens het door Vrij Nederland georganiseerde verkiezingsdebat in Amsterdam, kwam het tot een forse aanvaring tussen Ben Verwaayen, voorzitter van de VVD-programmacommissie, en Jan Schinkelshoek, campagneadviseur van Balkenende. In een bomvol Odeon betoogde Verwaayen, topman van British Telecom, dat de verkiezingscampagnes van de grote partijen ‘helemaal nergens’ over gaan – behalve die van de VVD natuurlijk. Volgens de man die bij het Britse bedrijf ook wel bekend staat als ‘Ben Hur’, richten de partijen zich enkel en alleen op het gevoel – zoals ook blijkt uit de verkiezingsfilmpjes van het CDA, waarin Balkenende op bezoek gaat bij gezellige families op het platteland. ‘Maar met gevoel kan ik geen beleid voeren. Uiteindelijk is dat slecht voor de politiek.’
Schinkelshoek, communicatiedirecteur bij de Rabobank Groep en kandidaat-Kamerlid voor het CDA, reageerde als door een wesp gestoken: als campagne­adviseur is hij medeverantwoordelijk voor de televisiespotjes. ‘Ik vind dat een grote simplificatie,’ zei hij. ‘De heer Verwaayen heeft kennelijk te lang in Engeland gewoond om te weten dat in élke verkiezingscampagne terugkomt: “Het gaat nergens over”. Het gaat wel degelijk over iets. Alleen al om de simpele vraag: gaan we door op wat we bereikt hebben, of slaan we links af?’
Maar Verwaayen liet zich niet tot zwijgen brengen. ‘Dat zijn slogans, dat is geen idee!’ riep hij. En, over het CDA-verkiezingsprogramma: ‘Jullie hebben zevenenzestig pagina’s nodig om hélemaal níks te zeggen, om helemaal geen énkele keuze te maken!’ Dat liet Schinkelshoek, die ooit als hoofdredacteur van de Haagse Courant ‘Kinky Schinky’ werd genoemd, niet over zijn kant gaan. Hij noemde het verkiezingsprogramma van de VVD ‘een absoluut goedkoop pamflet!’
Inmiddels was Verwaayen niet meer te stoppen: ook de premier, die onlangs een dagje hoofdredacteur speelde van één pagina in De Telegraaf, kreeg ervanlangs. ‘Heb ik gelezen,’ zei Verwaayen. ‘Daarin schrijft meneer Balkenende honderdvierenzestig keer op dat-ie trots is. En verder staat er helemaal niks!’ Na afloop bleven de andere deelnemers aan het debat nog gezellig na om een biertje te drinken. Jan Schinkelshoek en Ben Verwaayen verlieten snel het pand, zonder een woord met elkaar te wisselen.
Thijs Broer
Nostalgisch Hakken
Op de middelbare school had mijn broertje een duistere periode. Hij schoor zijn hoofd kaal, droeg trainingspakken en luisterde naar muziek van 150 beats per minuut. Dat kwam zo. Wij groeiden op in Overschie, op een kwartiertje fietsen van de Energiehal, waar in die tijd de beruchte gabberfeesten werden gehouden. ‘Nightmare in Rotterdam.’ De dreun drong door tot in onze slaapkamers. Samen met een buurjongen besloot mijn broertje het erop te wagen. ‘Zesduizend man met kale koppen die in een industrieel complex staan te hakken. Dat gekke bekken trekken, stijf van de pillen. Iedereen die elkaar in de armen viel. Doodeng vonden we het.’ Mijn broertje had zijn subcultuur gevonden. Pillen slikte hij niet, een echte gabber is hij nooit geworden. ‘Ik was meer een zwabber,’ zegt hij nu, ‘een gabber die even in en uit de scene ging.’ Twaalf jaar later ga ik met hem naar WORM, het podium voor cutting edge kunst en muziek in Delfshaven, waar ze ‘A Tribute to Gabber’ organiseren. Een hommage aan ‘waarschijnlijk de belangrijkste muzikale bijdrage uit Nederland van de afgelopen twintig jaar’. In de bovenzaal van het oude pakhuis zijn modepoppen met Australian-trainingspakken aangekleed en vitrines gevuld met platen.
Hoofdgasten zijn de ‘god­fathers of gabber’: dj Rob en dj Paul. Dj Rob stond aan de wieg van gabber in het Rotterdamse Parkzicht. De reputatie van Paul Elstak is minder smetteloos. ‘Hij heeft gabber doen opkomen en weer laten verdwijnen,’ doceert mijn broertje. ‘Van die obscure gast uit de Energiehal werd hij opeens popster. Met ‘Rainbow High In The Sky’ werd gabber mainstream. In 1995 werd een onderzoek gepubliceerd waarin eenderde van alle Nederlandse jongeren zich gabber zei te voelen. Dat was het einde van dj Paul. De scene had een sterk wij-gevoel en het was heel erg als je een sell-out was.’
In WORM is de sfeer gemoedelijk, het publiek divers. De meesten zijn rond de dertig. Een meisje vertelt dat ze in haar gabbertijd ‘op zoek was naar iets buiten mezelf wat in mezelf zit’. Tegenwoordig mediteert ze. Een oude gabber met dreadlocks bezoekt nu illegale acid-feesten. Anderen zoeken het in de hardcore. Ze kijken nostalgisch terug op het midden van de jaren negentig. ‘Het was die sfeer, hè?’ zegt een oude gabber. ‘Je was één.’
Dj Paul beweert dat hij gabber altijd heeft verdedigd tegen het imago van drugs en racisme. Dat hij door zijn oude aanhang werd bekogeld met eieren toen hij een hit had, vindt hij ‘typisch Nederlands’. ‘Als je succes hebt, word je uitgescheten. Terwijl wij de poorten van Hilversum hebben geopend voor een heel ander soort muziek.’
Tot besluit vertonen Paul en Rob hun kunsten op de draaitafels. Hoofden beginnen werktuigelijk naar voren en achteren te bewegen, handen maken zaagbewegingen in de lucht. Het meditatiemeisje is niet te houden. ‘Hardcóre…?’ verzucht mijn broertje.
Maartje Duin
Cultuur in crisis?
Het was leuk om zo snel een vermoeden bevestigd te krijgen toen Arnon Grunberg het woord kreeg op de Nexus-conferentie 2006, afgelopen zaterdag gehouden in de Passengers Terminal van Amsterdam. Het onderwerp was de vraag of de klassieken nog wel iets betekenen, of de kunst nog wel de kunst is en of we op alle gebieden niet overspoeld worden door kitsch. Een fine fleur van westerse kunstenaars en intellectuelen, onder wie Roberto Calasso, Roger Scruton, Marc Fumaroli, Hendrik Hertzberg, Marlene Dumas, Alexander Nehamas en Jack Miles moesten tot een nieuwe definitie van westerse cultuur zien te komen, die volgens sommigen in ‘crisis’ verkeert.
Grunberg wist wat hem te doen stond. Crisis, crisis, de mensheid heeft nooit anders dan in een crisis geleefd. De Bijbel is al een boek over een cultuur in crisis. Crisis is niets bijzonders en er is niets negatiefs aan. We worden er ook niet slechter van. ‘Alle cultuur is een antwoord op onze wonden.’ Je kunt ervan uitgaan dat alles van betekenis gebaseerd is op een crisis. Wanneer je je in een crisis bevindt, komen je beste eigenschappen boven.
Grunberg was niet de enige die cultuur geen crisis wilde aanpraten. De Amerikaanse filosoof Alexander Nehamas (schrijver van Nietzsche: Life as Literature) was minstens zo gevat. ‘Vroeger hadden we Homerus, nu hebben we Plato en Euripides,’ ­citeerde hij vrij Aristofanes. Het is een oude gewoonte om alles van vroeger beter te vinden. De veelgesmade televisie vond hij een oceaan van nuttige kennis voor wie het weet te vinden. En iedereen weet toch dat het meeste op de wereld verschrikkelijk is? Worden er tegenwoordig geen romans meer gelezen (wat niet eens waar is)? Dan is men in goed gezelschap: de beroemde Engelse dichter Coleridge haatte romans.
Maar zo makkelijk ontkwamen de feilen van de hedendaagse cultuur nu ook weer niet. Elke spreker was er goedgehumeurd in thuis. De Franse filosoof Marc Fumaroli bevestigde dat hij niets van de Amerikaanse communicatie-industrie moest hebben. Hij was niet tegen de opmars van nieuwe media, maar dat ging wel gepaard met veel ‘bijkomende schade’. De Italiaanse schrijver en uitgever Roberto Calasso wilde de klassieken niet al te zeer idealiseren, want daar is in het verleden door verschrikkelijke figuren mee geschermd. Hij las een citaat voor waarin de Hellenen en de klassieken werden opgehemeld. Het bleek van Hitler. Toen iedereen achter de tafel werd gevraagd om kort en bondig een onverwoestbaar kenmerk van de westerse cultuur te noemen, was het dezelfde Calasso die met een solide antwoord kwam: nieuwsgierigheid. Dat zag je niet zo in de Aziatische en Oost-Europese culturen. De excentrieke archeologe Ingrid Rowland verwoordde ondertussen wat iedereen op deze conferentie dacht: dat het niet te hopen is dat we in de toekomst onze identiteit zullen moeten ontlenen aan de vraag of we een Gap-jeans of een Levi-jeans dragen.
Carel Peeters