Welcome to the gooniverse

Verhaal van de Week

Prinsjesdag

Het kabinet kan nog even doormodderen

Pleidooi voor meer ongemak

Hannah Prins

'Getting stuff done'

Rutger Groot Wassink

Hoe Trump de pers te slim af is

Functioneel trollen

Klimaatschade als verdienmodel

Hans against the machine

Buitenlandse agenten

Staatsterreur

Poorten van Europa

Cultuurtip

Interview met André Rouvoet
Terwijl de SP, een andere winnaar, in opvallend veel plaatsen buiten het gemeentebestuur werd gehouden, is de ChristenUnie een veelgevraagde partner bij de samenstelling van nieuwe colleges. De partij heeft nu 418 raadsleden in tweehonderd gemeenten, meer dan de SP en D66. In eenenzeventig gemeenten zal de CU vrijwel zeker meebesturen. Volgens partijleider André Rouvoet heeft de onverwachte winst in de eerste plaats te maken met de kwaliteit van de raadsfracties. ‘Mensen kiezen voor de ChristenUnie vanwege de bestuurlijke betrouwbaarheid die we in de lokale politiek hebben laten zien. Ook in Utrecht, waar we van een naar twee zetels zijn gegaan, zitten we nu aan de onderhandelingstafel. Dat doet me deugd. Tien jaar geleden was dat nog ondenkbaar.’ De landelijke uitstraling van de partij heeft ongetwijfeld meegeholpen, zegt Rouvoet. ‘We hebben ons hersteld van een lastige periode. Vlak voor de verkiezingen van 2002 stonden we op zeven zetels in de peilingen, maar na de moord op Fortuyn stemden veel van onze potentiële kiezers op Jan Peter Balkenende, zodat we maar vier zetels kregen. Vervolgens viel het kabinet en verloren we nóg een zetel. Dat was wel te wijten aan externe factoren, maar het smaakte als een nederlaag en zorgde voor onrust in de partij. Dat is nu achter de rug. De ChristenUnie, zeg ik in alle vrijmoedigheid, is een sterk merk geworden.’
In veel gemeenten neemt de ChristenUnie deel aan een coalitie met linkse partijen. Opmerkelijk, voor een partij die voorheen bekend stond als ‘klein rechts’.
‘De term klein rechts heb ik tien jaar geleden voor het laatst horen gebruiken. Het hele politieke palet is inmiddels ingrijpend veranderd, en de ChristenUnie ook. De kwalificatie “rechts” is allang niet meer op ons van toepassing. Wij zijn wél nog steeds klein christelijk. Het eerste tijdelijk, het tweede definitief, wat mij betreft.’
In welke opzichten is uw partij veranderd?
‘In de jaren tachtig, toen RPF en GPV nog niet waren samengegaan in de ChristenUnie, waren de grote partijen sterk gericht op staatsingrijpen. Wij – zelf was ik van de RPF – stelden daar eigen verantwoordelijkheid van de burger tegenover. Inmiddels leven we in een andere tijd. De verzorgingsstaat wordt door dit kabinet in rap tempo afgebouwd. Dus vragen wij nú: hoe zit het met de solidariteit? Let wel: wij zijn zeker niet tegen economische hervormingen. Maar zoals het nu gaat, vallen er onnodige klappen, juist bij de kwetsbaarsten in de samenleving. Wij willen laten zien dat het anders kan. Kennelijk is dat een politieke houding die mensen aanspreekt.’
In de peilingen staat u nu op zes zetels: een verdubbeling.
‘De peilingen zijn mooi, maar we hebben vaker op zes zetels gestaan. Veel interessanter vind ik nog dat een derde van de CDA-kiezers niet uitsluit op ons te zullen stemmen. Dat is een geweldig potentieel.’
Sinds enige tijd zijn er ook linkse intellectuelen die ChristenUnie stemmen. De socioloog Herman Vuijsje, bijvoorbeeld. Wat betekent dat volgens u?
‘Er zijn steeds meer mensen die niet christelijk zijn, maar toch op ons stemmen, omdat ze zich kunnen vinden in onze opvattingen over bijvoorbeeld sociale politiek, asielbeleid, onderwijs, het milieu. De houding wordt steeds meer: ChristenUnie, waarom niet? J.L. Heldring schreef een paar weken geleden nog in NRC Handelsblad dat hij bij de gemeenteraadsverkiezingen ChristenUnie had gestemd, vanwege de kwaliteit van onze bijdragen op staatsrechtelijk gebied. Zo werkt onze landelijke uitstraling door in de lokale politiek, en andersom.’
Zou u bereid zijn volgend jaar deel te nemen aan een links kabinet?
‘Dat lijkt me niet realistisch. We zouden elkaar wel kunnen vinden in een aantal sociale vraagstukken, maar er zijn erg veel onderwerpen waarin we volstrekt van mening verschillen met de linkse partijen, vooral met de SP. Het buitenlands beleid en het drugsbeleid bijvoorbeeld. Ik zie eerlijk gezegd niet zo snel gebeuren dat we het daarover eens worden.’
Er wordt wel gezegd dat de ChristenUnie een brugfunctie tussen CDA en PvdA vervult. Zou u met ze in een kabinet willen?
‘Volgens Hans Goslinga in Trouw zouden wij met CDA en PvdA een kabinet van “nationale ontspanning” kunnen vormen, dat rust zou kunnen brengen in het integratiedebat. Waarschijnlijk kunnen die partijen met zijn tweeën al op zo’n comfortabele meerderheid rekenen dat ze ons helemaal niet nodig zullen hebben. Maar op zich heb ik er geen enkel probleem mee na te denken over deelname aan zo’n coalitie.’

Thijs Broer

‘Wij zijn allang niet meer rechts’

Op zoek naar nieuwe veren

<div class="wpg-element lead-bold">
De publicatie van ‘Undercover op de illegalenboot’, vorige week in Vrij Nederland, heeft een stroom reacties op gang gebracht. Oud-gedetineerden, familieleden van illegalen, beveiligers en ex-beveiligers, asieladvocaten, vluchtelingenorganisaties, allemaal zeggen ze hetzelfde: de omstandigheden op de detentieboot zijn inhumaan, veel personeelsleden zijn incompetent en de veiligheid schiet tekort. Een greep uit de reacties.
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
Toen minister Donner in september 2004 de opening verrichtte van de Reno, de eerste detentieboot in de haven van Rotterdam, was er geen champagne. Bij een boot met een sober regime, verklaarde de minister, hoort een sobere Rotterdamse opening. ‘Zo zie ik het graag,’ sprak hij parmantig, en luidde de scheepsbel.
En een sober regime werd het. Vorige week, kort na het verschijnen van het artikel in Vrij Nederland over de misstanden op Donners bajesboten, ging een groep gevangenen op de Reno uit protest twee dagen in hongerstaking. Volgens een van de gedetineerden, stiekem aan de telefoon, waren de bewakers niet onder de indruk. ‘Ze zeiden: Zoek het maar uit. Dan eet je toch niet?’
De publicatie van ‘Undercover op de illegalenboot’ heeft een stroom van reacties op gang gebracht, die de bevindingen van Vrij Nederland vrijwel zonder uitzondering bevestigen.
Judith Koning schrijft dat haar vriend op de boot heeft vastgezeten. ‘Die kan persoonlijk vertellen hoe ze met een brand omgaan. Hij heeft namelijk met drie anderen in een cel gezeten die in brand stond. Een medecelgenoot had de brand gesticht. Ze moesten een gat maken in het raam om schone lucht te krijgen. De celdeuren bleven dicht en er werd een brandslang naar binnen geduwd en ze konden zelf de brand gaan blussen.’ De detentieboot is verschrikkelijk, schrijft ze. ‘Je wordt behandeld als een beest. Eten wat over datum is, elke dag opnieuw.’ Bovendien zitten de gedetineerden veel langer vast dan de drie maanden waar minister Donner over spreekt. ‘Meer dan de helft van de mensen waar mijn vriend bij heeft gezeten zit al langer dan twee maanden vast. Zeg maar gerust minimaal zes maanden!’
Machtspositie Een ex-bewaker van Securicor, die tot januari op de detentieboot werkte, zegt aan de telefoon: ‘Bij bijna alles wat in het artikel staat, denk ik: het is precies zoals ik het heb meegemaakt. Veel bewakers voelen daar dat ze een machtspositie hebben en laten dat maar al te graag merken in hun behandeling van de gevangenen. Er wordt niet naar de gedetineerden geluisterd en klachten worden niet doorgegeven, met alle gevolgen van dien.’ Zelf heeft ze meegemaakt dat een Marokkaanse man, die al vijftien maanden op de boot vastzat, zich geen raad wist omdat hij geen Nederlands sprak en geen idee had wie zijn advocaat was. ‘Niemand had hem dat gezegd. Hij had zijn verhaal al aan alle bewakers verteld, maar niemand wilde hem helpen. Toen heb ik zelf maar wat faxen verstuurd en een paar telefoontjes gepleegd. Twee weken later was hij vrij.’
Een andere ex-bewaker van Securicor op de Bibby Stockholm schrijft in een e-mail: ‘Ik kon niet meer aanzien hoe er met gevangenen werd omgegaan. (&#8230;) Het personeel wordt zo, omdat de hele cultuur daar zo is. Onmenselijk. Zij zien de bewoners niet als mensen met een geschiedenis, maar als nummers. De omstandigheden waarin de bewoners moeten leven, zijn ronduit beschamend.’
Een van de huidige beveiligers op de boot maakt zich zorgen over de veiligheid van gevangenen én bewakers: ‘Ik ben van mening dat de veiligheid van de bewoners grondig getoetst mag worden. Maar vergeet u niet dat de veiligheid van het personeel hieraan verbonden is? Als het niet veilig is voor bewoners, is het dan wel veilig voor het personeel?’ Verder wijst hij op het ‘hevige verloop’ van goed personeel en de lage salariëring. ‘Hierdoor ontvangen de bewoners ook mindere zorg.’ Hij zegt van harte te hopen dat ‘de Nederlandse burgers wakker worden en dat er stappen worden ondernomen die bewoners en personeel ten goede komen.’
Verkeerde medicijnen Een asieladvocate laat weten dat een Soedanese medegevangene van haar cliënt op de boot verkeerde medicijnen heeft gekregen en daardoor verlamd is geraakt aan een been. ‘Niettemin werd hij uitgezet naar Soedan!’ Bij haar bezoeken aan de detentieboot heeft ze gemerkt dat het personeel van toeten noch blazen weet. ‘Als ik iets vraag aan de bewakers krijg ik altijd het antwoord: ik weet het niet, ik werk hier nog maar net.’
Gevangenispastor Stijn Oosterling schreef een verslag van zijn ervaringen op de Rotterdamse bajesboten, dat naar aanleiding van het verhaal in VN op de website van het gevangenispastoraat werd geplaatst. ‘Op de afdelingen valt op dat relatief veel mensen er apathisch bij zitten. Ze zitten maar en kijken televisie. Anderen maken een ongezonde of depressieve indruk. Een man loopt luid schreeuwend op de gang. Ik vermoed dat hier relatief veel mensen gedrags­afwijkingen (gaan) vertonen. In de zeven weken dat ik er nu werk hebben nogal wat mensen luidkeels hun ongenoegen ten overstaan van mij kenbaar gemaakt.’
‘Rapportages van de gezamenlijke hulpdiensten laten telkens een lijst namen zien met commen­taren als “psychisch”, “suïcidaal’, “dreigt met suïcide”, “automutilatie”, “vechten met celgenoot”. Dat alles zorgt voor een gevoel van verlammende machteloosheid,’ schrijft hij. ‘Waar ben ik nu met mijn christelijke idealen? Wat betekent mijn eigen geloof hier? Kan ik echt iets wezenlijks bijdragen? Kan ik echt niet meer doen? Ik kan het soms wel uitschreeuwen!’
Ontslagen Judith Koning hoopt, met vele andere briefschrijvers, dat er nu eindelijk iets aan de misstanden op de detentieboten wordt gedaan. ‘Ik ben het inmiddels zo zat dat de regering er altijd van afkomt met woorden als: ik verzeker u dat het goed is, of dat er een onderzoek komt, en dat er vervolgens niets gebeurt.’
Met de klachten van de gedetineerden op de bajesboten is sinds de ingebruikneming in september 2004 en januari 2005 tot op heden weinig gedaan. In tegenstelling tot andere gevangenissen hebben de detentieboten geen gedetineerdencommissie om ervoor te zorgen dat klachten gehoord worden, terwijl ze daar wel recht op hebben. ‘De gedetineerden op de bajesboten kunnen zich moeilijk organiseren door het grote verloop, en doordat ze elkaar niet kunnen verstaan,’ zegt Masoud Taheri, voorzitter van de Stichting Landelijke Gedetineerdencommissie. ‘Daardoor blijven veel klachten binnen de muren. De verhalen over de detentieboten die nu naar buiten komen, verbazen ons niet. We hebben vaker gehoord van zulke misstanden in andere detentiecentra. Laatst hoorden we dat in het detentiecentrum in Zeist een gevangene niet mee wilde werken aan een tbc-onderzoek. Hij werd met tape op zijn mond in de isoleercel gesmeten. Mensen die zulke dingen doen, ook de bewakers op de boot in Rotterdam die zeggen: ik sla ze de tyfus, moeten op staande voet worden ontslagen.’ De Stichting Landelijke Gedetineerdencommissie overweegt nu juridische stappen tegen het ministerie van Justitie om aan de wantoestanden op de bajesboten een einde te maken.
Apenland Inmiddels is ook in de Kamer doorgedrongen dat het zo niet langer kan. Vorige week reageerden de woordvoerders van de oppositiepartijen en de coalitie onthutst op de bevindingen van Vrij Nederland: ‘schokkend’ en ‘te schrijnend voor woorden’ klonk het, van links tot rechts. Rikus Jager van het CDA, de partij van verantwoordelijk minister Donner, noemde de verhalen ‘zeer verontrustend’, VVD’er Frans Weekers liet zich de verzuchting ‘We leven toch niet in een apenland?’ ontvallen.
‘Waar ik echt van schrok is het gebrek aan respect van de bewakers voor de gedetineerden,’ zegt Weekers. ‘Bijvoorbeeld dat de mensen die daar zitten, die vaak wanhopig zijn, worden afgeschilderd als komedianten. Zulke mensen moeten we niet behandelen als de grootste criminelen. Het is ook onacceptabel dat sommige mensen er meer dan een jaar vastzitten. Die boten zijn een noodoplossing, en niet geschikt om mensen lang in op te sluiten. Op zichzelf ben ik een voorstander van sobere detentie, maar het moet wel humaan zijn. Daarom hebben wij gezegd: de onderste steen moet boven.’
Kamerbreed werd bij de minister van Justitie aangedrongen op drie onderzoeken. Er moet een rapportage komen van de Inspectie voor de Sanctietoepassing, onderdeel van het ministerie van Justitie, van de Raad voor Strafrechtstoepassing en Jeugdbescherming, die onafhankelijk is, en van de eveneens onafhankelijke Commissie van Toezicht van de detentieboot. ‘De Inspectie voor de Sanctietoepassing valt onder dezelfde directie als de detentieboten zelf,’ zegt Frans Weekers. ‘Wij hebben er al eerder op aangedrongen dat de Inspectie direct zou moeten rapporteren aan de secretaris-generaal van justitie, om de schijn van belangenverstrengeling te vermijden. Daarom is het goed dat er ook een rapport komt van de Raad voor Strafrechttoepassing. Dan kunnen we de rapporten naast elkaar leggen, en meteen zien hoe de Inspectie haar werk doet.’
Marijke Vos van GroenLinks vindt het ‘onvoorstelbaar’ dat de brandveiligheid in zulke detentiecentra als de Bibby Stockholm na de Schiphol-brand nog steeds niet goed geregeld is. ‘Het heeft me ook getroffen dat een deel van het bewakingspersoneel zo slecht is opgeleid, dat ze niet met agressie kunnen omgaan en zelfs met hun gedrag agressie uitlokken, met alle gevolgen van dien. We hebben dit soort verhalen vaker gehoord. Wat mij echt stoort is dat de minister dan altijd volhoudt dat het allemaal prima in orde is. Zoals de situatie nu is, zijn die boten niet te hand­haven. Het regime moet onmiddellijk verruimd worden, en de veiligheidssituatie sterk verbeterd. Als dat niet gebeurt, moeten die boten maar dicht.’
Tineke Huizinga van de ChristenUnie vindt dat in de Kamer ook aan de orde moet komen of uitgeprocedeerde asielzoekers wel onder hetzelfde regime opgesloten moeten worden als criminele illegalen, zoals nu gebeurt. ‘Dat zou niet moeten kunnen. Voor die gedachte begint in de Kamer langzamerhand wel draagvlak te ontstaan.’
Piet Straub van de PvdA is er benieuwd naar wat er met eerdere klachten is gebeurd. ‘Als er zoveel klachten van gedetineerden zijn, ben ik erg benieuwd wat de Commissie van Toezicht daar eigenlijk mee gedaan heeft.’
Rondwandeling In opdracht van de Kamer moeten de rapporten er over vier weken liggen. Maar dat betekent nog maar het begin van de discussie, want de vraag is of er van de rapporten veel te verwachten is. Hoofdinspecteur Wouter Meurs van de Inspectie voor de Sanctietoepassing legt uit hoe het onderzoek er ongeveer uit zal zien. Erg bemoedigend is dat niet. Stap een: informatie inwinnen, jaarverslagen en enquêtes onder het personeel lezen, beklagzaken doornemen. Stap twee: een ‘uitvoerige rondwandeling’ over de boot. Stap drie: praten met betrokkenen. ‘We kunnen een aantal gevangenen aanspreken tijdens de ronde, en anders wordt er een selectie gemaakt door de directie,’ zegt Meurs. ‘Dan gaan we een uur met ze rond de tafel zitten. We denken dat we dan wel een eerlijk verhaal krijgen.’ Het onderzoek zal een week in beslag nemen, en wordt uitgevoerd door twee man. ‘We gaan er over een week mee beginnen.’
In het onwaarschijnlijke geval dat de directie van de bajesboot inderdaad een paar kritische gevangen uitzoekt om de misstanden aan de grote klok te hangen, blijft in het rapport een belangrijke vraag per definitie onbeantwoord.
De Inspectie voor de Sanctietoepassing heeft als opdracht te controleren of de regels wel zijn toegepast, maar niet of de regels zélf wel deugen. ‘Dat is nu eenmaal een politiek besluit, daar hebben we ons bij neer te leggen.’
Van het rapport van de Raad voor Strafrechtstoepassing is evenmin veel te verwachten. ‘Wij zullen controleren of de gevangenen met respect en waardigheid worden behandeld. Bij het vorige onderzoek hebben we met twee gevangenen gesproken. Dat zullen er nu meer moeten worden.’ Zelf zal de Raad in ieder geval níét met gevangen gaan praten: dat wordt deze keer overgelaten aan de Inspectie. ‘We willen elkaar natuurlijk niet voor de voeten lopen.’ De Raad gaat evenmin de competentie van de bewakers controleren. ‘We gaan ervan uit dat de directie dat doet. Wij kijken alleen of de voorwaarden er zijn voor een humane behandeling.’
De Commissie van Toezicht, die volgens PvdA-kamerlid Straub aan de tand moet worden gevoeld over de behandeling van eerdere klachten, weigert ieder commentaar.
Het ministerie van Justitie, gevraagd om een reactie op het artikel, beperkt zich tot het volgende bericht: ‘Het ministerie neemt het signaal serieus en wacht het onderzoek van de Inspectie voor de Sanctietoepassing af.’
Intussen bereiden de gevangenen op de detentieboten nieuwe acties voor, aangemoedigd door de golf van publiciteit. ‘Morgen,’ zegt een van hen aan de telefoon, ‘gaan we staken in de luchtkooi.’
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
<h3>Securicor</h3>
Hans Duijst, algemeen directeur van de firma Securicor, verantwoordelijk voor de beveiliging op de bajesboot, verkeert in de overtuiging dat zijn organisatie niets te verwijten valt. Schriftelijk geeft hij de volgende reactie:
&#8216;Vrij Nederland schetst een verwrongen beeld van de werkelijkheid op basis van horen-zeggenjournalistiek. Wij herkennen ons volstrekt niet in dit beeld. Op de detentieboten wordt onder moeilijke omstandigheden met veel inzet goed werk verricht door gemotiveerde mensen en dit wordt geaudit door deskundige mensen van de toezichtorganen. Wij zijn blij met het aangekondigde onderzoek en zijn ervan overtuigd dat het verhaal van Vrij Nederland geen stand houdt. (&#8230;) Vrij Nederland laat zich laatdunkend uit over het niveau van beveiligers.
Dat is onterecht en bovendien kwetsend. Het opleidingenstelsel voor de beveiliger heeft zich de afgelopen tien jaar sterk ontwikkeld door de introductie van een door het ministerie van Onderwijs goedgekeurd opleidingenstelsel dat de vergelijking met het buitenland moeiteloos kan doorstaan: het niveau is aanzienlijk hoger dan in de ons omringende landen en is ingeschaald op mbo-niveau. Ook de mate van regulering en controle door de overheid is in vergelijking met het buitenland zeer hoog. We spreken hier dus over een volwassen en goed gereguleerde branche die bovendien met 27.000 medewerkers in toezichthoudende functies getypeerd kan worden als maatschappelijk zeer relevant.&#8217;
</div>

Robert van de Griend

Felle reacties op ‘Undercover op de illegalenboot’

Felle reacties op &#8216;Undercover op de illegalenboot&#8217;
Toen minister Donner in september 2004 de opening verrichtte van de Reno, de eerste detentieboot in de haven van Rotterdam, was er geen champagne. Bij een boot met een sober regime, verklaarde de minister, hoort een sobere Rotterdamse opening. ‘Zo zie ik het graag,’ sprak hij parmantig, en luidde de scheepsbel.
En een sober regime werd het. Vorige week, kort na het verschijnen van het artikel in Vrij Nederland over de misstanden op Donners bajesboten, ging een groep gevangenen op de Reno uit protest twee dagen in hongerstaking. Volgens een van de gedetineerden, stiekem aan de telefoon, waren de bewakers niet onder de indruk. ‘Ze zeiden: Zoek het maar uit. Dan eet je toch niet?’
De publicatie van ‘Undercover op de illegalenboot’ heeft een stroom van reacties op gang gebracht, die de bevindingen van Vrij Nederland vrijwel zonder uitzondering bevestigen.
Judith Koning schrijft dat haar vriend op de boot heeft vastgezeten. ‘Die kan persoonlijk vertellen hoe ze met een brand omgaan. Hij heeft namelijk met drie anderen in een cel gezeten die in brand stond. Een medecelgenoot had de brand gesticht. Ze moesten een gat maken in het raam om schone lucht te krijgen. De celdeuren bleven dicht en er werd een brandslang naar binnen geduwd en ze konden zelf de brand gaan blussen.’ De detentieboot is verschrikkelijk, schrijft ze. ‘Je wordt behandeld als een beest. Eten wat over datum is, elke dag opnieuw.’ Bovendien zitten de gedetineerden veel langer vast dan de drie maanden waar minister Donner over spreekt. ‘Meer dan de helft van de mensen waar mijn vriend bij heeft gezeten zit al langer dan twee maanden vast. Zeg maar gerust minimaal zes maanden!’
Machtspositie
Een ex-bewaker van Securicor, die tot januari op de detentieboot werkte, zegt aan de telefoon: ‘Bij bijna alles wat in het artikel staat, denk ik: het is precies zoals ik het heb meegemaakt. Veel bewakers voelen daar dat ze een machtspositie hebben en laten dat maar al te graag merken in hun behandeling van de gevangenen. Er wordt niet naar de gedetineerden geluisterd en klachten worden niet doorgegeven, met alle gevolgen van dien.’ Zelf heeft ze meegemaakt dat een Marokkaanse man, die al vijftien maanden op de boot vastzat, zich geen raad wist omdat hij geen Nederlands sprak en geen idee had wie zijn advocaat was. ‘Niemand had hem dat gezegd. Hij had zijn verhaal al aan alle bewakers verteld, maar niemand wilde hem helpen. Toen heb ik zelf maar wat faxen verstuurd en een paar telefoontjes gepleegd. Twee weken later was hij vrij.’
Een andere ex-bewaker van Securicor op de Bibby Stockholm schrijft in een e-mail: ‘Ik kon niet meer aanzien hoe er met gevangenen werd omgegaan. (&#8230;) Het personeel wordt zo, omdat de hele cultuur daar zo is. Onmenselijk. Zij zien de bewoners niet als mensen met een geschiedenis, maar als nummers. De omstandigheden waarin de bewoners moeten leven, zijn ronduit beschamend.’
Een van de huidige beveiligers op de boot maakt zich zorgen over de veiligheid van gevangenen én bewakers: ‘Ik ben van mening dat de veiligheid van de bewoners grondig getoetst mag worden. Maar vergeet u niet dat de veiligheid van het personeel hieraan verbonden is? Als het niet veilig is voor bewoners, is het dan wel veilig voor het personeel?’ Verder wijst hij op het ‘hevige verloop’ van goed personeel en de lage salariëring. ‘Hierdoor ontvangen de bewoners ook mindere zorg.’ Hij zegt van harte te hopen dat ‘de Nederlandse burgers wakker worden en dat er stappen worden ondernomen die bewoners en personeel ten goede komen.’
Verkeerde medicijnen
Een asieladvocate laat weten dat een Soedanese medegevangene van haar cliënt op de boot verkeerde medicijnen heeft gekregen en daardoor verlamd is geraakt aan een been. ‘Niettemin werd hij uitgezet naar Soedan!’ Bij haar bezoeken aan de detentieboot heeft ze gemerkt dat het personeel van toeten noch blazen weet. ‘Als ik iets vraag aan de bewakers krijg ik altijd het antwoord: ik weet het niet, ik werk hier nog maar net.’
Gevangenispastor Stijn Oosterling schreef een verslag van zijn ervaringen op de Rotterdamse bajesboten, dat naar aanleiding van het verhaal in VN op de website van het gevangenispastoraat werd geplaatst. ‘Op de afdelingen valt op dat relatief veel mensen er apathisch bij zitten. Ze zitten maar en kijken televisie. Anderen maken een ongezonde of depressieve indruk. Een man loopt luid schreeuwend op de gang. Ik vermoed dat hier relatief veel mensen gedrags­afwijkingen (gaan) vertonen. In de zeven weken dat ik er nu werk hebben nogal wat mensen luidkeels hun ongenoegen ten overstaan van mij kenbaar gemaakt.’
‘Rapportages van de gezamenlijke hulpdiensten laten telkens een lijst namen zien met commen­taren als “psychisch”, “suïcidaal’, “dreigt met suïcide”, “automutilatie”, “vechten met celgenoot”. Dat alles zorgt voor een gevoel van verlammende machteloosheid,’ schrijft hij. ‘Waar ben ik nu met mijn christelijke idealen? Wat betekent mijn eigen geloof hier? Kan ik echt iets wezenlijks bijdragen? Kan ik echt niet meer doen? Ik kan het soms wel uitschreeuwen!’
Ontslagen
Judith Koning hoopt, met vele andere briefschrijvers, dat er nu eindelijk iets aan de misstanden op de detentieboten wordt gedaan. ‘Ik ben het inmiddels zo zat dat de regering er altijd van afkomt met woorden als: ik verzeker u dat het goed is, of dat er een onderzoek komt, en dat er vervolgens niets gebeurt.’
Met de klachten van de gedetineerden op de bajesboten is sinds de ingebruikneming in september 2004 en januari 2005 tot op heden weinig gedaan. In tegenstelling tot andere gevangenissen hebben de detentieboten geen gedetineerdencommissie om ervoor te zorgen dat klachten gehoord worden, terwijl ze daar wel recht op hebben. ‘De gedetineerden op de bajesboten kunnen zich moeilijk organiseren door het grote verloop, en doordat ze elkaar niet kunnen verstaan,’ zegt Masoud Taheri, voorzitter van de Stichting Landelijke Gedetineerdencommissie. ‘Daardoor blijven veel klachten binnen de muren. De verhalen over de detentieboten die nu naar buiten komen, verbazen ons niet. We hebben vaker gehoord van zulke misstanden in andere detentiecentra. Laatst hoorden we dat in het detentiecentrum in Zeist een gevangene niet mee wilde werken aan een tbc-onderzoek. Hij werd met tape op zijn mond in de isoleercel gesmeten. Mensen die zulke dingen doen, ook de bewakers op de boot in Rotterdam die zeggen: ik sla ze de tyfus, moeten op staande voet worden ontslagen.’ De Stichting Landelijke Gedetineerdencommissie overweegt nu juridische stappen tegen het ministerie van Justitie om aan de wantoestanden op de bajesboten een einde te maken.
Apenland
Inmiddels is ook in de Kamer doorgedrongen dat het zo niet langer kan. Vorige week reageerden de woordvoerders van de oppositiepartijen en de coalitie onthutst op de bevindingen van Vrij Nederland: ‘schokkend’ en ‘te schrijnend voor woorden’ klonk het, van links tot rechts. Rikus Jager van het CDA, de partij van verantwoordelijk minister Donner, noemde de verhalen ‘zeer verontrustend’, VVD’er Frans Weekers liet zich de verzuchting ‘We leven toch niet in een apenland?’ ontvallen.
‘Waar ik echt van schrok is het gebrek aan respect van de bewakers voor de gedetineerden,’ zegt Weekers. ‘Bijvoorbeeld dat de mensen die daar zitten, die vaak wanhopig zijn, worden afgeschilderd als komedianten. Zulke mensen moeten we niet behandelen als de grootste criminelen. Het is ook onacceptabel dat sommige mensen er meer dan een jaar vastzitten. Die boten zijn een noodoplossing, en niet geschikt om mensen lang in op te sluiten. Op zichzelf ben ik een voorstander van sobere detentie, maar het moet wel humaan zijn. Daarom hebben wij gezegd: de onderste steen moet boven.’
Kamerbreed werd bij de minister van Justitie aangedrongen op drie onderzoeken. Er moet een rapportage komen van de Inspectie voor de Sanctietoepassing, onderdeel van het ministerie van Justitie, van de Raad voor Strafrechtstoepassing en Jeugdbescherming, die onafhankelijk is, en van de eveneens onafhankelijke Commissie van Toezicht van de detentieboot. ‘De Inspectie voor de Sanctietoepassing valt onder dezelfde directie als de detentieboten zelf,’ zegt Frans Weekers. ‘Wij hebben er al eerder op aangedrongen dat de Inspectie direct zou moeten rapporteren aan de secretaris-generaal van justitie, om de schijn van belangenverstrengeling te vermijden. Daarom is het goed dat er ook een rapport komt van de Raad voor Strafrechttoepassing. Dan kunnen we de rapporten naast elkaar leggen, en meteen zien hoe de Inspectie haar werk doet.’
Marijke Vos van GroenLinks vindt het ‘onvoorstelbaar’ dat de brandveiligheid in zulke detentiecentra als de Bibby Stockholm na de Schiphol-brand nog steeds niet goed geregeld is. ‘Het heeft me ook getroffen dat een deel van het bewakingspersoneel zo slecht is opgeleid, dat ze niet met agressie kunnen omgaan en zelfs met hun gedrag agressie uitlokken, met alle gevolgen van dien. We hebben dit soort verhalen vaker gehoord. Wat mij echt stoort is dat de minister dan altijd volhoudt dat het allemaal prima in orde is. Zoals de situatie nu is, zijn die boten niet te hand­haven. Het regime moet onmiddellijk verruimd worden, en de veiligheidssituatie sterk verbeterd. Als dat niet gebeurt, moeten die boten maar dicht.’
Tineke Huizinga van de ChristenUnie vindt dat in de Kamer ook aan de orde moet komen of uitgeprocedeerde asielzoekers wel onder hetzelfde regime opgesloten moeten worden als criminele illegalen, zoals nu gebeurt. ‘Dat zou niet moeten kunnen. Voor die gedachte begint in de Kamer langzamerhand wel draagvlak te ontstaan.’
Piet Straub van de PvdA is er benieuwd naar wat er met eerdere klachten is gebeurd. ‘Als er zoveel klachten van gedetineerden zijn, ben ik erg benieuwd wat de Commissie van Toezicht daar eigenlijk mee gedaan heeft.’
Rondwandeling
In opdracht van de Kamer moeten de rapporten er over vier weken liggen. Maar dat betekent nog maar het begin van de discussie, want de vraag is of er van de rapporten veel te verwachten is. Hoofdinspecteur Wouter Meurs van de Inspectie voor de Sanctietoepassing legt uit hoe het onderzoek er ongeveer uit zal zien. Erg bemoedigend is dat niet. Stap een: informatie inwinnen, jaarverslagen en enquêtes onder het personeel lezen, beklagzaken doornemen. Stap twee: een ‘uitvoerige rondwandeling’ over de boot. Stap drie: praten met betrokkenen. ‘We kunnen een aantal gevangenen aanspreken tijdens de ronde, en anders wordt er een selectie gemaakt door de directie,’ zegt Meurs. ‘Dan gaan we een uur met ze rond de tafel zitten. We denken dat we dan wel een eerlijk verhaal krijgen.’ Het onderzoek zal een week in beslag nemen, en wordt uitgevoerd door twee man. ‘We gaan er over een week mee beginnen.’
In het onwaarschijnlijke geval dat de directie van de bajesboot inderdaad een paar kritische gevangen uitzoekt om de misstanden aan de grote klok te hangen, blijft in het rapport een belangrijke vraag per definitie onbeantwoord.
De Inspectie voor de Sanctietoepassing heeft als opdracht te controleren of de regels wel zijn toegepast, maar niet of de regels zélf wel deugen. ‘Dat is nu eenmaal een politiek besluit, daar hebben we ons bij neer te leggen.’
Van het rapport van de Raad voor Strafrechtstoepassing is evenmin veel te verwachten. ‘Wij zullen controleren of de gevangenen met respect en waardigheid worden behandeld. Bij het vorige onderzoek hebben we met twee gevangenen gesproken. Dat zullen er nu meer moeten worden.’ Zelf zal de Raad in ieder geval níét met gevangen gaan praten: dat wordt deze keer overgelaten aan de Inspectie. ‘We willen elkaar natuurlijk niet voor de voeten lopen.’ De Raad gaat evenmin de competentie van de bewakers controleren. ‘We gaan ervan uit dat de directie dat doet. Wij kijken alleen of de voorwaarden er zijn voor een humane behandeling.’
De Commissie van Toezicht, die volgens PvdA-kamerlid Straub aan de tand moet worden gevoeld over de behandeling van eerdere klachten, weigert ieder commentaar.
Het ministerie van Justitie, gevraagd om een reactie op het artikel, beperkt zich tot het volgende bericht: ‘Het ministerie neemt het signaal serieus en wacht het onderzoek van de Inspectie voor de Sanctietoepassing af.’
Intussen bereiden de gevangenen op de detentieboten nieuwe acties voor, aangemoedigd door de golf van publiciteit. ‘Morgen,’ zegt een van hen aan de telefoon, ‘gaan we staken in de luchtkooi.’
Securicor
Hans Duijst, algemeen directeur van de firma Securicor, verantwoordelijk voor de beveiliging op de bajesboot, verkeert in de overtuiging dat zijn organisatie niets te verwijten valt. Schriftelijk geeft hij de volgende reactie:
&#8216;Vrij Nederland schetst een verwrongen beeld van de werkelijkheid op basis van horen-zeggenjournalistiek. Wij herkennen ons volstrekt niet in dit beeld. Op de detentieboten wordt onder moeilijke omstandigheden met veel inzet goed werk verricht door gemotiveerde mensen en dit wordt geaudit door deskundige mensen van de toezichtorganen. Wij zijn blij met het aangekondigde onderzoek en zijn ervan overtuigd dat het verhaal van Vrij Nederland geen stand houdt. (&#8230;) Vrij Nederland laat zich laatdunkend uit over het niveau van beveiligers.
Dat is onterecht en bovendien kwetsend. Het opleidingenstelsel voor de beveiliger heeft zich de afgelopen tien jaar sterk ontwikkeld door de introductie van een door het ministerie van Onderwijs goedgekeurd opleidingenstelsel dat de vergelijking met het buitenland moeiteloos kan doorstaan: het niveau is aanzienlijk hoger dan in de ons omringende landen en is ingeschaald op mbo-niveau. Ook de mate van regulering en controle door de overheid is in vergelijking met het buitenland zeer hoog. We spreken hier dus over een volwassen en goed gereguleerde branche die bovendien met 27.000 medewerkers in toezichthoudende functies getypeerd kan worden als maatschappelijk zeer relevant.&#8217;

‘Als de situatie niet verbetert, moeten de boten dicht’

In de meeste plaatsen waar links gewonnen heeft, lijkt de PvdA de voorkeur te geven aan andere coalitiepartners dan de SP. Gunstige uitzonderingen voor de Socialistische Par­tij zijn Heerlen en Doesburg, waar de SP de grootste is en geen partij om haar heen kan. Ook in Oss, thuisbasis van de familie Marijnissen, zit de SP ondanks een verlies van een paar zetels stevig in het zadel. In Haarlem, Nijmegen, Arnhem, Breda, Eindhoven, Leiden en oude linkse bolwerken als Pekela en Menterwolde lijkt het erop dat de SP in het college komt of blijft. Maar in de grote steden ziet het er voor de partij een stuk slechter uit. In Amsterdam heeft de PvdA al snel te kennen gegeven niet met de SP verder te willen praten. In Utrecht gaat de PvdA verder met VVD en CDA. En in Rotterdam heeft een linkse coalitie zo’n magere meerderheid dat de PvdA de SP naar alle waarschijnlijkheid links laat liggen.
Ook in een groeiend aantal kleinere plaatsen is de SP bij de coalitievorming aan de kant gezet. Bijvoorbeeld in Alphen aan den Rijn, waar de PvdA liever verder gaat met de oude coalitiegenoten CDA, ChristenUnie en VVD. ‘Ze zijn meteen weer de achterkamertjes ingedoken,’ zegt SP-lijsttrekker Jo Schriek verbolgen. ‘Er is geen moment met ons gesproken. Dat voelt alsof je een kleuter bent die niet mee mag spelen.’ Volgens Schriek waren CDA en ChristenUnie nog wel te porren voor een alternatief met de SP in plaats van de VVD, maar stak de PvdA er een stokje voor. En zonder goede reden, vindt Schriek, want de SP was wel tot samenwerken bereid. ‘We hadden elkaar best kunnen vinden, maar ze willen er gewoon niet aan. De PvdA is door de verkiezingen opeens weer zo’n machtsfactor geworden, dat de oude arrogantie er meteen in sluipt.’
In Purmerend werd de SP eveneens gepasseerd door de sociaal-democraten. Al een paar dagen na de verkiezingen zei de PvdA vanwege de ‘bestuurlijke ervaring’ door te willen praten met de VVD, waarmee de SP als nieuwkomer van het podium verdween. ‘Ze hebben ons gewoon aan de kant gezet, ondanks het feit dat we uit het niets vier zetels hebben gewonnen,’ zegt SP-lijsttrekker Colette Sacco. ‘Het signaal van de kiezers is overduidelijk: er moet een linkse coalitie komen. Maar daar trekt de PvdA zich niets van aan. Het is weer ouwe jongens krentenbrood. De PvdA heeft lak aan de kiezers.’
Rare zaak
De boze reacties in Alphen en Purmerend staan niet op zichzelf: in veel gemeenten voelt de SP zich onheus bejegend door de sociaal-democratische grote broer. ‘Ik heb net het verslag van de informateur binnen,’ zegt Ingrid Dekker, lijsttrekker van de SP in Delft. ‘Daaruit blijkt dat de PvdA ons in geen enkel scenario noemt. Ze geven de voorkeur aan een coalitie met GroenLinks, VVD en Stip, de studentenpartij, of met Stadsbelangen. Wij komen er niet in voor. Ik vind dat een rare zaak. We hebben nog geen halfuur met de PvdA gepraat, waarvan nog geen vijf minuten over de inhoud van onze programma’s. Dat was kennelijk al genoeg om ons buitenspel te zetten. De PvdA heeft duidelijk last van koudwatervrees.’
De PvdA heeft inderdaad wel wat reserves te overwinnen, zegt Jan Hamming, wethouder en lijsttrekker van de PvdA in Tilburg, waar de PvdA wél uitgebreid met de SP heeft gesproken. ‘Ik vind dat je een partij die op zo veel plaatsen gewonnen heeft, een eerlijke kans moet geven. Er wordt binnen de PvdA wel heel snel geroepen dat SP’ers geen bestuurlijke ervaring hebben, maar als je ze geen kans geeft, krijgen ze die ervaring nooit.’ Bovendien, zegt Hamming: in andere steden, zoals Oss en Nijmegen, heeft de SP laten zien dat ze prima kan besturen. ‘De PvdA zou de koudwatervrees ten opzichte van de SP moeten afwerpen. We moeten niet zo krampachtig zijn. Waar het om gaat, is dat we ons programma zo goed mogelijk kunnen uitvoeren. En als dat kan met de SP: prima.’
Ook in Tilburg zijn de gesprekken met de SP echter op niets uitgelopen, vanwege een meningsverschil over de herinrichting van het stadscentrum én vanwege de categorische weigering van de SP om met het CDA samen te werken.
Hetzelfde geldt voor Vlissingen, Weert en Schagen, waar de SP naar eigen zeggen ‘serieus benaderd is’, maar uiteindelijk afviel. ‘Nadat alle gesprekken waren gevoerd, werd ons verteld dat geen enkele partij een coalitie met de SP ziet zitten,’ zegt Paul Lempens, SP-voorzitter in Weert. ‘Dat heeft me wel verbaasd. Het is toch vreemd dat de SP als grootste winnaar van de verkiezingen zo wordt uitgesloten.’
Eisenpakket
Het mag dan frustrerend zijn voor de SP om op een zijspoor te belanden, geheel zonder reden gebeurt dat niet. In tal van plaatsen legt de SP, gesterkt door de overwinning, een flink eisenpakket op tafel. ‘Wij gaan niet zomaar aanschuiven’ en ‘we hebben natuurlijk wel wat ijzers in het vuur’ zijn veelgehoorde kreten. En als er dan eindelijk een gemeente is waar de PvdA wél met de SP zegt te willen samenwerken, Middelburg bijvoorbeeld, is het de SP zelf die de boot afhoudt.
Het voornaamste breekpunt tussen PvdA en SP is de sociale woningbouw. De SP maakt zich sterk voor de bouw van meer goedkope huurwoningen en verzet zich tegen de sloop van oude woningen om koopappartementen te kunnen bouwen. De PvdA wil vooral betaalbare koopwoningen neerzetten om de woonmarkt in beweging te brengen. Dat botst. In Hengelo, Gorinchem en Delft zijn de coalitieonderhandelingen er al snel op stukgelopen. ‘De sociale woningbouw is het grote struikelblok tussen ons en de PvdA,’ zegt Ingrid Dekker, de Delftse SP-lijsttrekker. ‘Ik heb meteen na de verkiezingen gezegd dat we daarover moeten praten als we samen in het college zouden willen. Maar dat gesprek is er dus niet eens gekomen.’
Ook in Purmerend, waar de PvdA haar bedenkingen heeft over het gebrek aan bestuurlijke ervaring van de SP, is de sociale woningbouw een moeilijk onderwerp. ‘De SP wil hier dat zéventig procent van de nieuwbouw uit sociale huurwoningen bestaat,’ zegt PvdA-lijsttrekker Jos Lutz. ‘Ik bedoel maar. Wij zetten in op veertig procent. Dat is wel zo realistisch.’
In Amsterdam stelde informateur Eberhard van der Laan in een eerste gespreksronde al vast dat PvdA en SP in maar liefst vier belangrijke kwesties diepgaand van mening verschillen, waaronder de sociale woningbouw. ‘Er is niet gezegd dat we het daar nooit over eens kunnen worden,’ zegt PvdA-lijsttrekker Lodewijk Asscher. ‘Maar voor ons waren die knelpunten reden om eerst met de andere partijen verder te praten.’
Oud zeer
Het inhoudelijke verschil van mening is niet het enige dat overwonnen moet worden, willen PvdA en SP ooit op grote schaal de handen ineenslaan. De felle oppositie die de SP de laatste jaren vooral tegen de PvdA gevoerd heeft, staat een harmonieuze samenwerking in veel gemeenten danig in de weg. ‘De SP heeft hier wel heel hard tegen de PvdA geageerd,’ zegt Wim Roest, PvdA-lijsttrekker in Alphen aan den Rijn. ‘Ze hebben daarbij ook echt op de man gespeeld. Er zal heel wat moeten veranderen willen we in de toekomst met de SP kunnen samenwerken.’
Ook in Groningen kwam vorige week oud zeer naar boven toen SP-lijsttrekker Rosita van Gijlswijk tijdens een raadsvergadering verklaarde dat ze geen zin had ‘als een hondje achter de PvdA aan te lopen’, waarop PvdA-lijsttrekker Frank de Vries gepikeerd reageerde. ‘Als je wilt samenwerken aan een betere stad, moet je niet zo hoog van de toren blazen,’ zei hij in de Volkskrant. ‘Zo groei je niet naar elkaar toe.’
Bij de coalitiebesprekingen in de gemeenten spelen op de achtergrond bovendien de strategische afwegingen van Wouter Bos, die zich niet op een linkse coalitie wil laten vastleggen. Er is de afgelopen dagen veel over gespeculeerd dat de vorming van linkse colleges in de gemeenten de landelijke steun voor de PvdA bij de kamerverkiezingen volgend jaar ongunstig zou kunnen beïnvloeden. De top van de PvdA houdt de coalitievorming in het land dan ook angstvallig in de gaten, weet Jan Hamming, de Tilburgse PvdA-voorman. ‘Er is van de partij geen dictaat gekomen om vooral niet over links te gaan, maar ze volgen ons met argusogen. Ik heb Wouter Bos al verschillende keren aan de telefoon gehad.’
Lodewijk Asscher, de Amsterdamse lijsttrekker, ontkent eveneens dat er directieven komen vanuit Den Haag, maar bevestigt dat de partijleider hoogstpersoonlijk een vinger aan de pols houdt. ‘Ik spreek Wouter geregeld over de coalitievorming,’ zegt hij. ‘Ik houd hem op de hoogte. Dat lijkt me wel zo netjes.’
Bos heeft er alle reden toe een oogje in het zeil te houden, zegt Remine Alberts, lijsttrekker van de SP in Amsterdam, die vorige week aan de kant geschoven werd door de PvdA. ‘Ik heb eigenlijk wel met de PvdA te doen, want ze staan voor een moeilijke keuze. Kiezen ze voor links, krijgen ze van hun rechtervleugel op hun donder. Kiezen ze te rechts, lopen er aan de linkerkant kiezers weg. Voor hen is dat een groter probleem dan voor ons. Wij komen er wel een keer. Maar voor de PvdA wordt het vanaf nu alleen maar minder, als Wouter Bos niet uitkijkt.’

De SP doet nog steeds niet mee

Interview Ed Nijpels
Enkele uren nadat Jozias van Aart­sen zijn aftreden als fractievoorzitter had bekendgemaakt, stuurde Ed Nijpels een sms’je aan Mark Rutte, staatssecretaris van onderwijs. ‘Het worden mooie jaren,’ schreef hij. Een dag later was Rutte officieel kandidaat voor het lijsttrekkerschap van de VVD.
Ed Nijpels roert zich de afgelopen dagen alsof hij zich ieder moment weer in de Haagse politiek kan storten. Met het onverwachte vertrek van Van Aartsen en Hans Wiegels belofte dat hij niet zal terugkeren in de landelijke politiek lijkt de leiderschapscrisis in de VVD bezworen. Nu zowel Rita Verdonk als Henk Kamp hebben laten weten dat ze geen kandidaat zijn voor het lijsttrekkerschap, staat Mark Rutte niets meer in de weg. Het moet raar lopen als de VVD hem eind mei niet tot de nieuwe leider kiest. Bij de VVD is een nieuwe lente aangebroken, daar is Ed Nijpels van overtuigd. ‘Mark Rutte is een gouden greep,’ zegt hij. ‘Als we met de VVD een sprong willen maken, als we een nieuwe generatie politici aan bod willen laten komen, als we een nieuwe generatie kiezers willen bereiken, moeten we Rutte kiezen.’
De kandidatuur van Mark Rutte (39), met zijn sociaal-liberale imago en jeugdige voorkomen, doet in veel opzichten denken aan Ed Nijpels’ eigen lancering als partijleider in 1980. Nijpels was toen tweeëndertig, zijn moeder deed ook nog zijn was voor hem, en ook hij werd gerekend tot de linkervleugel van de VVD. Die veronderstelde linksheid is in beide gevallen niet zozeer een kwestie van opvattingen, alswel van imago, zegt Nijpels.
‘Met Rutte kiest de VVD voor een andere uitstraling, niet voor een andere koers. Ik heb er zelf ook last van gehad toen ik Hans Wiegel als fractievoorzitter opvolgde. Toen riepen ze ook: nu komt de sociaal-liberale vleugel aan de macht. Maar ik werd niet gekozen vanwege het sociaal-liberalisme – ik vind dat overigens een contradictio in terminis – maar omdat ze bij de VVD een jonge lijsttrekker wilden hebben, omdat ze na Hans Wiegel de luiken wilden openzetten. Er moest ruimte komen voor een nieuwe generatie. Een categorisering als “sociaal-liberaal” gaat nu nog minder op dan toen. De opvattingen in de politiek zijn niet meer zo makkelijk tot links of rechts te bestempelen. Alle grote partijen zijn naar het midden opgeschoven. Waar het om gaat is dat Mark Rutte een andere uitstraling heeft.’
Bij zijn eerste optreden als kandidaat-lijsttrekker begon Rutte ongevraagd over Marokkaanse buurtvaders die ook op de VVD moeten gaan stemmen: de VVD als brede volkspartij, net als in uw tijd.
‘Zulke opmerkingen zeggen iets over de manier waarop Rutte de partij wil profileren. In de tijd dat ik de verkiezingen won waren we ook in trek bij de lagere inkomens. Daar is ook nu veel te winnen voor de VVD. Dat is wat Rutte bedoelt. Vorige week had hij het ook over een bijstandsmoeder die zei: Ik ben het helemaal met u eens, maar u denkt toch niet dat ik op de VVD ga stemmen? Dat is het imagoprobleem van de VVD. Daar kan Mark Rutte verandering in brengen. Rutte is er uitstekend toe in staat groepen aan te spreken die de afgelopen jaren vanwege het rechtse imago van de VVD zijn weggebleven.’
Dus hij gaat stemmen weghalen bij de PvdA?
‘Daar ben ik van overtuigd. De grootste tegenslag voor Wouter Bos, de afgelopen dagen, is de komst van Mark Rutte. Zijn lijsttrekkerschap kan het speelveld in het verkiezingsjaar volledig veranderen.’
De Volkskrant schreef al dat de VVD nu met Mark Rutte z’n eigen Wouter Bos heeft. Maar Nijpels benadrukt liever de verschillen dan de overeenkomsten tussen de twee aanstormende leiders. Dat laat zich raden, in verkiezingstijd. Zo vergelijkt hij Wouter Bos meteen maar even met een suikerspin: voor je weet wat je proeft, is hij al weg. Of, anders gezegd: ‘Als je met Wouter Bos hebt gesproken en je vrouw vraagt ’s avond hoe het was, dan zeg je: aardige vent. Maar als ze vraagt waar je met hem over hebt gepraat, kun je je er niks meer van herinneren. Bos is een marketingconcept.’
Overigens moet Nijpels bekennen dat het campagneteam van Bos ‘voortreffelijk’ werk heeft geleverd. ‘Het is natuurlijk een fantastische uitslag. Bos heeft consequent vastgehouden aan zijn strategie, en is niet gaan zwabberen. De overwinning is volledig op het conto van Wouter Bos te schrijven. Ik zie af en toe een dappere lokale PvdA’er zeggen: het heeft ook een beetje aan mij gelegen. Peter van Heemst in Rotterdam bijvoorbeeld. Maar laat ik ze meteen maar even uit de droom helpen: de overwinning heeft nul komma nul met de lokale lijsttrekkers te maken. Het komt allemaal door Wouter Bos.’
Maar er zijn verschillende redenen waarom Bos zich zorgen zou moeten maken, meent Nijpels. ‘De PvdA moet zich niet te makkelijk rijk rekenen. Volgens de enquête van Maurice de Hond zegt vijfentwintig procent van de PvdA-kiezers dat ze niet op de PvdA hadden gestemd als het landelijke verkiezingen waren geweest. In de tweede plaats zie je dat de PvdA achterblijft in de jongste groep kiezers. En een deel van de allochtonen, die nu massaal op de PvdA hebben gestemd, mogen straks niet meestemmen voor de Tweede Kamer.’
En dan is er nog de collegevorming in de gemeenten. ‘Het mooiste cadeau dat de VVD kan krijgen, is linkse coalities in de grote steden. Het feit dat het rioolrecht in Nijmegen inkomensafhankelijk is, zodat de toiletgang van twee keer modaal duurder is dan die van een minimuminkomen, dat is toch tamelijk absurd. Als er in Rotterdam of Amsterdam een links college komt en er zulke maatregelen worden genomen, leidt dat bij de kiezers tot een grote ommezwaai. Dat geef ik u op een briefje. Als ik Wouter Bos was, zou ik Lodewijk Asscher en Peter van Heemst drie keer per dag bellen en zeggen: Vrienden, je mag alles doen, behalve een links college.’
Intussen kan Rutte gaan puinruimen in de VVD. In dat opzicht scheelt het een stuk dat Hans Wiegel, ‘een mooie man maar ook een lastpak’, nu eindelijk heeft laten weten dat hij niet zal terugkeren in de landelijke politiek. ‘Als je er even over nadenkt, is het bizar,’ zegt Nijpels. ‘Vorige week kreeg Wiegel in de Volkskrant anderhalve pagina de ruimte om te zeggen dat hij niet in is voor het premierschap, terwijl hij toch nooit premier zou kunnen worden. Daarmee is het precies gezegd: Hans Wiegel is een fenomeen van de eerste orde. Want het spel wordt door het publiek en de pers gezellig meegespeeld. Hele bussen met journalisten reizen af naar Diever als Hans iets aankondigt. Maar tegelijkertijd is dat het probleem van de VVD: zijn charisma en zijn betrokkenheid bij de politiek hebben geregeld tot problemen geleid. Zijn aanval op Pechtold bijvoorbeeld. Dat was een van de grote fouten in de campagne, na de uitglijder van Zalm over de OZB. Heel veel mensen, ook ik, hebben zich gestoord aan de toon. Wat vroeger misschien grappig gevonden zou zijn, komt nu niet meer over. Zijn betekenis voor de VVD is onomstreden, maar het is goed dat hij er nu definitief mee ophoudt.’
Met het vertrek van Van Aartsen en Wiegel is een nieuwe periode aangebroken, denkt Nijpels. De VVD is de afgelopen jaren een slagveld geweest. Vrijwel zonder uitzondering hebben de oud-lijsttrekkers ruzie met elkaar. ‘Rutte heeft een sociale inslag en een onbelast verleden. Ik denk dat hij een brug kan slaan naar al die verschillende mensen in de top van de partij – Dijkstal, Wiegel, Bolkestein – die niet meer met elkaar praten. En dat is nodig ook. Ik ben de enige van alle voormalige lijsttrekkers die nog met allemaal contact heeft. Ik heb nog wel eens een verzoeningspoging ondernomen, maar dat hielp weinig. De verhoudingen zijn volledig verkild. Daar zie ik een schone taak voor Mark Rutte.’
Hoe moet Rutte verder met het conflict ­tussen Ayaan Hirsi Ali en Hans Wiegel over de ­afschaffing van het bijzonder onderwijs en de vrijheid van meningsuiting? Daar was de partij volledig verdeeld over.
‘Die discussie had niet op deze toon gevoerd moeten worden. Hans Wiegel heeft zich er vast met goede bedoelingen in gemengd. Hij sprak vroeger ook wel eens wat apaiserende woorden als er problemen waren binnen de VVD. Daar waren wij als opvolgers niet altijd even blij mee. Ik kan me deels wel in zijn kritiek vinden. Maar zo werkt het tegenwoordig niet meer, in een wereld van mediahypes. De partij is ook veranderd. Want voor je het weet wek je de indruk dat het gaat om een richtingenstrijd.’
Dat is het toch ook?
‘Nee. De discussie over het bijzonder onderwijs is heel interessant, maar er is geen enkele politieke noodzaak om die nu te voeren. En over de vrijheid van meningsuiting kan geen twijfel bestaan. Dat is een groot goed, de VVD moet de laatste zijn om daar op af te dingen. Maar dat is heel iets anders dan de vraag: hoe ga je met de vrijheid van meningsuiting om?’
Van Aartsen steunde Hirsi Ali. Verwacht u van Mark Rutte een matiging van de toon?
‘Ik steun Hirsi Ali ook in de discussie over de vrijheid van meningsuiting, maar ik zeg erbij: de vrijheid van meningsuiting is geen vrijbrief voor het beledigen van bevolkingsgroepen. De vrijheid van meningsuiting maakt het debat mogelijk. De grens wordt bepaald door het wetboek van strafrecht. Ik ga ervan uit dat Hirsi Ali niet van plan is de komende veertien maanden zulke teksten te blijven roepen.’
Van Aartsen heeft binnen de VVD het debat over staatsrechtelijke vernieuwing in gang gezet. Gaat Rutte daarmee door?
‘Rutte loopt niet voorop in dat soort vraagstukken, maar hij zou zich er wel in moeten verdiepen. De VVD is intellectueel lui geweest. We hebben in dat debat geen enkele rol gespeeld, behalve nee zeggen. Het is raar om te denken dat ideeën uit de negentiende eeuw nog passen in een samenleving die zo sterk veranderd is. Thorbecke zou zich in zijn graf omdraaien als hij zou zien hoe de VVD met zijn erfenis omgaat. De VVD moet weer het initiatief nemen in zulke belangrijke discussies.’
U klinkt als een D66’er.
‘In dit opzicht ben ik het ook helemaal met ze eens. Ik heb niet voor niets een paar jaar geleden het initiatief genomen om samen met onder anderen Boele Staal vijfentwintig vooraanstaande VVD’ers en vijfentwintig vooraanstaande D66’ers het dubbellidmaatschap te laten aangaan. Binnen de top van de VVD was daar geen enkel bezwaar tegen, maar Thom de Graaf zei: leuk idee, maar het komt nu heel slecht uit.’
U heeft al eens eerder gezegd dat D66 net zo goed in de VVD zou kunnen opgaan. Is de tijd daar nu rijp voor?
‘Opgaan klinkt zo onsympathiek. Maar D66 en de VVD horen natuurlijk bij elkaar. Ik wil D66 geen overbodige partij noemen, want dat klinkt zo onaardig. Maar als zelfstandige politieke stroming heeft D66 geen bestaansrecht. D66 zou heel goed kunnen samengaan met de VVD onder leiding van Rutte.’
Zou de VVD onder Rutte anders met het ­milieu moeten omgaan?
‘Er zijn drie VVD-ministers van milieu geweest, van wie ik er een was. Die hebben ­allemaal het meest last gehad van hun eigen partij. In dit kabinet heeft Van Geel ook veel te weinig ruimte gekregen voor zijn milieubeleid. Dat neem ik mijn eigen partij kwalijk. Ik hoop dat het milieu in het nieuwe verkiezingsprogramma een belangrijkere plaats krijgt.’
Zou u zelf willen terugkeren in de Haagse politiek?
‘Mijn handen jeuken, maar dat is een oude verslaving. De VVD moet de sprong maken naar de nieuwe generatie. We moeten niet teruggrijpen op Wiegel, maar ook niet op Dijkstal, Bolkestein of Nijpels. Bovendien ben ik buitengewoon gelukkig in deze functie. Ik vind Fryslân nog steeds de hoofdprijs.’
En als er in het landsbelang een beroep op u wordt gedaan?
‘Dat is allemaal flauwekul. De kerkhoven liggen vol onmisbare mensen. Maar als ik ­ambteloos burger zou zijn, zou ik meteen weer de actieve politiek in willen. Niets is mooier dan campagne voeren.’
Ed Nijpels (1950)
1977 lid Tweede Kamer voor de VVD
1982 lijsttrekker
1986 minister van Vrom
1990 burgemeester van Breda
1995 topman arbodienst ‘De twaalf provinciën’
1999 commissaris der Koningin in Friesland

‘Een nieuwe lente voor de VVD’

Schipholbrand
Enige weken geleden berichtte Vrij Nederland dat terreurverdachte Mus­tafa Abbou vanwege een vormfout van de IND zou worden vrijgelaten uit het detentiecentrum in Ter Apel, waar hij vastzat na een omzwerving door Europa. Zover is het echter niet gekomen. Op het allerlaatste moment werd het rechterlijk bevel tot vrijlating vernietigd door de Afdeling Bestuursrechtspraak van de Raad van State vanwege ‘het zwaarwegende belang van de nationale veiligheid’. Daarmee doelde de Raad van State, volgens een woordvoerder, op het feit dat Abbou voorkomt op een lijst van honderdvijftig van terrorisme verdachte personen die door de AIVD in de gaten worden gehouden.
Enige dagen na de uitspraak werd Abbou als ongewenste vreemdeling uitgezet naar zijn geboorteland Algerije. Maar tijdens de overstap op het vliegveld van Frankfurt am Main verzette Abbou zich hevig tegen de Algerijnse politieagenten die hem naar Algiers moesten begeleiden. Vervolgens werd hij door de agenten zodanig mishandeld dat de Duitse politie ingreep. Daarop weigerde de gezagvoerder Abbou in deze omstandigheden mee te nemen naar Algiers, en werd hij terugbracht naar Rotterdam.
Volgens het proces-verbaal van de Duitse politie werd Abbou in het gereedstaande passagiersvliegtuig door een viertal Algerijnse politieagenten op zijn gezicht geslagen en tegen de grond gewerkt. Enkele passagiers protesteerden, waarna Duitse agenten eraan te pas moest komen (‘Schluss,’ zei een van hen, volgens het proces-verbaal) om de knokpartij te beëindigen. Terwijl Abbou met een kapotgeslagen oog de vliegtuigtrap af werd gebracht door de Duitse politie, werd hij nog nageschreeuwd door de Algerijnse agenten.
Abbou zit nu vast in het uitzetcentrum op Zestienhoven, in afwachting van een hernieuwde uitzetpoging. Inmiddels heeft hij een nieuwe asielaanvraag ingediend. ‘Dit voorval is een teken aan de wand,’ zegt Jaime Canales, de advocaat van Abbou. ‘Een beter bewijs van het feit dat Algerije geen veilig land is voor mijn cliënt, is nauwelijks denkbaar.’
De IND stelt zich op het standpunt dat Abbou de schermutseling aan zichzelf te wijten heeft. ‘Deze persoon heeft zich als een dolle tegen de uitzetting verzet,’ zegt een woordvoerder. ‘Dat is niet nieuw, dat heeft hij vaker gedaan. Vervolgens moet er natuurlijk proportioneel worden gereageerd. Of dat in dit geval ook gebeurd is, is een zaak van de Algerijnse autoriteiten.’
Vreemd is het niet dat Abbou zich zo hevig verzet tegen zijn uitzetting. De Algerijnse overheid staat niet speciaal bekend om het respecteren van de mensenrechten,
zeker niet als het om die van terreurverdachten gaat. In dat opzicht zijn de losse handjes van de Algerijnse politie in het vliegtuig een veeg teken, hoezeer het ook mag zijn uitgelokt, want dergelijk optreden staat niet op zichzelf.
Het verhaal van Mustafa Abbou is illustratief voor de onmogelijke keuzen waarmee het vreemdelingenbeleid gepaard gaat. Op zichzelf is het volstrekt gerechtvaardigd een terreurverdachte als ongewenste vreemdeling het land uit te zetten. Maar is het ook verantwoord zo’n verdachte over te dragen aan een regime dat de mensenrechten stelselmatig aan z’n laars lapt? Zo dreigt de zaak-Abbou een never ending story te worden. Heen en weer gepingpongd tussen de Nederlandse overheid die hem als ongewenst beschouwt en het Algerijnse regime dat ook van hem af wil, kan Mustafa Abbou, schuldig of niet, nergens meer heen.

Pingpong met een ‘terrorist’

Toen Pieter van Geel vorige week in het tv-programma Buitenhof pleitte voor de bouw van nieuwe kerncentrales, was de opluchting op zijn gezicht te lezen. Als staatssecretaris van Milieu in een rechts kabinet voelt hij zich al jaren gemangeld tussen nobele doelstellingen en de cynische praktijk, maar na al dat getob mocht hij nu van zichzelf eindelijk een helder antwoord geven op de vraag hoe de beperking van CO2-uitstoot alsnog te realiseren is. Kernenergie.
De oppositiepartijen betichtten hem prompt van slappe knieën: tot voor kort was hij nog verklaard tegenstander van nieuwe kerncentrales. Maar Van Geel weet zich gesteund door een ingrijpende omslag in het denken over kernenergie in Nederland, een omslag die zich binnen een halfjaar heeft voltrokken. De polderbestuurders en de nucleaire lobby, die kortgeleden nog een bescheiden bestaan leidde, hebben elkaar verrassend snel weten te vinden. In hoog tempo worden de geesten rijp gemaakt voor kernenergie. De vraag is niet óf er nieuwe kerncentrales komen, maar hoe en wanneer.
‘Tot voor kort dacht ik dat we de strijd gewonnen hadden, dat kerncentrales een aflopende zaak zijn,’ zegt Wijnand Duyvendak, Tweede-Kamerlid voor GroenLinks en oud-directeur van Milieudefensie. ‘Maar de laatste tijd heb ik moeten vaststellen dat dat niet zo is. Kernenergie is weer helemaal terug. Een eerste belangrijke stap was het kabinetsbesluit dat Borssele tot 2033 open mag blijven, maar dat werd nog met financieel-technische argumenten verdedigd, het was nog geen principiële keuze. De draai die Van Geel nu maakt, is veel ingrijpender. Voor het eerst komt het kabinet nu met zware argumenten voor kernenergie: de energievoorziening en het milieu.’
Nucleaire renaissance
De vaart waarmee kernenergie is teruggekeerd op de politieke agenda is in de eerste plaats te verklaren door ontwikkelingen in de internationale arena. De stijgende energieprijzen dwingen tot een heroverweging van andere energiebronnen dan olie en gas. Die ontwikkeling wordt nog versterkt door de strijd tegen het terrorisme en het bijbehorende besef dat het Westen in veel opzichten veel te afhankelijk is geworden van onbetrouwbare regimes. Niet alleen die in het Midden-Oosten, maar ook Rusland, grootproducent van olie en gas. Afgelopen jaar dreigde Poetin de Oekraïne met het sluiten van de gaskraan, waarmee hij liet zien dat de Russische Federatie niet bang is voor powerplay ten opzichte van haar afnemers, inclusief het Westen. Intussen dringt het besef door dat westerse landen de verplichtingen van Kyoto bij lange na niet gaan halen door de nog altijd groeiende uitstoot van CO2, gevolg van uitlaatgassen en kolencentrales. Zo verschijnt kernenergie ineens weer in beeld als onafhankelijke, bestendige en, in sommige opzichten, duurzame energiebron.
Tegen die achtergrond brak Tony Blair in november een lans voor de bouw van nieuwe kerncentrales, en pleitte ook de nieuwe Duitse bondskanselier Angela Merkel voor een heroriëntatie op kernenergie. Internationaal wordt al gesproken over een ‘nucleaire renaissance’.
Met frisse tegenzin
Intussen kwamen ook de polderbestuurders hier te lande in beweging. Er verschijnen al een jaar of vijf berichten over een mogelijke opleving van kernenergie. Maar sinds afgelopen zomer is de discussie in een stroomversnelling gekomen. In juni verscheen het manifest ‘Om een gezond, veilig en leefbaar bestaan’ van een commissie onder leiding van oud-parlementariër Theo Rietkerk, die voor het CDA de toekomst van het energiebeleid verkende. Daarin werden nieuwe investeringen in kernenergie als serieuze optie genoemd. ‘Kernenergie is een noodzakelijke tussenoplossing,’ zegt Rietkerk, ‘als we binnen afzienbare termijn de uitstoot van CO2 willen terugdringen.’
Dat standpunt werd van de zomer ook verkondigd in het Energierapport van Economische Zaken, getiteld ‘Nu voor later’, waarin de bouw van nieuwe kerncentrales in Nederland wordt aanbevolen. Te zelfder tijd maakte CDA-prominent Ruud Lubbers zijn entree in de energiewereld. Voorheen hield de oud-premier zich bezig met het lot van vluchtelingen, maar toen hij in juni voorzitter werd van de Raad van Toezicht van het Energie Centrum Nederland (ECN) liet hij zich snel bekeren tot de nucleaire revival. In oktober bepleitte hij al een heroriëntatie op kernenergie, in december zei hij ‘geen principiële reden te zien waarom we in Nederland niet meer kerncentrales zouden bouwen’, en heette kernenergie opeens zelfs goed te zijn voor het milieu: ‘Als je recyclet en goed beheert, is kernenergie gewoon een duurzame energiebron.’
Na Lubbers’ voorzet voelde ook zijn voorganger bij ECN, oud-minister Jan Terlouw, zich genoopt een duit in het zakje te doen. In Netwerk en HP/De Tijd noemde hij kernenergie een ‘noodzakelijk kwaad’ en een ‘onmisbare tussenoplossing’ om op den duur tot werkelijk duurzame energie te komen.
Ook bij de VVD, vanouds de meest uitgesproken voorstander van kernenergie in de Nederlandse politiek, kwamen de prominenten het afgelopen jaar in beweging. Een jaar geleden bekende Pieter Winsemius, oud-minister van Milieu en tegenwoordig lid van de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid, dat hij ‘met buitengewoon frisse tegenzin’ weer over kernenergie was gaan nadenken. ‘Begin jaren tachtig was ik voorstander van kernenergie,’ zegt Winsemius. ‘Na de ramp in Tsjernobyl in 1986 werd ik genuanceerd tegenstander. Volgens mij was Lubbers in die tijd dezelfde mening toegedaan. Lubbers is inmiddels weer voorstander. Daar ben ik, met al mijn aarzelingen, ook toe geneigd.’
Geen apocalyptische visioenen
De drie belangrijkste plaatsen waar nucleaire activiteiten in Nederland zich concentreren, zijn de Nuclear Research &#038; Consultancy Group (NRG) in Petten, het Reactor Instituut aan de TU Delft en de kerncentrale in Borssele. De bestuurders van die instituten zijn meteen de voornaamste lobbyisten, want een nucleaire industrie en een bijbehorende lobby zijn in Nederland nooit echt van de grond gekomen. Na de ramp in Tsjernobyl verdwenen de plannen voor de bouw van nieuwe kerncentrales in de ijskast. Sindsdien houden de energiebedrijven zich angstvallig op de vlakte. Wanneer ze confereren over kernenergie doen ze dat bij voorkeur in het buitenland: zo organiseerde Eneco anderhalf jaar geleden een congres in het zonnige Athene. Alleen Delta, het energiebedrijf dat met Essent belangen heeft in Borssele, durfde zich de afgelopen jaren openlijk voor de bouw van een nieuwe centrale uit te spreken (zie kader).
Door de privatisering van de energiemarkt zal de mogelijke bouw van nieuwe kerncentrales voor rekening komen van de energiebedrijven, niet van de overheid. Maar de meeste energiebedrijven kijken vooralsnog de kat uit de boom. Dat alles tot grote frustratie van de reactorfysici, die zich al sinds Tsjernobyl opgezadeld zien met het lobbywerk.
Het kleine clubje wetenschappers dat de nucleaire kennis in Nederland op peil moest houden, ging in de jaren tachtig ‘zowat ondergronds’, zoals Ruud Lubbers het in oktober uitdrukte, vanwege de massale weerstand in de samenleving. ‘Tot een paar jaar geleden zei ik op feestjes nooit waar ik werkte,’ zegt reactorfysicus Hugo van Dam, in de jaren tachtig en negentig de centrale figuur in het nucleaire onderzoek en de nucleaire lobby. ‘Want als ik dat wel zei, moest ik me urenlang verdedigen.’ Van Dam heeft zelfs nog moeten meemaken dat hij persoonlijk werd bedreigd door radicale actievoerders. Maar inmiddels is de polarisatie voorbij. De herinnering aan de Koude Oorlog met zijn apocalyptische visioenen is vervaagd, het ideologische engagement dat in de jaren tachtig nog honderdduizenden op de been bracht, heeft plaatsgemaakt voor pragmatisme. Sinds kort vinden de reactorfysici, die zich langdurig miskend hebben gevoeld, weer in brede kring gehoor.
Kernenergie is hip
Die ontwikkeling gaat hand in hand met een omslag die zich binnen de kleine kring van Nederlandse kernfysici heeft voorgedaan. Hugo van Dam stond indertijd als hoogleraar reactorfysica in Delft niet alleen bekend om zijn gezaghebbende onderzoek, maar ook om zijn soms wat stuurse omgang met de politiek en de milieubeweging. Ruim twee jaar geleden nam hij afscheid met de wat wrokkige uitspraak dat Nederland een ‘nucleair ontwikkelingsland’ dreigde te worden. Hij werd opgevolgd door Tim van der Hagen, een niet minder briljant wetenschapper, maar in sociaal opzicht het tegenovergestelde van Van Dam: vlot, goed gebekt, een handige lobbyist met een goed gevoel voor maatschappelijke en politieke verhoudingen. In korte tijd is Van der Hagen de meest toonaangevende figuur geworden in de kleine maar actieve lobby voor kernenergie. En hij heeft het tij mee. Sinds een klein jaar krijgt hij steeds meer weerklank voor de boodschap die hij tijdens seminars, conferenties en besloten bijeenkomsten met ondernemers en politici onvermoeibaar uiteenzet: dat kerncentrales veel veiliger zijn dan vroeger, dat het afval veel beter opgeslagen en verwerkt kan worden dan voorheen, dat een groot deel van de kritiek hypocriet is omdat we al zes procent van de energievoorziening betrekken van kerncentrales in het buitenland en dat kernenergie verantwoord en onmisbaar is als aanvulling op andere energiebronnen. ‘Het taboe op kerncentrales is verdwenen,’ zegt hij. ‘Kernenergie is hip geworden.’
Maatschappelijk draagvlak
André Versteegh, directeur van NRG, verwachtte al langer dat kernenergie weer terug zou komen in de politieke belangstelling. ‘Maar dat het zo snel zou gaan, had ik niet verwacht.’ Versteegh maakt zich al jaren sterk voor voorlichting over nucleaire technologie door middel van lezingen, gesprekken met politici, rondleidingen in de onderzoeksreactor in Petten. ‘Voor alle duidelijkheid: wij zijn een kenniscentrum,’ zegt hij, ‘en niet een lobbyorganisatie. Ons standpunt is dat energie überhaupt hoger op de agenda moet. Dan kom je vanzelf ook bij kernenergie uit.’
Ook Hugo van Dam, die zich na zijn emeritaat via de Stichting Kernvisie blijft inzetten voor ‘het realiseren van een maatschappelijk draagvlak voor kerntechnologie’, is de omslag niet ontgaan. ‘Als we een paar jaar geleden met CDA-politici gingen praten, zeiden ze altijd dat ze eigenlijk ook voor kernenergie waren, maar dat ze daar niet mee naar buiten konden vanwege het maatschappelijke klimaat. Diezelfde CDA’ers zeggen de laatste maanden ronduit wat ze al veel langer vinden: dat kernenergie onmisbaar is.’
Het cda is om
In de Kamer begint zich intussen een meerderheid voor de bouw van nieuwe kerncentrales af te tekenen. Zo kort voor de verkiezingen zal dit kabinet er weinig meer aan kunnen doen. Maar bij de komende kabinetsformatie zal kernenergie zonder twijfel een belangrijk thema worden. De meest uitgesproken voorstander is, zoals vanouds, de VVD: ‘Als het aan ons ligt, wordt er op korte termijn begonnen met de bouw van een nieuwe centrale,’ zegt energiewoordvoerder Paul de Krom. ‘En als het aan mij ligt wordt dat standpunt ook overgenomen in het verkiezings­program­ma.’
Ook het CDA is inmiddels om. In het vorige verkiezingsprogramma werd kernenergie nog uitgesloten als het afvalprobleem niet was opgelost. Daar stapt het CDA nu vanaf. ‘Het terugdringen van de CO2-uitstoot is zo urgent dat we het niet redden tot 2050 zonder kernenergie,’ zegt energiewoordvoerder Liesbeth Spies. ‘Wij nemen de aanbevelingen uit het manifest over in het verkiezingsprogramma.’
Wendbare houding
En dan is er nog de PvdA. Energiewoordvoerder Diederik Samsom, voorheen werkzaam bij Greenpeace en kernfysicus uit de stal van Hugo van Dam, verzet zich tot op heden krachtig tegen nieuwe kerncentrales met vurige pleidooien voor energiebesparing en nieuw te bouwen windmolenparken. ‘Het is natuurlijk van de zotte dat de regeringspartijen eerst jarenlang niks hebben gedaan aan duurzame energie en energiebesparing,’ zegt hij, ‘en dat ze nu opeens roepen dat we kerncentrales nodig hebben om het milieu te redden.’
De toekomst van de kernenergie zal in hoge mate afhangen van de PvdA. Maar of de partij ook na de verkiezingen de lijn van Diederik Samsom zal blijven volgen, is maar zeer de vraag. Nu al sluit de PvdA kernenergie niet categorisch uit, getuige een rapport van de Wiardi Beckman Stichting. Weliswaar wordt de bouw van kerncentrales daarin gepresenteerd als minst wenselijk optie die pas aan de orde is wanneer alle andere mogelijkheden niet blijken te voldoen, maar dat scenario komt steeds dichter bij. Gezien de wendbare houding die partijleider Wouter Bos in eerdere principiële kwesties aan de dag heeft gelegd (de oorlog in Irak, de missie naar Uruzgan), zou Samsom in zijn eigen partij – ondanks de steun die hij nu heeft – op den duur best eens een roepende in de woestijn kunnen blijken.
KERNGESCHIEDENIS
1968 Opening kerncentrale Dodewaard
1973 Opening kerncentrale Borssele
1981-1983 Brede Maatschappelijke Discussie over kernenergie
1985 Kabinet-Lubbers besluit tot bouw drie nieuwe centrales
1986 Kernramp in Tsjernobyl, bouw centrales bevroren
1994 Kabinet besluit Borssele in 2003 te sluiten
1997 Dodewaard gaat dicht
2002 Regeerakkoord: sluiting Borssele uitgesteld tot 2013
januari 2006 Sluiting Borssele uitgesteld tot 2033
februari 2006 Van Geel pleit voor nieuwe kerncentrales
&#8216;De eerste nieuwe centrale kan er in 2020 staan&#8217;
David Luteijn, oud-VVD-senator, is directeur van Delta, het eerste energiebedrijf dat onlangs openlijk pleitte voor de bouw van nieuwe kerncentrales.
Waarom kijken de andere energiebedrijven nog de kat uit de boom?
&#8216;Ik denk dat ze verrast zijn door het tempo waarin het denken over kernenergie in de samenleving en in de politiek de laatste tijd is veranderd. Wij zijn al enige jaren bezig met het verkennen van de mogelijkheden voor nieuwe kerncentrales. Daarom konden we snel reageren toen de staatssecretaris in Buitenhof voor kernenergie pleitte.&#8217;
Volgens critici heeft u makkelijk praten: uw bedrijf is niet groot genoeg om de bouw van een centrale zelfstandig te financieren.
&#8216;Die opmerkingen hebben me verbaasd. Wij zijn niet een heel groot bedrijf, maar dit soort investeringen kunnen wij ons wel veroorloven. Bij de bouw van een kerncentrale praat je over een paar miljard. Voor een groot deel kan je dat financieren met bankleningen, en voor een deel met eigen vermogen. Als we voor de bouw van een centrale met een partner in zee gaan, zouden we er zelf zo&#8217;n 350 miljoen in moeten stoppen. Dat is voor ons geen probleem.&#8217;
Ruud Lubbers noemt kernenergie opeens &#8216;duurzaam&#8217;. Bent u het daarmee eens?
&#8216;Er is voldoende uranium voor een paar honderd jaar. In dat opzicht is kernenergie duurzaam. De winning en verwerking is dat ook. Het kernprobleem is de opslag en het afbreken van het afval. Maar dat hebben we behoorlijk onder de knie. En we verwachten dat het afbreken van het afval de komende jaren nog aanzienlijk kan worden versneld.&#8217;
Van dat afval hebben we nog 240.000 jaar last. Erg duurzaam klinkt dat niet.
&#8216;Dat is een verouderd gegeven. Wetenschappers gaan ervan uit dat het in de nabije toekomst mogelijk is die periode terug te brengen tot een paar honderd jaar.&#8217;
Maar dat moet nog blijken.
&#8216;Daarom moeten we er bij het bouwen van nieuwe centrales rekening mee houden dat het afval zo wordt opgeslagen dat het in de toekomst met nieuwe technieken kan worden verwerkt.&#8217;
Jan Terlouw noemde kernenergie onlangs een &#8216;noodzakelijke tussenfase&#8217;.
&#8216;Op de heel lange termijn kunnen we heel ver komen met de ontwikkeling van andere energiebronnen, maar voor de overzienbare periode van laten we zeggen vijftig jaar hebben we kernenergie echt nodig.&#8217;
Verwacht u dat de weerstand tegen kernenergie zal groeien nu de bouw van nieuwe centrales dichter bij komt?
&#8216;Ik zie de weerstand in de samenleving vooral verminderen. In Zeeland is men daar al heel ver in. Hier ziet men ook hoe belangrijk kernenergie kan zijn voor werkgelegenheid en de ontwikkeling van hoogwaardige technologie. Ik verwacht dat kernenergie steeds meer zal worden geaccepteerd.&#8217;
U zou nu al een vergunning kunnen aanvragen voor de bouw van een centrale. Waar wacht u nog op?
&#8216;Intern zijn we daar nog niet helemaal klaar voor. Het zou nu ook niet verstandig zijn overhaast te werk te gaan. Eerst moet er politiek draagvlak voor zijn. Maar dat komt snel dichter bij. Zelfs de PvdA heeft de deur al op een kier gezet.&#8217;
Wanneer moet de bouw beginnen?
&#8216;In 2015 kan het rond zijn met de besluitvorming en vergunningen. Dan kan de eerste nieuwe centrale er in 2020 staan.&#8217;

Een stralende toekomst

Politieke strijd
Boris Dittrich beleeft moeilijke tijden als aanvoerder van D66. In de partij wordt zijn leiderschap steeds openlijker bekritiseerd. Een aanzienlijk deel van D66 was vorig jaar al ongelukkig met Dittrichs paasakkoord en zijn medewerking aan de opheffing van de NPS. Maar met zijn ondoordachte ‘nee’ tegen de missie naar Afghanistan afgelopen december heeft Dittrich het zichzelf wel erg moeilijk gemaakt. Zelfs vooraanstaande leden van de partij die er gewoonlijk discreet het zwijgen toe doen, uiten nu onverbloemd hun ongenoegen over Dittrichs leiderschap.
‘De fractie heeft buitengewoon onhandig gemanoeuvreerd door met zo’n rigide standpunt te komen,’ zegt oud-minister Roger van Boxtel. ‘En nu zitten we met de gebakken peren.’ Boele Staal, commissaris van de Koningin in Utrecht en oud-senator: ‘Het is erg onverstandig dat Dittrich de zaak meteen zo op scherp heeft gezet. De fractie en de D66-ministers hebben elkaar een flinke verrassing bezorgd.’ Voormalig staatssecretaris Jacob Kohnstamm: ‘Ik weet niet wat de fractie bewogen heeft om het zo hard te spelen. Ze hebben zich overschreeuwd en daarmee hun hand overspeeld.’
Terwijl Boris Dittrich er van de partijprominenten van langs krijgt, verheugen de lokale afdeling zich al op de komst van de nieuwe man.
Deze week maakte Alexander Pechtold, minister voor Bestuurlijke Vernieuwing en Koninkrijksrelaties, in het maandblad Opzij bekend dat hij beschikbaar is als lijsttrekker in 2007. Zijn leiderschapsambities lijken brede steun te vinden in het land. ‘Ik ben een groot liefhebber van Pechtold,’ zegt Arthur Helling, D66-wethouder in Hoorn. ‘Hij heeft een fijne uitstraling en hij komt beter over dan Dittrich.’ Marcel van Dalen, gemeenteraadslid te Ede: ‘Pechtold is mijn man. Hij moet het straks gaan doen bij de Tweede-Kamerverkiezingen. Zo denken de meeste afdelingen erover.’
Nieuw dieptepunt
Het partijkader mag dan dromen van een nieuw begin, voorlopig zit D66 in de hoek waar de klappen vallen. Het begon vlak voor het kerstreces. Enkele dagen voordat het kabinet zich over de missie naar Afghanistan zou uitspreken, verklaarde Dittrich plompverloren dat zijn fractie de troepenuitzending onder geen beding zou steunen. Een paar weken later gooide Bert Bakker, buitenlandwoordvoerder van D66, olie op het vuur door in Elsevier te suggereren dat de kwestie best eens tot de val van het kabinet zou kunnen leiden. Sindsdien zit de partij in een lastig parket. Alsnog instemmen met de missie betekent gezichtsverlies, en volharden in het verzet ook, mocht de missie uiteindelijk toch nog door een kamermeerderheid gesteund worden. Zo heeft de kwestie-Uruzgan tot een nieuw dieptepunt geleid in de onfortuinlijk deelname van D66 aan het kabinet.
Dittrichs bezwaren tegen de missie zijn het probleem niet. De meeste vooraanstaande D66’ers kunnen zich inhoudelijk wel vinden in het standpunt van de fractie. ‘Ik twijfel niet aan de oprechtheid ervan,’ zegt Jacob Kohnstamm. ‘De kans bestaat dat we door dit kabinet de oorlog in gerommeld worden. De Amerikanen hebben in Uruzgan behoorlijk huisgehouden, zodat de gedachte aan wederopbouw voorlopig een illusie is. Ze treden de mensenrechten met voeten. Dus is het terecht om zulke bezwaren kenbaar te maken.’ Gerrit Jan Wolffensperger heeft in zijn tijd als D66-fractievoorzitter twee keer een troepenuitzending meegemaakt. ‘Ik weet één ding,’ zegt hij, ‘dat we nooit meer troepen moeten uitzenden die terechtkomen in omstandigheden die niet overeenkomen met de doelstellingen en de uitrusting van de missie. Ik kan heel goed begrijpen dat de fractie er nu grote bezwaren tegen heeft.’
Zelfs Jan Terlouw, verklaard voorstander van een Nederlandse missie naar Afghanistan, vindt de kritische kanttekeningen van de D66-fractie op zichzelf volstrekt legitiem: ‘Ze hebben zich verdiept in het onderwerp. Ze weten waar ze het over hebben.’
Maar de partijprominenten zijn het er evenzeer over eens dat Boris Dittrichs drieste vlucht naar voren volstrekt averechts heeft gewerkt. Hun voornaamste kritiek betreft de ongelukkige timing: een paar dagen voordat er een kabinetsbesluit zou komen, zette Dittrich de hakken in het zand. Jan Terlouw: ‘Tactisch gezien is dat geen goede manoeuvre geweest. De oude parlementaire tradities bestaan niet voor niets. Eerst het kabinet, dan de fracties.’ Roger van Boxtel: ‘In de staatsrechtelijke praktijk is het heel raar om tegen het kabinet te zeggen: we hebben jullie argumenten nog niet gehoord, maar dit is ons standpunt, en daar blijven we bij. Het is erg onverstandig het debat in te gaan met je vingers in je oren, al heb je het grootste gelijk van de wereld. Dan zet je jezelf volledig buitenspel. D66 kan ervan uitgaan dat deze actie van de fractieleiding straks als een boemerang terugkomt. Als er straks in de Kamer over de missie wordt gedebatteerd, gaat het niet over de inhoud, maar alleen nog maar over de positie van D66. Dat is ontzettend jammer.’
Tweede punt van kritiek: de gebrekkige regie van Dittrich toen het kwaad vlak voor de kerst eenmaal was geschied. Tijdens het reces modderde de kwestie nog weken door, zodat PvdA en VVD de kans kregen D66 er ongenadig van langs te geven. PvdA-kamerlid Bert Koenders noemde de gang van zaken ‘te gênant voor woorden’ en eiste dat D66-ministers Brinkhorst en Pechtold zich zouden scharen achter een unaniem kabinetsbesluit. De laatste reageerde tijdens een nieuwjaarstoespraak met de inmiddels veelgeciteerde woorden: ‘Nou, nee dus!’ Tot overmaat van ramp kon buitenlandwoordvoerder Bert Bakker vervolgens ongehinderd in Elsevier speculeren over de val van het kabinet. ‘Heel onverstandig,’ zegt Jacob Kohnstamm. ‘Dat vindt Bert achteraf zelf ook, denk ik. De enige die met een kabinetscrisis kan dreigen, is de fractievoorzitter, niet een woordvoerder.’ Kortom, zegt Kohnstamm: ‘Het crisismanagement van de partijleiding heeft gefaald. En nu is er geen weg meer terug. Het wordt erg lastig om dat straks uit te leggen aan het electoraat.’ Jan Terlouw sluit zich daarbij aan: ‘Deze werkwijze levert natuurlijk geen stemmen op.’
Uit het kabinet
Het was veel logischer geweest, vinden de prominenten, als D66 bij een echte principiële kwestie uit het kabinet zou stappen. En die waren er legio het afgelopen jaar: de onenigheid over het omroepbestel, het omstreden asielbeleid van minister Verdonk. En bovenal het debacle rond de gekozen burgemeester in maart 2005. ‘D66 had toen meteen met Thom de Graaf uit het kabinet moeten stappen,’ zegt Roger van Boxtel. ‘Dat heb ik nog gezegd op het congres, maar toen was het al te laat.’ Ook Kohnstamm vindt dat D66 na het torpederen van De Graafs plannen de consequenties had moeten trekken. ‘Maar ook toen schoot het crisismanagement tekort. De partijleiding had er van tevoren kennelijk onvoldoende over nagedacht wat er moest gebeuren als De Graaf de stemming in de Eerste Kamer zou verliezen. Toen de partijtop de volgende ochtend bij elkaar kwam, bleken ze het niet eens te zijn. Alexander Pechtold en Medy van der Laan vonden naar verluidt dat D66 uit het kabinet moest stappen, Boris Dittrich en Laurens Jan Brinkhorst wilden blijven. Die discussie had al veel eerder gevoerd moeten worden.’ Het paas-
akkoord dat Dittrich vervolgens sloot om in het kabinet te blijven, was vanaf het begin omstreden binnen de partij, al schaarde het partijcongres zich na een interventie van D66-stamvader Hans van Mierlo achter het voorstel. Boele Staal: ‘Ik was tegen het paasakkoord. Zo lijm je geen kabinet. Het was een vluggertje om gewoon door te kunnen regeren. En dat heeft zich ook bewezen: dat hele paasakkoord is in rook opgegaan.’
Oud-partijvoorzitter Tom Kok was ook tégen, en verbond er consequenties aan: ‘Meteen na het congres heb ik al mijn functies binnen de partij neergelegd. Dat leek me een goede waarschuwing.’ Jan Terlouw, die tijdens het paascongres nog een oproep deed om de partijtop te steunen, heeft daar inmiddels spijt van. ‘Ik ga maar niet mijn gram halen over dat paascongres. Wat daar gebeurde, is echt buitensporig. Laat ik het zo zeggen: ik heb gedaan wat ik moest doen onder die omstandigheden.’
Volgens partij-ideoloog Menno van der Land, die twee jaar geleden een standaardwerk publiceerde over de geschiedenis van D66, is de huidige malaise in de partij er mede aan te wijten dat Boris Dittrich er niet in is geslaagd de partij van een duidelijke nieuwe koers te voorzien. ‘Van een partijleider verwacht je dat hij de hele partij op sleeptouw neemt. Zo’n soort partijleider is Dittrich niet. D66 heeft zichzelf altijd beschouwd als een atypische partij. Dat is onder Dittrich buiten beeld geraakt. Hij is vooral een man van het politieke spel. Als hij moet draaien, draait hij.’
Bovendien heeft Dittrich de discussie in de partij niet bepaald gestimuleerd, meent Van der Land. ‘Dittrich probeert de discussie over de koers van de partij binnen de boezem van de Tweede-Kamerfractie te houden om op die manier zijn leiderschap te versterken. Daardoor voelen leden van de partij zich buitengesloten. Uiteindelijk is Dittrich vooral de leider van een fractie van zes mensen gebleven, en niet van de partij.’
Voet bij stuk
Vanuit D66-afdelingen in het land is inmiddels een e-mailbombardement op gang gekomen om de fractie ertoe te bewegen voet bij stuk te houden in de kwestie-Uruzgan. ‘Het is misschien wat onhandig gelopen,’ zegt Jan Paternotte, oud-voorzitter van de Jonge Democraten, lid van de programmacommissie van D66 en kandidaat voor de gemeenteraad in Amsterdam. ‘Maar het standpunt van de fractie is wel duidelijk. Ik vind dat heel goed. Maar ze moeten niet weer door de knieën gaan, anders worden ze niet meer serieus genomen. Dat vinden veel mensen in het land.’
Zo dreigt de achterban de fractie met de beste bedoelingen naar de afgrond te duwen. Het is natuurlijk mogelijk dat de PvdA tegen de missie stemt, de missie afgeblazen wordt en Dittrichs waagstuk slaagt. Maar als er ondanks de tegenstand van D66 een brede kamermeerderheid voor het Afghaanse avontuur is, zien de Democraten zich misschien gedwongen uit het kabinet te stappen. En dat zou het einde van Dittrich als partijleider kunnen betekenen.
Intussen is er één man die de stormen in de partij glansrijk lijkt te doorstaan: Alexander Pechtold. De lokale afdelingen staan klaar om hem als nieuwe partijleider op het schild te hijsen. ‘Ik ken Alexander al wat langer,’ zegt een trotse Marcel van Dalen, gemeenteraadslid te Ede. ‘Hij is heel toegankelijk. Je kunt hem altijd bellen op zijn gsm. En hij durft zijn nek uit te steken. Hij schuwt het populisme niet. Dat is precies wat we als D66 nodig hebben.’ Arthur Helling, wethouder te Hoorn, ziet in Alexander Pechtold een ‘echte stemmentrekker’, die ook nog staat voor de ‘klassieke waarden’ van D66, zoals vanouds uitgedragen door Hans van Mierlo. ‘Mensen snakken ernaar,’ zegt Helling. ‘Pechtold ligt ontzettend goed in het land.’
Ageeth Telleman, afdelingsvoorzitter in Amsterdam, ziet in Pechtold vooral een verfrissende figuur: ‘De mensen vinden het leuk dat hij zo’n ondeugende minister is. Hij zoekt de grenzen op. Dat spreekt mensen aan. Hij is anti-establishment, net als de partij vroeger was. Hij wil zich niet vereenzelvigen met de Haagse politieke cultuur. Dat wekt hoge verwachtingen.’
Partijcoryfee Roger van Boxtel drukt zich wat voorzichtiger uit dan de partijleden in het land. ‘Pechtold heeft een frisse start gemaakt. En ik vind het goed dat hij van zijn hart geen moordkuil maakt. Maar politiek is ook een teamsport.’ Pechtolds uitlatingen deze week in Opzij – waarin hij uiteenzette dat de politiek ‘vuiler en vunziger is dan de mensen denken’ – leidden bij Van Boxtel, net als bij andere partijprominenten, tot gefronste wenkbrauwen. ‘Met die uitspraken is hij wel ver gegaan. Pechtold kan een heel eind komen, maar hij moet wel zijn grenzen leren kennen.’

Thijs Niemantsverdriet

D66 heeft het gehad met Boris Dittrich

Mischa Cohen (archief)

De kleine wereld

<div class="wpg-element paragraph">
07-01-2006 Tekst Thijs Broer
Veel mensen zijn op zoek naar houvast voor het leven van alledag. En steeds meer mensen vinden dat in de benedictijnse spiritualiteit. ‘De regel van Benedictus is van een soort Rotterdamse nuchterheid: geen woorden maar daden.’
In de refter van de St. Willibrordsabdij, waar gewoonlijk in eerbiedige stilte gegeten wordt, klinken opgewekte stemmen onder de gewelven. Bij de deur staan broeder Kefas, de prior, en broeder Henry Vesseur wijn in te schenken voor de bezoekers. Naar goed benedictijns gebruik wordt iedere gast in het klooster ontvangen als was hij Christus zelf. En gasten zijn er vandaag vele: de jaarlijkse oblatendag blijkt drukker bezocht dan ooit. Ruim vijftig oblaten, ‘geassocieerde leden’ van de abdij, hebben zich naar het klooster begeven, in de stille bossen ten oosten van Doetinchem. Vanmorgen in de vroegte – de nevel hing nog boven de velden – hebben vijf nieuwe oblaten hun belofte gedaan in de kleine kapel: een organisatieadviseur, een arts, een IT’er en zijn vrouw en een protestantse dominee. Na een proeftijd van een jaar hebben ze ervoor gekozen hun dagelijks leven in werk en gezin zo veel mogelijk te richten naar de regel van Benedictus, die sinds de vroege Middeleeuwen de basis vormt van het kloosterleven. Na de eucharistie en de ontvangst in het gastenverblijf is het nu tijd voor het middagmaal. De oblaten van de St. Willibrordsabdij, bijeen in de refter, vormen een zeer divers gezelschap. Er is een officier van justitie, een docent aan het hbo, er zijn een paar huisvrouwen, een schooldirecteur, een hoogleraar, een directeur van de psychiatrische afdeling van een groot ziekenhuis. Eén trouwe gast van de abdij is helaas verhinderd: een vuilnisman uit Gouda, die er groot genoegen in schept de straten van de stad ‘benedictijns’ schoon te maken, liefst op zondag.
Het is een opmerkelijk verschijnsel: terwijl de meeste kloosters vergrijzen en op veel plaatsen met sluiting worden bedreigd, beleeft de kloosterlijke spiritualiteit een onverwachte opbloei buiten de muren. Boeken over benedictijnse spiritualiteit worden grif verkocht. De nieuwe uitgave van het Kleine Getijdenboek, met de gebeden die naar kloosterlijk voorbeeld op vaste tijden gezongen of gebeden moeten worden, is niet aan te slepen. De boeken van Anselm Grün, de bekende Duitse benedictijn, behoren ook hier te lande tot de best verkochte christelijke lectuur. Overal in het land worden lezingen over benedictijnse spiritualiteit gehouden. En het blijft niet bij woorden alleen: steeds meer mensen verbinden zich als oblaat aan een klooster, om hun dagelijks leven te verankeren in een eeuwenoude traditie.
Zoals bekend is het al een jaar of tien in de mode om even een paar dagen ‘bij te tanken’ in het klooster: toevluchtsoord voor spiritueel ontheemden en overspannen managers, hoppend van klooster naar zen naar new age. Maar de laatste tijd wordt een tendens zichtbaar die dieper lijkt te reiken. Nu het vrijblijvende gezweef van new age op zijn retour is en de Celestijnse belofte zijn glans heeft verloren, lijken steeds meer mensen behoefte te hebben aan een steviger fundament. Dat vinden ze, in steeds grotere getale, in de kloosterlijke spiritualiteit.
Aan een van de ruwhouten tafels in de refter zit Wil Derkse, filosoof en directeur van het Soeterbeeck Programma ‘over wetenschap, samenleving en levensbeschouwing’ van de Radboud Universiteit Nijmegen, achter een kommetje soep. Toen Derkse een paar jaar geleden een boekje over de Benedictijnse spiritualiteit publiceerde, onder de titel Een levensregel voor beginners. Benedictijnse spiritualiteit voor het dagelijkse leven, had hij geen idee wat hem boven het hoofd hing. Aanvankelijk was het bedoeld voor een kleine kring geïnteresseerden, die hij wilde laten zien hoe de regel van Benedictus, ooit bedoeld voor het kloosterleven in de vroege Middeleeuwen, toegepast kan worden buiten de kloostermuren, midden in het hedendaagse leven. Leuk voor mijn broer, dacht de auteur, met wie hij jaarlijks een weekje naar het klooster gaat.
Maar tegen iedere verwachting in vloog het boekje over de toonbank.
Inmiddels is de vijftiende druk verschenen, en is Wil Derkse een veelgevraagd spreker op seminars, conferenties en managementopleidingen. De afgelopen jaren heeft hij bijna driehonderd voordrachten over Benedictijnse spiritualiteit gehouden; dagelijks komen drie of vier nieuwe verzoeken binnen. Vooral onder managers en directeuren blijkt de belangstelling enorm, van de top van de Belastingdienst Brabant tot aankomende topmanagers van KPN. Eerder al zat de voltallige raad van bestuur van bouw-gigant Heijmans aandachtig te luisteren naar Derkses verhalen over benedictijns leiderschap en timemanagement, over kloosterlijke toewijding en human resources, over de abt die net als de goede manager in de eerste plaats moet luisteren en dienen. ‘De benedictijnse spiritualiteit geeft structuur en richting aan het leven,’ zegt Derkse. ‘Maar er is niks zweverigs aan. Het kloosterleven draait om aandacht, rust, eenvoud, bescheidenheid, toewijding. De regel van Benedictus biedt houvast, en is volstrekt down to earth. Dat heeft in deze hectische tijd een grote aantrekkingskracht.’ Grinnikend: ‘En je hoeft er niet eens voor naar Tibet.’
Het boekje van Derkse verhaalt van de drie belangrijkste benedictijnse beloften. Stabilitas: levenslange verbondenheid met een abdij, in hedendaagse taal ook uit te leggen als: betrokkenheid, commitment. Conversio morum: dagelijks zoeken naar kleine verbeteringen. Vroeg opstaan, rust en regelmaat vinden, alle werkzaamheden met grote aandacht verrichten, óók het aardappels schillen. En obedientia: gehoorzaamheid, niet te verstaan als slaafse volgzaamheid, maar als gehoor geven. ‘De regel begint niet voor niets met ausculta,’ zegt Derkse: ‘luister’.
Vervat in hedendaagse bewoordingen is de benedictijnse spiritualiteit inmiddels terechtgekomen in verschillende mis­sion statements van grote organisaties, en in leerboeken voor verandermanagement. Doekle Terpstra, oud-CNV-voorzitter en huidig voorzitter van de hbo-raad, put bij het voorbereiden van zijn speeches regelmatig uit de regel van Benedictus. En volgens goede bronnen is Een levensregel voor beginners zelfs beland op het nachtkastje van minister van Onderwijs Maria van der Hoeven. ‘Als het mensen een heel klein beetje kan helpen hun dagelijkse leven beter in te richten,’ zegt Derkse, ‘is dat mooi meegenomen.’
Onder de vijf nieuwe oblaten van de St. Willibrordsabdij is ook de protestantse dominee Henk Gols, vader van twee kinderen, die als voorganger van de oecumenische Stevenskerk in Nijmegen de weg naar de abdij bij Doetinchem heeft gevonden. Dat de orde van de benedictijnen deel uitmaakt van de rooms-katholieke Kerk vindt hij als protestant geen enkel beletsel. ‘Het christendom van de eerste eeuwen is een gemeenschappelijke bron,’ zegt hij. ‘Ik heb in het klooster altijd een verbinding gevoeld met de ruimte van eeuwen, die in de protestantse traditie veel moeilijker te vinden is.’
In de Nijmeegse St. Jacobskapel heeft Gols laatst aan een gezelschap pelgrims uitgelegd wat een dominee in een klooster te zoeken heeft. ‘Een dominee in het klooster is een modeverschijnsel,’ zei hij daar. ‘Maar mode is vrijblijvend. En vrijblijvendheid wens ik niet.’ Daarom heeft Gols zich, na lang overwegen, als oblaat laten inschrijven bij de St. Willibrordsabdij. De Benedictijnse spiritualiteit betekent ook: toewijding, en zelfverloochening. ‘Je kiest niet alleen voor wat leuk is,’ zegt Gols. ‘Je moet je committeren. Maar als je dat doet, word je door de traditie gedragen.’
Toen Benedictus rond het jaar 500 in het Italiaanse Montecassino aan zijn kloosterregel werkte, bevond de Europese cultuur zich op een breukvlak. De kerk van Rome was in verval, en Benedictus zocht nieuwe wegen voor het geloof, in bezinning en verinnerlijking. Gols signaleert dezelfde beweging in deze tijd. ‘De oude kerkelijke structuren hebben veel mensen niets meer te zeggen, en storten in elkaar,’ zegt hij. ‘Daarom bestaat er grote behoefte aan heroriëntatie. Als de kerkelijke muren vallen, blijven de bronnen. Daarvan ben ik overtuigd. Misschien is dat waarom de benedictijnse traditie zo vitaal is.’
Broeder Kefas, de prior van de St. Willibrords­abdij, ziet nieuwe gasten in het klooster graag komen, ook als ze van protestantse huize zijn, of met het christelijk geloof weinig van doen hebben. ‘De benedictijnse spiritualiteit is geen exclusief erfgoed,’ zegt hij tijdens een wandeling rond het klooster, de handen in de wijde mouwen van zijn zwarte pij gestoken. ‘Wij respecteren iedereen. De regel van Benedictus is niet een leer, maar een levenswijze, een leidraad die houvast biedt, die harmonie kan brengen, en stilte. Dat is in deze tijd een kostbaar ding. Het is verheugend dat veel mensen zich daarin herkennen, ieder op zijn eigen manier. Goede mensen, van welke gezindte ook, heeft de wereld altijd te kort.’
In de vroege morgen heeft ook Gijs Spiekerman, organisatieadviseur, accountant en voormalig lid van de raad van bestuur van een grote thuiszorgorganisatie, zijn belofte als oblaat afgelegd. In de jaren negentig vertrok Spiekerman, tussen twee banen in, per fiets naar Santiago de Compostela, het bedevaartsoord in Spanje. Onderweg kwam hij tot nieuwe inzichten, die hem sindsdien niet meer los hebben gelaten. ‘Zeven weken alleen op de fiets, dat was een fenomenale ervaring,’ zegt hij. ‘In die tijd was alles in mijn werk gericht op geld, bezit, status, prestaties. Onderweg naar Santiago kwam ik erachter dat de reis belangrijker is dan het doel. Na vijfhonderd kilometer heb ik mijn kilometerteller en mijn horloge in een greppel gegooid. Wat een bevrijding. Toen heb ik pas ervaren wat stilte is. Dat is waar we in Nederland aan kapotgaan: het gebrek aan stilte.’
Na terugkomst hervatte zich het jachtige leven. Spiekerman werkte zich een aantal jaren lang volledig over de kop, als financieel directeur in de zorg. Twee jaar geleden besloot hij alles anders te doen. Hij verdiepte zich in de benedictijnse traditie, ging op retraite in de St. Willibrordsabdij, en sloot zich aan bij De Vinkenbos, een Benedictijnse gemeenschap, vlak bij zijn huis in Ede. ‘Ik zag een foldertje liggen, en dacht: verrek, dat is bij mij om de hoek!’ Inmiddels is Spiekerman bezig met een bureau voor interimmanagement en coaching, en leeft hij zo veel mogelijk naar de kloosterlijke regel, van het ochtendgebed tot de completen. ‘De regel van Benedictus is van een soort Rotterdamse nuchterheid,’ zegt hij. ‘Geen woorden maar daden. De benedictijnse spiritualiteit is spiritualiteit van de aarde. Dat spreekt mij zeer aan.’ Als accountant was Spiekerman altijd bezig alles te controleren, te beheersen, maar dat heeft hij inmiddels losgelaten. ‘We zijn elkaar aan het gekmaken in deze samenleving,’ zegt hij. ‘Alles is gericht op geld, op zekerheid, op veiligheid. We zijn volledig kwijt wat overgave betekent, en vertrouwen. Van leven met minder bezit word je veel gelukkiger. En van minder oordelen ook. Gemeenschap, arbeid en gebed, in een omgeving van stilte. Voor mij is dat een stevige basis voor het leven van alledag.’
Een paar dagen later zit Gijs Spiekerman aan tafel in De Vinkenbos, de bene­dictijnse gemeenschap in Ede, waaraan hij nu anderhalf jaar verbonden is. In de sobere houten schuur, werkplaats en ontmoetingsplek tegelijk, brandt een houtkachel. Het geurt naar zelfgebakken brood, buiten liggen stapels hout, door Spiekerman gekloofd: ora et labora. Op zolder is een kleine kapel, waar viermaal daags wordt gebeden. De Vinkenbos is tien jaar geleden opgericht door Jan Veenendaal, ingenieur in de wegenbouw, en Hans Steenhuis, protestants dominee, als plek van bezinning en ontmoeting, in het bijzonder voor ‘mensen aan het eind van hun Latijn’. Na moeilijke eerste jaren is De Vinkenbos de laatste tijd tot bloei gekomen. De gemeenschap telt acht leden. De meesten zijn er een paar dagen per week, en combineren hun bezigheden op De Vinkenbos – bidden, lezen, houthakken, brood bakken – met werkzaamheden elders. Er is plaats voor twaalf gasten. Vergaderd wordt er niet, en beleidsnotities zijn verboden. Bij De Vinkenbos wordt gewerkt, gegeten, gerust en gebeden volgens de regel van Benedictus, en anders niet. ‘Benedictijns leven buiten het klooster, daar is niks hoogdravends of vrooms aan,’ zegt Jan Veenendaal. ‘Het betekent in wezen: woord en daad moeten samenvallen.’ Dat krijg je niet cadeau. ‘In de krant kun je lezen hoe het is, in het Evangelie hoe het moet, en bij Benedictus hoe het kan. Daar moet je hard voor werken, iedere dag weer. En juist daarom is het een heilzame manier van leven.’
Even later zitten de leden van de gemeenschap in het kapelletje op zolder om het getijdengebed te bidden. ‘Zoals het was in het begin, nu en altijd, in de eeuwen der eeuwen.’
Bij De Vinkenbos houden ze zich niet bezig met de vraag waar het naartoe moet met de wereld. Gisteren is voorbij, en morgen is er nog niet, zegt Jan Veenendaal. Je moet gewoon dóén, dan komt de rest vanzelf.
Wil Derkse vindt dat een verstandige gedachte, en schudt een treffende anekdote uit zijn mouw, over Einstein die een keer bij Bohr op bezoek ging in diens vakantiehuisje op het Deense platteland. ‘Toen Einstein daar een hoefijzer boven de deur zag hangen, zei hij: “Jij als fysicus gelooft toch zeker niet dat zo’n hoefijzer werkt?” Bohr antwoordde: “Nee, natuurlijk geloof ik er niet in. Maar ik heb gehoord dat het ook werkt als je er níét in gelooft.” Zo is het ook met de regel van Benedictus.’
</div>

Kloosterleven buiten de muren

Pieter van den Blink

Vreemdelingenbeleid in Nederland, goed bedoeld, slecht uitgevoerd

Na de Schipholbrand
Mustafa Abou heeft krankzinnige weken achter de rug. Eerst was er de angst van de brand op Schiphol; toen de euforie van de ontsnapping; daarna de arrestatie op het vliegveld van Stockholm, en nu, sinds een week: het cellenblok in Ter Apel.
Begin oktober zat Abou in het uitzetcentrum op Schiphol. Hij zou als ongewenste vreemdeling worden uitgezet naar zijn geboorteland Algerije, maar hij verzette zich zo hevig dat hij opnieuw werd opgesloten. Als reden voor de uitzetting voerde de IND aan dat hij niet over geldige papieren beschikte en bovendien enkele malen voor diefstal en poging tot diefstal was veroordeeld.
En toen kwam de brand. ‘Ik werd wakker door geschreeuw,’ vertelt Abou. ‘Ik zag rook uit de ventilatoren komen. Na twintig minuten werd ik uit de cel gelaten door een bewaker met een gasmasker op. Hij duwde ons naar buiten, een kleine binnenplaats op. Daar was ook rook. Ze deden het hek open naar een groter terrein buiten het gebouw. Om de een of andere reden stond de hoofdpoort open. Wij liepen naar buiten. Bij het hek stond politie, maar die deed niets. Zodra we door de poort waren, zijn we met drie man gaan rennen, een Tunesiër, een Afrikaan en ik. We waren alle drie in pyjama, de Tunesiër liep op zijn blote voeten. Er kwam niemand achter ons aan. We liepen door in de richting van Amsterdam. Om zeven uur ’s ochtends kwamen we aan in Amstelveen, bij het eindpunt van tram 51. Daar zijn we uit elkaar gegaan. Ik heb de tram genomen naar het huis van een vriend. Die heeft me te eten gegeven, en geld om het land uit te komen. Dezelfde dag heb ik de trein genomen naar Luik. Daar heb ik geld gekregen van een vriend om een vals paspoort te kopen en een vliegticket naar Zweden. Vanuit Zweden wilde ik doorreizen naar Finland. Maar op het vliegveld van Stockholm werd ik door de douane tegengehouden. Ik heb meteen asiel aangevraagd, want ik wilde absoluut niet terug naar Nederland. Ik heb daar twee weken in de cel gezeten, tot ze erachter kwamen dat ik in Nederland al als illegaal was opgepakt. Ze wilden me terugsturen met een gewone lijnvlucht. Maar toen ze me naar het vliegtuig brachten, heb ik me zo hard verzet dat ze me weer hebben opgesloten. Een dag later hebben ze me geboeid aan handen en voeten en een masker opgezet, en hebben ze me naar Nederland gebracht in een klein vliegtuigje met vijf man bewaking. Ik hoop dat ik nu niet naar Algerije word uitgezet.’
Valse namen
Eind november – bijna een maand na de brand en Abous ontsnapping – berichtte Nova na een tip van ambtenaren van justitie dat de naam ‘Mustafa A.’ voorkomt op de zogeheten ‘lijst van Remkes’ – een lijst van honderdvijftig terreurverdachten die door de AIVD extra in de gaten zouden worden gehouden. Zo was Mustafa Abou, zonder het te weten, terechtgekomen in de ‘CT Infobox’, waarin de inlichtingendiensten, de IND, het Openbaar Ministerie en de politie informatie over verdachte personen uitwisselen.
De AIVD verdenkt Abou van banden met de Groupe Salafiste pour la Prédication et le Combat (GSPC), de Algerijnse tak van Al Qaeda. Vanwege die verdenking werd Abou sinds zijn komst naar Nederland, nu zo’n twee jaar geleden, door de dienst gevolgd. Toen bewijzen van betrokkenheid bij terroristische activiteiten uitbleven, werd begin vorig jaar besloten hem op te pakken en uit te zetten.
Zelf zegt Abou dat hij er pas vorige week achter is gekomen dat hij door de AIVD in de gaten werd gehouden, toen een ambtenaar van de IND dat vertelde in de rechtszaal, tijdens een zitting over de rechtmatigheid van zijn detentie. ‘Het was volledig nieuw voor mij,’ zegt hij. ‘Ik heb nog nooit iets met terroristische groepen te maken gehad.’
Mustafa Abou is volgens zijn dossier geboren op 6 juni 1976 in een dorpje in het westen van Algerije. Naar eigen zeggen vertrok hij op zijn negentiende uit Algerije naar Europa. Via Marokko en Spanje belandde hij in Duitsland. Daar leefde hij zeven jaar als illegaal. Hij deed zwart werk, zegt hij, en raakte aan de drugs. In 2003 werd hij opgepakt door de Duitse politie op verdenking van betrokkenheid bij terroristische activiteiten. Volgens Abou was hij erbij gelapt door een andere Algerijn, die hem ervan beschuldigde dat hij betrokken zou zijn bij het vervalsen van papieren voor een terroristische organisatie. Uiteindelijk zag het OM in Duitsland van vervolging af wegens gebrek aan bewijs. Omdat hij geen geldige papieren had, werd hij uitgezet naar Algerije. Daar werd hij, beweert Abou, verschillende malen bedreigd, opgepakt, verhoord en geslagen door de politie. ‘Toen ze me voor de derde keer wilden oppakken, ben ik de grens over gevlucht om terug te gaan naar Europa,’ zegt hij. Via Marokko, Spanje en Frankrijk kwam Abou in Nederland terecht, waarvandaan hij door wilde reizen naar Noorwegen of Finland, buiten de Europese Unie, in de hoop dat hij daar niet meer achtervolgd zou worden door de verdenking van terrorisme. Zover is het niet gekomen.
In de loop van de tijd, zo blijkt uit zijn dossier, heeft Abou een imposante serie valse namen opgegeven. Ook zijn geboorteplaats wisselt per proces-verbaal. Hij is aan de drugs geweest. Hij is opgepakt voor diefstal. Bij zijn ontsnapping had hij binnen een week geld, een vals paspoort en een ticket voor Zweden. Hij heeft zonder twijfel heel wat op zijn kerfstok. Maar is hij een terrorist? In Duitsland is hij uiteindelijk niet vervolgd en ook de AIVD heeft tot op heden niets van de verdenkingen kunnen hard maken. Maar als hij wordt uitgezet naar Algerije, waar de overheid bekendstaat om haar meedogenloze optreden tegen alles wat maar naar staatsgevaarlijke activiteiten riekt, kan hij in grote problemen komen.
Vage verdenkingen
De Nederlandse overheid staat voor een onmogelijke keuze. Moet Mustafa Abou worden uitgezet omdat hij geen geldige papieren heeft, ondanks het feit dat hij de brand in het uitzetcentrum heeft meegemaakt? Moet hij worden uitgezet om te voorkomen dat hij terroristische activiteiten ontplooit, al is het tot op heden bij vage verdenkingen gebleven? Of moet hij juist niet worden uitgezet omdat hij vanwege diezelfde verdenkingen in Algerije opgepakt, mishandeld en misschien gefolterd zou kunnen worden? Wat hij ook op zijn geweten heeft, Mustafa Abou zit klem in het systeem. En het begint steeds meer op Kafka te lijken, want na zijn ontsnapping is er via de Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding een internationaal arrestatiebevel uitgevaardigd, zodat hij nergens meer naar toe kan.
Inmiddels heeft Abou asiel aangevraagd in Nederland, op humanitaire gronden, zegt zijn advocaat Jaime Canales. ‘In de eerste plaats vanwege de onveilige situatie in Algerije, zijn land van herkomst, en in de tweede plaats vanwege het feit dat hij de brand op Schiphol heeft moeten meemaken. En we gaan de uitspraak afdwingen dat de verdenkingen van de AIVD op onjuiste informatie gebaseerd zijn.’
Met medewerking van Pieter van den Blink

Ontsnapt naar nergens

Goed bedoeld, slecht uitgevoerd

De nieuwe idealisten

<div class="wpg-element lead-bold">
Bij het debat over het zorgstelsel viel ‘straaljager Hannie’ op als nestor van de senaat, met grootmoederlijk gezag en scherpe interrupties. Hannie van Leeuwen, het sociale geweten van het CDA, is nu bijna tachtig en al sinds haar veertiende politiek actief. ‘Als vrijgezel heb ik de ideale omstandigheden gehad voor een leven in de politiek.’
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
Hannie van Leeuwen (79), lid van de Eerste Kamer en een van de machtigste vrouwen in het CDA, weet precies wat ze gaat doen op de eerste dag van het zomerreces: puzzelen. ‘Heerlijk,’ zegt ze met glinsterende ogen. ‘Daar ben ik in geen maanden aan toe gekomen.’ Hannie van Leeuwen heeft een hectische periode achter de rug. In de woonkamer van haar huis in Zoetermeer staan grote oranje boodschappentassen vol kamerstukken. ‘Over de zorgverzekeringen,’ zegt ze. ‘Vijfendertighonderd pagina’s leeswerk.’ Ook voor haar andere hobby’s heeft Van Leeuwen het afgelopen jaar nauwelijks gelegenheid gehad. De mand met wol voor het borduren van schellekoorden is weggeborgen in de kast. En de tafeltennistafel op de eerste verdieping, waar ze graag met haar neefjes en nichtjes een balletje slaat, is bedekt met papieren voor haar archief, dat inmiddels drie kamers vult.
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
Als woordvoerster gezondheidszorg van de CDA-fractie in de Eerste Kamer heeft Van Leeuwen de afgelopen maanden een bepalende rol gespeeld in de behandeling van de herziening van het zorgstelsel. Uiteindelijk stemde ze namens haar fractie in met de plannen van Hoogervorst, na een hele serie toezeggingen en garanties van de minister te hebben afgedwongen. Van Leeuwen staat bekend als de moeder én het sociale geweten van het CDA, zodat ze nu heel wat uit te leggen heeft aan haar achterban. Want de plannen mogen dan een einde maken aan het moeizame onderscheid tussen ziekenfonds en particuliere verzekeringen, de introductie van marktwerking in de gezondheidszorg wordt met grote huiver tegemoet gezien. 
De afgelopen weken kreeg Van Leeuwen stapels brieven en e-mails van verontruste bejaarden en gehandicapten, die haar als hun voorvechtster beschouwen. Meer dan honderdvijftig brieven heeft ze al beantwoord, met dezelfde gedrevenheid die ze in het gesprek aan de dag legt, en met dezelfde argumenten: dat ze op alle cruciale onderdelen belangrijke toezeggingen heeft afgedwongen. Dat er een zorgtoeslag komt voor mensen die de nieuwe premie niet kunnen betalen. Dat niemand wordt buitengesloten. Dat de marktwerking aan banden wordt gelegd. En dat ze er hoogstpersoonlijk op zal toezien dat Hoogervorst zich houdt aan zijn beloften. ‘Ik hoop dat ik erin slaag iets van de onrust weg te nemen. 
De eerste reacties op mijn brieven komen nu binnen. De tranen schieten me af en toe in de ogen. Mensen schrijven: jullie zijn je sociale gezicht verloren. Ik probeer alle brieven te beantwoorden. Als politicus moet je er zijn voor de bevolking. Soms is dat best lastig. Als ik voor zessen nog gauw even boodschappen moet doen en ze schieten me in het winkelcentrum aan, vind ik dat ik toch altijd vriendelijk moet blijven en aandachtig. Tegenwoordig zeg ik dan: mevrouw, ik kan niet zo lang meer staan vanwege mijn gezondheid, hier heeft u mijn adres, bel maar even.’
Het leven van Hannie van Leeuwen is getekend door de oorlog. Toen de Duitsers binnenvielen, was ze veertien en zat ze op de gereformeerde mulo in Delft waar haar vader leraar was. ‘Zodra het mogelijk was, zijn mijn ouders in het verzet gegaan. Op een gegeven moment kwam iemand uit het verzet mijn vader vertellen dat ze een koerierster nodig hadden voor de lijn Rotterdam-Den Haag. Dat doet mijn dochter wel, zei mijn vader. Mijn bezigheden in de oorlogsjaren zijn heel bepalend geweest. Toen al heb ik tegen mezelf gezegd: als we weer vrij zijn, zal ik me ervoor inzetten dat er nooit meer zoiets gebeurt.’
Na de oorlog werkte Van Leeuwen op het Bureau Nationale Veiligheid in Den Haag, waar ze de stukken van het Englandspiel vertaalde. Ze werd voorlichter bij de Christelijke Boeren- en Tuindersbond en kwam in 1966 voor de ARP in de Tweede Kamer. Daar ontpopte ze zich als rechtlijnig, lastig, loyaal parlementariër met een sterk rechtvaardigheidsgevoel. Ze werd door Marcus Bakker ‘Straaljager Hannie’ gedoopt omdat ze pleitte voor de aankoop van meer F16’s én omdat ze nogal hard op en neer liep naar de interruptiemicrofoon. Ze verzette zich tegen de oprichting van het CDA maar legde zich bij de uiteindelijke beslissing neer, en zette zich door de jaren heen onvermoeibaar in voor gehandicapten, chronisch zieken en bejaarden.
In 1978 vertrok ze uit de Kamer, teleurgesteld door de rechtse koers van de partij. Maar toen ze in 1995 werd gevraagd zich kandidaat te stellen voor de Eerste Kamer om na de verkiezingsnederlaag het sociaal-christelijke gezicht van het CDA te herstellen, zei ze onmiddellijk ja. ‘Toen ze me vroegen was ik echt geroerd. Ik ben indertijd met een minderwaardigheidscomplex de Tweede Kamer in gegaan, want ik ben alleen naar de mulo geweest. Daarna moest ik voor mijn moeder zorgen, die vaak ziek was. Ik zou het eerste vrouwelijke AR-lid in de Tweede Kamer worden, maar ik werd gepasseerd door Jacqueline Rutgers, die wel gestudeerd had. Toen heeft bij mij de gedachte postgevat dat je academisch gevormd moet zijn om een behoorlijk kamerlid te worden. Het is mij inmiddels gebleken dat je met hard werken een heel eind kunt komen, maar ik zal nooit boven mijn macht grijpen. Dan zeg ik gewoon: jongens, daar ben ik te dom voor. Ik vind het een voorrecht dat ze me gedogen in de Eerste Kamer, met al die knappe koppen, en dat ze soms nog naar me luisteren ook.’
In de Eerste Kamer is Hannie van Leeuwen de laatste periode verantwoordelijk voor sociale zekerheid en gezondheidszorg. Dat hebben de betreffende bewindslieden gemerkt. ‘Wat voor mij heel zwaar telt, is of er menselijk wordt omgegaan met de uitvoering van de wet. Als ik vind dat er iets anders moet met de WAO, dan bel ik Aart Jan de Geus. Laatst heb ik nog met hem gepraat over de WAO voor jongeren. Hij zei dat er geen geld was om jongeren hun opleiding te laten afmaken als ze geen uitkering meer hebben. Ik zie mezelf nog zitten in hotel Corona. Ik nam een papiertje en zei: “Aart Jan, ik heb de hele zondag zitten rekenen. Naar mijn overtuiging moet je nu ophouden met te zeggen dat je het niet kunt betalen, want ik kom uit op dit bedrag.— Toen werd ie heel stil. Z’n ambtenaren stribbelden tegen. Maar ik heb gezegd: “Aart Jan, dit is mijn eis, ik vind dat je het moet doen.— En nu doet ie het.’
Ook Hans Hoogervorst heeft aardig wat met Hannie te stellen gehad. Bij het laatste debat in de Eerste Kamer over het zorgstelsel speelde ze met grote overtuiging haar rol als nestor van de senaat, met grootmoederlijk gezag en scherpe interrupties. De vleierijen van Hoogervorst (‘Ik had me geen beter verdediger van dit wetsontwerp kunnen wensen dan mevrouw Van Leeuwen’) liet ze onbewogen langs zich heen gaan. ‘Dat was retoriek van Hoogervorst,’ zegt ze schouderophalend. ‘Als je met hem in debat bent, moet je goede argumenten gebruiken, anders duwt hij door. Maar je kunt wel van hem op aan.’
Hoe houdt u het zo lang vol in de politiek?
‘Ik denk dat dat komt doordat ik nogal open ben. Als het om mijn werk gaat, ben ik een extravert type. Als ik iets zeg, kom ik er niet op terug. Moed en karakter zijn in de politiek het allerbelangrijkst. Maar je slijt er wel van. In de jaren tachtig heb ik het verschrikkelijk moeilijk gehad toen er begonnen werd met de afbraak van de verzorgingsstaat. Toen heb ik er een tijdje over gedacht ermee op te houden. Zover is het gelukkig niet gekomen. Achteraf gezien ís de verzorgingsstaat ook te ver uitgedijd. In anti-revolutionaire kring – en dat heb ik meegenomen naar het CDA – zijn we gewend te zeggen: je leeft ook voor komende generaties. Daarom moeten we nu bereid zijn pijnlijke maatregelen te treffen. Maar dat moeten we wel op een uiterst zorgvuldige wijze doen. Bij elk nieuw wetsontwerp denk ik: vragen we niet te veel van de mensen? Aan de andere kant mag je ook wat van mensen verwachten. Volgens de nieuwe wet Werk en Bijstand moeten mensen van boven de 57,5 weer aan het werk. Maar als dat werk er nou helemaal niet is? Waarom vragen we niet van die mensen dat ze twintig uur per week vrijwilligerswerk doen? Dat zal wel wat kosten, maar de kost gaat voor de baat uit om een gelukkiger samenleving met elkaar te maken. Dat is nog steeds mijn ideaal.’
Dat klinkt bijna socialistisch.
‘Iedereen zegt altijd: Hannie, je kunt het reuze goed vinden met de socialisten. Dat is ook zo, omdat ik bij hen herken wat ik zelf doe: omzien naar de zwakken in de samenleving. Zij het binnen grenzen en binnen kaders, en daar verschillen we dan weer van mening over. We moeten niet vergeten dat er tijdens de Paarse kabinetten gekozen is voor belastingverlaging. Achteraf heb ik er grote spijt van dat wij daar indertijd mee akkoord zijn gegaan. Want daardoor is er nu geen geld voor, bijvoorbeeld, de gehandicaptenzorg. In dat opzicht is Nederland een ontwikkelingsland. Voor de huidige regering is het verschrikkelijk moeilijk om die achterstand in versneld tempo in te lopen. En de economie zit ook niet mee. Enige tijd geleden hebben we een Taskforce Handicap en Samenleving opgericht, waarvan ik voorzitter ben. We hebben in korte tijd aardig wat bereikt, maar het hoeft maar even slecht te gaan met de economie of de chronisch zieken, de gehandicapten en de ouderen komen niet meer aan de bak.’
Wat vindt u ervan dat de VVD de toon zet in dit kabinet?
‘Ik heb altijd geroepen dat je in elke coalitie zo veel mogelijk van je eigen verkiezingsprogramma gerealiseerd moet krijgen. Maar ik ben wel loyaal. Hoe je er ook over denkt, we zullen het nu met deze coalitie moeten doen. Als ik mag kiezen, ligt mijn hart bij een andere combinatie. Maar als er een coalitie met de VVD uitkomt, moet je eerlijk met de VVD omgaan en keihard vechten voor de belangrijkste elementen van je eigen verkiezingsprogram.’
Volgens uw vriend Willem Aantjes moet uw hart bloeden als u ziet hoe dit kabinet door de VVD gedomineerd wordt.
‘Ik had inderdaad gehoopt dat wij herkenbaarder zouden zijn in deze coalitie. Maar ik heb de hoop nog steeds niet opgegeven. Wat Wim bedoelt is dat het kabinet tot het gaatje gaat in de eisen die het stelt aan de eigen verantwoordelijkheid van mensen. In een aantal opzichten heb ik daar grote moeite mee. Maar op het moment dat mijn hart gaat bloeden ga ik bekijken hoe ik de scherpe kanten van wetsontwerpen kan afslijpen. Dat vraagt voortdurende alertheid.’
Merkte u bij uw terugkeer in het parlement dat de politiek veranderd is?
‘Ja. Vooral aan het idiote aantal moties dat wordt ingediend. De motiediarree in de Tweede Kamer, daar word je toch niet goed van? Word je een goed kamerlid door het aantal moties dat je hebt ingediend? Ik win het gevecht liever op basis van argumenten en door het krijgen van toezeggingen die hout snijden. Een motie kan een minister altijd naast zich neerleggen. Je bent een goed kamerlid als mensen het gevoel hebben: daar staat iemand voor de zaak. Ik sta toch bekend als een van de betere kamerleden. Dat komt denk ik doordat ik heel consequent mijn lijn probeer vast te houden en heel goed uitleg waarom ik soms meebuig.’
Politici spelen de laatste jaren meer op de onderbuik. Wat vindt u daarvan?
‘Dat is zo’n verarming van de politiek. Mijn stadgenoot Hilbrand Nawijn bijvoorbeeld. Daar heb ik nog mee in de Anti-revolutionaire Partij gezeten. Hij was afdelingsvoorzitter toen ik op de lijst stond. Toen hij bij de asielzoekers werkte, was hij nog vol menselijkheid en mededogen. Maar wat er met hem is gebeurd! Fortuyn is een ander geval. Die legde de vinger op een zere plek. Dat Fortuyn het probleem aan de orde stelde dat veel buitenlanders niet door Nederlanders geaccepteerd worden, was naar mijn mening terecht. Hij heeft proberen duidelijk te maken dat we dat veel te lang hebben verwaarloosd. Dat is iets heel anders dan inspelen op onlustgevoelens en mensen angst voor buitenlanders aanjagen, zoals de Groep Wilders doet. Ik ben er nog niet uit waar die onvrede in Nederland vandaan komt. Misschien komt het doordat we zo verwend zijn geraakt door de welvaart. Politieke partijen zouden het lef moeten hebben te laten zien dat we met z’n allen een stap terug moeten doen.’
Balkenende slaagt er niet in de bevolking daarvan te overtuigen. Waar ligt dat aan?
‘Er is veel tijd nodig voor het creëren van maatschappelijk draagvlak. Mensen leven heel erg bij de dag. En de slechte conjunctuur helpt ook niet mee. Wat ik zeer te waarderen vind in Jan Peter is dat hij oog heeft voor de komende generaties. Maar hij moet oppassen dat hij niet doorhamert op de eigen verantwoordelijkheid als het niet kan. Er zijn een heleboel mensen die de regie over hun eigen leven niet kunnen dragen.’
Wat is uw advies aan Balkenende?
‘Mijn advies aan Jan Peter is: blijf jezelf. Maar probeer datgene wat je bezielt in de maatschappij beter uit te leggen. En straal warmte uit. Het gekke is: als hij voor de vuist weg praat in een omgeving waar hij zich niet aangevallen voelt, dan is hij meesterlijk. Zodra er camera’s in de buurt zijn, denkt hij blijkbaar: ik ben de premier en op ieder woord letten ze. Daarom zeg ik: de warmte is er wel, maar hij moet die warmte ook uitstralen.’
In de huiskamer van Hannie van Leeuwen, tussen het ingelijste borduurwerk, staan en hangen overal portretten van achternichtjes en -neefjes. Na nare ervaringen in de oorlog – ‘in de illegaliteit zijn ook akelige dingen gebeurd’ – is het van trouwen nooit gekomen. ‘Ik was liever wel getrouwd geweest en had liever wel kinderen gehad. Maar als vrijgezel heb ik de ideale omstandigheden gehad voor een leven in de politiek. Ik kon al mijn tijd voor mijn werk inzetten. Ik ben gek op kinderen. Maar je kunt ook als ongehuwde vrouw je liefde voor kinderen overal kwijt. Je kunt er een in de derde wereld adopteren. En ik heb een heleboel achterneefjes en -nichtjes. Ik heb een heel goede band met ze. Wat dat betreft heb ik niets te klagen. Ik zeg natuurlijk weleens: ik moet niet ziek worden, want wie moet me dan verzorgen? Dan kunnen ze zó kwaad worden. Tante Han, zeggen ze dan, dacht je dat we niet voor jou zouden zorgen?’
In 1994 werd Hannie van Leeuwen ernstig ziek. ‘Ik voelde me al een hele tijd niet goed. Mijn huisarts had me van hot naar her gestuurd. Ik was voorzitter van het Andreas Ziekenhuis in Amsterdam. Toen heb ik de directeur verteld wat er aan de hand was, en kon ik langs bij een gynaecoloog. Na een kijkoperatie bleek dat ik kanker had. Gelukkig kon ik binnen een week geopereerd worden. Kort daarna kon ik weer naar huis. Ik had hulp nodig, maar toen ik de kruisvereniging belde kwam er niemand. Gezinnen gingen voor. Daar heb ik me erg boos over gemaakt. Niet omdat het om mij ging, maar omdat er in Nederland nog steeds veel te weinig oog is voor alleenstaanden.
Ik heb aan mijn ziekte een veel mildere kijk op mensen overgehouden. Voor die tijd vroeg ik ontzettend veel van mezelf. Ik had ook mijn pijntjes en dergelijke, maar ik ging altijd gewoon door en vond dat normaal. Toen werd ik ziek en kon ik echt niets meer. Daardoor begon ik milder te denken over anderen. Sindsdien probeer ik ook meer tijd te besteden aan mijn hobby’s en aan mijn vrienden. Gelukkig komt het reces eraan. Want ik heb tegenwoordig meer tijd nodig om te recupereren. Maar ik ga met dezelfde bezieling door. Dat is ook wat de mensen zeggen: ga door Hannie. Want het is wel een unicum om van je veertiende tot je tachtigste in de politiek actief te zijn, en dat de mensen ook nog steeds naar je willen luisteren. Daarom blijf ik doorgaan zolang ik nog kan.’
Bent u bang om oud te worden?
‘Wat me van het oud worden nog het meest dwarszit is dat ik anderen tot last kan worden. Ik hoop altijd nog dat ik in het harnas mag sterven.’
Bent u in de loop van de tijd anders gaan denken over euthanasie?
‘Ik heb nog geen euthanasieverklaring, maar ik denk erover na. Ik heb in de oorlog ervaren wat het betekende dat de moffen alle leven dat ze niet aanstond de dood in joegen. Ik vind dus dat de wetgever het leven moet beschermen. Maar ik vind ook dat we soms wat te krampachtig omgaan met het steeds maar in leven willen houden van mensen. Ik heb zelf geleerd: het is mij een vreugde ontbonden te zijn en met Christus te zijn. Zo staat het ook in de bijbel. Daarom mag een oudere ook zeggen: jongens, het is genoeg. Ik vind niet dat iemand ten onder mag gaan aan ondraaglijk lijden.’
Hoe wilt u dat de mensen zich u herinneren?
‘Als een integere meid die geprobeerd heeft te woekeren met de haar gegeven talenten. Dat lijkt me het mooist. Maar ik hoef geen lange speeches na mijn overlijden. Op mijn begrafenis zou ik iedereen een kruikje jenever willen geven – dat heb ik leren drinken in het verzet – en dan zou ik erbij willen zeggen: houd voor ogen dat je d’r bent om wat voor anderen te betekenen. En verder niks.’
</div>