Vast in zijn eigen gelijk

Heinen

Verhaal van de Week

Social media hacks

Midterms

Premier Jetten

Exit-strategie

Flashback

Hans Stegeman

Tijd voor activisime

Teun van de Keuken

Stop Big Money

Montana

Zo verslaan we radicaal-rechts

Lula uitgelegd

Werkt het nog?

Demonsteren

Schrijver

S.A. Cosby

Ons nieuwe maandblad!

Nu in de winkel

Verkiezingswinst

De overweldigende Democratische overwinning in zowel het Huis van Afgevaardigden (zoals verwacht) als in de Senaat (lang onmogelijk geacht) is veel meer dan een afstraffing van Donald Trump. Het verkiezingssucces is ook het gevolg van de opmars van de socialistische flank van de Democratische partij.
Naast degelijke kandidaten als James Talarico in Texas, meldden zich voor de midterms ook uitdagers van radicalere signatuur. Voorbeeld nummer één is Abdul El-Sayed, verkozen in Michigan en vanaf januari de eerste islamitische senator in de Amerikaanse geschiedenis.
El-Sayed voerde een scherpe campagne. Met beleidsvoorstellen als Medicare for All, hogere belasting voor miljardairs, hervorming van campagnefinanciering (money out of politics, money in your pocket) en het afschaffen van ICE presenteerde hij een concreet, populistisch verkiezingsprogramma.
<h5>Online strijders</h5>
Belangrijker nog was de uitvoering van die campagne – en dan met name op social media. Ja, El-Sayed viel op door zijn tegenstrevers verbaal te grillen en zijn achterban op te hypen met video’s in de sportscholen van Detroit. Maar daar is niet alles mee gezegd. Zijn succes is grotendeels bepaald door de mobilisatie en coördinatie van online strijders, een kerngroep die de krachten bundelt om het algoritme van social media te beïnvloeden en vervolgens te sturen. Het doel? Zoveel mogelijk mensen uit de achterban enthousiasmeren.
<blockquote>Links heeft ten langen leste een strategie te pakken om social media op (extreem)rechts te veroveren</blockquote>
De campagne van El-Sayed is exemplarisch voor een verandering die zich wereldwijd aftekent binnen de progressieve beweging, een ontwikkeling die ook meespeelde bij de zeer recente verkiezingen in Israël, Servië en Brazilië. Links heeft ten langen leste een strategie te pakken om social media op (extreem)rechts te veroveren.
Een hack, zo je wil.
<h5>Bubbelvorming</h5>
Het is inmiddels tien jaar geleden dat de westerse wereld werd overvallen door het één-tweetje van Brexit en Trump 1.0. Nog los van de gekochte invloed door externe partijen en de twijfelachtige agenda’s van techbedrijven als Meta en Alphabet, bleken social media van nature in het voordeel van extreemrechts uit te pakken. De algoritmen gaven de voorkeur aan extremen, aan content die veel ophef (en dus veel interactie) teweegbrengt. Politici als Nigel Farage en bewegingen als MAGA jaagden dit actief aan, waarbij ze dankbaar gebruik maakten van de bubbelvorming op social media.
Het gevolg was de zogeheten ‘tribalisering van de politiek’, waarbij de loyaliteit aan de eigen groep belangrijker werd dan de inhoud.
En links? Links wist zich in de tussentijd geen houding te geven. Politici van progressieve partijen benaderden social media veelal als een publieke ruimte waar je een debat kunt voeren met redelijke, rationele argumenten. De ander overtuigen? De nuance onderstrepen? Een zinloze strategie in tijden van tribalisering.
<h5>Wijdverbreid</h5>
Hoe wijdverbreid de inzet van een online kerngroep op links is geworden, werd duidelijk door de verkiezingenreeks van de laatste twee weken.
In Israël wist burgerbeweging Ajyal de Arabische Israëli’s met behulp van online content naar de stembus te lokken. De opkomst steeg van 53,2 procent (in 2022) naar 77 (in 2026). In Servië splitste de Studentenlijst (de protestbeweging die Vučić wipte) zich op in vijftig plenums, vergader- en werkgroepen, die allemaal een eigen pagina op Instagram begonnen. Zo kon de beweging nauwkeurig communiceren en onderwerpen specifieker onder de aandacht brengen, van protesttijden tot concrete beleidsvoorstellen (gratis schoolboeken). Het gevolg? De jeugdbeweging veranderde in een brede volksbeweging. Geen klein bier, in een corrupt en zeer conservatief land.
<blockquote>In de WhatsAppgroep ‘Lula’s Army’ wist Janones in sneltreinvaart tien miljoen volgers te verzamelen</blockquote>
Nog indrukwekkender was de campagne van Lula da Silva in Brazilië. Nadat de 81-jarige president in ronde één onderuitging tegen Flávio Bolsonaro, versloeg hij hem in twee. Doorslaggevend was de rol van André Janones, een influencer die de bijnaam ‘digitale drillsergeant’ verwierf. In de WhatsAppgroep ‘Lula’s Army’ wist Janones in sneltreinvaart tien miljoen (jonge) volgers te verzamelen die hij simpele opdrachten gaf (deel deze video drie keer!), met het doel om zoveel mogelijk mensen bij de zaak van Lula te betrekken.
Improvisorisch was dit niet. Deze week publiceerde Janones een <a href="https://drive.google.com/drive/folders/1pnjYduytGSPTioRcnA_Ni2X5Tr1wk1HB">handleiding</a> die minutieus uiteenzet hoe hij de verkiezingen digitaal beïnvloedde. In deze Minimanual de Insurgencia Informacional beschrijft de drillsergeant twaalf tactieken waarmee een kerngroep het algoritme van social media kan sturen. Van het hypen van de eigen groep (deel en like alles van elkaar) en het negeren van de tegenstander (interactie is het enige dat telt) tot het rekruteren van gewone mensen (geen betere reclame dan naasten die kleur bekennen) en het centraliseren van gedrag op social media (zorg ervoor dat je achterban dezelfde memes, video’s en slogans gebruikt – spreek met één stem).
<h5>Clipping hub</h5>
Back to the States. Veel van de tactieken van Janones doken ook op in Democratische campagnes voor de midterms. Zo centraliseerde El-Sayed de communicatie van zijn achterban met een <a href="https://share.democrats.org/toolkit/04360e15-72df-40cc-95b9-a7685666e190?utm_campaign=how-creator-strategies-influence-the-us-midterms&amp;utm_medium=referral&amp;utm_source=news.thepublishpress.com.">clipping hub</a>, een database vol videoclips die supporters kunnen gebruiken om online verenigd op te treden. Het fragment van El-Sayed die grijnzend vertelt hoe hij uitkijkt naar het moment dat ‘habibi’ J.D. Vance hem als senator moet beëdigen, ligt er voor het oprapen (en is dan ook viral gegaan). Ook verscheen hij met influencers op de straten van Detroit en bezocht hij de podcast van de linkse livestreamer Hasan Piker, wiens drie miljoen volgers hij ‘toegang tot een electorale beweging wilde geven’. Over mobilisatie gesproken.
De koerswijziging is een partijbreed fenomeen. De Democratic National Committee, (DNC), het hoogste bestuursorgaan van de partij, richtte in 2025 de <a href="https://blueprint.democrats.org/p/the-ground-game-goes-digital">People’s Studio</a> op, een team dat content maakt en online verspreidt om kandidaten in het hele land te ondersteunen. In The Ground Game Goes Digital, het manifest van de beweging, staat expliciet beschreven dat social media niet langer een aanvulling op campagnes zijn – ze zijn doorslaggevend voor het succes van een verkiezing.
In juni telde de groep al 550 contentmakers met een volgerstotaal van meer dan 75 miljoen mensen. De DNC heeft de wens uitgesproken om vóór december 2026 tienduizend makers aan de partij te verbinden.
Het succes bij de midterms geeft te denken, ook met oog op de presidentsverkiezingen in 2028. Uit welke koker komt de volgende presidentskandidaat? Binnen de partij speelt een richtingenstrijd. Enerzijds de lijn van klassieke, gedegen kandidaten als James Talarico in Texas, anderzijds de lijn van ‘radicalere’ figuren als Abdul El-Sayed in Michigan. Beide lijnen hebben zich bewezen bij de midterms: de eerste Amerikaanse moslimsenator is minstens zo bijzonder als het feit dat Texas blauw kleurt.
Terwijl de partij bij zichzelf te rade moet, is de voorkeur van het algoritme al wel bekend. Om het plat te slaan: El-Sayed heeft op Instagram meer volgers dan zijn mede-kandidaten in Texas, Kansas, North Carolina, South Carolina, Iowa, Ohio en Maine bij elkaar opgeteld.

Samuel Peperkamp

De midterms bewijzen: de progressieve beweging heeft social media gehackt

Column

Sommige vrienden van mij waren een week geleden nog aan het somberen over de toestand in de wereld. Alles ging slecht en het was onvermijdelijk dat alles nog slechter zou gaan. We zaten nu eenmaal in een fase in de geschiedenis waarin de pendule heel erg de verkeerde (fascistische) kant op zwaaide. We leefden in 1932.
Ik snapte al die gevoelens, had en heb ze zelf ook regelmatig, maar wat me niet zinde aan het pessimistische betoog was de veronderstelde onvermijdelijkheid. Alsof politieke bewegingen natuurverschijnselen zijn waaraan wij niks kunnen doen. Ik bracht er nog tegenin dat Bolsonaro in Brazilië de verkiezingen had verloren en dat de Servische jeugd zich ook via verkiezingen had bevrijd van zijn autocratische leider. Dit waren immense gebeurtenissen die de slinger in de wereld juist weer een beetje van autoritair en despotisch naar democratisch en rechtsstatelijk liet bewegen. ‘Ja, ja, dat moesten we allemaal nog maar zien en we zitten nu eenmaal in een slechte tijd’, somberden de vrienden verder. Ze trokken nog een biertje open en keken mistroostig voor zich uit, terwijl Miles Davis’ Ascenseur pour l&#8217;échafaud uit de speakers tetterde. Jammer, maar helaas, zou Wim T. Schippers zeggen. Niks aan te doen.
En nu hebben de Democraten de midterms gewonnen. Alle kandidaten die door Trump zijn gesteund (‘Doe maar alsof ik op het verkiezingsbiljet sta’) zijn hun baan kwijt. In de Republikeinse partij is het grote vingerwijzen begonnen. De oorlog in Iran, die de olieprijzen heeft opgestuwd en boodschappen onbetaalbaar heeft gemaakt, wordt als grootste blunder van Trump gezien. De Republikeinen worden langzaam wakker uit hun koortsdroom, zien dat de magie van de corrupte oranje clown is uitgewerkt en beginnen zich van hem te distantiëren. Omwille van politieke baantjes en macht zullen ze proberen de smerige MAGA-schmink van zich af te schrobben. Misschien worden de dingen weer een beetje normaal in de VS. ‘Misschien wordt het na Trump nóg erger’, gingen mijn pessimistische vrienden verder. Hopelijk niet.
Dat de foute, autoritaire krachten nu op veel plaatsen klappen krijgen (Orbán een half jaar geleden was misschien wel de eerste verrassing), gebeurt niet zomaar. Er zijn geen pendules die los van menselijke inspanning nu eens deze kant en dan weer die kant op bewegen. Wij, de mensen (we the people) geven samen allemaal tikjes die de richting van de geschiedenis bepalen. Daarom moeten we niet lijdzaam toezien en naar treurige jazz luisteren, maar in actie komen bij onrecht, onze stem laten horen en anderen aansporen om bij verkiezingen massaal te gaan stemmen op de juiste kandidaten. Wij maken de geschiedenis. Aan pessimisme hebben we niks en aan optimisme net zo weinig. We hebben activisme nodig.

Optimisme is niet nodig, activisme wel

Nieuwsanalyse

Het minderheidskabinet hangt aan een zijden draadje door een ongekend rommelig begrotingsproces. Spil in de chaos is minister van Financiën Eelco Heinen (VVD). In plaats van rust en orde te bewaren, hield hij halsstarrig vast aan box 3-plannen, frustreerde hij serieus overleg met oppositiepartijen en presenteerde hij rammelende dekkingen om zijn plannen te financieren. Net nu het minderheidskabinet een enigszins neutrale bewindsman nodig heeft op Financiën om steun los te peuteren bij de oppositie, ontpopt Heinen zich als hardcore VVD-man, verschanst in zijn eigen gelijk.
Iedereen in Den Haag weet vrijwel zeker: krijgt het belastingplan geen meerderheid, dan valt het kabinet.
<blockquote>Sneuvelt dit kabinet, dan is dat eerder dóór Heinen, dan ondanks hem</blockquote>
<h5></h5>
Het minderheidskabinet hobbelt, strubbelt en struikelt al sinds de start van de moeizame zoektocht naar meerderheden. De begrotingen en belastingen, de ruggengraat van het regeringsbeleid, zijn normaal gesproken vóór Prinsjesdag al in kannen en kruiken. Maar nu, ver in blessuretijd, is steun in de Eerste Kamer en Tweede Kamer nog steeds niet rond. Dat alles zeldzaam rommelig verloopt, komt deels door de keuze voor een minderheidskabinet, de verdeeldheid binnen de coalitie en de onwrikbare opstelling van de VVD om geen zaken te doen met de linkerhelft van het parlement. Maar het is ook te wijten aan de opstelling van de minister van Financiën zelf, die keer op keer verstrikt raakt in zijn eigen begrotingsweb. Sneuvelt dit kabinet, dan is dat eerder dóór Heinen, dan ondanks hem.
<h5>Onwrikbare houding</h5>
Allereerst omdat een open houding bij Heinen ontbreekt. Waar premier Jetten zelf maar ook D66-ministers als Vijlbrief (Sociale Zaken) en Van Essen (Landbouw) voortdurend bereid waren afspraken te maken met de oppositiepartijen, stelde Heinen zich vanaf het begin van de regeringsperiode onwrikbaar op. Zo zette hij oppositiepartij PRO bij een eerste gesprek over de begroting al snel buiten de deur om vervolgens te klagen dat zij niet wilden onderhandelen. PRO kwam ‘met lege handen’ aanzetten, claimde hij tegen het FD. ‘Die kwamen letterlijk met hun jas aan binnen.’
De werkelijkheid was anders. Jassen waren er helemaal niet – het was hoogzomer – en het was PRO die boos was dat zij na korte tijd weer buiten stonden. De partij had wel degelijk wensen, alleen hadden ze die vooraf al deels publiekelijk kenbaar gemaakt. ‘Het is voor niemand nieuws dat deze twee partijen elkaar niet dagelijks huilend in de armen vallen’, zei de premier desgevraagd. ‘Dat weten we al een aantal jaren.’
<blockquote>Door niet serieus met PRO te onderhandelen, verslechterde hij – ironisch genoeg – zijn eigen onderhandelingspositie</blockquote>
In plaats van de kanalen open te houden, hield Heinen zo veel mogelijk de deur dicht. Daarmee gooide Heinen ook de ruiten in voor de alternatieve, rechtse, route naar een meerderheid in beide kamers. Door niet serieus met PRO te onderhandelen, verslechterde hij – ironisch genoeg – zijn eigen onderhandelingspositie richting JA21, BBB en SGP. Nadat eind augustus duidelijk werd dat Heinen en de VVD, PRO lieten bungelen, konden die partijen hun huid ineens duur verkopen. BBB-leider Henk Vermeer verhoogde zijn inzet voor een deal: de ‘stikstofbrief’ van het kabinet met strengere stikstofmaatregelen, moest wat hem betreft van tafel. Op dezelfde manier kwamen JA21 en de SGP met hogere eisen aanzetten, in ruil voor steun aan Heinens belastingplan.
<h5>Fiasco</h5>
Ook het plan voor invoering van een vermogenswinstbelasting, de kurk waar de begrotingsonderhandeling voor de VVD op dreef, werd een fiasco. Op eigen houtje lanceerde Heinen dat plan in februari. Dat op zich al was vreemd, want het is een beleidsterrein dat onder de portefeuille van de staatssecretaris van Financiën valt. Hij wist rechtse oppositiepartijen meteen op de kast te jagen: zij hadden er zelf in januari nog voor gepleit, maar toen uitgerekend van Heinen nee op het rekest gekregen. Nu poogde hij er zonder overleg met hen plotseling zelf mee te scoren. Onhandig, want hij had hun steun later nog nodig, en had het als wisselgeld kunnen inzetten en aan hen kunnen gunnen.
Een maand geleden stuitte het plan ook bij het electoraat nog eens op veel kritiek. De VVD was met Heinen all in gegaan op de vermogenswinstbelasting – goed voor grotere beleggers en vastgoedjongens – en accepteerde in ruil zelfs een deal met PRO over de sociale zekerheid. Dat bleek impopulair, zeker toen bleek dat kleinere spaarders ervoor zouden moeten opdraaien. Ook de steun van rechtse oppositiepartijen verbleekte daarna: de vermogenswinstbelasting alleen was niet meer genoeg om hun achterbannen mee te krijgen.
<h5>Vernietigend advies</h5>
En alsof dat nog niet genoeg was, kwam de Raad van State afgelopen week nog met een vernietigend advies over de inhoudelijke merites van het voorstel. De Raad stelde dat de uitvoeringsdiensten het voorstel maar liefst vijf rode vlaggen – van de vijf –  gaven en achtte het daarmee &#8216;onuitvoerbaar&#8217;. Het plan riep volgens de Raad zelfs de vraag op ‘in hoeverre dit een evenwichtige en voldoende doordachte maatregel is’.
&nbsp;
<blockquote>Economisch heeft Heinen ook geen doortimmerd verhaal</blockquote>
De bekostiging rammelde. De vermogenswinstbelasting kost veel geld, tot aan 2040 naar verwachting 21,8 miljard euro. Heinen wil dat voor een groot deel betalen met een tijdelijke belastingkorting voor ondernemers. Zij zouden daarmee verleid worden om eerder af te rekenen met de fiscus, zolang de korting loopt. Zo worden belastinginkomsten ‘naar voren gehaald’, maar ontstaat later een groter gat. Bovendien bleek dinsdag dat de volledige rekening niet helemaal was gedekt.
Economisch heeft Heinen ook geen doortimmerd verhaal. Zo bleek uit zijn reactie op Prinsjesdag bij Eva na een gloedvol betoog van NRC-journalist Marike Stellinga. Ze haalde tal van adviseurs  aan die zeggen: belast arbeid iets minder en vermogen iets meer, in plaats van andersom. ‘Wat Nederland doet, is het rentenieren uitlokken’, stelde ze. ‘Niet slim voor de economie.’ Heinen wuifde deze fundamentele kritiek weg met een gevoelsargument: ‘Ik ken deze rapporten ook. Ik ben ook econoom. Maar er is ook een werkelijkheid thuis bij mensen aan de keukentafel.’
<h5>Heilige huisjes</h5>
Heinens analyses blijven vaker steken in het verdedigen van heilige huisjes van de VVD, zonder in te gaan op tegenargumenten en ongeacht het vraagstuk dat op tafel ligt. 
Bij de Algemene Financiële Beschouwingen in oktober beweerde Heinen zelfs dat vermogensopbouw de redding is voor maatschappelijke noden: ‘De grootste route uit armoede is de mogelijkheid om vermogen op te bouwen. Dat begint bij het kopen van een eigen huis.’ Wat hij zich niet lijkt te realiseren, is dat arme mensen überhaupt geen geld overhouden om te kunnen sparen, laat staan huizen te kopen.
<blockquote>De rekening wordt doorgeschoven naar de komende jaren</blockquote>
Omdat hij eenzijdig vasthoudt aan VVD-geloofsartikelen en de oppositie het bos in stuurt, ontstaat onderaan de streep geen ruimte om in het landsbelang noodzakelijke stappen te zetten en compromissen te sluiten.
De Raad van State waarschuwt eveneens dat het kabinetsbeleid onvoldoende rekening houdt met de lange termijn: ‘De ontwerpbegrotingen en de voorgestelde fiscale wetsvoorstellen zoals die nu voorliggen, sluiten echter niet aan bij deze eigen analyse van het kabinet. (&#8230;) De rekening (&#8230;) wordt doorgeschoven naar de komende jaren en komt daarmee in overwegende mate terecht bij de werkzame beroepsbevolking en bij de jongere en toekomstige generaties.’
Zeker, Heinen zit als minister van Financiën niet in een makkelijke positie. Zijn taak als schatkistbewaker is immers nee zeggen tegen politici die graag geld willen uitgeven. Dat beteugelen is in een minderheidskabinet moeilijker, erkende hij onlangs op RTL Z: ‘Je hebt niet standaard een meerderheid die je beschermt. Dus ik denk dat het nu wel een van de eenzaamste functies in Den Haag is.’
<h5>Partijdig</h5>
Gezien die positie en de uitdagingen waar het land voor staat had hij zich inschikkelijk en minder partijdig moeten opstellen richting oppositiepartijen, de lijnen naar hen open moeten houden  en alle plannen – inclusief de heilige huisjes van de VVD – langs dezelfde inhoudelijke meetlat moeten leggen om te zorgen dat het kabinet niet alleen maar overleeft, maar ook de broodnodige beslissingen neemt.
In plaats daarvan houdt IJzeren Heinen het kabinet in de greep van zijn eigen gelijk. Dat verroest bij elk beetje zuurstof, elk idee, vanuit de oppositie. Zodanig dat het kabinet vastzit, of breekt.
&nbsp;

Joost Bekendam

IJzeren Heinen houdt kabinet in zijn greep

Toen ik onlangs staande werd gehouden door een handhaver – ik fietste met mijn telefoon in mijn hand – wist ik dat ik mijn vergrijp onmogelijk kon rechtvaardigen. Natuurlijk is het veiliger om geen nieuwe podcast aan te zetten terwijl ik fiets. En natuurlijk is de verkeersveiligheid belangrijker dan mijn luistergenot.
Ik besloot niet in discussie te gaan. Een debat met een diender over veiligheid is niet te winnen. Bovendien had ik op dat moment een ander belang. De boete op telefoongebruik tijdens het fietsen bedraagt 179 euro. En dus toonde ik berouw en beloofde beterschap. Het werkte. Na enkele schuldbewuste knikjes op de vermanende woorden die de handhaver sprak, liet hij het bij een officiële waarschuwing.
In de politiek werkt de term veiligheid minstens zo verlammend. De politicus die tijdens een verkiezingsdebat pleit voor minder veiligheid, kan net zo goed direct zijn biezen pakken. En dus stemde vrijwel de voltallige Tweede Kamer na de Russische inval in Oekraïne in met een enorme verhoging van het defensiebudget. Net zoals politici geheime diensten na 9/11 steeds verdergaande bevoegdheden gaven om burgers te bespioneren.
Veiligheid boven alles. Wie kan daar nu tegen zijn? Het menselijk leven is een grote zoektocht naar veiligheid. Een concept als ‘veiligheid’ appelleert aan onze diepste gevoelens. Als kind zoeken we het bij onze ouders. Als volwassenen bij elkaar, in de gemeenschap en uiteindelijk bij de staat. En juist hierin schuilt een gevaar. Want één vraag blijft vaak onderbelicht, als het over veiligheid gaat.
Wat betekent het eigenlijk om veilig te zijn?
<blockquote>De eenzijdige focus op veiligheid heeft onze politie tot handlanger van Trump gemaakt</blockquote>
Vooropgesteld, ik ben geen pacifist. Natuurlijk moet een zichzelf respecterende democratie in staat zijn om zich te verdedigen. Ook militair. En ja, hierbij hebben inlichtingendiensten vanzelfsprekend een belangrijke rol. Maar het gemak waarmee militairen en politici nu bereid zijn burgerrechten te offeren aan de wederopbouw van de krijgsmacht, baart zorgen.
Daarom staat Vrij Nederland deze maand in het teken van onze veiligheidsobsessie. We laten zien hoe de eenzijdige focus op veiligheid de Nederlandse politie tot handlanger van Trump heeft gemaakt. Samuel Peperkamp beschrijft hoe achter onze obsessie voor veiligheid ook gevaren en risico’s schuilgaan. En Pussy Riot-zanger Maria Alyokhina legt getuigenis af van wat het betekent om te leven in een staat die wordt geleid door de chef van een veiligheidsdienst.
Alyokhina werd meerdere malen gearresteerd en verbleef twee jaar in een strafkamp in het Oeral- gebergte. Haar verhaal leert ons dat we niet naïef moeten zijn over de dreiging die uitgaat van Vladimir Poetin. Maar ook dat we onze wens om ons grondgebied te beveiligen nooit ten koste mogen laten gaan van de burger- en mensenrechten die onze vrije en veilige manier van leven garanderen.
<a data-ga-category="embedded-article" data-ga-action="clicked" data-ga-label="" href="https://www.vn.nl/product/vrij-nederland-november-2026/" class="article-embed article-embed--left article-embed--new">Bestel het nieuwe maandblad hier!In dit themanummer over veiligheid onderzoeken we de gevolgen en gevaren van onze collectieve veiligheidsobsessie. Heb jij hem al in huis?5 november 2026</a>
En verder in deze editie:
Onderzoek: Via snapchat op het criminele pad 
Chard van den Berg ontdekt hoe het kan dat jongeren op steeds jongere leeftijd op het criminele pad raken.
Reportage Suriname: arm olierijk 
Onderzoeksjournalist Marcel Hobma doet verslag van een oliestaat in wording.
Interview met thrillerlegend S.A. Cosby, dé misdaadromanschrijver van dit moment.
In Ranking the fallen stars verdiept redacteur Laura Kemp zich in de vraag waarom het sommige gecancelde mannen toch altijd weer lukt om terug te keren in het centrum van de aandacht, en anderen niet.
En natuurlijk de stemmen van Vrij Nederland: Marten Mantel, Maarten Wolterink, het Vrij Nederland-Jongerenpanel, Hans Stegeman, Merel Wielaert (nieuw!), Nicolaas Veul en Chard van den Berg!

Sander Heijne

Veiligheid boven alles. Toch?

Klimaatrampen, oorlogen, hacks, geweld op straat en extremistische leiders aan de macht – het gevoel van onveiligheid sijpelt dagelijks door, in de maatschappij en op individueel niveau. Burgers voelen zich bedreigd en sluiten zich aan bij Defendgroepen. Andere bezorgde burgers melden zich aan bij de Burgerreservisten. We hangen slimme deurbellen op, verzamelen noodpakketten, en we liggen als samenleving krom vanwege de torenhoge defensie-uitgaven.
In dit themanummer onderzoeken we de gevolgen van onze collectieve veiligheidsobsessie. Wordt de wereld er daadwerkelijk veiliger van? Of zijn er ook gevaren? Samuel Peperkamp maakt een risicoanalyse. 

En verder:
Onderzoek: Via snapchat op het criminele pad 
Chard van den Berg ontdekt hoe het kan dat jongeren op steeds jongere leeftijd op het criminele pad raken. 

‘Nobody gives an f*ck’ – interview met Pussy Riot-activist Maria Alyokhina 
Hoe één van Poetins meest bekende tegenstanders in ballingschap nog steeds van zich laat horen. 
 
Reportage Suriname: arm olierijk 
Onderzoeksjournalist Marcel Hobma doet verslag van een oliestaat in wording.
Interview met thrillerlegend S.A. Cosby, dé misdaadromanschrijver van dit moment. 
 
En natuurlijk de stemmen van Vrij Nederland: Marten Mantel, Maarten Wolterink, het VN-Jongerenpanel, Hans Stegeman, Merel Wielaert (nieuw!), Nicolaas Veul en Chard van den Berg!
<a data-ga-category="embedded-article" data-ga-action="clicked" data-ga-label="" href="https://www.vn.nl/product/vrij-nederland-november-2026/" class="article-embed article-embed--left article-embed--new">Lees 'm hier online!Lees alle verhalen, interviews en columns in het nieuwe maandblad.5 november 2026</a>
&nbsp;

Redactie Vrij Nederland

Wie voelt zich nog veilig?

Quiz

[quiz id=&#8217;1088902&#8242;]Speel de quiz van de laatste week[/quiz]

Ben je bij? Speel de quiz!

Interview

Disclaimer: Dit interview wordt heel snel heel bloederig. Stel je de technische ruimte in een crematorium voor. De afkoelende ovens tikken en tinkelen. Roman Carruthers, vermogensbeheerder van hiphopartiesten en andere rijkerds in Atlanta, Georgia, staat tegenover een paar boze gangsters. Zijn broertje heeft een fikse schuld bij hen openstaan. Roman stelt een oplossing voor. Een deel betaalt hij nu terug en de rest investeert hij, de opbrengst is vanzelfsprekend voor de gang. Foutje. Gladde praatjes trekken de mannen slecht, zeker van zo’n dure gast uit Atlanta. Ze slaan hem tegen de tegels, steken de loop van een pistool in zijn mond en rammen hem op zijn achterhoofd. Krrrrrak. Roman proeft ijzer en spuugt iets uit. De afgebroken tanden drijven in het bloed.
‘De meeste mensen beginnen over deze scene’, lacht S.A. Cosby hard. ‘Ze huiveren ervan. Snap ik wel. Op de parel van een oester bijten is al taai. Laat staan dat je in één klap al je tanden verliest.’ De gebitsbehandeling is een sleutelmoment in Koninkrijk van as, zijn meest recente misdaadroman. Cosby: ‘Ik kon me geen betere manier voorstellen om aan de lezer te signaleren: je bent in een gewelddadig wereldje beland.’
<div id="message-list_1793898079.904539" aria-setsize="-1" aria-labelledby="primary-C08K9JP6JH1-1793898079.904539-sender primary-C08K9JP6JH1-1793898079.904539-message_text primary-C08K9JP6JH1-1793898079.904539-alt_text primary-C08K9JP6JH1-1793898079.904539-date_time primary-C08K9JP6JH1-1793898079.904539-reaction_count primary-C08K9JP6JH1-1793898079.904539-reply_count primary-C08K9JP6JH1-1793898079.904539-link_count primary-C08K9JP6JH1-1793898079.904539-attachment_count primary-C08K9JP6JH1-1793898079.904539-has_draft_reply primary-C08K9JP6JH1-1793898079.904539-pinned_state primary-C08K9JP6JH1-1793898079.904539-edited_state primary-C08K9JP6JH1-1793898079.904539-later_state primary-C08K9JP6JH1-1793898079.904539-broadcast_state primary-C08K9JP6JH1-1793898079.904539-broadcast_thread_root_message primary-C08K9JP6JH1-1793898079.904539-translated_state">
<div>
<div aria-roledescription="message">
<div>
<div>
<div>
<div>
<div>
<div>
<div draggable="false">
<div>
<div><a data-ga-category="embedded-article" data-ga-action="clicked" data-ga-label="" href="https://www.vn.nl/product/vrij-nederland-november-2026/" class="article-embed article-embed--left article-embed--new">Bestel het nieuwe maandblad hier!In dit nieuwe themanummer onderzoeken we de gevolgen en gevaren van onze collectieve veiligheidsobsessie. Heb jij hem al in huis?5 november 2026</a></div>
</div>
</div>
</div>
</div>
</div>
</div>
</div>
</div>
</div>
</div>
</div>
Een gewelddadige wereld – zo laat het oeuvre van Shawn Andre Cosby (1973) zich goed samenballen. Want tja, de Verenigde Staten zijn nu eenmaal gewelddadig. En Cosby kijkt het beest met een zaklamp in de bek. Inmiddels heeft de schrijver uit Zuidoost-Virginia vijf boeken op zijn naam staan, met knetterende titels als Alle zondaars zullen bloeden (2023) en Vlijmscherpe tranen (2021). Dit jaar verschijnen er maar liefst twee in Nederland: naast Koninkrijk van as kwam in oktober Mijn duistere gebed uit, zijn eersteling uit 2018.
<img decoding="async" class="alignnone size-image_1280 wp-image-1088716" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2026/11/cosby3-1280x1920.jpg" srcset="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2026/11/cosby3-640x960.jpg 640w, https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2026/11/cosby3-1280x1920.jpg 1280w" alt="" width="1280" height="1920" />
<h5>Succes</h5>
Cosby is met lof en prijzen overladen. In 2021 won hij de Los Angeles Times Book Prize en in 2022 werd hij met de Hammett Prize verkozen tot de beste misdaadauteur. Zijn boeken zijn in meer dan twintig talen uitgegeven. Ook in ons poldertje. Twee keer schreef hij de Vrij Nederland Thriller van het Jaar, een unicum in het bijna vijftigjarige bestaan van de prijs.
<blockquote>Je moet de balans vinden tussen oprechtheid en wat de kids cringe noemen</blockquote>
&nbsp;
Waar hij het succes aan dankt? Cosby schrijft raak over de scherpe rand van de samenleving (gangs, ripdeals), mixt dat goed met maatschappijkritiek (racisme, armoede) en wisselt de grimmigheid af met lichte, mooie momenten. De elektriciteit in een nachtclub. Familieleden die elkaar plagen. ‘De lichtheid is veel lastiger dan de explosies’, vertelt Cosby in een zoomgesprek. Zijn stem is zwaar en melodieus, door zijn baard loopt een streep grijs. ‘In Koninkrijk van as keert Roman terug naar zijn geboortestadje om het gezinsbedrijf (het crematorium) over te nemen van zijn vader, die in een coma is geraakt. Ook neemt hij de zorg voor zijn zus Neveah en broertje Dante op zich. De liefde tussen de drie is weerbarstig en gelaagd. Er is een moment waarop Dante wordt gekleineerd en Neveah tussenbeide komt. Ze zegt: niemand mag jou afzeiken, alleen wij mogen dat, als zus en broer hebben we het recht verdiend.’ Hij lacht. ‘Je moet de balans vinden tussen oprechtheid en wat de kids cringe noemen.’
Roman verliest zijn tanden omdat hij de situatie volkomen verkeerd inschat – terwijl hij zelf afkomstig is uit dat wereldje. Hij is ervan vervreemd en dat speelt hem parten. Herken jij dat?
‘Absoluut. Nog niet zo lang geleden werkte ik in een gereedschapswinkel en als lijkwagenchauffeur voor het uitvaartbedrijf van mijn vrouw. Nu heb ik meer geld op de bank staan dan ik ooit voor mogelijk hield. Ik heb een mooi huis, een fijne auto, doneer veel. En dat heeft me ook iets gekost. Met sommige vrienden ben ik niet zo close meer. Jaloezie wil ik het niet noemen, en ik stel me allesbehalve arrogant op, maar mijn succes is veel voor ze.
‘Laatst was ik op een feestje. Er was een bonfire, ik zat er lekker in. Toen kregen vrienden van mij ruzie. Ik stond op het punt om ertussen te springen, toen een van hen mij vastgreep en zei: als jij een klap uitdeelt, komen ze voor je centen met een rechtszaak en gaat je reputatie naar de knoppen.’ Cosby denkt na. ‘Er zijn dingen die ik niet meer kan doen, snap je? Het boek over Roman was een manier om dat van me af te zetten. Een catharsis.’
Roman draait de vervreemding wel om. Hij neemt niet alleen wraak op de gangsters die zijn tanden uitsloegen, geleidelijk neemt hij de gang over. 
‘Ik wilde een boek schrijven over iemand die niet accepteert dat zijn leven is veranderd, die wél in die vechtpartij springt. Ja, hij is trouw aan zijn zus en broer, maar die loyaliteit leidt hem een donker pad op. Roman maakt fouten zodat Cosby ze niet hoeft te maken. Soms is het beter om pas op de plaats te maken en het verlies voor lief te nemen.
‘Het lijkt erop dat deze gedachte leidend blijft in mijn werk. Verplaatsen, veranderen. En de weemoed die daarbij komt kijken. Ook mijn volgende boek gaat daarover. Een bankovervaller van 23 krijgt stront aan de knikker en vlucht van Virginia naar Californië, omgeving Los Angeles. Het is 1981. In die tijd was LA een portaal naar het Amerika van de toekomst. New wave en punk waren in opkomst, net als het consumentisme en de ik-generatie. Onze bankovervaller stort zich head first in die nieuwe wereld, maar het gemis blijft, zijn verlangen naar het leven dat hij achterliet. Virginia is nog altijd zichtbaar in de achteruitkijkspiegel.’
Virginia is meer dan een decor in het werk van Cosby. Zijn naam wordt in één adem genoemd met Southern Noir, ook bekend als Rural Noir – een subcategorie van het misdaadgenre die zich afspeelt in voormalige slavenstaten. Of, zoals Cosby het beschrijft: fictie in de schaduw van Amerika’s erfzonde.
<blockquote>De grootste fout in de geschiedenis van Amerika is dat de leiders van het zuiden niet zijn geëxecuteerd</blockquote>
‘Begrijp me niet verkeerd, ik hou van Virginia’, legt Cosby uit. ‘Mijn banden met de staat zijn diep. Mijn vader had elf broers en zussen, je kunt je voorstellen hoeveel neven en nichten ik heb. En de kerk waar ik naartoe ging, is opgericht door mijn over-overgrootvader in 1861. Regelmatig zet ik de plot stop om uit te wijden over de maïsvelden, de magnolia’s, de plantagehuizen en de woonwagenkampen, een trein in de verte. Zuid- oost-Virginia is een vergeten hoekje van de wereld, terwijl er zoveel schoonheid is, zoveel verhalen die verteld moeten worden. Er is een eigen taaltje, een eigen melodie. Niet alleen van rappers als Timbaland of de old school bluegrasszangers. Elke zuiderling heeft vijf minuten nodig om een verhaal van één minuut te vertellen.’
In je boeken zijn de slavernij en burgeroorlog als geesten aanwezig. Standbeelden van soldaten uit het Zuidelijke leger, vlaggen van de Geconfedereerde Staten. Is er ooit met dat verleden afgerekend?
‘De grootste fout in de geschiedenis van Amerika is dat de leiders van het Zuiden niet zijn geëxecuteerd. Aan het einde van de oorlog mochten de generaals en soldaten naar huis terugkeren. Ze kregen pensioenen van dezelfde overheid die ze probeerden te vernietigen. Kun je het je voorstellen? ‘Een paar jaar geleden, na de moord op George Floyd, was er een periode waarin standbeelden werden neergehaald en de namen van militaire bases als Fort Bragg (naar een zuidelijke militair, red.) werden veranderd. Het was de eerste keer in mijn leven dat er zoiets gebeurde. Toen kwam er een pushback en werd Trump opnieuw verkozen. Sommige witte christenen omarmen de Confederatie weer. Ze willen de geschiedenis herschrijven, zeggen dat het Zuiden niet verkeerd zat.’
<img decoding="async" class="alignnone size-image_1280 wp-image-1088715" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2026/11/cosby2-1280x853.jpg" srcset="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2026/11/cosby2-640x427.jpg 640w, https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2026/11/cosby2-1280x853.jpg 1280w" alt="" width="1280" height="853" />
En lukt dat ze?
‘Nee. Onze leiders willen de geschiedenis tenietdoen, maar de mensen blijven de samenleving naar voren duwen. Ik reis veel en zie overal weerstand. Ook in West-Europa, waar evengoed extreemrechtse krachten aan het werk zijn. Mensen vechten terug.’
Jij ook?
‘Mijn boek Alle zondaars zullen bloeden gaat over Titus Crown, de eerste zwarte sheriff in Charon County, een dorpje in de Bible Belt. De gemeenschap staat op knappen. Een neoconfederale groep wil een parade organiseren bij het standbeeld van Ol’ Rebel Joe, een zuidelijke soldaat die recht tegenover de rechtbank staat. Daarbij dragen ze het uniform van het Zuidelijke leger en zwaaien ze met de Stars and Bars, de slagvlag van de Confederatie. Bij het standbeeld worden ze opgewacht door tegendemonstranten. De pleuris breekt uit. En niet een beetje ook.
‘Die rel is gebaseerd op dingen die écht gebeurd zijn in Amerika, zoals de Unite the Right-rally in Charlottesville in 2017. Het is mijn plicht om mensen bij de kraag te vatten en ze hiernaar te laten kijken. Niet alleen naar de geschiedenis, maar naar de manier waarop de geschiedenis doorwerkt. Op mijn rechterarm staat een tattoo met de tekst: Schrijvers vertellen leugens om de waarheid te vinden. Ik neem mezelf niet erg serieus, maar mijn schrijven wel.
‘Nogmaals, die kritiek wil niet zeggen dat ik niet gek ben op de plek. Er is een quote van James Baldwin: ‘‘Ik hou van Amerika, en daarom eis ik het recht op om haar onophoudelijk te bekritiseren.’’
Alleen wij mogen je afzeiken, wij zijn familie.
‘Precies dat.’
Baldwin zei ook: ‘‘Zwart zijn in dit land, met enig besef van de werkelijkheid, betekent dat je voortdurend woedend bent.’’
‘Ik ben trots op mijn zwartheid. Ik hou van de zwarte cultuur, van a tot z – niets komt in de buurt. Maar ik ben me ook pijnlijk bewust van mijn zwartheid. Het maakt niet uit of ik een miljoen dollar op de bank heb, sommigen zien niets anders dan mijn huidskleur. Ze volgen me als ik aan het shoppen ben of negeren me als ik uit eten ga. Laatst nog.
Mijn partner en ik kwamen als eersten aan bij een restaurant, maar de gastheer gaf de eerstvolgende tafel aan de mensen na ons. Soms gaan die dingen onder mijn huid zitten, word ik boos. Maar die boosheid is ook uitputtend. Nog een quote, van Martin Luther King dit keer: ‘‘Ik heb besloten bij liefde te blijven. Haat is een te grote last om te dragen.’’
‘Sommige Amerikaanse uitgevers willen graag dat je als zwarte auteur bij de ellende blijft. De woede, de armoede. Een vriendin van mij noemt het misery porn. Onzin is het. De zwarte ervaring in Amerika is bovenal de menselijke ervaring. En daar hoort het hele spectrum bij. Humor. Blijheid. Alle universele stuff.’
<img decoding="async" class="alignnone size-image_1280 wp-image-1088714" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2026/11/cosby-1280x940.jpg" srcset="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2026/11/cosby-640x470.jpg 640w, https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2026/11/cosby-1280x940.jpg 1280w" alt="" width="1280" height="940" />
Verschilt je Europese publiek veel van je Amerikaanse?
‘Enorm. In Amerika worden boeken vooral gezien als entertainment. En dat is prima, het levert een goede boterham op. Europeanen zien het schrijven daarentegen als iets bijzonders, iets belangrijks. Bij signeersessies in Frankrijk of Amsterdam komen lezers op me af met een hoop notities en existentiële beschouwingen. De vragen die ze stellen zijn diep, heel diep.’ Lacht: ‘Te diep, soms.’
In Nederland is zojuist je debuut verschenen. Met terugwerkende kracht maken we dus kennis met de vorige Cosby-incarnatie.Wat voor man is dat?
‘Een schrijver die nog zoekende is. Het boek is grof gehouwen, hier en daar – en uit onzekerheid heb ik er een hoop seksscènes en vechtpartijen in verwerkt. Spektakel als afleiding, snap je. Inmiddels ben ik een stuk verstandiger met die dingen. Ook is het een heel persoonlijk boek. Je hoort het vaker, de eerste komt het dichtst in de buurt. De hoofdrol is voor de fixer Nathan Waymaker. Zijn vrienden zijn mijn eigen vrienden. En hij werkt in een uitvaartcentrum, net als ik toen deed.’
En ook zijn leven staat op het punt te ontsporen?
‘Volledig. Met inbegrip van gangsters, corrupte agenten, pornosterren en een maffe predikant. Mijn duistere gebed is een mijlpaal. Voor mij, tenminste. Met dit boek bewees ik aan mijzelf dat ik het kan. Schrijven.’
<div class="info-box">
S.A. Cosby treedt op 6 november op festival Crossing Border in Den Haag. Zijn boeken Koninkrijk van as en Mijn duistere gebed zijn beide verschenen bij Overamstel Uitgevers.
</div>

Schrijver S.A. Cosby: ‘Ik neem mezelf niet erg serieus, maar mijn schrijven wel’

Meme

Maarten Wolterink

Kom op Dilan! Gedraag je als een pro!

Pop-up poëzie

Elke maand vragen we een illustrator of kunstenaar en een dichter om een gesamtkunstwerk te maken. Deze maand: het gedicht Ik ben hier met een lichaam voor jou van Alara Adilow uit de bundel Mythen en stoplichten (Prometheus).

Alara Adilow

Pop-up poëzie: Ik ben hier met een lichaam voor jou

Marten Mantel

Het kan niét

Cartoon

Klein woordenboek van Emmanuel Macron

‘Neemt radicaal rechts me nu ook mijn gezondheid af ?’, bedacht ik, terwijl ik in de wachtkamer van de huisarts plaatsnam. Mijn hart bonkte. Mij is het ergste overkomen wat een man kan gebeuren. Een bijna-doodvonnis.
Ik heb een erectieprobleem. En met mij 1 op de 10 mannen. Het tegensputterende geslachtsorgaan is een probleem van epidemische omvang. Niet gek, de piemel is een van de eerste slachtoffers van de naderende milieuramp. Onderzoek legt een verband tussen penisproblematiek en milieuvervuilende stoffen als pfas. Maar dat weerhoudt radicaal rechts er niet van zich tegen strengere regulering van dit gif te verzetten. Mona Keijzer gaat voorop: zij bepleitte onlangs per motie minimale regulering van dit alles.
Die erectieloosheid van de samenleving is het zoveelste echec van radicaal rechts. Hoe gaan we de bevolkingskrimp tegen als straks niemand zijn geslachtsdeel meer ten volle kan gebruiken? Radicaal rechts stelt zich tegenstrijdig op. Mona, hoe dacht je het ‘uitstervende witte ras’ te redden van die zich non-stop voortplantende moslims, wanneer de inheemse Nederlander niet met zijn penis overweg kan? Nou?????
Los van de grappen is dit illustratief voor hoe weinig gewicht seksuele gezondheid in de politiek heeft. Onze seksuele bevrijding bestaat er vooral uit dat we vrijuit, edoch gniffelend, over seks praten. Maar dat ons seksleven ook bescherming verdient, dat het kolossale verval van de erectie een ernstige zaak is, dringt nauwelijks door. Laat staan in Den Haag
Hoe onterecht dat is en dat een erectiestoornis je opzadelt met tal van problemen, probeer ik mijn huisarts duidelijk te maken. Ik vertel ’m hoe je je schaamt als het niet lukt en tegen je partner liegt dat je moe bent. Hoe de gedachte ‘HELP, IK BEN EEN IMPOTENTE TWINTIGER’ zich als een mantra in je hoofd herhaalt. Hoe je mannelijke trots en eigenwaarde een deuk oploopt, omdat Pornhub-acteurs je van jongs af aan hebben wijsgemaakt wat een beetje man tussen de lakens vermag. En dan de appjes van mijn inmiddels ex-geliefde: ‘Ben je nog wel verliefd op me?’
Natuurlijk kan ik radicaal rechts niet met zekerheid verantwoordelijk houden voor mijn haperende erecties. Dat de gevolgen van de erectieloosheid van de samenleving groot zijn, weet ik wel. Alleen al daarom behoeft seksuele gezondheid meer prioriteit. Door toedoen van Mona Keijzer is niet alleen de BBB ontmanteld, maar zijn ook heel wat prille liefdesrelaties om zeep geholpen.
‘Het is allemaal zeer ernstig dus’, zeg ik tegen de dokter.
Die gaapt en kijkt verveeld naar zijn laptop: ‘Juist ja.’
Dieptragisch.
<a data-ga-category="embedded-article" data-ga-action="clicked" data-ga-label="" href="https://www.vn.nl/product/vrij-nederland-november-2026/" class="article-embed article-embed--left article-embed--new">Bestel het nieuwe maandblad hier!In dit nieuwe themanummer over veiligheid onderzoeken we de gevolgen en gevaren van onze collectieve veiligheidsobsessie. Heb jij hem al in huis?5 november 2026</a>

Chard van den Berg

Radicaal-rechts en het kolossale verval van de erectie

Gecancelde mannen

Een ‘verbindende’ podcast hier, een solo-theatervoorstelling daar, schorre lokroepen op X. De gecancelde man werkt aan zijn comeback. En wel drie in het bijzonder: Matthijs van Nieuwkerk, Sywert van Lienden en Thijs Römer. Nadat wij – het publiek – eerst alle onthullingen over grensoverschrijdend en crimineel gedrag hebben moeten aanhoren, de rechtszaken minutieus hebben kunnen volgen, mogen wij nu weer getuige zijn van hun terugkeer in het publieke domein. En daarbij valt iets op; het zijn toch vooral mannen die het zelfvertrouwen hebben om hun eigen mea culpa te regisseren.
Matthijs van Nieuwkerk kwam in november 2022 in opspraak toen de Volkskrant beschreef hoe zijn woede-uitbarstingen en publieke vernederingen tientallen medewerkers van De Wereld Draait Door ziek maakten. Een paar jaar van onderduiken en een mislukte poging tot rehabilitatie bij RTL later, lijkt er toch weer licht aan het einde van de tunnel. Inmiddels schrijft hij voor zijn tienduizend Substack-volgers mijmerende stukken over zijn favoriete Franse chansons. In zijn podcast Schuilen in schoonheid spreekt hij – hoe toepasselijk – over schuilplaatsen in tijden van crisis. En met een aanstaande SBS-serie over Aretha Franklin: Shirma en Matthijs op reis – In de voetsporen van Aretha is zijn terugkeer op tv ook een feit.
<a data-ga-category="embedded-article" data-ga-action="clicked" data-ga-label="" href="https://www.vn.nl/product/vrij-nederland-november-2026/" class="article-embed article-embed--left article-embed--new">Bestel het nieuwe maandblad hier!In dit nieuwe themanummer over veiligheid onderzoeken we de gevolgen en gevaren van onze collectieve veiligheidsobsessie. Heb jij hem al in huis?5 november 2026</a>
<h5>Moeilijke periode</h5>
Thijs Römer dan: veroordeeld tot 3 maanden cel waarvan twee voorwaardelijk en 240 uur taakstraf wegens het online misbruik van minderjarige meisjes (sexting, dickpics en masturbatietips incluis) in een fangroepsapp genaamd ‘douchen’. Twee jaar na zijn vrijlating kiest hij alsnog voor de vlucht naar voren. Afgelopen zomer maakte hij een solovoorstelling over deze ‘moeilijke persoonlijke periode’ getiteld: Een vorm van eenzaamheid, dagboek uit de bajes. Hierin blikt hij terug op zijn veroordeling, zijn tijd in de gevangenis en wat dat allemaal persoonlijk met hem deed. Zes avonden stond hij ermee op het podium bij Schram studio’s: het theater waar je terecht kunt voor ‘elke productie’, zo staat op de website. Bij NPO Radio 1, noemde hij het zijn ‘eerste kleine stap naar de openbaarheid’.
En Sywert van Lienden? Die is niet echt terug, omdat-ie eigenlijk nooit is weggeweest. Terwijl de rechtszaken over het oplichten van de Nederlandse staat rond de mondkapjesdeal doorlopen – hij keerde zichzelf 9 miljoen euro uit via zijn bedrijf: Relief Goods Alliance – blijft hij maar doortweeten. Op allerlei gebied positioneert hij zichzelf als autoriteit of moreel leider, zo je wil. Hij tweet tegen draagmoederschap (denk Jetten), tegen de bouw van AZC’s, tegen justitie die bevooroordeeld is.
In zijn bio op X houdt hij vast aan zijn oude imago als retired political animal, katholiek en vader. Zijn status parmantige aangeduid als ‘Open to work’. Oké, de zonden van Van Nieuwkerk, Van Lienden en Römer zijn niet allemaal van dezelfde orde. Wel passen de heren allemaal in een kilometerslange polonaise van het Genootschap der Gecancelden, waar ook Marc Overmars, Ali B, Jeroen Rietbergen, Lil’ Kleine, Maurice de Hond en Jack van Gelder lid van zijn. Mannen die na een zware periode van eenzame cancelling de kracht proberen te hervinden om zich terug te vechten in de schijnwerpers – de plek waar ze tenslotte thuishoren.
Voorop in de stoet gaat Rob Oudkerk, de voormalige Amsterdamse wethouder Sociale Zaken, Onderwijs en Integratie, de OG van het genootschap. Nog voor iemand ooit had gehoord van #MeToo was hij het die al in 2004 van zijn voetstuk viel vanwege bezoekjes aan verslaafde prostituees. Aanvankelijk zwoer hij heel verstandig nooit meer terug te keren in de Amsterdamse politiek. Maar na een paar jaar in de luwte begon het toch weer te kriebelen. Eerst was er zijn boek Geen weg terug in 2005, om in 2010 én 2018 – welja – doodleuk te solliciteren naar het burgemeesterschap. En hij geeft niet op. Ook nu probeert hij opnieuw politiek relevant te worden als gezicht van de linkse splintergroep Rood Vooruit.
<img decoding="async" class="alignnone size-medium wp-image-1088420" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2026/10/ANP-90989357-Rob-Oudkerk.png" srcset="" alt="" width="200" height="300" />
Achteraan de stoet lopen de novices Egbers en Borsato. Borsato (aangeklaagd wegens ontucht met de dochter van de voorzitter van zijn fanclub) probeert sinds zijn vrijspraak de harten van zijn fans terug te veroveren. Zijn hits worden weer op de radio gedraaid. En hij was weer welkom op tv als gast in het programma Sergio in Italië. Net als Tom Egbers trouwens, die na een noodlottige stagiaire-affaire (ze was 22), op non-actief werd gesteld maar nu via een reclasseringsdeal met de NOS ook weer gewoon terug is op de buis. Met een serie nota bene die ook nog eens naar hem vernoemd is: Toms Derby’s. Een wonder.
Dit alles roept de vraag op: moet iedere gevallen ster nu echt weer worden ontcanceld? Is er voor iedereen die over de schreef is gegaan een route terug, en zo ja, welke afslagen moet je wel en vooral níét nemen? We leggen de drie meest opvallende comeback-kids onder de loep.
<h5>Weiger gecanceld te worden</h5>
We bellen met Evan Nierman, een notoire reputatiemanager uit sterrenparadijs Florida. Als oprichter en CEO van Red Banyan, staat Nierman 24/7 klaar om gecancelde bedrijven, politici en andere getroffen celebrities bij te staan om hun reputatie weer op te vijzelen.
Wie zijn klanten zijn, kan hij natuurlijk niet zeggen. Maar dat het booming business is, lijdt geen twijfel. Zijn boek The Cancel Culture Curse: from rage to redemption in a world gone mad (2023) was een bestseller op Amazon. Een simpel reïntegratietraject terug in de schijnwerpers loopt bij Red Banyan al snel in de tienduizenden dollars, afhankelijk van wat er nodig is. ‘Wij zijn expert in crisiscommunicatie, en een beter narratief bouwen&#8217;, aldus Nierman. Dat geldt ook voor het opschonen van negatieve verhalen die online over hun klanten circuleren. ‘Wij gaan zo ver als nodig is’, verzekert Nierman, ‘want iedereen verdient een tweede kans.’
We leggen hem de drie Nederlandse casussen – Matthijs, Thijs en Sywert – voor, die hij voor deze ene keer wel ‘free of charge’ een score wil geven. ‘Ik ben het gewend’, zegt hij niet zonder trots. En dat klopt. Onlangs zat Nierman nog bij Fox News om de uit de hand gelopen ruzie tussen Kelly Clarkson en de speelgoedwinkel Art of Play te duiden. De popster voelde zich ‘neerbuigend’ behandeld bij de beoogde aankoop van een mechanische zangvogel van 15 duizend dollar.
<img decoding="async" class="alignnone size-medium wp-image-1088421" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2026/10/ANP-496650712-Sywert.png" srcset="" alt="" width="300" height="200" />
Matthijs van Nieuwkerk krijgt van Nierman een matige voldoende. Matthijs doet iets wat Nierman vaak ziet in de paniekreactie van celebs: ‘Of ze raken verlamd, of ze gaan helemaal los. Ze kunnen in beide gevallen niet geloven wat hen is aangedaan’, zegt Nierman. ‘Mijn eerste advies is dan ook altijd: ‘Relax. Beheers je eerste impuls, wat die ook is.’
Vervolgens, en dit is de dunne lijn, geeft Nierman toe, raadt hij zijn klanten aan om niet te lang te wachten met hun verhaal vertellen. ‘Stilte is ook een boodschap. En een slechte. Stilte communiceert een nederlaag. Wie blijft zweven, verliest kostbare tijd.’
En dat is waar het volgens hem mis is gegaan bij Van Nieuwkerk. Hij heeft zich in het begin te lang in moeilijke bochten gewrongen. ‘Woedeaanvallen hebben en collega’s bang maken, hoeft geen carrière-killer te zijn’, aldus Nierman. ‘Als wij hem hadden geadviseerd, hadden we gezegd: toon oprecht berouw aan de mensen die het aangaat en move on.’
De regie nemen over je eigen verhaal, oftewel: ‘Weigeren om gecanceld te worden’ – dat is de kern van de Red Banyan-methode. Al kan je daar, zo zegt de expert, ook in doorslaan.
Precies dat ziet hij gebeuren bij Sywert van Lienden. Die is veel te actief op het internet. Nierman: ‘Je wint je rechtszaak niet op social media, maar je kunt je reputatie daar wel degelijk schaden. Wat deze Sywert nodig heeft, is discipline, en een professioneel team aan legal experts en communicatie-adviseurs.’
Daar is dus nog hoop.
Voor wie hij niets meer kan betekenen, is Thijs Römer. Over diens rentrée op de bühne is Nierman helemaal niet te spreken. ‘Als er bewezen zedendelicten met minderjarigen zijn gepleegd, kan ik diegene niet helpen.’
<h5>Sorry zeggen</h5>
Een andere handzame, en iets minder commerciële, methode waar we onze drie helden aan kunnen toetsen, biedt de Amerikaanse communicatiewetenschapper William Benoit van de Universiteit van Alabama. Hij schreef in 1995 al een standaard- werk voor de gecancelde medemens: Accounts, Excuses, and Apologies: A Theory of Image Restoration Strategies. Daarin ontdekte Benoit een patroon in de reacties van mensen die in opspraak komen, dat hij vervolgens vertaalde naar een trapmodel. Met helemaal onderaan: ontkennen (‘Het is niet gebeurd’), daarboven, op de tweede trede, het afschuiven van de verantwoordelijkheid (‘Het waren de omstandigheden’). Gevolgd door de categorie: het bagatelliseren van de misstap, relativeren, goede bedoelingen benadrukken, of de aanklager verdacht maken (ook het non-excuus ‘sorry als iemand zich ge- kwetst voelt’ hoort op deze derde trede).
Pas bij trede 4 gaat het de goede kant op, met de corrigerende actie. Oftewel de schade herstellen en zorgen dat het niet opnieuw gebeurt. En ten slotte, trap 5, de hoogste maar ook moeilijkste: oprecht berouw tonen, schuld bekennen, verantwoordelijkheid nemen en, zo nodig, om vergeving vragen. Volgens Benoit is alleen trede 5 echt effectief bij schuld.
In de hoop op nieuwe inzichten lopen we onze drie gevallen sterren nog een keer af. Matthijs van Nieuwkerk schoot in zijn eerste poging tot een verklaring na de onthullende Volkskrant-publicatie meteen in de ontken-/afschuifreflex. Het kwam door ‘de scherpe scharen van de ambitie’, zei hij. Ontwijken en ontkennen in één adem. Trap 1 en 2.
Niet veel later gaf hij een aangepaste verklaring uit. ‘Dat we kennelijk toch niet iedereen een veilig en prettig gevoel hebben kunnen geven en dat het zelfs collega’s ziek heeft gemaakt, dat spijt me enorm.’ Dit is al beter, al ontduikt hij hier verantwoordelijkheid door het gebruik van de ‘wij-vorm en het woordje ‘kennelijk’, dat suggereert dat hij er niets van wist. ’ Nog steeds trede 2: ontwijken.
Negen maanden later dan, in 2023. Een nieuwe poging, een interview met NRC. ‘Ik schaam me kapot’, zegt hij. Klinkt als een excuus, maar wacht, we moeten streng zijn: hij beschrijft hier zijn gevoel en dat is volgens de theorie van Benoit toch echt iets anders dan ‘sorry’ zeggen voor je daad.
<blockquote>Als vader van een tienerdochter en weldenkend mens&#8217; gaat het &#8216;verhaal&#8217; van Thijs Römer, Thijs Römer ook te ver</blockquote>
Februari 2024: het rapport van de Commissie-Van Rijn stelt vast dat grensoverschrijdend gedrag bij DWDD structureel was. En dan gebeurt het: Van Nieuwkerk biedt zijn excuses aan voor zijn aandeel in de werkcultuur en erkent zijn voorbeeldfunctie. Niet heel royaal en ruimhartig, maar eerlijk is eer- lijk: hij staat op trede 5
Hoe anders vergaat het Sywert van Lienden. Die ligt in afwachting van het hoger beroep onderaan de trap. De reden: hij zoekt de schuld nog steeds buiten zichzelf: bij zijn klant (de overheid) en het Openbaar Ministerie. Justitie zou een ‘spiegelpaleis van desinformatie’ hebben gebouwd om hem tot kop van Jut van de coronacrisis te maken. Toen de rechter hem en zijn compagnons in 2025 veroordeelde tot terugbetaling van 20,7 miljoen euro, hield hij vast aan het feit dat er volgens de rechter ‘geen sprake van bedrog’ was. Daarmee blijft hij vooralsnog steken op de magere trede 3.
<h5>No Chance</h5>
Tot slot, Thijs Römer. Zijn route over de trap van Benoit vertoont de minste lineariteit. Aanvankelijk koos hij – heel onfortuinlijk – voor de frontale aanval. In reactie op de beschuldigingen liet hij op X weten dat het ‘verhaal’ hem ‘als vader van een tienerdochter en weldenkend mens een brug te ver ging’. Hij dreigde met aangifte van smaad en laster. Die trede kent Benoit niet eens. Ook tijdens de rechtzaak zat er geen progressie in. Römer zocht de schuld vooral buiten zichzelf, in zijn ‘Amsterdamse opvoeding en de vrije seksuele moraal in zijn beroepsgroep’.
Op 1 maart 2024 volgde – onder dwang weliswaar – alsnog een corrigerende actie. In een verklaring via zijn advocaat erkende hij zijn eigen verantwoordelijkheid en de ‘grote impact’ op de slachtoffers. Hij zat zijn straf uit en betaalde de schadevergoeding.
Maar net als je denkt: de kous is af. Gaat het toch weer mis. Niets staat een comeback in de weg, moet Thijs gedacht hebben, toen hij besloot een solovoorstelling te maken. Wat hij kreeg, waren vernietigende recensies in Het Parool en de Volkskrant. En boze Dolle Mina’s stonden voor de deur van het theater met borden: ‘Misbruik is geen verdienmodel.’ Hun Instagrampost ‘10 dingen die Thijs Römer had kunnen doen in plaats van een voorstelling maken over zijn eigen eenzaamheid’, werd 25 duizend keer geliket.
<img decoding="async" class="alignnone size-medium wp-image-1088419" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2026/10/ANP-474249204-Thijs-6.png" srcset="" alt="" width="192" height="300" />
Terugkomend op de vraag: kan iedereen ontcanceld worden, schakelen we nog één keer over naar Florida. Volgens Evan Nierman zijn de vooruitzichten van Matthijs het zonnigst. Zijn podcast Schuilen in schoonheid stond binnen een paar dagen in de topdrie van Apple Podcasts. Het programma over Aretha is vanaf december te zien op SBS6. Nierman is erover te spreken dat Van Nieuwkerk weer oppakt waar hij goed in is: interviewen. ‘Hij moet nu doorpakken! Niet lanterfanten.’
Over Sywert van Lienden heeft hij zijn twijfels. ‘Verlossing bestaat, maar die begint pas na het vonnis, niet ervoor.’
En Römer? Hier gooit de man die van tweede kansen zijn verdienmodel heeft gemaakt de handdoek in de ring. ‘Ontucht met minderjarigen, toch? No chance’ 
<div class="info-box">
(Van Nieuwkerk en Van Lienden wilden geen medewerking verlenen; Römer was niet bereikbaar voor commentaar)
</div>

Laura Kemp

Ranking the fallen stars

chimpansee met typemachine

Ken je de stelling van de eindeloos typende aap? Zo niet, komt-ie: een chimpansee met een typemachine zal, als hij een paar eeuwigheden de tijd krijgt, op den duur alles van Shakespeare uittikken. Letter voor letter. Foutloos.
Dat zit zo: elke lettercombinatie heeft een kleine, maar niet nul-kans om te bestaan. Dat die kans heel klein is, maakt niet uit. Als je oneindig veel pogingen hebt, wordt alles wat werkelijkheid kan worden, uiteindelijk werkelijkheid.
Het is dus een kwestie van tijd voordat een op willekeurige toetsen rammende en onsterfelijke aap er een keer Hamlet uitknalt. Net als het recept voor mosselen. En de wijnboeken van Ilja Gort. Evenals een versie van De druivenfluisteraar (Gort op z’n best) met één typfout op pagina 27. En een versie waarin alle letters in omgekeerde volgorde staan. Uiteindelijk produceert de aap elke mogelijke lettercombi- natie die op een paar honderd pagina’s past. En dat betekent ook – nee, vooral – veel, heel veel, heel heel veel brabbeltaal. Centiljoenen boeken vol teksten als sjwoowx,p geeetg n.itve,i at, ..sddd,. en dsnssjdsb- f’obd.,op.., mwnsoiimi,xyilk.. die.wooppjj,..
Nou, shocker. De aap bestaat. Of preciezer: de bibliotheek bestaat waar het werk van de aap is verzameld.
The Library of Babel is een website die bestaat uit boeken van 410 bladzijden. Elke bladzijde in die boeken bevat een combinatie van 3200 tekens: letters, spaties, punten en komma’s. Alle mogelijke combinaties van die 3200 tekens – en dus alle pagina’s van alle teksten denkbaar – zijn op de site aanwezig. 99,999999 (en dan nog een hoop negens) procent is nonsens, maar wat er ook tussenstaat: alle appjes die jij ooit nog gaat verzenden, net als het opschrift van jouw rouwkaart.
<a data-ga-category="embedded-article" data-ga-action="clicked" data-ga-label="" href="https://www.vn.nl/product/vrij-nederland-november-2026/" class="article-embed article-embed--left article-embed--new">Bestel 'm hierDit verhaal komt uit ons nieuwe maandblad, met als thema ‘onze veiligheidsobsessie’! Heb jij hem al in huis?5 november 2026</a>
Naast de tekst is er ook een beeldbank op de site, die alle combinaties van 250 duizend pixels bevat. Oftewel: alle foto’s die ooit nog van jou gemaakt moeten worden, staan al op deze site. Zo’n foto vinden is een ander verhaal. Hoe vind je een beeld (of een tekst, wat dat betreft) als je niet weet waar je naar op zoek bent? Helemaal als de database zo gigantisch is als deze bibliotheek.
Dat weerhoudt een gemeenschap van boekenwurmen er niet van om de bibliotheek fanatiek te doorzoeken. In de brabbeltaal en de pixelbrei speuren ze naar beetjes betekenis. Tegelijkertijd overwegen ze de betekenis van de bibliotheek zelf. Want wat zegt het, dat alles al geschreven is?
<h5>Oneindig universum</h5>
Het verhaal van de bibliotheek begint bij de Argentijnse schrijver Jorge Luis Borges, een zachtaardige bibliothecaris met een liefde voor dromen, spiegels en labyrinten. In zijn kortverhaal La biblioteca de Babel (1941) beschreef hij een bieb zo groot als een universum. Hij stelde zich een oneindige aaneenschakeling van zeshoekige kamers voor, met muren vol met boeken, samen goed voor alle teksten ooit.
Een absurd, surrealistisch concept – voor de meeste mensen. Voor Jonathan Basile, een Borges-liefhebber en taalkundige uit Brooklyn, veranderde de bibliotheek in een obsessie. Hij leerde zichzelf coderen en wist de bieb te verwezenlijken in 2015. Niet door alle boeken in een keer te genereren en vervolgens op het internet op te slaan (dat zou zoveel opslagruimte in beslag nemen, dat het onmogelijk is), maar door een algoritme te schrijven dat weet ‘waar’ elk boek staat en het genereert als erom wordt gevraagd.
Op de site – gebouwd volgens de blauwdruk van Borges – kun je een willekeurig boek op een willekeurige pagina openslaan. Mij kostte het een kwartier om tussen zinnen als yycgxjs,ktj en k,jxihmd.qd een Nederlands woord van ten minste vijf letters te ontdekken. Blaar. De referentie? Pagina 368, volume 8, plank 4, muur 3 en een kamernummer dat ik hier niet ga herhalen (het getal is zó hoog, dat de cijfers de rest van de rubriek zouden vullen). Ook is er een zoekfunctie op de site. En zie, het staat geschreven: Joost Eerdmans is een onmogelijke pannenkoek (pagina 379, volume 30, plank 5, muur 2, kamer- nummer op aanvraag).
In zijn verhaal beschreef Borges ook de inwoners van de bieb, de zogeheten bibliothecarissen. Door de enigmatische spanning tussen zin en onzin zijn ze vatbaar voor waanbeelden. Sommigen verbranden boeken die ze bullshit vinden. Anderen zijn op zoek naar het Ene Boek. Of naar de Messias die het Ene Boek uit zijn hoofd kent. Ze gaan op pelgrimstocht, voeren oorlog, worden gek.
Zo rabiaat zijn de real-life tegenhangers niet. Qua zelfbedrog scheelt het dan weer weinig. Op het forum, dat inmiddels van de site naar Reddit is verplaatst, delen de bieb-fans hun juttersvondsten. Pixelklontjes die de contouren van een mens of een boom moeten vormen. You’re delusional, luidt de reactie vaak. Of ze delen woorden van vier, vijf, bij uitzondering zes letters. Coma. Pride. Ending. Ze blijven hopen op een coherente zin, laat staan pagina, laat staan boek. Zinloos? Misschien. Wie het verzameld werk van een chimpansee leest, moet één ding helder hebben: iets heeft alleen betekenis als wij zelf betekenis zien.

Eindeloos typende apen

Olie-economie

Suriname: arm olierijk

Hans Against the Machine

Van de Nederlanders vindt 83 procent democratie gelukkig nog steeds de beste manier om een land te besturen. Maar slechts 29 procent is tevreden over de manier waaróp er besluiten worden genomen. Dat bleek deze zomer uit de Democratie Monitor.
Vorig jaar vond 48 procent een daadkrachtige leider waardevoller dan een compromisrommelende regering. Heel begrijpelijk. Democratische besluitvorming kan tergend langzaam zijn. En wie al jaren wacht op een woning of een aansluiting op het elektriciteitsnet heeft weinig geduld met nóg een compromis.
Elke partij roept in verkiezingstijd dat ze wil doorpakken, maar daarna zakt alles weg in het democratisch moeras van formeren en coalitieregeren. Een sterke leider, hoor ik soms ook in progressieve kringen, is de enige manier om die energietransitie er snel door te krijgen.
<h5>Verkeerde daadkracht</h5>
De mythe is hardnekkig: een sterke man kan dingen fixen. De werkelijkheid valt echter vies tegen. Drie economen verzamelden gegevens over perioden tussen 1900 en 2020 waarin populistische presidenten en premiers aan de macht waren en vergeleken de betreffende landen met hoe ze er zonder populist waarschijnlijk voor hadden gestaan. Na vijftien jaar lag het bbp per hoofd van de bevolking ongeveer 10 procent lager. Links of rechts maakte weinig uit. De internationale handel nam af, de overheidsschulden liepen op en instituties die machtsmisbruik moeten tegengaan, werden uitgehold.
Turkije is het schoolvoorbeeld hiervan. Erdoğan gelooft dat hoge rente inflatie veroorzaakt en ontsloeg daarom tussen 2019 en 2021 drie centralebankpresidenten. Centrale banken bestrijden namelijk juist inflatie door de rente te verhogen. In oktober 2022 stond de inflatie volgens de overheid op 85 procent, in werkelijkheid waarschijnlijk het dubbele. Daadkracht, zeker. Alleen de verkeerde daadkracht.
De systeemleer heeft een oude wet die helpt verklaren waarom machtsconcentratie zo gevaarlijk is. Wie iets wil sturen, moet minstens zoveel kunnen waarnemen en bijsturen als er in dat systeem kan gebeuren. Een land van achttien miljoen mensen past in geen enkel hoofd. Een democratie probeert die beperking in informatie en belangen te ondervangen door kennis, macht en tegenspraak te spreiden; iedereen moet kunnen worden gecorrigeerd. De sterke man doet het omgekeerde. Hij concentreert de macht, waarna steeds minder mensen hem durven tegen te spreken. Uiteindelijk bestuurt hij niet de werkelijkheid, maar het beeld ervan dat hem wordt voorgeschoteld door zijn omgeving.
<a data-ga-category="embedded-article" data-ga-action="clicked" data-ga-label="" href="https://www.vn.nl/product/vrij-nederland-november-2026/" class="article-embed article-embed--left article-embed--new">Bestel 'm hierDit verhaal komt uit ons nieuwe maandblad, met als thema ‘onze veiligheidsobsessie’! Heb jij hem al in huis?5 november 2026</a>
<h5>Verlossersreflex</h5>
Ik noem het de verlossersreflex. Hoe groter het probleem, hoe sterker de neiging om de oplossing uit handen te geven aan een messias. Juist wanneer niemand het overzicht heeft, verlangen we naar iemand die doet alsof hij dat wel heeft.
In diezelfde democratiemonitor vindt eenderde dat de regering moet doen wat de meerderheid wil, ook als de wet het verbiedt. Niks respecteren van een minderheid. Gaat het over strenger asielbeleid, dan is bijna de helft voor. En voor diegenen die denken dat alleen conservatieven en populisten dit vinden, heb ik slecht nieuws. Bij daadkrachtig klimaatbeleid zegt 31 procent hetzelfde.
<blockquote>We moeten beter worden in samen de boel regelen, juist door méér mensen te betrekken</blockquote>
Die verlossersreflex werkt als gips. Een gipsverband geeft meteen houvast. Maar onder het gips worden de spieren slapper. Hoe langer het erom zit, hoe moeizamer het been als het eraf gaat. Die spier is ons vermogen om met elkaar tot besluiten te komen. Je traint hem alleen door hem te gebruiken.
Maar het probleem met gips gaat verder dan spieren die verslappen.
De manier waarop we veranderingen tot stand brengen, bepaalt mede wat voor samenleving eruit voortkomt. In de theorie over sociale bewegingen heet dat prefiguratieve politiek: een beweging moet nu al lijken op de samenleving die ze wil bereiken.
<h5>Meebeslissen</h5>
Wie machtsconcentratie wil bestrijden met een evenzo geconcentreerde leiding ondermijnt zijn doel voordat het is bereikt. Wie een samenleving wil die inclusief en democratisch is, moet maar hopen dat die sterke man zijn macht ooit weer afstaat. Historisch gezien erg onwaarschijnlijk.
Dat klinkt wellicht onbevredigend in een tijd waarin alles tegelijk lijkt vast te lopen. Maar democratie wordt niet sterker door op betere leiders te wachten. We zullen zelf beter moeten worden in samen de boel regelen, juist door méér mensen te betrekken. Ofwel, meer oefenen met democratische besluitvorming. In Ierland hielp een burgerberaad van 99 willekeurig gekozen mensen in 2018 een abortusimpasse te doorbreken die sinds 1983 bestond. In het referendum stemde maar liefst 66 procent vóór legalisering van abortus. Meer mensen erbij halen om een impasse te doorbreken. Precies het omgekeerde van de verlossersreflex.
Samen besluiten nemen is minder spannend dan wachten op een verlosser. Maar een samenleving wordt niet sterker als één man steeds meer macht krijgt. Ze wordt sterker als meer mensen die macht delen en meebeslissen. Wie zijn democratie in het gips zet, moet niet verbaasd zijn als ze niet meer op eigen benen kan staan.

De mythe van de messias