<div class="wpg-element lead-bold">
De beste contemporaine Franstalige schrijver is in ongenade gevallen bij de westerse intelligentsia. Doodgezwegen in Europa, zijn leven niet zeker in zijn geboorteland Algerije, houdt Yasmina Khadra zich eenzaam staande.
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
De man heeft de bouw van een vechter. Hij is niet jong meer, al rollen onder zijn zwarte coltrui twee gedrongen schouders. Zijn ogen staan wijd open. Hij spreekt Frans met een zwaar accent, maar kent alle woorden en zegswijzen. Een verteller. Zesendertig jaar militaire discipline vermochten het literaire vuur in Mohammed Moullesehoul niet te doven. Hij was commandant overdag, schrijver in de avonduren. Aanvankelijk van detectives, later van indringende romans over de helse burgeroorlog in zijn land, Algerije.
Die detectives wilde de militaire dictatuur nog wel door de vingers zien, Moullesehoul publiceerde ze onder zijn eigen naam. Maar de romans hadden hem ongetwijfeld het leven gekost zodra hij als de schrijver ervan ontmaskerd zou zijn, want propaganda voor het land zijn ze niet.
Zijn manuscripten werden de Middellandse Zee over gesmokkeld en verschenen onder pseudoniem bij een Franse uitgeverij, vertalingen in tien landen volgden al snel.
Zijn pseudoniem stelde Moullesehoul samen uit twee voornamen van zijn vrouw en als eerbetoon aan haar en aan zijn eigen verleden is hij onder die naam, Yasmina Khadra, blijven schrijven, ook na zijn vertrek, een vlucht wil hij het niet noemen, uit Algerije in 2000.
Toen hij in Europa aankwam, stond aanvankelijk de hele intellectuele goegemeente, diep onder de indruk van de romans, klaar om hem op te vangen. Parijs haalde hem binnen als een voorbeeld van hoe de kunst kon zegevieren onder alle omstandigheden. Tot hij werd uitgenodigd om afstand te nemen van zijn militaire verleden in een leger dat, om de fundamentalisten te beteugelen, zelf niet zou hebben geaarzeld om terreur te zaaien.
Moullesehoul/Khadra weigerde. Een half leven in de kazerne had dan toch bewerkstelligd dat hij voor geen prijs zijn wapenbroeders afviel. L’écrivain, de autobiografie van zijn jeugd waarin hij in 2001 zijn ware identiteit onthulde, is opgedragen ‘aan de cadetten met mijn grootste genegenheid’. Een korte polemiek, zijn toelage van het Internationaal Schrijvers Parlement ingetrokken, en daarna zweeg men verder over deze man.
‘Ik ben de belichaming van de uitsluiting,’ zegt Khadra, die zijn echte naam in het dagelijks leven niet meer gebruikt. ‘Toen ik negen jaar oud was, ben ik uit mijn familie gesloten, die mij toevertrouwde aan het leger. In het leger was ik vanwege mijn literaire ambities de vreemde eend in de bijt, en nu ben ik in de ban gedaan door de westerse intelligentsia omdat ik in dat leger gezeten heb. Hoe dan ook, het brengt mij niet meer van mijn stuk.’ Hij zegt het met een verbeten opgewektheid.
De romans van Yasmina Khadra en de persoon van de schrijver (Mohammed Moullesehoul, op zijn verzoek hier verder aangeduid als Khadra – PvdB) zijn beide even ongewoon. De romans, waarvan de twee grootste reeds in het Nederlands verschenen, zijn hard maar ook poëtisch – de grens tussen realisme en surrealisme lijkt in de Maghreb anders te liggen dan bij ons, al kan dat ook het gevolg zijn van de beschreven gebeurtenissen zelf. Khadra vertelt de opkomst van het fundamentalisme in Algerije door te tonen hoe zijn personages langzaam vollopen met frustratie, die gaat gisten tot haat en eruit knalt als geweld. De man zelf, geboren één jaar na het begin van de onafhankelijkheidsoorlog (1954-1962), opgegroeid in een uniform en tijdens de terreur (vanaf 1992) belast met het onderzoeken van vele slachtpartijen, praat maar over een ding: zijn schrijverschap. Over wat hij doorstaan heeft, wil hij eigenlijk niets zeggen. ‘Zodra je over lijden praat, roep je het medelijden van anderen op, dat wil ik niet. Ik wil me laten gelden als schrijver. Ik wil, dat is een noodzaak voor mij, dat de mensen zeggen: hij is een groot schrijver. Voilà. De rest is allemaal risico van het vak.’ zegt hij in het kantoor van uitgeverij Julliard waar hij de ene Marlboro na de andere weg paft.
Over die ‘rest’ heeft hij gelukkig wel geschreven. In twee ongelooflijk mooie boeken, die in Nederland nog moeten verschijnen, heeft Khadra (48) zijn leven verteld. In de proloog van L’écrivain beschrijft hij hoe zijn vader hem en zijn neefje naar de kazerne in Oran brengt, er is zelden mooier geschreven over de relatie tussen een vader en een zoon. ‘Het hoort niet in onze Algerijnse traditie dat men zo zijn leven vertelt. Maar ik wilde aan mijn lezers, die van mij gehouden hebben zonder dat ze me kenden, laten zien tot welk punt ik bereid was te gaan. Ik heb me naakt aan hen getoond, om mijn dankbaarheid te uiten.’
De rest van L’écrivain gaat over zijn eerste decennium in het leger, ‘mijn moeder, mijn stam, mijn getto, mijn bestemming’, zoals hij aan het einde concludeert. Het andere boek, L’imposture des mots (2002), gaat over wat er gebeurde nadat L’écrivain was verschenen en Khadra dwars tegen de heersende opinie was ingegaan door te verklaren dat hij ‘gedurende acht jaar oorlog, nimmer getuige was van nabij of van verre, noch het vermoeden had, van enig bloedbad onder de burgerbevolking dat door het leger zou kunnen zijn aangericht’. L’imposture des mots is het relaas van de twijfel waaraan de schrijver ten prooi viel toen zijn nieuwe vrienden hem de rug toekeerden.
‘Toen ik in Parijs aankwam, dacht ik een familie te vinden die ik altijd gezocht had. Tijdens alle beproevingen en desillusies in de militaire periode zag ik diep in mij een fascinerend licht. Dat was het licht van die intellectuele familie, de familie van romanciers waartoe ik mezelf voelde behoren. Dat idee heeft me geholpen om door zesendertig jaar leger en ontkenning te komen en helder te blijven. Toen ik hen vervolgens in het echt ontmoette, kwam die volte face. Terwijl ik alleen maar mijn plicht gedaan heb van man tegenover andere mannen. Ik ben een eerlijk man en voor geen prijs ter wereld doe ik afstand van die eerlijkheid.’
Hij kan maar één verklaring bedenken voor de ‘ongetwijfeld gemanipuleerde’ polemiek. ‘Ik heb met mijn boeken het onvoorstelbare gedaan. Maar in plaats van bewondering op te roepen, was het te veel, het was zo mooi dat het verdacht werd.’ Hij zegt het op ferme toon, als om zich te verschansen in zijn zelfbewustzijn. Een zeker solipsisme kenmerkt zijn manier van spreken. Hij poneert een stelling, stelt vervolgens zelf de vraag: en waarom vind ik dat? en vertelt dan verder. Er is moeilijk tussen te komen. Voor zover bekend, is Khadra ook de enige schrijver die boven zijn ene boek een motto zet dat hij ontleent aan zijn andere.
Sinds hij in ongenade is gevallen, staat hij er alleen voor. Hij woont in Aix-en-Provence, in het zuiden van Frankrijk, ver van Parijs. In L’imposture des mots lezen we de denkbeeldige gesprekken die hij voert met de enigen die hem niet in de steek laten, personages uit zijn vorige boeken en die van anderen. Aan het einde duikt ook Mohammed Moullesehoul op. De commandant en de schrijver vergeven elkaar dat ze elkaar zo in de weg hebben gezeten.
‘Die verzoening was nodig,’ zegt Khadra, ‘want ik weiger een deel van mezelf te verloochenen. Ik ben de man die ik ben, in zijn geheel, in zijn volledigheid. Alleen op die manier kan ik functioneren. Een kleine minderheid hier in Europa begrijpt dat niet. Omdat ik het onverdedigbare verdedig. Maar ik weet waarover ik praat. Dat is alles. Ik houd van mijn land. Ik heb veel verloren aan aandacht en eer, maar in Algerije heb ik een volk gewonnen. De Algerijnen hebben respect voor mij, omdat ze gezien hebben dat ik, op één stap van de verheerlijking, er afstand van deed om mijn land niet te hoeven verloochenen.’
Van dat respect kan hij maar ten dele profiteren. Zolang de situatie in Algerije niet verandert, kan van terugkeer geen sprake zijn. ‘Ik verbied mezelf om angst te voelen, niemand zal mij kunnen verhinderen om naar Algerije te gaan. Dus ik ga af en toe, maar ik neem bepaalde voorzorgsmaatregelen. Vanzelfsprekend ga ik niet naar mijn eigen huis. Ik logeer bij vrienden, dat is alles.’
Doodgezwegen in Europa, zijn leven niet zeker in Algerije, houdt Yasmina Khadra zich vast aan een zelf gedane belofte van verlossing. ‘Er zijn twee manieren om te reageren op onrecht. Ofwel je wordt slecht en ga je de ander een nog veel groter onrecht aandoen dan wat je zelf hebt ondergaan, ofwel je gaat leren de ander beter te kennen. Ik kies voor het tweede, want dan voel ik me dichter bij mezelf, dichter bij mijn overtuigingen en vooral bij mijn roeping als schrijver.’
Via zijn eigen lotgevallen komt hij te spreken over de verhoudingen tussen Arabieren en de westerse wereld in het algemeen. ‘Wij blijven altijd curiositeiten, in plaats van talenten. Als men ons aanmoedigt, is het nooit om wat we te bieden hebben aan cultuur, maar om onze politieke stellingnamen. Dat is gevaarlijk. Wij begrijpen niet waarom we alles van jullie ontvangen, muziek, films, boeken, en jullie zo wantrouwig blijven tegen wat wij daar tegenover stellen. Weet u wat er gebeurt als al onze cris d’amour onbeantwoord blijven? Dan richten we ons tot jullie op een oorverdovende manier. Ik rechtvaardig het terrorisme niet, luister wat ik uit wil leggen. Haat begint met de miskenning van de ander. De Arabieren die het Westen hadden willen interesseren voor hun wetenschappen, hun fantasieën, zijn daar niet in geslaagd. Kijk naar mij, ik heb gigantische pogingen gedaan, in een taal die niet de mijne is. En toch is het erg moeilijk om het Westen te overtuigen. Dus gaan bij ons de slechtsten de plaats van de besten innemen. Ze zeggen: waar jullie niet geslaagd zijn de aandacht te trekken, gaan wij het proberen.’ In zijn boeken heeft Khadra het echter over het geweld dat Arabieren onderling over elkaar uitstorten, meer in het bijzonder dat van de fundamentalisten.
‘Misschien heb ik me verkeerd uitgedrukt. Er bestaan twee Arabische werelden. De ene is broederlijk, samenwerkend, open. In de ogen van de fundamentalisten is die houding mislukt en is daardoor het imago blijven bestaan van een onvolwassen natie. En er is een andere Arabische wereld, chagrijnig , wraakzuchtig, die wacht op het moment om zich te wreken voor de vernederingen die hij ondergaan heeft. Die wereld zoekt een sterke thuisbasis, om van daaruit het Westen te kunnen aanvallen. In eerste instantie hadden de fundamentalisten Afghanistan als basis gekozen, maar dat ligt te ver weg van het Westen. Om dichterbij te komen was de Maghreb de beste keuze, slechts door de Middellandse Zee gescheiden van het Westen. De keuze voor Algerije was vervolgens niet willekeurig. Marokko of Tunesië zijn veel afhankelijker van westerse investeringen. Het Algerijnse goud, uranium, gas, olie zouden ervoor kunnen zorgen dat het land een eigen oorlogsdynamiek kan hebben.
Fundamentalisten werken niet met de notie “staat—, of “land—. Ze denken alleen aan de oumma, de moslimnatie. Die is in oprichting, van Indonesië tot in Marokko. In de fantasie van de fundamentalisten zullen die landen eerst vazalstaten worden en dan opgaan in de oumma. Maar het moet beginnen in een land dat stevig is. Algerije heeft de kracht om Marokko en Tunesië te annexeren. Vervolgens zou het naar Libië kunnen gaan, naar Egypte, en van daaruit verder. Die oumma zal een kalifaat zijn, met een wet, gebaseerd op de koran en één taak: het Westen onderwerpen. Voilà.’
De personages in Khadra’s romans lijken een voor een besmet te worden met het fundamentalisme. Is de tijd er zo rijp voor? ‘Inderdaad, neem Nafa Walid, de hoofdpersoon uit À quoi rêvent les loups. Op een dag komt er iemand die zegt: ik zal zin geven aan al je ellende. Als je Nafa vervangt door Günter en fundamentalisme door nationaal-socialisme ben je zo in de jaren dertig.’ Khadra ziet maar één manier om zelfmoordaanslagen te voorkomen: ‘Wie niets meer van dit leven te verwachten heeft, is snel bereid om te sterven en naar het paradijs te gaan. Eh bien, biedt hun het paradijs op aarde.’ Hoe moeilijk dat te vinden is, staat in zijn eigen ogen te lezen. 
</div>

Pieter van den Blink

Mohammed Moullesehoul alias Yasmina Khadra: ‘Ik belichaam de uitsluiting’

Vast in zijn eigen gelijk

Heinen

Verhaal van de Week

Social media hacks

Midterms

Premier Jetten

Exit-strategie

Flashback

Hans Stegeman

Tijd voor activisime

Teun van de Keuken

Stop Big Money

Montana

Zo verslaan we radicaal-rechts

Lula uitgelegd

Werkt het nog?

Demonsteren

Schrijver

S.A. Cosby

Ons nieuwe maandblad!

Nu in de winkel