<div class="wpg-element lead-bold">
Tout Paris is in opperste staat van opwinding over het nieuwe boek van sterauteur Michel Houellebecq. Waarom wil Frankrijk maar niet trots zijn op de enige kandidaat voor de titel ‘grootste schrijver’? 
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
Binnen een tijdsbestek van nog geen tien jaar heeft Michel Houellebecq voor elkaar gekregen dat de hele wereld zijn merkwaardige naam kan uitspreken, en zelfs spellen. Zijn werk wordt in vijfendertig talen vertaald, hij oogst bewondering en afgrijzen, ontvangt belangrijke literaire prijzen en dreigementen. Hij schetst de eenzaamheid van de moderne mens die niet is opgewassen tegen de complexiteit van de wereld die hij zelf heeft gebouwd. Houellebecq neemt het wezen van de maatschappij waarin wij leven op de korrel, en al schrijft hij niet naar ieders smaak, dat is toch waar de literatuur voor bedoeld is. Frankrijk, het land dat deze auteur heeft voortgebracht, heeft dus alle reden om trots of op zijn minst tevreden te zijn dat er in haar grote literaire traditie weer eens wat te beleven valt.
Want Frans, zeer Frans, is Michel Houellebecq zeker, ook al woont hij tegenwoordig elders. Zijn leven voltrok zich tegen een achtergrond van typisch Franse decors. Hij is geboren op het eiland La Réunion (een Frans departement ten oosten van Madagascar) en bracht een deel van zijn jeugd door in Frans Algerije. In Frankrijk studeerde hij voor landbouwingenieur en werd hij ambtenaar bij de Assemblée Nationale, het Franse parlement. Daar werkte hij tot zijn doorbraak als schrijver.
Trots, de Fransen? Niet op Houellebecq. De hoeveelheid aandacht voor zijn leven én werk tart op dit moment iedere beschrijving. Zinedine Zidane en de Airbus 380 moeten het samen met minder doen. Maar aandacht is niet hetzelfde als waardering.
Het Franse ministerie van Buitenlandse Zaken rekent Houellebecq in elk geval tot de exportproducten. Een lyrisch document, in vele talen opvraagbaar op de website van het ministerie, roemt Houellebecqs ‘gave om met wrede scherpzinnigheid de gebreken van deze tijd bloot te leggen, en met zijn mes net zo lang in de open wond te wroeten tot wij bereid zijn om onze gore geheimen onder ogen te zien.’ Bon. Maar wat denkt de rest van Frankrijk over Michel Houellebecq?
De grote vraag van dit moment is of Houellebecq op 3 november de Prix Gon¬court zal krijgen, de belangrijkste literaire prijs van Frankrijk. Als hij er voor de derde keer naast grijpt, zal dat feit weer minstens evenveel aandacht krijgen als het boek van de prijswinnaar. Maar prijs of geen prijs, het is duidelijk dat de hysterie over Houellebecq zal voortduren zolang er geen schrijver opstaat die nog meer onrust zaait. Juist dat lijkt erg onwaarschijnlijk.
‘Over tien jaar weet niemand meer wie Houellebecq is, de ballon zal vanzelf leeg¬lopen,’ voorspelt Maurice Nadeau, die in 1991 Houellebecq ontdekte en zijn eerste boek uitgaf maar geen contact meer met hem heeft. ‘Hij bouwt geen oeuvre, het is een keizer zonder kleren,’ oordeelt succesauteur Philippe Claudel. ‘Hij behelpt zich met obsceniteit, en dat is altijd een teken van zwakte in de literatuur. Na een tijdje zullen de mensen op zoek gaan naar iets anders,’ denkt Angelo Rinaldi, chef boeken van Le Figaro. En allemaal stellen ze bij het afscheid de vraag: Nederland gaat toch niet meedoen aan die houellebecquerie?
Er zijn ook mensen die hopen van wel. Als enige levende schrijver in Frankrijk heeft Michel Houellebecq een officiële Cercle des Amis, een vriendenkring. ‘Dat is dus iets anders dan een fanclub,’ legt Michelle Levy uit. Zij is de drijvende kracht achter de Cercle. ‘Fanclubs zijn voor filmsterren, in de vriendenkring gaat het om een gemeenschappelijke waardering van het werk.’ Michelle Levy is het prototype van de onvoorwaardelijke liefhebber. Naar eigen zeggen is ze verliefd geworden op het oeuvre toen ze, in een periode van wanhoop, ontdekte dat Houellebecq precies haar wereldbeeld beschreef. ‘Tot dat moment had ik het idee dat ik de enige was die zich zo voelde.’ De website die zij bestiert, is opgedragen aan de schrijver ‘wiens werk en persoon licht brengen in mijn leven’. Op dit moment maakt Michelle Levy zich zorgen. Ze is bang dat Houellebecq zal bezwijken onder de ‘haatcampagne’ in de Franse media. ‘Net nog heeft Canal+ de spot gedreven met zijn manier van praten. Bij elk onderwerp dat aan bod kwam in het melige programma Le Grand Journal, riep de presentator: Even kijken wat Michel Houellebecq ervan vindt. Vervolgens waren dan fragmenten te zien van een interview met Michel uit een ander programma, waarin hij telkens niet verder kwam dan wat gezucht of een moeizaam je ne sais pas…’
Die running gag was bedacht door Frédéric Beigbeder. Behalve schrijver van een aantal romans over zijn geëxalteerde bestaan als Parijse dandy en literair criticus van roddelblad Voici was Beigbeder de afgelopen jaren ook literair directeur bij uitgeverij Flammarion. ‘Het was Michel die me die baan bezorgde,’ vertelt hij. ‘Hij was de sterauteur bij Flammarion en toen de vorige directeur, Raphaël Sorin, naar Fayard vertrok, zei Michel tegen mij: als je wilt zorg ik ervoor dat jij zijn opvolger wordt. We waren vrienden. Ik had met mijn roman 99 Francs een punt gezet achter mijn reclamecarrière en het leek me wel leuk om uitgever te worden.’ Flammarion dacht met Beigbeder in huis de garantie te hebben dat Houellebecq niet Ç
weg zou lopen. ‘Michel vertrok naar Ierland en liet niks meer van zich horen. En toen lazen we in de krant ineens het bericht dat hij Sorin achterna was gegaan naar Fayard. Ik heb hem nooit meer gezien,’ zegt Beigbeder, zonder een spoor van rancune. ‘Ach, dat was toch een grapje in Le Grand Journal! Het is goed nieuws dat er weer een auteur is die zoveel vertaald wordt. Het publiek beschouwt hem als een profeet. En profeten hebben het in eigen land altijd moeilijk. Is de omgang van de Amerikanen met Philip Roth zo anders dan wat er hier met Michel gebeurt? Als het al zo is dan komt dat doordat het literaire wereldje in Parijs een beetje op het orkest van de Titanic begint te lijken. Ze gaan maar door, terwijl de situatie volstrekt hopeloos is geworden. De Franse schrijvers van dit moment lijden aan een gebrek aan ambitie.’ Beigbeder vertelt dat hijzelf heeft besloten om zijn werkzaamheden bij Flammarion op een lager pitje te zetten omdat hij een roman wil schrijven in ‘ogenschijnlijk lichte stijl’ over de pijn die het hem doet om veertig te worden. ‘Schrijvers moeten altijd proberen om het wereldomvattende boek te schrijven. In Frankrijk gebeurt dat niet. Michel heeft succes omdat hij de zaken Amerikaans aanpakt.’
Philippe Claudel, schrijver van het veelgeprezen Grijze zielen, denkt dat de manier waarop Houellebecq de zaken aanpakt, zich ‘als een boomerang’ tegen hem zal keren. Hij is ervan overtuigd dat Houellebecq zijn imago zorgvuldig gecreëerd heeft en in stand houdt. ‘Maar schrijvers zijn er om personages te scheppen op papier, niet om zelf een personage te worden. En de media zijn als vuur, wie daarmee speelt zal zich zeker branden.’ Claudel weet al van een boekhandelaar die op de vraag of het werk van Houellebecq verkoopt, antwoordt: ‘Ach, u houdt toch wel voldoende van de mensheid om die boeken niet te willen kopen?’ Claudel vindt het ‘bizar dat de publieke opinie zich nog niet van Houellebecq heeft afgekeerd vanwege zijn racisme’. Hij vermoedt dat de Franse media zo wanhopig op zoek waren naar een nieuw genie dat ze Houellebecq op de troon hebben gezet ‘en gedaan alsof hij kleren aan had, terwijl hij in wezen naakt is. Het is allemaal één grote leugen.’
Maurice Nadeau, de nestor van het literaire wereldje, is uitgever van nieuw talent en van het blad La Quinzaine littéraire. ‘Ik pik een graantje mee van alle commotie omtrent Houellebecq omdat ik nog steeds de rechten heb van zijn eerste roman. De manier waarop er over hem gepraat wordt, vind ik onaangenaam.’ Daarom heeft Nadeau in zijn blad een pleidooi geschreven voor een ‘eerlijke lezing’ van La Possibilité d’une île. ‘Eigenlijk besteedt La Quinzaine nooit aandacht aan bestsellers, maar onder de huidige omstandigheden zou mijn zwijgen ook verkeerd kunnen worden uitgelegd.’ Ziedaar het mechanisme van de houellebecquerie in werking: iedereen móét iets zeggen. Nadeau: ‘Ik heb met Houellebecq te doen, ik denk dat hij niet gelukkig is. Want je moet wel een heel slecht mens zijn om te kunnen genieten van deze gang van zaken.’ Zal Houellebecq de Prix Goncourt krijgen? ‘Ik hoop van niet. Het zou niet goed zijn voor hem. En ook niet voor de Goncourt.’
Angelo Rinaldi’s ogen fonkelen. De oude Corsicaan, al dertig jaar in de journalistiek, lid van de Académie Française en chef van het boekenkatern van Le Figaro, had géén recensie-exemplaar ontvangen! Toch verscheen er voordat het boek in de winkels lag in Le Figaro een vernietigend stuk van Rinaldi. Daarin beschrijft hij hoe hij een exemplaar van het boek vindt op een bankje in het park. Hoe hij echt aan het boek gekomen is, wil Rinaldi niet prijsgeven. ‘Ik heb wat geregeld,’ zegt hij, niet ontevreden met zichzelf. ‘Ik was diepbeledigd door zijn manier van doen. Het getuigt van een goed voorbereide poging om de media te manipuleren.’ Rinaldi ontkent dat er binnen de redactie van Le Figaro een hetze tegen Houellebecq wordt gevoerd. ‘Ik overleg niet met mijn collega’s.’
Emmanuel Pierrat leerde Houellebecq kennen ten tijde van het proces in 2001. Franse moslimorganisaties namen aanstoot aan de roman Platform, waarin de hoofdpersoon onder meer gewag maakt van de vreugde die hij voelt bij elke dood van een Palestijn. Toen Houellebecq vervolgens in een interview de islam ‘de stomste religie’ noemde, klaagden zij hem aan. Emmanuel Pierrat verdedigt veel schrijvers. Naast zijn advocatenpraktijk heeft hij zelf een kleine uitgeverij. De briljante advocaat kreeg het verzoek om de huisjurist van uitgeverij Flammarion bij te staan in de verdediging van Houellebecq, en uiteindelijk was hij het die de vrijspraak voor zijn cliënt verkreeg. ‘Ja,’ zegt hij lachend, ‘we hebben hier op kantoor intensief geoefend met Houellebecq. Mijn islamitische medewerkers speelden de klagende partij, en ik de rechter. Het meeste zorgen maakte ik me over de vraag hoe Houellebecq de rechtszitting door zou komen zonder tabak. Ik heb hem Lexomil gegeven en hem volgeplakt met nicotinepleisters. Het effect was precies goed. Hij was kalm maar hij viel net niet in slaap. Alleen moest de rechter hem telkens vragen om wat dichter bij de microfoon te gaan staan.’ Maître Pierrat maakt zich geen zorgen om Houellebecq. ‘Hij heeft een sterke persoonlijkheid. Al die commotie nu is het gevolg van het feit dat de Franse literatuur op dit moment geen enkele kampioen heeft. Het was al enige tijd stil rondom Houellebecq toen het bericht kwam dat hij met een voorschot van 1,3 miljoen euro naar een andere uitgever was gelokt. Misschien was de verhouding met Flammarion ook verslechterd tijdens het proces. De huisadvocaat van Flammarion wilde dat Houellebecq zich zou verontschuldigen voor wat hij gezegd had, iets wat hijzelf pertinent weigerde. De directeur van de uitgeverij begaf zich toen naar de Grote Moskee van Parijs om excuses aan te bieden. Hoe dan ook, iedereen viel over dat astronomisch hoge voorschot. Wat moest dat wel niet voor boek worden, hoe kon je met zo’n bedrag op je bankrekening nog onbevangen schrijven? Zo is het begonnen.’
Vervolgens werd de verschijning van La Possibilité d’une île aangekondigd voor 31 augustus. Parijs was nog niet uitgepraat over dat voorschot, en nu maakte uitgeverij Fayard bekend dat de drukker opdracht had gekregen om te beginnen met maar liefst 275.000 exemplaren. Verder liet de uitgeverij weten dat vrijwel gelijktijdig vertalingen in het Italiaans, Duits, Engels en Nederlands zouden verschijnen en een paar maanden later de film. ‘De volstrekte ontaarding van het Franse boekenbedrijf in karikaturale vorm,’ oordeelde het dagblad Libération.
In de loop van juni constateerden de literaire critici dat vrijwel niemand van hen het boek toegestuurd had gekregen. Aanvragen voor interviews werden niet gehonoreerd. Wat was dit nu? Een spelbreker in de rentrée littéraire! Gold de belangstelling voor Houellebecq ten tijde van Elementaire deeltjes nog alleen de schrijver achter het werk, bij het proces naar aanleiding van Platform was hij al een bekend figuur, en nu stootte hij door naar de status van ‘fenomeen’. Dat is handig, want in de fenomenologie is voor elk detail een plaats.
Denis Demonpion, auteur van een ongeautoriseerde biografie, raakt helemaal opgewonden als hij vertelt over zijn ontdekking dat Michel Houellebecq zich als twee jaar jonger voordoet dan hij in werkelijkheid is. ‘Het is een poseur. Ik veroordeel dat niet, maar het zegt wel iets…’ Net als Philippe Claudel is Denis Demonpion ervan overtuigd dat alle commotie een ‘van meet af aan door Houellebecq zelf geregisseerde mediacampagne is’. De strekking van zijn boek is dat alles aan Houellebecq geregisseerd is. ‘Dat hele imago van het lelijke eendje waar niemand van houdt, het gemompel, dat is allemaal heel bewust.’
Maar Raphaël Sorin, Houellebecqs uitgever die ietsje eerder de oversteek van Flammarion naar Fayard al gemaakt had, blijft uitleggen aan wie het maar horen wil dat de terughoudendheid jegens de media bedoeld is om te voorkomen dat Houellebecq ‘weer in de fout gaat’, refererend aan zijn uitspraak tijdens de promotie van Platform dat de islam ‘de stomste religie’ was.
Een rondgang door het literaire milieu van Parijs leert dat Houellebecq Frankrijk op twee manieren met zichzelf confronteert. In de eerste plaats is er het wereldbeeld dat hij in zijn romans schetst. Kort samengevat: de mens wordt gewogen op zijn economisch nut en seksuele aantrekkingskracht, behalve het seksuele verkeer is er eigenlijk geen contact mogelijk tussen mensen en ook al zijn de verrichtingen van dat ‘slimme zoogdier’ soms ontroerend, de soort als geheel is ten dode opgeschreven. Het mes waarmee Houellebecq ‘in deze wonde wroet’ is soms vlijmscherp en soms zeer bot, maar de pijn die het doet is voor alle lezers, Frans of niet, dezelfde.
Maar de Franse lezer is nog niet klaar als hij zich een mening heeft gevormd over de inhoud van Houellebecqs boeken. De Fransen moeten ook nog verwerken dat hun best gelezen romancier, degene die voor de ogen van de wereld Frankrijks literaire fakkel de eenentwintigste eeuw in draagt, een miezemuizerig mannetje is, een slecht geklede mompelaar met rotte tanden. Zelfs Céline en Sartre waren robuuste verschijningen vergeleken bij Michel Houellebecq, om van Zidane en de Airbus maar te zwijgen. Het kost ongetwijfeld moeite om in hem de trots der natie te zien. ‘Wie is onze grootste schrijver?’ vraagt een Franse criticus zich af. En hij moet constateren. ‘Houellebecq, helaas. Maar evengoed, Houellebecq.’
</div>

Pieter van den Blink

Michel Houellebecq: Wroeten in Frankrijks open wond

Welkom in Nederland

De opvangcrisis escaleert

Verhaal van de Week

En nu?

Vechten tegen Assad

Extreemrechtse connecties

JA21

Soepschildpad

Hans Stegeman

Schooljuf

Nicolaas Veul

Plan Rutte mislukt

NAVO

Parijs was een voorbode

Protest

Leven onder de radar

In beeld

Himmler in New York

Voorbeschouwing

Verdwaald in de AI-psychose

Chatbots