<div class="wpg-element paragraph">
29-10-2005 Pieter van den Blink
De Franse islamoloog Gilles Kepel is een van de weinigen in het debat over de islam die vloeiend Arabisch spreken. Dat komt de discussie ten goede. ‘Ze worden gedwongen om met mij te debatteren, terwijl de gedachte om mijn strot af te snijden toch wel eens bij hen zal zijn opgekomen.’
Ja hoor, zegt Gilles Kepel in zijn Parijse werkkamer, er valt best te lachen in zijn vak. Kepel is islamoloog, hij bestudeert het gedachtegoed van Osama bin Laden en dezulken. Niet per se een vreugdevolle bezigheid.
Maar toch, als hij ziet hoe op internet, ‘over
de grenzen van tijd en ruimte heen’, jonge moslims in Europa hun vragen voorleggen aan oude sjeiks in Saoedi-Arabië, kan hij een glimlach niet onderdrukken. Twijfels over diverse aspecten van het leven in het ‘land der ongelovigen’, bijvoorbeeld over het gebruik van anticonceptiemiddelen, autorijden door de vrouw of het gevaar dat kinderen op de crèche ‘geperverteerd’ raken met zang en dans, worden ‘zonder mankeren vanuit Arabië beantwoord’, schrijft hij in zijn voorlaatste boek Fitna, dat nu in het Nederlands is verschenen. En eerlijk gezegd moet hij ook wel een beetje grijnzen als hij hoort dat in Nederland de zus van de koningin voorstelt om met Al Qaeda rond de tafel te gaan zitten.
Gedurende de rest van het gesprek is Kepel ernstig en streng. Want al verdedigt hij nu twaalf jaar het standpunt dat het islamitisch fundamentalisme ten dode is opgeschreven, vooralsnog blijft de dreiging van aanslagen bestaan.
In Frankrijk is net een nieuw boek verschenen onder redactie van Kepel: Al-Qaida dans le texte (Al Qaeda in de tekst). Het bevat pamfletten van ‘de vier vaandeldragers van het fundamentalisme’, Bin Laden, zijn tweede man Al-Zawahiri, hun man in Irak Al-Zarqawi en de ‘aartsvader’ van het fundamentalisme, Abdallah Azzam, vertaald en geannoteerd door Kepel en zijn medewerkers aan de prestigieuze Sciences-Po universiteit in Parijs.
Kepel is een van de weinigen in het debat over de islam die vloeiend Arabisch spreken. Dat maakt de annotaties in Al-Qaida dans le texte zeer de moeite waard, en het komt het debat zelf ten goede. Kepel: ‘Gisteren zat ik in een televisie-uitzending met Omar Bakri (de van oorsprong Syrische sjeik die in Londen het salafisme predikte, onlangs eerst door Engeland en vervolgens door Libanon tot persona non grata verklaard, PvdB). Plus een sjeik die de hele tijd met Bakri in de clinch lag over de vraag wie van hen de ware salafist was. De baarddragers hebben mijn boek zelf nog niet gelezen maar wel wat er in het Arabisch over geschreven is. Ik had er wel lol in om te zien hoe zij gedwongen waren om met mij te debatteren, terwijl de gedachte om mijn strot af te snijden toch wel eens bij hen zal zijn opgekomen.’
Een document dat te laat kwam om nog in het boek te behandelen, is de brief van Ayman al-Zawahiri aan Abou Moussab al-Zarqawi. Vorige week gaven de Amerikaanse inlichtingendiensten de inhoud van de brief vrij. Wanneer en hoe hij onderschept is, blijft geheim, en daardoor blijven er twijfels bestaan over de authenticiteit.
Kepel: ‘De brief bevat wat mij betreft voldoende elementen van Al-Zawahiri’s ideologie om te denken dat hij authentiek is, al staat dat niet vast. Al-Zawahiri spreekt zijn zorg uit dat massale mobilisatie voor de fundamentalistische zaak zal uitblijven ten gevolge van het huiveringwekkende geweld in Irak onder leiding van Al-Zarqawi.
Dat klinkt als een echo van Al-Zawahiri’s bezorgdheid aan het eind van de jaren negentig, toen hij constateerde dat het echec van de guerrilla-jihad, vooral in Egypte en in Algerije, te wijten was aan een buitensporige moorddadigheid waar geen enkele politieke controle meer boven stond. Denk aan de massaslachtingen in Algerije en de aanslag in Luxor in Egypte.
De vraag is wat Al-Zawahiri (die afgelopen zondag een oproep deed aan moslims om de slachtoffers van de aardbeving in Pakistan te helpen, PvdB) nog voor macht heeft. Binnen Al Qaeda is een proces gaande van verwatering van verantwoordelijkheden, er lijkt geen echte commandostructuur meer te bestaan. Een verzameling teksten wordt op internet gezet met het effect dat een kleine groep individuen geprikkeld raakt om ook een aanslag te ondernemen. Dat kan een zekere efficiëntie hebben, maar veel minder dan toen Al Qaeda nog de middelen en het geld had om grote aanslagen op touw te zetten. Bij de aanslagen in Amerika telden we de doden in duizendtallen, in Spanje waren het er honderden, in Engeland tientallen. We kunnen dus zeggen dat het steeds minder efficiënt is. Daar staat tegenover dat het steeds onrustbarender wordt omdat in Amerika de terroristen vreemdelingen waren die van buiten kwamen, in Spanje waren het immigranten die in Spanje leefden, en in Engeland waren het kinderen van de multiculturele samenleving zelf. Mohammed Sidique Khan (pleger van de aanslag op 7 juli in Londen, PvdB) zou de broer kunnen zijn van Mohammed B., de moordenaar van Theo van Gogh.’
Gelooft u Mohammed B. wanneer hij zegt dat hij hetzelfde gedaan zou hebben als Van Gogh zijn broer was geweest?
‘Waarschijnlijk is dat zo. De salafistisch-jihadistische literatuur staat bol van de “stichtelijke voorbeelden” van zonen die hun vaders vermoordden omdat ze afvallig waren geworden, dat is een typisch onderdeel van die sektarische hersenspoeling uit de wereld van het salafisme-jihadisme.’
Prinses Irene, de zus van de Nederlandse koningin, stelt voor dat het Westen met Al Qaeda gaat onderhandelen. Wat vindt u daarvan?
‘Dat lijkt me niet erg serieus. Ik zie niet in hoe dat zou kunnen. Met wie? Zo’n uitspraak lijkt me een laatste overblijfsel van het multiculturalistische denken.’
Zijn er niet ook principiële bezwaren?
‘Ja, want onderhandelen zou de schijn wekken dat degenen die geweld gebruiken hun zin krijgen. Zover moeten we het niet laten komen. Hier in Frankrijk zou trouwens niemand het in zijn hoofd halen om zo’n voorstel te doen, doordat hier de druk, zowel militair-politioneel als politiek, veel hoger is. Ik denk dan aan de jacht op terroristen maar ook aan de hoofddoekenkwestie.’
In 2004 was Gilles Kepel lid van de commissie die de invoering van het wettelijk verbod op het dragen van religieuze tekenen in openbare scholen voorbereidde. Hij laat geen gelegenheid voorbijgaan om de zegeningen van die wet te benadrukken.
Toch zien we in het Westen een toenemende empathie, een belangstelling voor de persoonlijke beweegredenen van degenen die aanslagen plegen. Het nieuwe boek van Yasmina Khadra (zie de voorpublicatie in VN vorige week) of de Nederlands-Palestijnse film ‘Paradise Now’ waarin de laatste vierentwintig uur van het leven van een zelfmoordterrorist worden gevolgd, zijn daar voorbeelden van. Wat vindt u van die toegenomen interesse?
‘Dat vind ik interessant. Ik denk dat we moeten proberen te begrijpen wat iemand tot een zelfmoordaanslag kan brengen. Want die zelfmoordenaars zijn een teken des tijds in onze samenleving. Iemand die zoiets doet, is natuurlijk gehersenspoeld, maar het zegt ook iets over de politieke communicatie in de postmoderne samenleving, die van immigratie, internet, satelliettelevisie, videoclips en multiculturalisme. Dat is heel belangrijk, we staan pas aan het begin van dat onderzoek.’
En dat het onderzoek dan vanuit de kunst geschiedt in plaats van door de wetenschap is geen probleem?
‘Dat is niet zo vreemd. Kunstenaars zijn vaak sneller in hun reacties, en ook als ze geen boekenkennis van het onderwerp hebben, gaat hun intuïtie vaak heel ver.’
Schuilt er niet het risico van apologie in?
‘Er is inderdaad een kans dat we door onze wil om te begrijpen ons morele oordeel opschorten. Van de martelaar gaat kennelijk in alle gevallen een zekere aantrekkingskracht uit waar de massa gevoelig voor is. Dat is het gevaarlijkste element in de situatie van dit moment.’
Vindt u dat Mohammed B. geheel van de buitenwereld moet worden afgesloten of moet hij het recht behouden om zijn mening te geven?
‘Ziet u deze brief? Die heb ik ontvangen van Carlos de jakhals (bijnaam van superterrorist Illich Ramirez Sanchez, verblijft sinds 1994 in een Franse gevangenis, van waaruit hij ook een boek heeft gepubliceerd, PvdB). Hij heeft me geschreven nadat ik op de televisie gesproken had over zijn bekering tot de radicale islam en zijn bewondering voor Bin Laden in wie hij een figuur van de revolutie zag. Ik zei dat hij van het leninisme naar de jihad was overgestapt. Hij schrijft me nu dat dat geenszins het geval is: “Ik ben nog altijd leninist maar ik bewonder Bin Laden.” Dat is goed om te weten. Ik ben van mening dat het mogelijk is om dergelijke mensen hun recht op vrije meningsuiting te laten behouden zolang dat deel uitmaakt van het debat. Op het moment dat ze fysiek niet meer in staat zijn om schade te berokkenen, moet de maatschappij in staat zijn om hun argumenten met argumenten te bestrijden.’
Kepel is islamoloog, maar in zijn boeken oordeelt hij ook over zaken die buiten zijn vakgebied vallen. Bijvoorbeeld over de reacties van het Westen op de radicale islam. Kepel richt zijn pijlen vooral op het multiculturalisme zoals dat in Nederland en in Engeland beleden is. Van Mohammed B. komt het gesprek vanzelf op de huilende agenten tijdens diens proces.
Kepel: ‘Ik vermoed dat ook dat een gevolg is van multicultureel denken: we hebben alles voor hen gedaan, waarom willen ze ons nou vermoorden? In het Franse systeem is een huilende agent moeilijk voor te stellen omdat de Franse politie uitgaat van de idee dat iemand die op hen schiet, een crimineel is ongeacht zijn afkomst. Het is een en dezelfde manier van denken die de politieagenten aan het huilen brengt en die de zus van de koningin tot haar voorstel brengt om te gaan onderhandelen met Al Qaeda.
De gekte lijkt een beetje te hebben toegeslagen in Nederland. Het krachtenveld dat de tolerantie en het multiculturalisme in stand hield, ging uit van de aanvaarding van de ander als ander. Dat is nu veranderd in het tegenovergestelde: de onbekende ander wordt een monster. Daar zijn we bang voor en we weten niet hoe we daarmee moeten omgaan. Hier in Frankrijk is het anders. De ander maakt hier deel uit van onszelf, we kennen hem. Hier in Frankrijk droegen meisjes die demonstreerden tegen de invoering van de hoofddoekenwet, die het dragen van hoofddoeken op openbare scholen verbood, hoofddoeken in de kleuren van de Franse vlag, terwijl tegelijkertijd in Engeland moslims de Engelse Union Jack aan het verbranden waren. De staat wordt hier wel gekritiseerd, maar ze heeft zich tenminste gemanifesteerd.
Hetzelfde geldt op het moment dat ik me in debat begeef met Omar Bakri. We hebben onze manier van interactie, de discussie, aan hen opgelegd.’
Wat vindt u van de plannen om ook in Nederland zoiets als het Institut du Monde Arabe te openen?
‘Een mooi idee, als het maar niet hetzelfde wordt als het IMA hier in Parijs. Ik denk dat het mislukt is. Afgezien van de mooie exposities is het IMA een politiek instrument tussen Frankrijk en de Arabische landen. De financiering van het IMA komt voor de helft van Frankrijk en voor de helft uit de Arabische landen, die hun deel overigens vaak niet voldoen wat wel aangeeft dat ze er geen belang aan hechten. En de directeur is politiek benoemd. Die neemt geen enkel risico. Ikzelf bijvoorbeeld, die toch niet helemaal aan de zijlijn staat in het Franse debat, ik ben nog nimmer uitgenodigd in het IMA. Ze zijn bang voor elk debat. Er lopen op dit moment meerdere projecten tegelijk in Nederland, het belangrijkste is dat de fouten die hier gemaakt zijn, vermeden worden.’
In Fitna beschrijft Kepel hoe het begrip democratisering, ‘damakrata’, in het Arabisch een steeds negatievere lading krijgt. Ten gevolge van de oorlog in Irak en de rechtvaardiging die de Amerikaanse president Bush daarvoor pleegt te geven, staat het nu min of meer gelijk met ‘iets dat van buitenaf opgelegd wordt’. Uit het nieuwe boek, Al-Qaida dans le texte, blijkt dat Bin Laden democratie, waarbij de macht in handen van het volk ligt, beschouwt als idolatrie. Immers alleen God kan macht uitoefenen. Maar Kepel wijst ook op wat er niet staat bij Bin Laden, namelijk een duidelijke omschrijving van een alternatief voor de democratie. Hij constateert dat de ‘islamitische staat’ waarvan herhaaldelijk sprake is, geen concrete invulling krijgt anders dan dat de sharia, de islamitische wet, er zal heersen.
Kepel: ‘Het boek is een poging om de ideologie van Al Qaeda te ontcijferen door lezing van de teksten die zij verspreidt. Want achter de hele enscenering van spectaculaire aanslagen voor de televisie, is er een ideologie. Door die te bestuderen, kunnen we leren begrijpen waarom de fundamentalisten overgaan tot het plegen van zelfmoordaanslagen. Het boek eindigt niet echt in een conclusie. We laten wel zien dat de ideologische positionering evolueert naarmate de politieke situatie verandert. Ik denk dat Al Qaeda ten dode is opgeschreven. Osama bin Laden schijnt ernstig ziek te zijn. En Al-Zawahiri? Wat mij intrigeert is dat die brief aan Al-Zarqawi die nu openbaar is gemaakt, is gedateerd op 9 juli. Dat wil zeggen twee dagen na de aanslagen in Londen. En hij spreekt er met geen woord over! Dat zou kunnen betekenen dat, als de brief inderdaad authentiek is, Al-Zawahiri zodanig geïsoleerd moet leven dat het nieuws van de aanslagen hem toen nog niet had bereikt.’
</div>

Pieter van den Blink

Gilles Kepel: ‘De onbekende ander wordt een monster’

Welkom in Nederland

De opvangcrisis escaleert

Verhaal van de Week

En nu?

Vechten tegen Assad

Extreemrechtse connecties

JA21

Soepschildpad

Hans Stegeman

Schooljuf

Nicolaas Veul

Plan Rutte mislukt

NAVO

Parijs was een voorbode

Protest

Leven onder de radar

In beeld

Himmler in New York

Voorbeschouwing

Verdwaald in de AI-psychose

Chatbots