<div class="wpg-element paragraph">
Frankrijk staat op het punt een wet aan te nemen die het dragen van een hoofddoek op openbare scholen verbiedt. Maar maakt zo’n wet ook een einde aan de obsessie met dit omstreden islamitische symbool? De buurlanden kijken toe hoe Parijs zich hier uit redt.
Een ravissant mooie vrouw, bijna in tranen. Tegenover haar aan de grote vergadertafel zit Bernard Stasi, geflankeerd door de leden van zijn commissie. Stasi en de zijnen onderzoeken in opdracht van president Jacques Chirac de ‘laïcité’, het Franse staatsbeginsel van neutraliteit in religieuze zaken. In elke zitting van de commissie gaat het over dezelfde kwestie: de islamitische hoofddoek.
De vrouw die haar emoties tracht te bedwingen, is Chahdortt Djavann, sociologe van Iraanse afkomst, sinds tien jaar in Frankrijk. De commissie-Stasi heeft haar uitgenodigd vanwege haar boek Bas les voiles! (Sluiers af!), dat begint met de mededeling: ‘Ik heb tien jaar de sluier gedragen. Het was de sluier of de dood. Ik weet waarover ik praat.’
Het is stil aan beide kanten van de tafel. Enkele commissieleden trachten Djavann bemoedigende blikken toe te werpen, maar zij ziet het niet. Ze kijkt even alleen maar naar het groen vilten tafelblad, haalt een paar keer diep adem en herneemt zich dan. ‘De sluier is een vorm van mishandeling van minderjarige meisjes. Ouders die hun dochter van twaalf, negen, soms zes jaar dwingen de sluier te dragen, moeten in een democratische rechtsstaat als Frankrijk vervolgd worden.’ Kennelijk nog steeds achtervolgd door herinneringen aan haar heftige verleden, drukt zij de commissieleden op het hart: ‘De sluier is een vorm van fysieke, psychische en seksuele mishandeling.’
Commissie-voorzitter Stasi lijkt enigszins verbluft. De afgelopen maanden hoorde hij meer dan honderd mensen over de laïcité. Moslimfundamentalisten, vertegenwoordigers van het extreem-rechtse Front National, buurtwerkers en ministers wisselden elkaar af aan zijn tafel, maar zo heftig als met Chahdortt Djavann ging het er nog niet aan toe. Op de momenten dat zij niet door haar emoties wordt overmand, schieten haar ogen vuur. En de overgangen kunnen scherp zijn. Als Stasi haar, op een moment dat zij het moeilijk heeft, bij wijze van aanmoediging complimenteert met haar vrijwel accentloze Frans, is Djavanns reactie: ‘Toen ik hier tien jaar geleden kwam, niet in het bezit van een Europees of Amerikaans paspoort en de Franse taal niet machtig, ben ik vernederd, van het kastje naar de muur gestuurd en tegengewerkt. Als u mij vandaag een voorbeeld van geslaagde integratie vindt, is dat niet dankzij de Franse instituties, verre van dat.’
De hoorzittingen van de commissie-Stasi, twee maal per week in de catacomben van het palais de Luxembourg te Parijs, zijn fascinerend om bij te wonen. De tijdgeest, waarnaar sociologen, filosofen en journalisten altijd op zoek zijn, blijkt zich op verzoek gewoon te tonen, mits de juiste mensen bij elkaar in een ruimte worden gezet.
Een rapper uit de Parijse banlieue krijgt van de commissie evenveel aandacht als een oud-premier of de minister van Binnenlandse Zaken. De Beweging tegen racisme en voor vriendschap tussen de volkeren (MRAP), die beweert dat niet de hoofddoek maar juist de islamofobie moet worden aangepakt, wordt even welwillend aangehoord als de protestgroep Ni putes ni soumises (Geen hoeren, geen slavinnen), die vorig jaar werd opgericht nadat een ongesluierd moslimmeisje in Saint-Denis door een groep geloofsgenoten levend werd verbrand.
En zo raakt het palais de Luxembourg vervuld van berichten uit de samenleving, die verhelderender zijn dan alle krantenartikelen en televisie-uitzendingen bij elkaar. Wat opdoemt is het beeld van een land dat vergeven is van argwaan tussen de verschillende bevolkingsgroepen. De immigranten uit de voormalige koloniën zijn verbitterd over het gebrek aan erkenning, de blanke Fransen over de onveiligheid, rechts over de jarenlange struisvogelpolitiek van links, en links over de repressieve aanpak van de huidige rechtse regering. De hoofddoek is de symbolische inzet van de confrontatie, niet meer en niet minder dan dat.
De Franse regering beraadt zich op de wenselijkheid van een wet om de hoofddoek in openbare scholen te verbieden. Het rapport van de commissie-Stasi, dat deze week verschijnt, zal voor president Chirac een belangrijk element zijn in zijn beslissing of zo’n wet er inderdaad moet komen, en zo ja in welke bewoordingen.
In Nederland sluimert dezelfde kwestie al jaren. Begin dit jaar weigerde de protestants-christelijke basisschool Timotheus in Amsterdam-Geuzenveld een gesluierde leerlinge van twaalf jaar de toegang tot de klas. Minister Van der Hoeven van Onderwijs steunde de school in die beslissing. De commissie-Gelijke behandeling oordeelde begin augustus dat de wet op het bijzonder onderwijs de mogelijkheid biedt het dragen van hoofddoekjes in de klas te verbieden. Bekend is ook de worsteling van het Belgische hof van cassatie met de vraag of moslima’s met een hoofddoek op de pasfoto mogen, een kwestie die ook in Frankrijk speelt. In Duitsland verkreeg een lerares in oktober na vijf jaar procederen van het constitutionele hof van Karlsruhe het recht om gesluierd voor de klas te staan.
De Franse wetgever heeft zich, omwille van de laïcité, nooit uitgesproken over de kwestie. Toen na de zomervakantie van 1989 voor het eerst drie Marokkaanse meisjes op een school in Creil weigerden hun hoofddoek af te doen, oordeelde de Conseil d’État (Raad van State) dat indien uiterlijke kenmerken van geloof ‘op ostentatieve wijze’ gedragen werden, een verbod binnen de school op zijn plaats was. Tenminste, als de leerling in kwestie ook ‘verwijtbaar gedrag’ vertoonde, bijvoorbeeld de orde verstoort of weigert aan bepaalde lessen mee te doen.
Twee gesluierde zusjes, Alma en Lila, die in oktober van school gestuurd werden, zijn nationale beroemdheden geworden. Hun Franse vader is joods, de Algerijnse moeder katholiek gedoopt. Als advocaat verdedigt de vader weleens de genoemde Beweging tegen racisme en voor vriendschap tussen de volkeren. Alma en Lila groeiden op in een traditie van links activisme. Tot de dag dat zij besloten ‘zich als paasei te verkleden’, in de woorden van hun vader. Hun zelfgemaakte niqaabs, die behalve hun gezicht hun hele lichaam bedekken, stonden sinds hun verwijdering van school op alle voorpagina’s. Want de vader begreep zijn dochters niet, maar was wel bereid tot in de rechtbank te strijden voor hun recht om in hun nieuwe uitdossing de lessen bij te wonen. Tevergeefs. Alma en Lila hadden met steeds meer bedekkende sluiers de aandacht op hun geloof willen vestigen en daarbij het bloed onder de nagels van hun docenten vandaan gehaald. Verwijtbaar gedrag dus.
Als de commissie-Stasi en Djavann elkaar op één punt kunnen vinden, is het dat de media de integratie een slechte dienst hebben bewezen met die overmatige aandacht voor Alma en Lila.
In het buitenland wordt de Franse beslissing over wel of geen wet op het hoofddoekje met belangstelling afgewacht. De verschijning van de gesluierde vrouw in het West-Europese straatbeeld heeft van meet af aan de gemoederen beziggehouden, inmiddels zijn de Duitse, Engelse en ook Nederlandse discussiegroepen erover op internet niet meer te tellen. In de stoet buitenlandse waarnemers die in Parijs het debat over de hoofddoek volgen, voegde zich vanuit Nederland onlangs VVD-kamerlid Ayaan Hirsi Ali.
De gevolgen van een wet zijn moeilijk te overzien. Landen als Turkije en Tunesië kennen al sinds jaar en dag een verbod op het dragen van een hoofddoek, niet alleen in de scholen maar overal in het openbare leven. Die landen redeneerden vanuit de wens om zo snel en zo goed mogelijk aan te sluiten bij de westerse identiteit. Als Frankrijk een wet aanneemt, zou dat de eerste keer zijn dat een westers land (afgezien van enkele Duitse deelstaten) zelf op die manier de westerse identiteit beschermt.
Extreem-rechts zal er een precedent in zien dat de weg vrijmaakt voor meer wetgeving om uitingen van het islamitische geloof aan banden te leggen. Mensenrechtenorganisaties zullen in de wet het bewijs zien dat islamofobie bezit heeft genomen van regering en parlement. De fundamentalisten zullen er een argument in zien voor hun stelling dat de islam niet gerespecteerd wordt, al zal de wet natuurlijk ook gelden voor keppeltjes en kruisjes. En alom zal het einde van de scheiding tussen kerk en staat beweend worden.
Dan is er het risico van contraproductiviteit. In Tunesië is de hoofddoek, in weerwil van het verbod, aan een opmars bezig. En een nieuwslezeres van het televisiestation Al-Jazira, die tot dusverre altijd gekapt en opgemaakt in beeld verscheen, draagt sinds het laatste suikerfeest ook ineens een hoofddoek. De wet, of zij er nu komt of niet, kent in elk geval al één geval van onterechte veroordeling: de moslim die gewoon geïntegreerd is, rustig zijn gang gaat. Volgens een enquête uit 2001 vertegenwoordigt hij de overgrote meerderheid van de vijf miljoen moslims in het land, van wie drie miljoen de Franse nationaliteit hebben.
Toch is het begrijpelijk dat in regeringskringen de hoop leeft dat een wet paal en perk zou kunnen stellen aan de obsessie met de hoofddoek. Hoe moet het anders? Een obsessie kan lachwekkende gevolgen hebben, zoals in een ziekenhuis in Parijs waar zich de situatie voordeed dat een islamitische verpleegster door haar westerse collega’s gesteund werd in haar wens om tijdens het werk gesluierd te blijven, en moslimpatiënten vervolgens weigerden zich door ‘zo’n fundamentaliste’ te laten verzorgen. Een obsessie kan ook griezelig worden. De directeur van het gerenommeerde weekblad l’Express verklaarde: ‘Ik ben een tikkeltje islamofoob, ik schaam me er niet voor om dat te zeggen. Ik vind dat ik het recht heb om te denken, en ik ben niet de enige in dit land, dat de islam – en ik zeg met nadruk “islam—, ik heb het nog niet eens over de fundamentalisten – als godsdienst een bepaalde achterlijkheid in zich heeft die mij gewoon islamofoob maakt.’ Onder de kop: ‘Voor een wet, helaas’ schreef een commentator van Le Figaro: ‘Het verstrijken van de tijd, waarop we (sinds 1989) onze hoop gevestigd hadden, heeft de zaken alleen maar erger gemaakt.’
De Marokkaanse Saïda Kada die de eer heeft als enige gesluierd door de commissie-Stasi gehoord te worden, kondigt bij voorbaat aan dat zij zich aan een wet niets gelegen zal laten liggen. Ze draagt de hoofddoek sinds haar twintigste, negen jaar inmiddels, en beschouwt dat als een ‘teken van geloof’ waar de staat niks mee te maken heeft. ‘In het bijzijn van een man die niet marham (nabije familie) is, doe ik mijn hoofddoek niet af. De islam is gebaseerd op kuisheid. Frankrijk heeft een probleem met zijn immigranten, een verbod op de hoofddoek is daarvoor niet de oplossing.’ Ook Kada heeft de sturende toon in de vragen van de commissieleden tijdens eerdere zittingen gehoord. ‘Bovendien heeft Bernard Stasi zich in interviews al een openlijk tegenstander van de hoofddoek betoond.’ Aan de vooravond van haar onderhoud met de commissie verzucht zij: ‘Ik ga erheen uitsluitend omdat ik niet achteraf wil horen dat de moslimgemeenschap voor het debat is weggelopen.’
De politieke oplossing die Stasi naar alle waarschijnlijkheid zal aandragen, is dat er geen wet maar, minder dramatisch, een decreet wordt uitgevaardigd dat de betekenis van de laïcité in de eenentwintigste eeuw opnieuw definieert. Chahdortt Djavann stelt in haar boek een ander alternatief voor: ‘Als (de moslimmannen) zo dol zijn op die hoofddoek, laten ze hem dan zelf dragen. Dat zou pas een betekenis geven aan de frase: een nieuwe identiteit dankzij de hoofddoek. Stel je voor, gesluierde moslimmannen. Dat zou de uitvinding van de eenentwintigste eeuw zijn ! Want het sluieren van moslimvrouwen is een religieuze banaliteit sinds de dagen van het Oude Testament.— ?
</div>

Pieter van den Blink

Verboden voor paaseieren

Vast in zijn eigen gelijk

Heinen

Verhaal van de Week

Social media hacks

Midterms

Premier Jetten

Exit-strategie

Flashback

Hans Stegeman

Tijd voor activisime

Teun van de Keuken

Stop Big Money

Montana

Zo verslaan we radicaal-rechts

Lula uitgelegd

Werkt het nog?

Demonsteren

Schrijver

S.A. Cosby

Ons nieuwe maandblad!

Nu in de winkel