W.F. Hermans is dood, al tien jaar. Leeft zijn oeuvre nog? Welke schrijvers zien hem als geestelijk (groot)vader? Op zoek naar de sporen van de schrijver die niemand naast zich duldde.

Tien jaar na het overlijden van W.F. Hermans verschijnt op 4 november het eerste deel van het Verzameld Werk. Vierentwintig delen heeft uitgeverij de Bezige Bij op stapel staan, te verschijnen over een periode van elf jaar. Het Literair Productiefonds heeft er niet minder dan drie ton subsidie voor over. En er is meer. Een biograaf is aangesteld, Willem Otterspeer. Hij heeft zich net door vijftig verhuisdozen correspondentie heen gelezen en verwacht over ruim een jaar te kunnen beginnen met schrijven. De NPS zendt in november de tweedelige documentaire W.F. Hermans. Een overgevoelige natuur uit van Jan Bosdriesz en Max Pam. We zien Pam eerbiedig de neus in een plastic zak steken waarin de directeur van het W.F. Hermans-instituut wat lucht uit de werkkamer van WFH bewaart. Het literair tijdschrift De Gids komt met een dubbeldik Hermans-nummer, gevolgd door een symposium in de Amsterdamse Rode Hoed. Buitenlandse uitgevers kopen volop Hermans-rechten. Over een standbeeld is het laatste woord nog niet gezegd. En door dat alles heen, als de koorzangen in het klassieke theater, blijven ook de publicaties der Hermansianen verschijnen, de WFH-Verzamelkrant en het Hermans-magazine.

Alle retrospectieven, biografieën en standbeelden ten spijt is er maar één manier waarop een schrijver kan voortleven en dat is in de hoofden van zijn lezers. Als dáár zijn woorden, zijn zinnen en zijn wereldbeeld heerszuchtig blijven rondspoken, als, om met Hermans zelf te spreken, de tijd de helling niet blijkt te kunnen nemen en terug rolt, alleen dan blijft iets in leven.

De stichting Lira, die het leengedrag van bibliotheekbezoekers bijhoudt, laat weten dat Hermans’ romans De donkere kamer van Damokles en Nooit meer slapen nog steeds ongeveer evenveel worden geleend als in de laatste jaren vóór Hermans’ dood. De universiteiten van Amsterdam, Utrecht, Maastricht, Leiden en Groningen melden unisono dat de studenten zijn werk nog altijd tot onderwerp van hun scripties en referaten kiezen. Bij Neerlandistiek in Amsterdam is vorig jaar nog een W.F. Hermans-festival georganiseerd, en in Groningen overwegen ze ‘als een vorm van Wiedergutmachung’ de aankoop van een kop van Hermans door Sylvia Willink.

Een bijzondere groep lezers vormen degenen die zelf schrijver zijn geworden. Heeft de grote meester sporen in hun werk getrokken?

‘Het erfgoed van Hermans valt in twee delen uiteen: de polemieken en de fictie,’ stelt dichter en denker Maarten Doorman. ‘Wat het polemische betreft, denk ik dat Max Pam zichzelf als een erfgenaam van Hermans ziet. Je zou ook kunnen zeggen dat Theo van Gogh heeft geprofiteerd van een klimaat dat mede door Mandarijnen op zwavelzuur in Nederland is ontstaan, maar dat is een beetje geforceerd want daarvoor ontbrak het Van Gogh aan stijl.

In zijn film zegt Max Pam: ‘Als je een polemiek voert, moet je ook die competitieve instelling hebben dat je wil winnen.’ En in zijn toon, enthousiast maar ook verbeten, toont zich de kiem van een Hermansiaanse strijdlust tot het bittere einde.

Maarten Doorman: ‘Wat het proza van Hermans betreft is het moeilijker om over invloed te spreken. Het is altijd een hachelijke zaak om in Nederland van opvolging te spreken, want Nederlanders leunen meest op het buitenland. Kellendonks Mystiek lichaam is natuurlijk behoorlijk Bordewijk, maar verder…’

Hermans-biograaf Willem Otterspeer vult aan: ‘Niemand wil erfgenaam zijn, vanwege de connotatie van iets afgeleids die daarin zit. Sinds de Romantiek wil iedereen immers volkomen origineel zijn.’

Maarten Doorman: ‘Het is altijd moeilijk om in de literatuur te schematiseren. Dat blijkt al uit de wonderlijke schema’s van Pieter Steinz in NRC Handelsblad. Je kunt gerust stellen dat Abdelkader Benali beïnvloed is door Salman Rushdie, en misschien Joost Zwagerman door John Updike. Maar in de lijn van Hermans’ idee dat alles uit Nederland slecht is, is spreken over Nederlandse inspiratoren altijd moeilijk. Je ziet het mensbeeld van Hermans terug bij Arnon Grunberg, al is dat natuurlijk ook Céline. Grunberg is net zo rücksichtslos. Hij heeft hetzelfde fundamentele wantrouwen jegens het goede in de mens, en dat is voor elke romanschrijver een aanbeveling. Niet in zijn slapstickachtige werk, maar in De asielzoeker bijvoorbeeld. Ook het filosofische element in Hermans’ romanopvatting zie ik bij Grunberg terug, denk aan het opstel over identiteit dat hij onder het pseudoniem Marek van der Jagt geschreven heeft. Dat filosofische element blijft bij Hermans overigens beperkt tot Ludwig Wittgenstein. Het is geweldig dat hij voor Nederland, waar alles zoals bekend altijd vijftig jaar later gebeurt, de Tractatus logico-philosophicus vertaalde. Maar dat deed hij wel vijfentwintig jaar nadat Wittgenstein zelf in zijn Philosophische Untersuchungen zijn eigen Tractatus al volledig onderuit had gehaald.’

Meteen maar aan Arnon Grunberg de vraag voorgelegd of hij bij zichzelf of bij andere schrijvers een literaire nawerking van Hermans ontwaart. Hij wil daar kort over zijn: ‘Als het werk van Hermans niet natrilt in de Nederlandse letteren dan trilt niets na en dan moeten we er misschien maar mee ophouden.’

Oek de Jong, schrijver van de romans Opwaaiende zomerjurken (1979) en Cirkel in het gras (1985), maakt deel uit van de generatie die, zoals hij zegt, wel op Hermans móést reageren. ‘In de jaren zestig waren Hermans en Reve de toonaangevende schrijvers. Als je het in familietermen wil uitdrukken is het voor mijn generatie natuurlijk een vader-zoon- of vader-dochterrelatie.’ Gek genoeg is De Jong de enige schrijver uit de generatie die in de jaren zeventig debuteerde, die met zoveel woorden op Hermans gereageerd heeft, in de vorm van een essay over diens wereldbeeld. Voor De Jong valt het oeuvre van Hermans in twee delen uiteen, en beperkt zijn bewondering zich tot het ‘vroege werk’, dat wil zeggen de verhalen en romans tot en met Nooit meer slapen. ‘Daarin ontdekt Hermans zijn wereldbeeld al schrijvend, en dat is spannend om te zien. In de jaren zeventig verstart zijn visie tot een formule en is er geen ontwikkeling meer. Vanaf die tijd produceert hij ook veel journalistiek werk. Als ik nu weer even in aanraking wil zijn met Hermans herlees ik een van de verhalen uit Paranoia of uit Een wonderkind, in plaats van meteen weer zo’n hele roman.’

De Jongs literaire generatiegenoten, bijvoorbeeld Doeschka Meijsing, Thomas Rosenboom, Adri van der Heijden, hebben allemaal een ‘Hermans-reactie’ weet hij. ‘Je zou een essaybundel kunnen samenstellen waarin je al die mensen vraagt om een stuk over Hermans, dat zouden ze allemaal kunnen. Ik denk dat het voor de generatie Grunberg niet meer zo is. De kleinkinderen hoeven niet meer op opa te reageren. De schrijvers die nu dertig, vijfendertig zijn, die hebben wel iets gelezen van Hermans maar hij is niet meer een dwingende aanwezigheid.’

Is dat zo?

‘Dankzij Willem Frederik Hermans besta ik als schrijver,’ zegt Peter Terrin (1968) zonder een moment te aarzelen. De Vlaamse roman- en verhalenschrijver heeft een portret van Hermans in zijn werkkamer hangen, zo dat deze kan meekijken wat Terrin schrijft. ‘Hermans is mijn grootvader, hij heeft me streng opgevoed, zijn wereld is de mijne. Het is wellicht bij gebrek aan een vaderfiguur, onvindbaar in de vormeloze jaren zeventig, dat ik mij gehecht heb aan WFH. Hij zit bekoorlijk in het pak, kamt zijn haar en scheert zich elke dag. Beau, germanique, fort. Hij weet altijd alles beter omdat hij nu eenmaal alles weet. Tegelijk is hij warmbloedig, dat merk je aan die ontroerende handen van hem. Kijk toch naar die handen! Bovendien gaat het hem om de waarheid. “Ze hadden hem opgeknoopt met een pianosnaar die zich ingesneden had tot zijn wervelkolom” uit Het behouden huis, is de enige zin uit de wereldliteratuur die ik uit mijn hoofd ken. “De portier is een invalide”, die lukt ook af en toe.’

In de Nederlandse letteren heeft eigenlijk nooit een afrekening met Hermans plaatsgevonden, of het zou het essay van De Jong moeten zijn. ‘Ik denk dat je mijn stuk kan zien als een scherpe kritiek op het wereldbeeld, maar ik besteed ook pagina’s aan mijn waardering en mijn bewondering. Dus een afrekening, nee, dat lijkt mij gewoon niet noodzakelijk. Waarom zou je willen afrekenen met een auteur die je bewondert?’ vraagt Oek de Jong. Bijvoorbeeld omdat de bewondering zo sterk wordt dat het de eigen ontplooiing verhindert? ‘Daar heb ik nooit last van gehad. Ik kan goed bewonderen. Maar in mijn essay verzet ik mij wel tegen een soort heiligverklaring van Hermans. In zijn wereldbeeld zitten gewoon zwaktes. Ik denk dat het tijdloos is voor zover dat echt voortkomt uit zijn persoonlijkheid als schrijver, uit zijn obsessie. Tijdgebonden en modieus is het daar waar Hermans steunt op de filosofie uit zijn tijd, waarin het in de taalfilosofie in de mode was om over zinvolle en zinloze uitspraken te praten. Dat dogma heeft Hermans ook gebruikt om metafysici en theologen aan te vallen, maar ik denk niet dat iemand dat dogma nog serieus neemt. Hermans is ook geen groot schepper van personages zoals Proust of Tolstoj, het blijven pionnen in het schaakspel, de diepgang zit in de constructie van het verhaal zelf.’

Maarten Doorman sluit zich daarbij aan: ‘Hermans beleed het reinigend vermogen van de analytische filosofie op een moment dat het in Nederland nog niet in de mode was. Verder had hij filosofisch niet veel te melden. Hermans’ geloof in het positivisme, in de zegeningen en de waarheidsaanspraken van de wetenschap, is verouderd, je ziet het nu ook niet meer in de letteren. In het huidige paradigma is de grens tussen filosofie en literatuur steeds vager geworden.’

Bewondering is niet de enige brandstof die de herinnering levend kan houden. Schrijver en dichter Tonnus Oosterhoff geniet van Hermans en daardoor leest hij hem zó grondig dat er allerlei fouten aan het licht komen in de Donkere kamer van Damokles.

Vrolijk oppert Oosterhoff dat Hermans niet alleen schreef over personen die in de war zijn, dat hij niet alleen zijn lezer vaak in verwarring brengt, maar dat hij ook zelf wel eens in de war is geweest tijdens het schrijven, in ieder geval in de jaren tussen 1952 en 1958 toen hij aan De donkere kamer werkte.

Tijdens een lezing aan de Universiteit van Groningen (waar anders) stelde Oosterhoff zijn publiek onlangs voor om de passage te bestuderen waarin Osewoudt het echtpaar Lagendaal moet liquideren. Oosterhoff leest hoe Osewoudt te werk gaat. Eerst vermoordt hij de vrouw in de keuken. Hij bedenkt dat de man wel eens op de vlucht zou kunnen slaan als hij bij thuiskomst het lijk ziet liggen. Hij overweegt de aanslag uit te stellen. ‘Dat mevrouw Lagendaal met gebroken nek aan zijn voet ligt, vormt blijkbaar geen beletsel om aan uitstel te denken,’ constateert Oosterhoff. Het gaat verder. Voordat Osewoudt de dode vrouw heeft kunnen verplaatsen, komt Lagendaal aangelopen. Oosterhoff constateert: ‘Zo-even vreesde hij nog dat Lagendaal, als hij zijn vrouw zag liggen, vluchten zou, nu maakt hij de kans op dat vluchten nog aanzienlijk groter door zich in het gangetje áchter de keuken te verstoppen.’ Even later vuurt Osewoudt zijn kogels op Lagendaal af, kennelijk onbevreesd dat de twee boeren die hij op een nabijgelegen erf heeft zien staan, dat zullen horen.

Oosterhoff: ‘Een open deur, een houten huis… hoe kunnen de twee boeren de serie knallen níét hebben gehoord? Ze moeten stokdoof zijn of er moet een (in het verhaal onvermelde) orkaan van Lagendaals huis af staan.’

De fouten die hij constateert, doen niks af aan Oosterhoffs bewondering voor Hermans. ‘Welke schrijver vóór de grote Willem Frederik durfde iets zo ongeslepens, iets zo ruw en kantigs aan de drukpers toe te vertrouwen?’ vraagt hij zich in zijn lezing af.

Tien jaar na de dood van de schrijver die altijd gelijk had, kan Oosterhoff beweren dat hij ongelijk had zonder met pek en veren besmeerd het veld te hoeven ruimen.

‘Omdat de Volkskrant mijn lezing had aangekondigd, had ik mij een beetje gewapend en me verheugd op wat debat, maar het viel mee, of eigenlijk tegen. De sfeer was levendig, maar er was eigenlijk maar één jongen die de stelling overeind probeerde te houden dat alles met opzet zo gedaan was en klopte. Maar je kan over zulke dingen haast niet in een discussie spreken. Bij het proces dat Osewoudt krijgt aan het eind van De donkere kamer wordt alles zo ingewikkeld dat je er nauwelijks een exposé van kunt geven. Dan moet je eerst met z’n allen grondig dat boek gaan lezen.’ Het bleef dus rustig in Groningen.

‘Ik vind het jammer dat Hermans mijn betoog niet onder ogen heeft kunnen krijgen. Wat zou er gebeurd zijn als ik dit in de jaren zestig had geschreven? Ik vraag me af of ik het gepubliceerd had kunnen krijgen. Maar ja, in 1960 was ik nog pas zeven, als ik het toen gepubliceerd had zou ik een wonderkind zijn geweest. Of een total loss natuurlijk. Het verbaast me dat niemand ooit op het idee is gekomen om De donkere kamer eens voor te leggen aan echte verzetsstrijders. Juist omdat het altijd als realistisch is voorgesteld. Hermans schetst natuurlijk de sfeer van chaos en verwarring die bij oorlog hoort, dat je niet weet welk avontuur er om de volgende bocht van de weg op je wacht. Maar al die liquidaties en oprollingen, dat is allemaal kinderboekenstuff, lijkt mij. Tegelijkertijd staat het boek daardoor ook buiten de tijd.’

Is Oosterhoff de eerste die vraagtekens plaatst bij Hermans’ onzorgvuldigheden?

‘Ik kan me niet voorstellen dat er destijds niemand geweest is die het ook zo zag. Het kan niet dat wat ik zeg nu totaal nieuw is. Origineel in mijn lezing is wellicht dat ik de fouten verbind met de haast en de schrijfdrang die Hermans voelde. Het gaat me niet zozeer om de fouten zelf, ik verbaas me er meer over dat die haast nooit is opgemerkt terwijl Hermans er wel over gesproken heeft.’ Voor dit haast-proza bedacht Oosterhoff de naam ‘ijlroman’.

Oosterhoff voelt als schrijver zelf geen echte verwantschap met Hermans. Maar: ‘wat ik wel van hem hoop te hebben is dat avontuurlijke in de schrijfopvatting. Ik vind het mooi dat hij uit zulke verschillende perspectieven kan schrijven. De God Denkbaar is een totaal ander boek dan de oorlogsboeken, die weer volstrekt verschillen van de latere novelles, die weer iets heel anders zijn dan de satirische romans als Onder professoren. Die laatste waardeer ik trouwens niet erg.’ In zijn lezing stelt Oosterhoff dat Hermans in de literatuur bracht wat Cobra voor de schilderkunst betekende; energie, directheid.

‘Voor mij is Hermans de meest levendige figuur van zijn generatie, juist vanwege die experimentele inslag en door die drive die er altijd in zit. Ik houd helemaal niet van die polemische kant, Bijkaart vind ik flauw en miezerig. Maar dergelijk werk draagt bij aan een levendig beeld van iemand, net als bij Multatuli, of Van Deyssel met zijn scheldkanonnades. Zo iemand blijft fascineren, omdat hij met zijn hele hebben en houwen ertegenaan gaat.’

Ook Peter Terrin bewondert Hermans, maar ziet hij hem als een leermeester? ‘Ik kijk goed uit mijn doppen, en denk bij gelegenheid wel eens diep over iets na, maar zelden houd ik me lang bezig met de filosofische conclusies van mijn verhalen. Elk filosofisch inzicht dat je als schrijver al zou bezitten, wordt vanzelf, door het opschrijven van een goed verhaal te voorschijn gehaald. Thomas Rosenboom is op zijn minst het neefje van WFH. Maar ik kan me best een bulderende hoestlach voorstellen, als ik aan de reactie van WFH denk bij een dergelijke vaststelling. Bij Rosenboom is het allemaal wreder en sadistischer, je ziet de hand van de schrijver, die listig het spel speelt. Bij WFH zie ik, ondanks alles, mededogen.’

Thomas Rosenboom, desgevraagd: ‘Het is altijd prettig als mensen aan mij denken. Ook als dat naar aanleiding van Hermans is.’ Verder voelt hij weinig aandrang op zijn verwantschap met Hermans in te gaan.

Op zoek naar plaatsen in de Nederlandse letteren waar het werk van Hermans nog natrilt, komen we vroeg of laat in het werk van Atte Jongstra. In bijna elk van zijn boeken zit wel een mus op het dak, sommige vallen er zelfs af. Jongstra: ‘Vooral onbelezen scribenten komen steevast met het citaat van Hermans aanzetten waarin hij zegt dat “in een klassieke roman geen mus van het dak valt, zonder dat dit gevolgen heeft”. De werkelijkheid is ingewikkelder. Sommige auteurs willen heelheid in de wereld uitdragen. Bij zulke auteurs vind je de gevolgmussen van Hermans. Andere schrijvers stellen de wereld liever voor zoals hij zich aan ons openbaart: een chaos aan uiteenlopende verschijnselen, ogenschijnlijk zonder enige samenhang. In hun werk hoeft een vallende mus geen enkele consequentie te hebben.

Je hoeft Hermans niet te volgen in diens opvattingen over de “klassieke roman”, om hem dankbaar te zijn voor de mus als literair ijkmiddel in verband met wereldbeeld en zicht op de werkelijkheid. Zelf ben ik Hermans beslist dankbaar voor diens vliegende verkennertje – de Passer Domesticus is dan ook een graag geziene gast in mijn romans. Soms valt er eentje van een dak, soms ook niet, maar gevolgen heeft het nooit. Ik probeer er iets mee te zeggen over mijn zicht op de werkelijkheid.

Soms, als ik door de Amsterdamse Ferdinand Bolstraat fiets, meen ik in de verte de reusachtige typemachine te zien opdoemen die Hermans daar in Het evangelie van O. Dapper Dapper laat bouwen, en schiet ik in de lach. Waarom heb ik eigenlijk nooit uitgezocht of er verband is tussen de naam van deze hilarische roman en de zeventiende-eeuwse Hollandse geograaf Olfert Dapper? Deze kwestie ligt ergens in mijn achterhoofd, als een gevallen mus. Misschien moet ik daar toch maar eens gevolg aan geven.’

‘Het stikt weer van de vrouwen,’ schampert schrijfster Manon Uphoff als zij de namenlijst ziet van degenen die samen met haar in het Hermans-nummer van De Gids staan. ‘Er hangt iets masculiens om Hermans heen. Maar dat deert mij niet.’ Waarna zij een gloedvol relaas afsteekt over Het behouden huis. In de documentaire van Max Pam leren we dat dit bizarre verhaal uit de bundel Paranoia (1953) Hermans op de kwalificatie ‘ziek brein’ kwam te staan bij de katholieke recensiedienst Idil. Nu is het de meest genoemde en geroemde titel in gesprekken over Hermans. Uphoff: ‘Hermans schrijft op een niveau waarop het onderscheid tussen denken, voelen en dromen nog niet gemaakt is. Dat geldt het sterkst voor Het behouden huis. Is het wetenschap, religie, een kreet, een verzoek, een droom, een voorspelling? In de opvatting van de schrijver als een almachtige die boven zijn werk staat, zou Hermans het antwoord op deze vraag moeten hebben geweten. Maar dat denk ik niet.’

Uphoff leest de beroemde passage voor waarin de hoofdpersoon uit het verhaal zijn hoofd, ‘deze benen schaal met zijn bekleding van beweeglijk vel’, tussen zijn handen neemt en denkt: ‘je zou een tweede hoofd moeten hebben om te begrijpen wat dat éne hoofd is’. Uphoff: ‘Ik ben het verhaal recentelijk gaan herlezen omdat ik vond dat ik het de eerste keer angstig, haastig had gelezen. Misschien omdat de wanhoop die Hermans neerzet me te hard raakte. Het klinkt bescheten maar Hermans is gewoon een confronterende auteur. Misschien was het ook angst dat ik zelf als auteur hierop geen weerwoord zou kunnen formuleren.’ Dat Uphoff die angst heeft overwonnen, blijkt uit haar oeuvre. Voelt zij verwantschap met Hermans? ‘Vragen over verwantschap zijn zinloos en ik zou dit eigenlijk niet moeten beantwoorden. Ik voel verwantschap met Hermans’ visie dat we gevangen zitten in het leven. Niet in een metafysische gevangenis maar concreet: doordat we geen tweede hoofd hebben, kunnen we onszelf nooit ontstijgen. Maar de mensen die ik beschrijf verliezen zich zo in de verlokkingen van de zintuigen dat ze die gevangenis even vergeten. Ik narcotiseer mijn personages een beetje meer.’

Nachoem M. Wijnberg is eigenlijk dichter. Maar met Landschapsseks, De joden (1999) en Politiek en liefde (2002) verwierf hij zich ook als romancier status. Alleen al vanwege zijn talent voor dergelijke radicale titels wordt hij wel eens met Hermans vergeleken. Evenals Hermans heeft Wijnberg een atypische beroepsachtergrond voor een schrijver. Hermans was fysisch geograaf, Wijnberg is econoom. In dezelfde week als het eerste deel van het Verzameld Werk van Hermans verschijnt van Wijnberg een ‘roman in vergaderingen’ die hij schreef tijdens zijn jaren aan de Groningse universiteit. In het Paddepoel-complex om precies te zijn, bij lezers van Hermans’ Onder professoren bekend als de Modderpoel. ‘Ik houd van de strakst en hardst mogelijke titel,’ zegt Wijnberg. ‘En dat vind ik goed aan Hermans: als hij ’t hard kan, doet hij ’t ook hard.’ Wijnberg is een bewonderaar van Hermans, maar dat heeft hem niet gehinderd bij het schrijven. ‘Ik had niet het gevoel dat ik me onder een schaduw vandaan moest worstelen. Je wilt gewoon de beste boeken schrijven en dan is het alleen maar prettig als er al heel goede boeken geschreven zijn. Als je dat een bezwaar vindt, bestaat er een andere mooie bezigheid en dat is lezen. Enthousiasme is niet hetzelfde als invloed. Voor zover ik dat over mezelf kan zeggen, heb ik geen relatie met WFH.’

Is er dan tien jaar na de dood van Hermans niemand die hem gewoon verwerpt als een slechte schrijver? Is Hermans echt heilig verklaard, zoals Oek de Jong vreest? Of boezemt Hermans nog altijd hetzelfde ontzag in en dezelfde huiver voor zijn toorn als toen hij nog leefde? Immers, hij ‘duldde geen andere literator naast zich’, zoals biograaf Otterspeer zegt. ‘Hij duwde mensen in het ravijn der vergetelheid en dankzij hem mochten ze nog even aan een tak blijven hangen,’ formuleert Max Pam het in zijn film. Is het dáárom dat behalve de Vlaming Peter Terrin geen schrijver zich volmondig erfgenaam durft te noemen en tegelijkertijd niemand echt kritiek wil uiten? In het Gids-nummer staat één artikel waarin Hermans onderuit wordt gehaald. Het polemische werk bestaat volgens Bruno Post uit: ‘zouteloosheden, platte commentaren en provinciaalse rancune, nauwelijks door te komen vanwege het leestekengebruik’, en herlezing van De donkere kamer van Damokles leidt tot de vraag: ‘Waarom vertelde hij niet gewoon hoe de vork echt in de steel zat, in plaats van spelletjes met zijn lezers te spelen? Hij had het verhaal toch zelf verzonnen? Nou dan.’ Ferme taal. Alleen, wie is Bruno Post? Het is misschien het mooiste eerbetoon dat Hermans zich had kunnen wensen, dat naar verluidt drie Nederlandse literatoren het zekere voor het onzekere nemen en zich gezamenlijk verschuilen achter een pseudoniem als zij kritiek op Hermans formuleren.