<div class="lead">Soms moet ook Maarten ’t Hart mee in het literaire circus. Zo wilde de Duitse tv-zender Arte een film over hem maken. En over de Hollandse keuken.</div>
Aan de telefoon een beschaafde vrouwenstem. ‘Herr Hart, tv-zender Arte hier, wij willen negen films maken over negen representatieve schrijvers uit de negen ons omringende landen. Denemarken, Polen, Tsjechië, Oostenrijk, Zwitserland, Frankrijk, Luxemburg, België en natuurlijk ook Nederland. Voor Nederland hadden we aan u gedacht. Wilt u dat doen?’
Mij sloeg de schrik om het hart. Een film? Hoe lang zou die film gaan duren? Dus dat was mijn eerste wedervraag.
‘Ongeveer een uur,’ zei de beschaafde vrouwenstem.
Een uur! Dat kon weinig anders betekenen dan angestrengte Arbeit, minstens twee, ja, misschien zelfs vier weken. Dus dat bracht ik ook naar voren.
‘Nein, nein,’ zei de Arte-dame, ‘het moet er in een week op staan, meer tijd is er niet.’
Mij leek een week erg weinig tijd voor een film van een uur, tenzij je zo ongeveer dag en nacht zou doorwerken. Dus ik huiverde er enorm voor terug en zei derhalve: ‘Maar ik ben geen representatieve Nederlandse schrijver, u moet iemand anders nemen.’
‘We willen u hebben,’ zei de stem gedecideerd.
‘U moet Cees Nooteboom nemen,’ zei ik.
‘U wordt in Duitsland beter verkocht, meer gewaardeerd en meer gelezen dan Herr Nooteboom. We willen u, over u werd in Der Spiegel gezegd dat u ein wunderbar altmodische erzähler bent en de Rheinische Merkur schreef zelfs: ‘Maarten ’t Hart gehört zu den ganz Grossen der Europäischen Gegenwartsliteratur.’
Daar had ik natuurlijk niet van terug. Verpletterd door zo’n verbazingwekkend statement kon ik uiteraard alleen maar stamelen dat ik vereerd was met de uitnodiging en wel wilde meewerken aan dit bijzondere negenkoppige project.
<div class="wpg-element streamer">
<blockquote>
&#8216;U moet Cees Nooteboom hebben&#8217; 
</blockquote>
</div>
‘Wij moeten de financiering hiervan nog rond maken,’ zei de stem, ‘dat is nog niet zo eenvoudig, maar ik vertrouw erop dat het gaat lukken, zeker nu zo’n sterauteur als u hebt toegezegd, u hoort nog van ons.’
Enigszins opgelucht legde ik de telefoonhoorn neer. De financiering moest nog rond gemaakt worden. Dat had ik vaker gehoord; meestal betekent het dat een mooi project bij gebrek aan baten in de kiem wordt gesmoord. Er is dan te hoog gegrepen.
Dus toen een vervolgtelefoon uitbleef, dacht ik na een week of drie opgelucht: het gaat niet door. Filmen is namelijk dodelijk vermoeiend. Het bestaat uit drie ellendige onderdelen: wachten, repeteren en overdoen. Wachten namelijk op het overleg tussen regisseur en cameraman, op het zogenaamde uitlichten, en op het instellen van de camera. Als dat uiteindelijk zijn beslag heeft gekregen, soms pas na ruim een uur, kan er, na grondige repetitie vooraf, gedraaid worden. En als er dan gedraaid wordt, staat het er zelden in één keer goed op, dus dan moet alles weer over, of moet de camera-instelling veranderd worden, of het licht, of vindt er nader overleg plaats tussen regisseur en cameraman. En al die tijd moet je geduldig je ziel in lijdzaamheid bezitten.

Fabelhaft, ein Geheimtipp
Toen ik het verzoek van Arte alweer zowat vergeten was, kreeg ik op opnieuw die vrouwenstem aan de telefoon.
‘Herr Hart, da bin ich wieder. Het was moeilijk onze serie van negen films gefinancierd te krijgen, daarom heeft het zo lang geduurd voor u weer van ons hoorde, men vindt bij Arte de formule: negen representatieve schrijvers uit de negen ons omringende landen te mager, en daarom wil men dat in de films ook de verschillende keukens van die negen landen belicht worden. In Holland is de keuken mogelijk niet zo bijzonder als in Frankrijk, maar er moet iets van te maken zijn, wat is volgens u het meest typische Hollandse gerecht? Erwtensoep misschien?’
‘Spek, beweerde een Amerikaanse onderzoekster die bij ons op het laboratorium heeft gewerkt, is het geheim van de Hollandse keuken en die spek wordt nergens idioter gebruikt dan in de spekpannekoek, dat soort ijsberenvoeding is Nederland ten voeten uit.’
<div class="wpg-element streamer">
<blockquote>
Het Duitse woord voor een meisje met wie je scharrelt is Flittchen, maar was het dan Flittchenfärkelchen?
</blockquote>
</div>
‘Fabelhaft, ein Geheimtipp, Speckpfannkuchen, u kunt er in de film twee of drie consumeren, en toelichtung geven, en de Hollandse keuken zit erin.’
Mij begon het water door de mond te lopen, maar toch wou ik mij nog niet gewonnen geven.
‘Het spek,’ zei ik, ‘moet dan wel afkomstig zijn van&#8230;.’
En toen raakte ik in de moeilijkheden, want wat is scharrelvarken in het Duits? Het Duitse woord voor een meisje met wie je scharrelt is Flittchen, maar was het dan Flittchenfärkelchen? Welnee, het Duitse woord voor varken is Schwein. Flittchenschwein dan?
‘Also,’ drong de stem aan de telefoon aan.
‘Dat spek,’ herhaalde ik om tijd te winnen, ‘moet dan wel afkomstig zijn van&#8230; van&#8230; van een Freilandschwein.’
Net op tijd had ik toch nog het juiste woord paraat.
‘Aber, selbstverständlich,’ zei de stem.
Dus toen was ik definitief verloren en had ik reeds een uur later de regisseur aan de telefoon, Stefan Pannen, en nog twintig minuten later waren er al allerlei afspraken gemaakt.
‘Wir haben eine Woche,’ zei Stefan Pannen, ‘dat is krap, maar wij kunnen het maken, mits u in die week al uw afspraken afzegt en 18 van de 24 uur per dag beschikbaar bent.’
Mij leek het onwaarschijnlijk dat er inderdaad 18 uur per dag gefilmd zou worden, dus ik zei dat ik daarmee instemde.

Nach Alphen aan den Rijn
Eind november, in de week van mijn verjaardag, nam de filmploeg zijn intrek in motel Sassenheim. Voor die locatie was gekozen omdat dat motel zich op een steenworp afstand van mijn woonhuis bevindt. Er zou derhalve ’s morgens geen tijd verloren gaan met mij ophalen. Op een zondagavond streken ze er neer, Stefan Pannen (een vrij jonge knul nog, lang, goed gebouwd, krachtige stem) kwam al even kennismaken. Hij overhandigde mij een lijst van al datgene wat hij wou filmen. Het meeste kon ik direct plaatsen, maar ik verbaasde mij over het item ‘Gemütliches zusammensein mit Fachkollegen in einer Kneipe.&#39; Wilde hij me filmen in een café temidden van andere biologen? Later bedacht ik dat hij met Fachkollegen natuurlijk andere schrijvers bedoelde, en toen barstte ik in lachen uit. Ik gezellig in een café met andere schrijvers?
Maandagmorgen stipt om vijf uur reden ze mijn erf op. Ik stond al klaar, want ik ben een early riser. Maar ik vroeg mij af wat we, aangezien het uiteraard nog stikdonker was, zouden kunnen gaan filmen. Na de uitwisseling van enkele beleefdheden en de kennismaking met de camerman en de geluidsman, werd ik naast chauffeur Stefan Pannen op de voorbank geduwd, en we reden.
‘Wohin gehen wir?’ vroeg ik Stefan Pannen.
‘Nach Alphen aan den Rijn,’ zei Stefan.
‘Was machen wir dort?’ vroeg ik verbaasd.
‘Dort lebt ein Fleischer die nog zelf zijn varkens slacht,’ zei Stefan, ‘daar filmen wij hoe het spek bij de slacht uit het Schwein tevoorschijn komt. Arte vond dat we wat meer Hollandse keuken moesten filmen dan alleen maar het aufessen van een Speckpfannkuchen.’
Was dat nou typisch Hollandse keuken? Verfilming van varkensslacht en de epifanie van zijden spek? Ik wilde protesteren, maar ik zag er tegenop dat in het Duits te moeten doen.
<div class="wpg-element streamer">
<blockquote>
Dort lebt ein Fleischer die nog zelf zijn varkens slacht
</blockquote>
</div>
In een mum van tijd waren we in Alphen aan den Rijn. Ook de slager was snel gevonden en daar zag men al uit naar onze komst. Drie varkens waren reeds naar de ruimte gebracht waar zij geslacht zouden worden en een jonge slager liep verlekkerd rond met een paar grote messen.
‘Het is raar met varkens,’ zei hij, ‘ze weten volgens mij al wat ze te wachten staat, ze zijn er niks gerust op, moest je vanmorgen die oogjes zien, een en al wantrouwen. Je kunt zo’n beest niet doodmaken waar de anderen bij zijn, want die beginnen dan vreselijk te krijsen en te gillen, dus je hebt er ook nog eens een keer twee ruimtes voor nodig.’
‘Moet ik erbij zijn als er geslacht wordt?’ vroeg ik Stefan.
‘Nee,’ zei hij, ‘dat hoeft niet, maar ik wil je wel graag filmen met een zij spek in je armen.’
Ik werd naar een kamertje geleid waarin een stokoude man mij een flink stuk worst aanbood.
‘Wat een zaak hebben wij,’ zei hij, ‘waar vind je dat nog hier in Nederland? Zelf slachten! Al eeuwenlang slachten we hier van vader op zoon.’
Oorverdovend gekrijs smoorde het antwoord dat ik wou geven.
‘Stom beest,’ riep de oude man, ‘begrijp nou toch dat je er enkel maar voor dient om vetgemest, geslacht en opgegeten te worden.’
Hij reikte mij weer een stuk worst.
‘Hier, nog een hapje voor de schrik,’ zei hij.
‘Ik heb wel genoeg gehad,’ zei ik.
‘Weet wat je afslaat,’ zei hij, ‘zulke worst als die van ons vind je nergens meer.’
<figure id="post-24525 media-24525" class="align-none"><img decoding="async" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2014/03/edcc4b42-68bc-4fc7-b9e9-965e24b6d624_maarten.jpg" alt="Foto: Maarten Kools" /><figcaption>Foto: Maarten Kools</figcaption></figure>
Stau
Om half negen reden we weg uit Alphen aan den Rijn. Waar zouden we nu heen gaan? Het leek of Stefan raadde wat ik mij afvroeg.
‘We gaan naar een doodgraver in Leiden. Daar heb ik een afspraak mee gemaakt. Om negen uur, voor een gesprek. Vanwege het beroep van je vader.’
Maar toen geschiedde, wat de rest van de week, waar we ook heen gingen, steeds opnieuw zou geschieden, hoezeer Stefan ook, de radioberichten nauwkeurig volgend, zijn best deed om het zover niet te laten komen. We kwamen in een Stau terecht. Ik kende dat woord niet, maar in die week heb ik het zo vaak gehoord dat ik het nooit meer vergeten zal. Stau, het Duitse woord voor file.
Als gevolg van de Stau waren we pas om tien uur op het kerkhof bij de Zijlpoort. Met de vrolijke, zeer gezette doodgraver voerde ik, op de rand van een graf dat hij, nadat hij het met een mini-dragline had uitgegraven – ook dat werd gefilmd, ondanks mijn protest dat mijn vader een graf altijd met de hand groef – netjes afwerkte.
Om half twee stond alles erop. Mij leek dat het moment gekomen was voor een eenvoudige middagboterham, maar over enigerlei vorm van catering repte Stefan Pannen niet. Voort ging het alweer, een nieuwe Stau tegemoet, want probeer Leiden maar eens uit te komen als je vanaf de Zijlpoort per auto vertrekt.
Film je met een crew van de Nederlandse televisie, dan begin je altijd met een uitgebreid koffieritueel. En er wordt altijd groots geluncht, en tussendoor zijn er nog allerhande koffie- en theepauzes. Zou je een ethologisch protocol maken van de verrichtingen, dan zou je de filmvlagen waarschijnlijk omschrijven als uiterst kortstondige onderbrekingen van voedsel- en vochtopname. Maar bij Stefan Pannen en zijn Duitse crew pakte dat anders uit. Voor eten en drinken was eenvoudig geen tijd, en toen ik die eerste filmdag ’s avonds om acht uur thuis werd afgeleverd, had ik na die afgeslagen worst in Alphen geen kans meer gehad ook maar iets te nuttigen of te drinken. Wel nodigde Stefan mij uit om mee te gaan naar Motel Sassenheim om aldaar de dag met een maaltijd te besluiten, maar ik bedankte voor de Toekan-keuken van het Van der Valkconcern. Bovendien was ik wel enigszins uitgekeken op die Duitse crew. Meestal zegt de man met de microfoon, zijn naam geluidsman ten spijt, vrijwel niets, terwijl de cameraman doorgaans een flamboyante figuur is. Ook de geluidsman van Stefans crew was uiterst zwijgzaam, maar dat was de cameraman eveneens. In de loop van die ene week heb ik alleen maar af en toe uiteen horen zetten dat hij, omdat hij in 1950 was geboren, niet schuldig was aan de nazi-misdaden. Zwijgend zwoegden cameraman en geluidsman de hele dag door, terwijl Stefan gedecideerd en vriendelijk, kordaat en onverschrokken, alsmaar uiteenzette hoe hij het hebben wilde. Zelden zo’n voortreffelijke slavendrijver meegemaakt.
<div class="wpg-element streamer">
<blockquote>
Uiteraard moest alles nog een keer over en kreeg ik dus nogmaals een formidabele spekpannenkoek voorgezet. 
</blockquote>
</div>
Geburtstag
Dinsdag om vijf uur ’s morgens kwamen ze me weer afhalen. We reden naar Maassluis, filmden daar in de Grote Kerk, en daarna moest ik langs de Nieuwe Waterweg fietsen op een rijwiel dat Stefan bij de stationsfietsenstalling huurde, en we filmden op het kerkhof, en we staken met de veerpont over naar Rozenburg en filmden vandaar de aanblik van Maassluis aan gene zijde van de rivier, en om acht uur werd ik, hongeriger en dorstiger nog dan de dag ervoor, weer thuis afgeleverd. Op woensdag was ik jarig en kreeg ik niet alleen een bontmuts, maar werd mij om vijf uur ’s middags te verstaan gegeven dat ik, vanwege mijn Geburtstag, de rest van de dag vrijaf had. Als een kind zo blij was ik.
De volgende dag bezochten we een pannenkoekenhuis. Ter compensatie van al die misgelopen maaltijden eerder die week mocht ik, midden overdag, zomaar een reusachtige spekpannenkoek naar binnen werken, en toen ik daarin geslaagd was, moest uiteraard alles nog een keer over – want dat moet bij filmopnames altijd –- en kreeg ik dus nogmaals een formidabele spekpannenkoek voorgezet. Wegkrijgen lukte amper, maar Stefan Pannen kende geen genade. Wat nou? Voor een spekpannenkoek deinsde ik toch niet terug? Naar binnen moest hij, en wel in zijn geheel.

Kneipe
Maar vrijdag was het weer vasten geblazen, en op zaterdag filmden we – in het kader van de Hollandse keuken – van ’s morgens vroeg tot ’s avonds laat de Leidse markt, waar het draaiorgel, op last van Stefan Pannen, de hele dag Wohl mir das ich Jesum habe van Bach speelde, en aan het eind van die dag moest ik zelfs een kroeg in, en mijn protest daartegen – nooit zet ik een voet in een kroeg, zei ik tegen Stefan Pannen, dat past dus totaal niet in een film over mij – werd weggewuifd. Goed, gemütlich samen zijn met andere schrijvers, dat ging dan helaas niet, maar de Kneipe moest er hoe dan ook in. En weer sprak hij er zijn teleurstelling over uit dat ik kennelijk nooit gezellig met andere schrijvers verkeerde.
‘Waarom toch niet?’ vroeg hij.
‘Omdat,’ zei ik, ‘Nederlandse schrijvers een miserabel esoterisch clubje vormen van elkaar bewierokende en prijzen toeschuivende subsidieschrokkers.’
Mij werd in de Leidse Kneipe die we dan wel bezochten de onthutsende mededeling gedaan dat we de dag daarop ook nog zouden filmen, want een week telde immers zeven dagen, en er zou een cantatedienst zijn in de Pieterskerk en die wilde Stefan Pannen ook nog meenemen, met mij als aandachtig luisteraar onder de toeschouwers.

Gefesselt
Van de verfilming van die cantatedienst – dodelijk vermoeiend pakte dat aandachtig luisteren en stilzitten uit – is uiteindelijk niets in de film terechtgekomen, net als van tal van andere zogenaamd onmisbare items waarvoor we uren in de Stau hebben gestaan. Toch gebiedt de waarheid te zeggen dat ik ademloos naar Mein Land, meine Liebe heb zitten kijken toen Arte de film uitzond. Vanaf het begin van de film, het aanbreken van de marktdag in Leiden met opstijgende nevels boven een brugje in de vroege ochtendschemer, ben je gefesselt. Want hoe weinig flamboyant die cameraman ook was, en hoe onschuldig ook aan nazi-misdaden, zijn vak verstond hij als geen ander. Wat een uniek, superieur beeldmateriaal! Spijtig derhalve dat ik later van Arte vernam dat maar heel weinig kijkers zich geroepen gevoeld hadden die negen afleveringen te bekijken.
 
<div class="wpg-element bladwijzer">
<h3>Bladwijzer</h3>
Een vlucht regenwulpen ‘Duitsers zijn nu eenmaal geïnteresseerd in dat kleine gekke landje waar ze weleens naartoe op vakantie gaan.’ Zo verklaart Maarten ’t Hart het succes van zijn boeken in Duitsland. En zijn boeken zijn niet zomaar ‘supermarktboeken’, boeken die zich overal ter wereld hadden kunnen afspelen, ze zijn gebonden aan een streek of een plaats in Nederland.
In november worden 600.000 exemplaren van zijn Een vlucht regenwulpen cadeau gedaan tijdens de campagne Nederland Leest. Bij de bekendmaking daarvan vertelde Maarten ’t Hart aan Matthijs van Nieuwkerk over de eenzelvige en schuchtere hoofdpersoon in Een vlucht regenwulpen en de publiciteit die met het boek gepaard ging.
<iframe width="560" height="315" frameBorder="0" src="//media-service.vara.nl/player.php?id=305819"></iframe>
</div>

Maarten ’t Hart

Speckpfannkuchen

Opvangcrisis escaleert wéér

'Klimaatverandering vraagt om populisme'

Filosoof Chris Julien

Opvangcrisis dreigt weer te escaleren in Nederland

Verhaal van de week

Op de cover van Men’s Health

Teun van de Keuken

Westelijke Jordaanoever

Beeldreportage

Interview met Molly Crabapple

Over anti-zionisme

Het kabinet offert welvaart op voor productiviteit

Hans against the machine

Nog eentje dan!

Column Amber Wiznitzer

Queer Amsterdam, de roze stad

Cultuurtips