Memoire / De brouille van ’t Hart en Van Dis
Halverwege de jaren zeventig hoorde ik de naam Adriaan van Dis voor het eerst vallen bij de vrijdagse redactievergaderingen van het Cultureel Supplement van NRC Handelsblad. Van Dis was toen in Afrika, maar zou terugkomen, en die terugkomst wierp liefelijke schaduwen vooruit. Degenen die hem al van voor zijn vertrek naar Afrika kenden, spraken altijd over hem alsof hij een wereldwonder was. Vooral de dames ter redactie kregen vochtige ogen als zijn naam klonk. Dat begon mij na verloop van tijd danig te irriteren, dus ik werd een beetje kriegel als hij weer ter sprake kwam. Maar toen hij dan eindelijk verscheen, smolt al mijn irritatie al bij de eerste aanblik volledig weg. Ook ik viel, net als zoveel andere vrouwen, mannen en honden als een blok voor zijn overweldigende charme.
We zagen elkaar regelmatig op die vrijdagse bijeenkomsten. Hij vroeg mij of ik gast wilde zijn bij een van de twee proefopnames voor een praatprogramma dat hij, mits die opnames enigszins veelbelovend zouden uitpakken, voor de VPRO zou gaan maken. Ik was te gast, en het interview dat hij toen met mij maakte pakte buitengewoon vermakelijk uit. Dus ik heb een kiezelsteentje bijgedragen aan iets dat zo&#8217;n succes werd. Het interview dat hij later in het echte programma met mij maakte, was helaas minder onderhoudend. Ik zou de twee proefprogramma&#8217;s nog wel eens terug willen zien, die waren voortreffelijk. Ik verstrekte hem in die tijd ook een lening voor de aankoop van een appartement op de Ruysdaelkade. Mij dunkt dat er dus van een goede verstandhouding gesproken kan worden.
Penisnijdig
Toen hij er in 1992 van werd beschuldigd dat hij in In Afrika passages uit werk van Vincent Crapanzano had overgenomen, en ik hem in staat van vrijwel totale ontreddering aantrof, heb ik hem terstond toegezegd dat ik hem in de krant zou verdedigen. Op 28 augustus 1992 publiceerde ik een artikel in NRC Handelsblad waarin ik het voor hem opnam. 
In 2001 werd Van Dis opnieuw beschuldigd van plagiaat. Hij zou in Een barbaar in China een en ander hebben overgenomen uit From Heaven Lake. Travels Through Sinkiang and Tibet (1983) van Vikram Seth. Tussen die eerste en tweede beschuldiging was ik vervreemd geraakt van Van Dis. Als Kousbroek en ik op dinsdag met elkaar lunchten, en Rudy eerst, zoals te doen gebruikelijk, zijn gal had gelucht over &#8216;die twee verschrikkelijke windbuilen van de NRC&#8217; (Pieter Steinz en Arjen Fortuin) mopperden we samen over het feit dat Adriaan steeds verder naast zijn schoenen was gaan lopen. Regelmatig viel het woord ijdeltuit. &#8216;Nog even,&#8217; zei Rudy Kousbroek, &#8216;en hij noemt zichzelf Gustave Flaubert van Dis.&#8217; Maar ik haast me erbij te zeggen dat wij beiden misschien domweg jaloers waren, jaloers op zijn succes als tv-presentator, en jaloers op de, als gevolg daarvan, duizelingwekkende verkoop van zijn boeken. 
Wat mij tussen 1992 en 2001 ook irriteerde &#8211; maar daar kon hij zelf niets aan doen &#8211; was het feit dat allerlei dwazen via mij bij Van Dis probeerden uit te komen. Twee voorbeelden zal ik daarvan geven. In Leiden kwam ik in die jaren op straat regelmatig een droommeisje tegen dat altijd hartveroverend naar mij glimlachte en mij uiteindelijk bij een kraampje op de zaterdagmarkt aansprak. &#8216;Jij,&#8217; zei ze tegen mij, &#8216;mag een keer met mij naar bed als jij ervoor zorgt dat ik een keer met Adriaan van Dis naar bed kan.&#8217; Pisnijdig, of misschien is het correcter te zeggen: penisnijdig werd ik daarvan. 
Penisnijdig werd ik eveneens toen ik een manuscript toegestuurd kreeg uit de Achterhoek van, alweer, een jongedame die mij vroeg of ik haar boek bij een uitgever onder wilde brengen. Zulke manuscripten krijg je om de haverklap toegestuurd, dus dat is op zichzelf niets bijzonders, en doorgaans kun je zo&#8217;n manuscript meteen terugsturen met de mededeling dat het in de prullenbak goede sier zal maken. Maar dit boek was uitstekend geschreven. Het ging over een vergeefse liefde. De vrouwelijke hoofdpersoon had een hartstocht opgevat voor een onbereikbare televisiepresentator. Al na twee bladzijden was duidelijk voor welke presentator. Maar moest ik nu bij een uitgever een boek aanbevelen waarin iemand de immense charme, de overweldigende verfijning, de kiesheid en de prachtige kostuums en stropdassen en het stemgebruik en de fenomenale talenkennis van Adriaan van Dis bezong? Ik stuurde het manuscript terug met de mededeling dat Van Dis betere contacten had met uitgevers dan ik.
Bokito
Toen ik kort daarop &#8216;s morgens vroeg bij de TROS mijn favoriete klassieke muziek mocht draaien, en ik daarbij het Larghetto liet horen uit Concerto Grosso opus 6 nr. 12, leidde ik dat beeldschone stukje muziek in met de mededeling dat Händel, net als Adriaan van Dis, soms iets aan een collega ontleende, in dit geval aan de componist Gottlieb Muffat. Het ontviel mij eerlijk gezegd, en al dadelijk dacht ik: ik hoop niet dat hij het gehoord heeft. Maar mij leek het nagenoeg uitgesloten dat Van Dis op zo&#8217;n vroeg tijdstip al naar Radio 4 zou luisteren. Belangstelling voor klassieke muziek heeft hij immers nauwelijks.
Maanden later werd in de Bethaniënstraat te Amsterdam uitgeverij Gianotten gelanceerd alsmede de eerste publicatie ervan, In geuren en kleuren. Schrijvers over bloemen. Het was een hectische bijeenkomst in kleine zaaltjes en nauwe gangetjes en op overloopjes, en op één zo&#8217;n overloopje kwam ik Adriaan van Dis tegen die mij onverhoeds stevig vastgreep. Jij, zei hij tegen mij, en hij rammelde mij door elkaar, mag &#8211; rammel &#8211; mij &#8211; rammel &#8211; niet- rammel &#8211; van &#8211; rammel &#8211; plagiaat &#8211; reuzerammel &#8211; be &#8211; rammel &#8211; tich &#8211; rammel &#8211; ten &#8211; rammel. Het kan ook zijn dat hij (er was veel rumoer om ons heen, dus het steekwoord was moeilijk te verstaan) het woord beschuldigen gebruikte, maar omdat ik bij het betreffende woord driemaal door elkaar werd gerammeld, neem ik aan dat het om een term van drie lettergrepen ging. Het was niet zo erg om even stevig door elkaar gerammeld te worden, maar bij elke rammel knalde mijn hoofd in dat nauwe gangetje tegen de muur aan. Pas nadat Van Dis uitgerammeld was, deelde hij mee dat hij mij bestrafte voor mijn opmerking in het programma van Radio 4. &#8216;Heb je dat dan gehoord?&#8217; vroeg ik verbaasd. &#8216;Nee,&#8217; zei hij, &#8216;een vriend heeft het gehoord en mij doorverteld.&#8217; Weer vlamde daardoor de toorn bij hem op, en andermaal greep hij me vast. Ik rukte me los en zei: &#8216;Ophouden, anders doe ik iets terug. Ik begrijp niet waar je je druk over maakt, je werd nota bene met een van de allergrootste componisten vergeleken.&#8217;
Een heer, en dat pretendeert Van Dis toch te zijn, rammelt een collega niet door elkaar, laat staan dat hij een keer of tien diens kop tegen de muur knalt. En dat nota bene naar aanleiding van een plagerige schimpscheut die de rammelaar zelf niet eens gehoord heeft, maar &#8211; ongetwijfeld sterk aangedikt &#8211; vernam uit andermans mond.
Dat er, als het woord plagiaat opklinkt, bij Van Dis een open zenuw wordt geraakt, begrijp ik best, maar lijfelijk geweld vind ik desondanks ongepast. Als hij zo graag medemensen door elkaar schudt, zijn daarvoor ongetwijfeld in vele (achter)hoeken meisjes beschikbaar, maar ik raad hem aan voortaan van mij af te blijven. Terug rammelen zal ik overigens niet, want daar is geen beginnen aan bij iemand die bijna evenveel weegt en bijna even onberekenbaar is als Bokito. 
Hij heeft gelijk
In zijn vermakelijke boek Het Dovemansorendieet (2007) schrijft Maarten &#8216;t Hart: &#8216;Het zijn eigenaardige mensen, die leden van de familie &#8216;t Hart. Vooral de mannelijke &#8216;t Harten hebben eigenlijk maar één doel in het leven: het jennen, treiteren, pesten, sarren, tergen van hun medemensen. Niets doen zij liever dan hun naasten een poets bakken. Iemand voor de gek houden, dat vinden ze geweldig. Iemand in het ootje nemen &#8211; fantastisch. Het allerliefst stoven ze iemand een kool. Zelf formuleren ze het aldus: &#8220;Niks leuker dan iemand bij de beer nemen.&#8221;&#8216;
Maarten beschrijft zijn neiging tot treiteren en verzinsels ophangen hier als een nogal goedmoedige eigenschap (&#8216;in het ootje nemen&#8217;). Zelf zou ik het eerder pathologisch liegen noemen. Voor de zoveelste keer hangt hij hier zijn idiote verhaal op dat ik hem met zijn kop tegen een muur zou hebben geknald. In de herhaling wordt het verhaal steeds fantastischer en nu is het in zijn verbeelding al &#8216;een keer of tien&#8217; dat ik zijn kop knalde. 
Al ben ik inderdaad vrij groot, ik zou het niet wagen tegen zo&#8217;n tanige tuinder, gehard door noeste arbeid op de vette klei.
En dan die ouwe koeien van twintig jaar geleden, fouten van een reiziger die te slordig met zijn aantekeningen omging. Ik heb de fouten erkend en in een volgende druk hersteld.Maarten &#8216;t Hart heeft gelijk: jaloezie kan een vriendschap vernielen.Adriaan van Dis

Maarten ’t Hart

Een pak rammel

MAGA-miljoenen ontwrichten Europa

MAGA in Europa

Verhaal van de Week

'Een slimme rekenmachine'

Aritificial Intelligence

De zomer van de klimaatcrisis

Hannah Prins

Heinens denkfout

Hans against the machine

Publieke omroep

Onderzoek

Laurens Dassen

Essay 

Is het tijd voor een avondklok voor mannen?

Debat op dinsdag

Uit het strafkamp in Belarus: Martin

Kort verhaal

Dit moet je deze maand zien, lezen of bezoeken

Cultuurtips