<div class="wpg-element paragraph">
<p>biografie</p>
</p></div>
<div class="wpg-element paragraph">
<p>Zet je Radio 4 aan en komt er een werk van Schumann langs, dan krijg je negen van de tien keer te horen dat de componist waanzinnig is geworden. Onlangs werd in het ontbijtprogramma alvast vooruit gekeken naar de Boekenweek (thema: waanzin) en ja hoor, daar kwam het scherzo uit het Pianokwintet van Schumann met daarbij natuurlijk het verhaal dat hij krankzinnig was geworden. Idem in het programma <span class="Cursief">Diskotabel</span>, toen daarin de <span class="Cursief">Rheinische Symfonie </span>werd besproken. En in het programma <span class="Cursief">Podium Witteman</span> van zondag 8 maart kwam eveneens het waanzinthema van de Boekenweek langs en vertelde de presentator dat Schumann krankzinnig was geworden en van een hoge brug in de Rijn was gesprongen. </p>
</p></div>
<div class="wpg-element paragraph">
<p>Voor we een poging wagen beide mythes (de waanzin, de sprong van de brug) te ontzenuwen, even kort de levensloop van Schumann. <br />Robert Schumann werd op 8 juni 1810 in het Duitse Zwickau geboren. Zijn vader was boekhandelaar. In 1828 schreef hij zich in als student rechten te Leipzig, maar twee jaar later informeerde hij zijn familie dat hij door wilde in de muziek en hij begon pianostudies bij Friedrich Wieck. Zijn eerste werken ontstonden: composities voor piano. In 1837 verloofde hij zich stiekem met de dochter van zijn pianoleraar, Clara Wieck. Vader Wieck kwam erachter en probeerde Robert en Clara uit elkaar te drijven. Het kwam tot een rechtszaak, vader Wieck zette alles op alles om het huwelijk te voorkomen, maar Robert werd door de rechtbank in het gelijk gesteld en in 1840 huwde hij Clara. Zij was een pianovirtuoos en tourde vanuit Leipzig, hun woonplaats, door onder meer Duitsland, Nederland en Rusland, voorzover de vele zwangerschappen (negen) het toelieten, meestal in gezelschap van haar man. Robert had een positie aan het nieuwe conservatorium in Leipzig, maar blijkbaar beviel die hem niet, want eind 1844 verhuisde het echtpaar naar Dresden.<br />In 1850 verhuisden de Schumanns van Dresden naar Düsseldorf, waar Robert een positie als <span class="Cursief">Musikdirektor</span> kon krijgen. Als dirigent bleek hij echter weinig succesvol, dus ging het langzaam bergafwaarts. Op 27 februari 1854 deed hij een zelfmoordpoging. Enkele dagen daarna werd hij afgevoerd naar een inrichting te Endenich, waar hij in 1856 overleed.<br />Schumann componeerde in totaal 148 werken met een opusnummer en nog een flink aantal zonder opusnummer. Vaak wordt (en dat is de derde mythe) gezegd dat hij als genie begon en eindigde als talent, maar ook dat is onzin. Net als bij zovele andere componisten zijn de vroege werken grilliger, fantasierijker, gedurfder dan de latere. Zelfs Bachs vroege toccata’s zijn veel grilliger dan de latere klavecimbelwerken. Maar ja, bij Schumann worden leven en werk bekeken met de kennis achteraf van zijn zelfmoordpoging en zijn aftakeling in Endenich en op grond daarvan worden dan steevast oordelen geveld die kant noch wal raken. </p>
</p></div>
<div class="wpg-element paragraph">
<h3>Geen spoor van gekte<br /></h3>
<p>Eerst nu die sprong in de Rijn op 27 februari 1854. De dag ervoor, een zondag, had hij een brief geschreven aan Richard Noel, die hij had ontmoet bij de tournee door Nederland, om hem te laten weten dat hij graag weer naar Amsterdam wilde komen. Die brief vertoonde geen spoor van gekte; het was een helder, evenwichtig schrijven. Op maandagmorgen componeerde hij de vijfde van een reeks variaties (de <span class="Cursief">Geistervariationen</span>) op een thema dat sterk verwant was met het hoofdthema van het langzame deel van zijn vioolconcert. Het <span class="Cursief">Reinschrift</span> ervan is bewaard gebleven. Het handschrift is ordelijk en precies. Voor hij aan die vijfde variatie begon, kopieerde hij eerst de vier voorafgaande variaties. Het handschrift daarvan is zo mooi en netjes als men zich maar wensen kan.<br />Vroeg in de middag kwam Hasenclever op bezoek, Schumanns arts. Hij ging niet naar zijn patiënt, maar trok zich met Clara in een andere kamer terug. Dat triggerde blijkbaar de zelfmoordpoging, want Robert sloop, op zijn slippers en in zijn ochtendjas, het huis uit en begaf zich naar de Rijn. Ik ben in Düsseldorf wezen kijken hoe ver het lopen was naar de rivier: het was een korte wandeling. Overigens werd op die 27ste februari uitbundig carnaval gevierd, dus een man op slippers en in een ochtendjas heeft mogelijk weinig opzien gebaard. Hoe het ook zij, Schumann bereikte de brug over de rivier, en toen… Ja, wat toen? Wij weten het niet, want niemand die daar de zelfmoordpoging gezien heeft, heeft erover bericht. Gaat het over de sprong, dan wordt altijd het dagboek van Ruppert Becker aangehaald, bijvoorbeeld in recente boekwerken over Schumann van Martin Geck en Peter Gülke. Becker was echter zelf geen ooggetuige, hij heeft het verhaal uit de derde of vierde hand, en bovendien heeft Schumann-kenner U.H. Peters aangetoond dat Becker zijn versie van het gebeuren pas veel later in zijn dagboek heeft opgeschreven. Ook de dochter van de burgemeester van Düsseldorf, Paula Hammers, heeft het gebeuren beschreven, maar ten tijde van het voorval was zij nog een kind. Ook zij heeft het van horen zeggen. Zij vertelde dat Schumann zich in de Rijn stortte, dat de brugwachters het zagen en meteen een bootje losmaakten en Schumann uit de Rijn haalden. <br />Becker vertelde het verhaal als volgt: Schumann was om twee uur uit zijn slaapkamer geslopen en was direct naar de Rijn gelopen, waar hij zich, vanaf het midden van de brug, in de stroom stortte. Godzijdank was hij al bij de ingang van de brug opgevallen omdat hij geen geld had om de brugtol te betalen, dus gaf hij zijn zakdoek als onderpand. Vissers, die hem dientengevolge in het oog hielden, maakten meteen na de sprong een bootje los en redden hem. Vanuit het bootje zou hij nog een poging hebben gewaagd weer in de Rijn te springen, maar de vissers voorkwamen dat. </p>
</p></div>
<div class="wpg-element paragraph">
<h3>Nederlandse vissers<br /></h3>
<p>Zondag 8 maart zei Paul Witteman dat Schumann zich van een hoge brug had geworpen. Dat hoog is alvast volledig uit de lucht gegrepen: het was een pontonbrug, dus een lage brug op kleine, naast elkaar liggende bootjes. Maar een sprong van een hoge brug spreekt natuurlijk meer tot de verbeelding. <br />In veel Nederlandse publicaties over Schumann wordt vermeld dat hij gered zou zijn door Nederlandse vissers – bijvoorbeeld in een recent verschenen prulbiografie over Clara Schumann, en ook André Klukhuhn beweert het in zijn boek <span class="Cursief">Ongehoorde symfonie</span>. Wat zouden die Nederlandse vissers daar dan, zo ver stroomopwaarts in Duitsland, gedaan hebben? Vissen? Ondenkbaar: bij de verdeling van visgronden gelden al sinds de Middeleeuwen zulke strenge regels dat het uitgesloten is dat Nederlandse vissers daar op 27 februari hun netten hadden kunnen uitgooien. <br />John Worthen, die in 2007 een magistrale biografie over Schumann publiceerde, ontdekte dat de Düsseldorfer Strommeister Jungermann een medaille heeft gekregen voor het redden van Schumann. Dus niks geen Nederlandse vissers. <br />Worthen maakt een paar interessante opmerkingen over die 27ste februari. De Rijn, zegt hij, is in februari verschrikkelijk koud. Vandaag de dag ongeveer 8 graden en de winters waren toen nog kouder. Zelfs als Schumann niet verdronken zou zijn, zou hij al snel door onderkoeling zijn omgekomen. Hij kan niet meegevoerd zijn door de stroom, want het stroomt daar sneller dan een man kan lopen, en een bootje dat eerst losgemaakt moest worden, zou hem nooit tijdig uit het water hebben kunnen halen. Waarschijnlijk hadden ze hem vlakbij de pontonbrug dus al te pakken, en misschien hield hij zich, nadat hij te water was gegaan, wel vast aan zo’n ponton. Ondenkbaar is, zegt Worthen, dat hij zich vanaf de brug, zoals in de ene biografie na de andere wordt beweerd, in het water heeft gestort. De enige zekerheid die wij hier hebben, is dat hij meteen werd gered.<br />Zoveel zekerheid heeft de zo-even door mij aangehaalde U.H. Peters niet eens. Die zegt in zijn boek <span class="Cursief">13 Tage bis Endenich</span> dat het verhaal over de sprong van de brug mogelijk helemaal niet waar is. Het enige wat we zeker weten, aldus Peters, is dat Schumann op slippers en in zijn ochtendjas naar de Rijn liep en enige tijd later door vier mannen, huiverend en nat, weer werd thuisgebracht. Dochter Marie heeft haar vader toen gezien, dus dat feit staat vast.</p>
</p></div>
<div class="wpg-element paragraph">
<h3>Verkikkerd op Brahms<br /></h3>
<p>Waarom triggerde het bezoek van dokter Hasenclever de zelfmoordpoging? U.H. Peters zegt dat de componist een drankprobleem had en dat Clara daarover met Hasenclever in conclaaf ging. Enige dagen daarvoor zou er sprake zijn geweest van delirium tremens en de zelfmoordpoging zou daarvan het gevolg zijn geweest. Dat is speculatie, maar dat Schumann een alcoholicus was en dat Clara zich al vanaf de verlovingstijd over het onmatige drankgebruik van haar man opwond, staat vast. <br />Als je ervanuit gaat dat Schumann in de Rijn sprong omdat hij op het punt stond krankzinnig te worden, of dat eigenlijk al was, is het toch merkwaardig dat hij niet terstond na de poging naar Endenich werd afgevoerd, maar pas op de zaterdag daaropvolgend. Hij is dus nog bijna een hele week thuis gebleven. Hij wou overigens zelf naar Endenich, omdat hij bang was dat hij Clara iets zou aandoen. <br />Waarom zou hij Clara iets hebben willen aandoen? Mogelijk omdat zij enigszins verkikkerd was geraakt op de jonge Johannes Brahms, die kort daarvoor in huize Schumann was geweest. Ook is denkbaar dat Clara, inmiddels weer zwanger (en ze had al zes kinderen gebaard en twee miskramen achter de rug), schoon genoeg had van al die zwangerschappen die haar enorm belemmerden bij haar carrière als pianiste, en dus ook genoeg van de man die haar steeds opnieuw bezwangerde. <br />Zoveel is zeker: nadat Schumann op die eerste zaterdag in maart 1854 werd afgevoerd naar Endenich heeft zij haar zegetocht langs concerthuizen in Duitsland uitbundig voortgezet. Haar man heeft ze, behalve vlak voor zijn dood in Endenich, nimmer bezocht. Niettemin beweert W.G. Sebald in zijn boek <span class="Cursief">Austerlitz</span> dat Clara hem in een particuliere kliniek voor geesteszieken in Bonn of Bad Godesberg samen met de jonge Brahms op gezette tijden bezocht en dan meestal slechts door een luikje in de deur even naar hem keek, omdat hij zich van de wereld had afgewend en met valse tonen voor zich uit lag te neuriën zodat je niet meer met hem kon praten. Hoeveel misleidende informatie kun je in kort bestek geven? Alles wat Sebald beweert, is onwaar. </p>
</p></div>
<div class="wpg-element paragraph">
<h3>syfilisinfectie<br /></h3>
<p>Eenmaal in Endenich gebeurde er iets merkwaardigs. Schumann componeerde rustig verder aan de <span class="Cursief">Geistervariationen</span>. Hij schreef brieven, heel gewone. Van waanzin geen spoor en dat bleef ook zo, tot 1855. Arnfried Edler zegt in zijn Schumann-boek: ‘<span class="Cursief">Seine Briefe bis Mai 1855 – darunter geschäftliche an den Verleger Simrock – lassen nicht auf einen gestörten Geisteszustand schliessen</span>.’ Bettine von Arnim bezocht Schumann op 28 april 1855 en was stomverbaasd. Deze man zou waanzinnig zijn? Maar er was geen enkele vorm van waanzin of gekte te bespeuren en ze deed haar best – vergeefs – om Schumann uit de inrichting te krijgen. Ze schreef brieven, onder meer een aan Clara zelf, maar het hielp niets, Schumann bleef opgesloten. <br />U.H. Peters, hoogleraar neurologie en psychiatrie aan de Universiteit van Keulen, is zeer stellig in zijn conclusies: er is geen sprake van dat Schumann krankzinnig zou zijn geworden. Overmatig drankgebruik en de gevolgen van syfilis hebben hem gesloopt en zijn einde in Endenich veroorzaakt.<br />In zijn voorwoord bij zijn biografie zegt Worthen: ‘This biography attemps to free him from preconceptions about mental illness which have dominated almost every account of him during the past one hundred and fifty years.’ Mijns inziens is dat Worthen voortreffelijk gelukt. Er is geen reden om te veronderstellen dat Schumann krankzinnig zou zijn geworden of al krankzinnig zou zijn geweest nog voordat hij naar Endenich werd afgevoerd. Dat het brein van Schumann in Endenich na mei 1855 aftakelde, was het gevolg van de syfilisinfectie die hij jaren daarvoor had opgelopen. Van waanzin (of zelfs schizofrenie, zoals Peter Oswald in verschillende publikaties beweert) is geen sprake geweest.</p>
</p></div>
<div class="wpg-element paragraph">
<h3>Herwaardering<br /></h3>
<p>Omdat 150 jaar gedacht werd dat Schumann krankzinnig was geworden, werden de werken uit zijn laatste jaren met achterdocht bekeken. Daarin meende men reeds sporen van verval te bespeuren. Zelfs Clara Schumann en Brahms hebben reeds het <span class="Cursief">Vioolconcert</span> uit 1853 als onpubliceerbaar terzijde gelegd: volgens hen was het de componist onwaardig. En Clara vernietigde de vijf celloromances uit 1853. Steven Isserlis heeft daarover in een interview woedende opmerkingen gemaakt. En terecht! <br />Inmiddels is een herwaardering van het latere werk op gang gekomen. Je kunt dat prachtig zien in een schitterend boek uit 2010 (<span class="Cursief">Schumann. A Chorus of Voices</span>) met interviews van John Tibbetts met musici en Schumann-kenners. Werken als de Derde vioolsonate en de pianostukken <span class="Cursief">Gesange der Frühe</span> worden nu als meesterwerken neergezet door mensen als Andras Schiff, Ronald Brautigam en Steven Isserlis. De laatste zei zelfs dat hij iedere violist die iets lelijks zegt over de Derde vioolsonate zal ombrengen. Ook het door Brahms en Clara terzijde gelegde Vioolconcert is gerehabiliteerd. Inmiddels zijn er vele opnames van verschenen. Het langzame deel behoort tot het mooiste wat Schumann gecomponeerd heeft. Maar dat werd reeds vele jaren geleden in dit blad gezegd door Martin van Amerongen, die wij nu kunnen eren als een voorloper van de volledig andere kijk op de late Robert Schumann zoals die te vinden is in <span class="Cursief">A Chorus of Voices</span> en in de meesterlijke biografie van John Worthen uit 2007.</p>
</p></div>
<div class="wpg-element paragraph">
<p>Introductie tot Schumann<br /> Als je je in Schumanns muziek wilt verdiepen, waarmee dan te beginnen? Ik kan schetsen hoe het mij verging. Achteraf gezien was dat een vrij goede introductie tot Schumann. <br />Mijn liefde is ontloken door het Pianoconcert in A, Opus 54 – wellicht zijn meest karakteristieke compositie. Ik hoorde het tijdens mijn middelbare schooljaren telkens op France Musique en elke keer sprong mijn hart hoog op. Al snel hoorde ik ook de korte pianostukjes van Carnaval, Opus 9. Haast nog mooier vond ik de Fantasiestücke, Opus 12. Op pianoles speelde ik uit het Album voor de jeugd, Opus 68 en uit de Kinderszenen, Opus 15. Schumann wist hoe hij de tere kinderziel moest raken met wondermooie, korte, niet al te moeilijke stukjes. Maar ook als je geen pianoles hebt, vormen die korte composities een goede introductie.<br />Toen kwamen bij mij de liederen, de Liederkreis, opus 39 en Dichterliebe, Opus 48. Dat zijn de twee mooiste cycli. Maar ach, Schumann heeft zoveel schitterende liederen gecomponeerd, ook in zijn latere jaren. Groot fan werd ik indertijd ook van de Vioolsonate, Opus 105, van het Pianokwintet, Opus 44, en het Pianokwartet, Opus 47. Later kwam daar het andere werk bij, tot zelfs de opera <span class="Cursief">Genoveva</span> aan toe, die je helaas nooit hoort.<br />Meer dan bij enige andere componist heb je bij Schumann het gevoel dat hij je wenkt, naar zich toe wil trekken, bij zijn intimi wil scharen: kom hier, kom in mijn armen. Hij is niet zo groot en weerbarstig als Beethoven, niet zo krachtig en onverstoorbaar en stoer als Bach, niet zo goed geluimd als Haydn, niet zo volmaakt als Mozart, niet zo in zichzelf gekeerd als Schubert, niet zo evenwichtig als Mendelssohn, niet zo overdonderend als Chopin. Hij is warmer, menselijker, directer dan de andere grote componisten. <br />Vandaar dat Garrick Ohlsson in <span class="Cursief">A Chorus of Voices</span> terecht opmerkt: ‘<span class="Cursief">Among musicians he is a deeply, deeply beloved figure’.</span> </p>
</p></div>


Maarten ’t Hart

Hij sprong in de Rijn, maar was niet gek

MAGA-miljoenen ontwrichten Europa

MAGA in Europa

Verhaal van de Week

'Een slimme rekenmachine'

Aritificial Intelligence

De zomer van de klimaatcrisis

Hannah Prins

Heinens denkfout

Hans against the machine

Publieke omroep

Onderzoek

Laurens Dassen

Essay 

Is het tijd voor een avondklok voor mannen?

Debat op dinsdag

Uit het strafkamp in Belarus: Martin

Kort verhaal

Dit moet je deze maand zien, lezen of bezoeken

Cultuurtips