Fotodocument / Het menselijk instinct
Op de lagere school kreeg ik te horen: de mens gebruikt zijn verstand, maar het dier handelt instinctmatig. Toen ik in Leiden op de afdeling ethologie kwam te werken, leek dat bevestigd te worden door het leerboek ethologie dat wij gebruikten: The Study of Instinct van Niko Tinbergen. Bestudeerde je diergedrag, dan bestudeerde je instinctmatig handelen. Toch bleken twee vragen onontkoombaar: konden dieren niets leren, en waren bij mensen instincten afwezig? Inmiddels kijkt men daar veel genuanceerder tegenaan. Verbazingwekkend is immers hoeveel zelfs vrij primitieve organismen kunnen leren, en omgekeerd is het ook verbazingwekkend hoeveel instinctresten nog in ons handelen terug te vinden zijn. Instinctmatig kijken wij, als wij ons gevoeg hebben gedaan, achterom naar onze productie. Waarschijnlijk om te zien of daarmee alles in orde is, of het vormvast genoeg is, of de kleur mooi egaal bruin is en of er geen parasieten uit kruipen. De toestand van onze fecaliën licht ons onomwonden in over de toestand van ons lichaam, en daarom kijken wij instinctmatig om.
Altijd een kleine kromming
Zijn er nog andere instincten? Zoveel is zeker dat wij als wij ons te voet verplaatsen, even instinctmatig als dwangmatig de kortste weg zoeken. Ook als wij ons per fiets verplaatsen, schuwen wij omwegen. Waar het maar kan, maken wij een afsteker, snijden wij bochten af, proberen wij onze weg te verkorten. Als gevolg daarvan zie je overal waar voet- en fietspaden van gemeentewege zijn aangebracht, dwarsverbindingen, afstekertjes, kleine onverharde weggetjes. Reuze merkwaardig is dat het slag mensen dat voet- en fietspaden aanlegt, daar met verbazingwekkende hardnekkigheid geen rekening mee wenst te houden. Ze leggen fietspaden aan met enorme lussen erin, en wat gebeurt er vervolgens steevast? Zo&#8217;n lus wordt afgesneden. Al vrij snel zie je na de aanleg van een nieuw fietspad een dwarsverbinding ontstaan, een olifantenpaadje, een desire line zoals de Engelsen het noemen.
Ik vind die paadjes fascinerend. Je zou verwachten dat ze kaarsrecht zijn, namelijk de kortste verbinding tussen twee uiteinden van een lus die wordt afgesneden. Maar toch zit er in zo&#8217;n paadje vrijwel altijd een kleine kromming. Je zou ook verwachten dat er bij zo&#8217;n lus die afgesneden wordt, een aantal paadjes naast elkaar ontstaat omdat iedereen die de lus afsnijdt op eigen gelegenheid maar zo&#8217;n beetje door het gras jakkert. Maar nee, binnen de kortste keren ontstaat één en ook niet meer dan één mooi flauw gebogen paadje dwars door het gras waar geen sprietje meer de kans krijgt op te schieten omdat het veelvuldig wordt gebruikt. Is zo&#8217;n paadje eenmaal ontstaan, dan houdt iedereen zich eraan. Niemand heeft dan kennelijk nog de neiging om ernaast te gaan lopen of fietsen.
Reuze vermakelijk blijken altijd weer de pogingen van autoriteiten om hindernissen op te werpen bij de afsteekpaadjes. Vaak wordt midden op zo&#8217;n paadje een hekje neergezet. Soms wordt er ook een diepe greppel aangebracht. Geen nood, de fietser stapt af en tilt zijn fiets eroverheen. Ook al verliest hij daarmee meer tijd dan als hij omrijdt, de drang om de kortste weg te nemen is zo groot dat het afstaptijdverlies voor lief wordt genomen. Gemeentebesturen zijn geneigd om zulke kleine hekjes, als zij niet voldoende afschrikwekkend zijn, te vervangen door hogere hekken of prikkeldraadversperringen of zelfs brede sloten. Zulke versperringen worden dan vaak neergehaald, onklaar gemaakt of zelfs verwijderd. Ook heb ik eenmaal waargenomen dat een wegversperringssloot half gedempt was zodat je met fiets en al over een smal stroompje kon stappen.
Als omlaag stromend water
Het is moeilijk te begrijpen dat het slag mensen dat wegen en paden aanlegt, zo stelselmatig negeert dat de mens onder alle omstandigheden geneigd is de kortste weg te nemen. Op van die grote universiteitsterreinen, campussen, in het buitenland, met hoge gebouwen en immense grasvelden eromheen, heb ik aanschouwd hoe de ontwerpers zich hebben beijverd om sierlijke paden aan te leggen die in esthetisch opzicht onberispelijk ogen, maar waarbij domweg geen rekening werd gehouden met het feit dat de mens net als omlaag stromend water altijd de kortste weg zoekt. Het zou zo makkelijk zijn er wel rekening mee te houden. Sterker nog: je zou grote grasvelden tussen gebouwen kunnen aanleggen en het dan aan de gebruikers kunnen overlaten om zelf hun weg te zoeken. In no time weet je dan waar de gebruikerspaden moeten komen, namelijk daar waar als vanzelf onverharde paadjes zijn ontstaan. Maar ja, als landschapsarchitecten rekening hielden met het simpele feit dat de mens altijd instinctmatig de kortste weg zoekt, zouden wij nu dit mooie boek met foto&#8217;s van olifantenpaadjes moeten ontberen, dus laten wij blij zijn dat al die planologen achter hun tekentafels doorgaans blijkbaar al bij voorbaat het spoor bijster raken.
Jan-Dirk van den Burg, ‘Olifantenpaadjes’, Uitgeverij d’Jonge Hond, 160 p., € 27,50. De foto’s zijn tot 12 juni te zien in ARCAM, Amsterdam

Maarten ’t Hart

De kortste weg

Welkom in Nederland

De opvangcrisis escaleert

Verhaal van de Week

En nu?

Vechten tegen Assad

Extreemrechtse connecties

JA21

Soepschildpad

Hans Stegeman

Schooljuf

Nicolaas Veul

Plan Rutte mislukt

NAVO

Parijs was een voorbode

Protest

Leven onder de radar

In beeld

Himmler in New York

Voorbeschouwing

Verdwaald in de AI-psychose

Chatbots