Pop strijdt tegen AI-slop

Pop versus AI-slop

Verhaal van de Week

Woningnood

Jetten schiet tekort

Huisdieren als schaamlap

Hannah Prins

Het KNIL en de Molukken

Landverrader

Strijd op en onder het water

Slag om de Noordzee

Brussel in paniek

AI-wedloop

Ongelijke erfverdeling

Erftsunami

Amerika beschermt Israël

Aanval op het ICC

Homohaat ontleedt

Nicolaas Veul

Shakespear forever

Cultuurtip

<div class="lead">Het onderscheid tussen prijzen voor beste acteur en beste actrice is onzinnig en onhoudbaar. Laten we dat vanaf volgend jaar omzetten naar een Prijs voor de Beste Acteerprestatie.</div>
<h4 class="tekst">Film</h4>
Waarom zijn er gescheiden prijzen voor acteurs en actrices? Dat is a) seksistisch – waarom zou je de acteerprestatie van een vrouw niet kunnen vergelijken met die van een man? – en b) discriminerend voor mensen die zichzelf niet als man of vrouw definiëren. Twee redenen die genoeg moeten zijn om over te gaan op één Prijs voor de Beste Acteerprestatie.
Dat deed MTV dit jaar. Zijn eerste genderneutrale acteerprijs ging naar Emma Watson, die daarmee Hugh Jackman versloeg. En waarom ook niet? Zoals presentator Chris Rock vorig jaar bij de Oscar-uitreiking zei: ‘Er is geen enkele serieuze reden om verschillende categorieën te hebben voor mannen en vrouwen voor acteren. Het is geen atletiek. Robert De Niro heeft nooit gezegd: ik kan maar beter wat rustiger acteren, zodat Meryl Streep het kan bijbenen.’
Vindt u het onderscheid wel een goed idee? Waarom dan geen gescheiden prijzen voor beste regisseur en regisseuse? Beste cameraman en cameravrouw? Beste kostuumontwerper en -ontwerpster? Ik geloof niet dat iemand dat wil.
<h5>Troostprijs</h5>
Eigenlijk zijn er maar twee telkens terugkerende pro-argumenten. Eén: anders hebben we minder prijzen. En twee: vrouwen winnen al zo weinig prijzen. Maar met die argumenten kun je ook, zoals Rock opmerkte, aparte prijzen voor zwarte acteurs introduceren. Bovendien degraderen ze de prijs voor beste actrice tot een troostprijs voor kansloze vrouwen. Ja, er moet een betere genderverdeling komen bij prijsuitreikingen. Maar gescheiden prijzen accepteren, betekent die strijd juist opgeven. Dan kun je net zo goed een prijs voor beste regisseuse instellen.
En zelfs als je dat zou willen, zou daarmee het buitensluiten van mensen die zich niet als man of vrouw definiëren gewoon doorgaan. Of moeten die soms ook, met z’n allen op één hoop gegooid, hun eigen prijzen krijgen?
Toen in Amerika de non-binaire – dus: zich niet als man of vrouw identificerende – Asia Kate Dillon zich aanmeldde bij de Emmy’s als bijrolspeler in Billions, mocht die, als noodoplossing, zelf de categorie kiezen. Dillon koos ‘acteur’, vanwege de relatief neutrale uitstraling. Maar neutraal was het natuurlijk niet: Dillon zat bij de mannen, niet bij de vrouwen.
<h5>Geen excuus</h5>
In september worden de VSCD Toneelprijzen en de Gouden Kalveren van het Nederlands Film Festival uitgereikt. Beide maken onderscheid tussen ‘beste acteur’ en ‘beste actrice’. De VSCD was niet bereikbaar voor commentaar.
Het NFF noemt het bij monde van scheidend directeur Willemien van Aalst ‘een terechte vraag’ en zegt dat hierover intern wordt gediscussieerd, maar dat de beslissing bij de sector ligt – ze noemt met name acteursorganisatie ACT. En die is, aldus directielid Sijtze van der Meer, vóór opheffing van het onderscheid: ‘De beste acteerprestatie van het seizoen, dat is natuurlijk gewoon genderneutraal. Een onderscheid tussen beste vrouwelijke en beste mannelijke regisseur zou ook niet geaccepteerd worden.’ Klare taal.
MTV is niet helemaal de enige. Ook bijvoorbeeld de Britse National Television Awards, de Amerikaanse Grammy’s en de Nederlandse TV-Beelden hebben genderneutrale acteerprijzen. Voor 2017 is bij het NFF en VSCD alles al vastgelegd – soit – maar er is geen excuus om het niet voor 2018 veranderd te hebben. En om dat bij de prijsuitreikingen dit jaar alvast aan te kondigen.

Kees Driessen

Beste Acteur en Beste Actrice? Onzin!

Beschrijven hoe ik naakt optreed als gastheer van <a href="https://www.eyefilm.nl/film/viens?program_id=11816824" target="_blank" rel="noopener">de VR-film Viens! van de Franse maker Michel Reilhac in EYE Amsterdam</a>, heeft hetzelfde probleem als het überhaupt doen: het lijkt alsof het een egotrip is. Alsof ik wil zeggen: kijk mij eens! En ik vrees dat mensen die semi-publieke naaktheid aanstellerij vinden niet gemakkelijk overtuigd zullen worden van het tegendeel.
Het zij zo. Maar ik denk dat Viens! een waardevol project is en ik kan het nu eenmaal het beste beschrijven van binnenuit. Noem het ingelijfde journalistiek.
In Viens! komen zeven naakte vrouwen en mannen op je af in een witte, zonnige ruimte. Het is VR, virtual reality, dus dat betekent dat je met een speciale bril op overal om je heen kunt kijken. De zeven zijn speels, sensueel en seksueel in verschillende combinaties. Ze bevinden zich naast je, onder je, boven je. Het effect is bij vlagen opwindend, maar bovenal vriendelijk en mellow – ook dankzij de rustige muziek.
<iframe width="500" height="281" src="https://www.youtube-nocookie.com/embed/ikKYoMPYJP0?feature=oembed" frameborder="0" allow="autoplay; encrypted-media" allowfullscreen></iframe>
De maker Michel Reilhac leidde jarenlang Arte France Cinema, was co-producent van Lars von Triers Antichrist en Melancholia en is onlangs aangetreden als hoofd van het Nederlandse Submarine Channel. Een collega wist dat Reilhac een naakte gastheer zocht voor dit project en polste mij. Waarom? Ik heb meermalen over porno geschreven, <a href="https://www.vn.nl/eindelijk-komen-de-vrouwen/" target="_blank" rel="noopener">ook voor Vrij Nederland</a>, en heb achter de schermen meegewerkt aan een ander erotisch VR-project, <a href="https://www.eyefilm.nl/film/afgrunden-porn-art?program_id=11816116" target="_blank" rel="noopener">Second Date</a> van <a href="https://www.vn.nl/eerlijke-porno-duurt-het-langst/" target="_blank" rel="noopener">Jennifer Lyon Bell</a> (te zien in hetzelfde Cinema Erotica-programma in EYE).
<q class="pull-left">Een collega wist dat Reilhac een naakte gastheer zocht voor dit project en polste mij. Waarom? </q>
Ik aarzelde en zei niet meteen ja. Vriendin Feline wel. Reilhac zocht twee hosts, een man en een vrouw, dus de vrouw had hij nu. Waarna ik er nog eens over ging nadenken. En erover ging nadenken waarom ik er nog eens over ging nadenken – wilde ik liever niet dat zij het met iemand anders samen deed? Daar begon het project al. Want je leert dingen als je een grens verlegt.
De oplossing bij het verleggen van intieme grenzen ligt altijd in openheid en eerlijkheid. Dat betekent: praten. Met Feline was ik er snel uit. Jaloers ben ik nooit erg geweest en het leek me vooral een mooie ervaring om te delen. Van Michel wilde ik het gevoel krijgen dat ik en de bezoekers zich veilig konden voelen. Voor mij betekende dat: vertrouwen hebben in de bedoelingen van de maker. Voor de bezoekers, wat mij betreft: dat onze naaktheid geen shockeffect zou zijn.
Aan de telefoon stelde Michel me gerust. Hij had zelf ooit bedacht dat als hij naaktheid vroeg van de acteurs – allemaal vrienden en kennissen die zich nooit eerder seksueel hadden laten filmen – het consequent zou zijn om bij de presentatie zelf ook uit de kleren te gaan. Hij vertelde hoe nerveus hij daarover was geweest, met meerdere slapeloze nachten, maar ook hoe bevrijdend hij de ervaring had gevonden. Hij klonk vriendelijk en weloverwogen, en benadrukte dat alle bezoekers van tevoren zouden weten dat de hosts naakt zouden zijn. Geen shockeffect. Iedereen moest zich veilig, comfortabel en op z’n gemak voelen. Viens!, ‘kom’, wilde uitnodigend, sensueel en inclusief zijn. Achter die intentie kon ik me scharen.
<h4 class="p1">Bloot: een beetje meer normaal</h4>
En dus staan Feline en ik een week later in EYE. Ik ietsje nerveuzer dan zij, maar zonder slapeloze nachten en niet veel nerveuzer dan toen ik mijn eerste publieke inleidingen bij films deed. Geklede inleidingen, welteverstaan. We gaan de mensen ontvangen in een soort witte tent die in de garderoberuimte is gebouwd. Ook de muren zijn wit; op eentje staat nog ‘Gebruik garderobe voor eigen risico’. Op de grond een grote witte matras vol witte kussens, waarop met een beetje passen en meten acht mensen zich comfortabel kunnen nestelen.
<q class="pull-left">‘Ik kom alleen maar om Kees Driessen naakt te zien!’, buldert de stem van een collega die achter het gordijn langsloopt.</q>
We kleden ons uit en verbergen onze kleding. De ruimte moet, behalve onze lichamen en de onvermijdelijke apparatuur, zo wit mogelijk blijven. Wij zijn, zoals Michel had uitgelegd, ‘onderdeel van de fictiewereld van Viens!’. Dankzij ons, het matras en de kussens, zullen de bezoekers al half in de fictiewereld stappen voordat ze de film zien en nog half in die wereld blijven nadat ze VR-bril hebben afgezet. Ik snap het idee, en hoop maar dat de mensen het ook zo zullen ervaren. Het is half zeven. Nog een half uur.
En dan maar wachten.
We staan in ons nakie achter een wit gordijn in een verder bomvol Eye. Het is de openingsavond van het Cinema Erotica-programma, met vele gasten, journalisten en genodigden. Door onze gordijnen heen horen we de geluiden. ‘Ik kom alleen maar om Kees Driessen naakt te zien!’, buldert de stem van een collega die achter het gordijn langsloopt. ‘Is hier de wc?’, vraagt iemand anders aan de suppoost buiten onze tent.
Nog een kwartiertje.
Hier komen de eerlijke antwoorden op de vragen die mensen niet stellen: ja, ik vroeg me af of ik een stijve zou krijgen of totaal zou verschrompelen. Het eerste is erger (en zou betekenen dat ik me tijdelijk met een kussen in een hoekje zou moeten terugtrekken, want de bezoekers zouden we daar niet mee willen lastigvallen), maar het tweede <a href="https://www.youtube.com/watch?v=BEnKLhi83J8" target="_blank" rel="noopener">wil je ook liever niet</a>. Ja, ik maakte me zorgen hoe ik zou reageren op de komst van mensen die ik kende – hoewel ik in de aanloop naar het project juist steeds meer bekenden had uitgenodigd, om te zien hoe dat zou gaan. Ja, ik was bang dat ik er uiteindelijk een beetje voor lul bij zou zitten, terwijl iedereen een VR-bril op had en mijn aanwezigheid eigenlijk nergens op sloeg en mensen er achteraf meewarig over zouden spreken zoals ze op een gegeven moment deden over het zoveelste voorbeeld van ‘functioneel naakt’ in de Nederlandse film van de jaren zeventig en tachtig.
Het is tijd.
De eerste groep van acht mensen komt binnen. Natuurlijk meteen mensen die ik ken: collega-journalisten van NRC Handelsblad en de Filmkrant. Acht mensen voorzien van koptelefoons, uitleg, VR-brillen en input vanaf de tablet die de films aanstuurt blijkt een behoorlijk gedoe. Ethische vragen als ‘loop ik rechtop langs zittende mensen, dus met mijn kruis op ooghoogte, of ga ik op m’n knieën?’ leggen het af tegen de haast waarmee alles in orde gemaakt moet worden. Ik ben zo druk met de technische kant dat ik bij vlagen vergeet dat ik geen kleren aanheb. Wat min of meer de bedoeling is: we moeten zo normaal mogelijk doen. Doen alsof het, binnen deze wereld, normaal is dat wij naakt zijn.
Het blijft druk, op die openingsavond. Met acht mensen per keer, drie sessies per uur. En soms blijkt een bezoeker toch niet meegekregen te hebben dat de hosts naakt zijn, wat een beetje ongemak oplevert maar gelukkig geen verontwaardiging. Maar de daaropvolgende twee avonden hosten we ook weer en niet alleen zijn Feline en ik dan meer geoefend, de groepen zijn ook iets kleiner en allemaal goed geïnformeerd. De ruimte gaat steeds meer voelen als onze ruimte. We voelen ons thuis en misschien dat daarom ook veel bezoekers zich op hun gemak lijken te voelen. Weinig mensen gaan weg zonder op z’n minst dankjewel te zeggen. Of ze geven je, bloot of niet, een hand. Veel bezoekers blijven zitten om na te praten. En bekenden geven – ook geruststellend – na afloop positieve reacties. Ook als ze verschillend oordelen over de film; ze vinden het geen onzin dat wij daar in ons blootje zitten.
Het publiek is ondertussen gevarieerder dan ik had verwacht. Jonge, maar ook oudere mensen. Veel mensen die überhaupt nog nooit VR hebben gezien en met Viens! direct in het diepe springen. Mensen die na afloop niets laten merken, maar ook mensen die de VR-bril afzetten met een grote glimlach en met ons praten alsof we niet bloot zijn – nee, alsof het de gewoonste zaak van de wereld is dat we bloot zijn. Zoals dat echtpaar dat nog even een filmpje wilde meepikken en de andere optie te lang vond duren, dan maar eens VR wilde proberen, hoorde dat de hosts naakt waren, dacht ‘nou ja’, kwam kijken, het mooi vond en bleef napraten op de meest gezellige en alledaagse manier die je kunt bedenken. Daar doe je het voor.
Even, drie uur per avond, acht avonden lang, maken we ons los van de absurde maatschappelijke angst voor naakte lichamen. Een angst die mij ook is geleerd, en waarvan ik de culturele, historische, biologische, religieuze en politieke gronden ken, maar die ik nooit, nooit echt heb begrepen. Diep van binnen heb ik het altijd onzin gevonden, maar dat is zo’n open deur dat ik er zelden nog bij stilsta. Maar nu wel. Michel had gelijk: het is bevrijdend. In het hokje van Viens! is de wereld niet vreemder maar juist, eventjes, een beetje meer normaal.
<div class="info-box">
Michel Reilhacs <a href="https://www.eyefilm.nl/film/viens?program_id=11816824" target="_blank" rel="noopener">Viens! </a>is, als onderdeel van het <a href="https://www.eyefilm.nl/themas/cinema-erotica" target="_blank" rel="noopener">Cinema Erotica-programma</a>, te zien tot en met 19 juni. Waar wacht je op, viens!
<iframe width="500" height="375" src="https://www.youtube-nocookie.com/embed/VXR3zxMrvS0?feature=oembed" frameborder="0" allow="autoplay; encrypted-media" allowfullscreen></iframe>
</div>
<div class="info-box">
<a href="https://www.nrc.nl/nieuws/2017/06/07/hoe-de-bioscoop-even-openstond-voor-erotiek-10952818-a1561886" target="_blank" rel="noopener">Weten wat de NRC-journalist vond van een blote Kees Driessen en &#8216;Viens!?</a> &#8216;Een sublieme, elegante en confronterende virtual reality-ervaring in de garderobe van EYE. (&#8230;) De glazen van de bril besloegen tot de deelnemers aan de orgie je in de ogen keken. Uitnodigend of beschuldigend? Dat zegt vooral iets over jezelf.&#8217;
</div>

Gastheer in m’n blootje bij Cinema Erotica in EYE

<div class="lead">
De Gouden Palm van Cannes ging dit jaar naar Ruben Östlunds onevenwichtige The Square. Maar de échte winnaar was een Mexicaans filmpje van zes minuten. Met Iñárritu’s VR-project over migranten, Carne y arena, betreden we de toekomst.
</div>
Het festival van Cannes werkt altijd toe naar de uitreiking van de Gouden Palm, de hoofdprijs van de internationale cinema. Daar kunnen we dit jaar kort over zijn: winnaar The Square is de eerste slechte film die ik gezien heb van de Zweedse regisseur Ruben Östlund (Play, 2011; Turist, 2014). Onevenwichtig, op belangrijke momenten ongeloofwaardig en gemakzuchtig voorspelbaar in zijn morele kritiek op onder meer moderne kunst, marketing en sociale media.
Wie had hem dan wel moeten krijgen? Lastig. Er was dit jaar niet één film die er met kop en schouders boven uitstak. Zelf twijfel ik tussen Yorgos Lanthimos’ The Killing of a Sacred Deer en Lynne Ramsay’s You Were Never Really Here.
Maar ook als een van hen de Gouden Palm had gekregen, was de echte winnaar van Cannes 2017 de Mexicaanse regisseur Alejandro González Iñárritu geweest. De Oscar-winnaar (voor Birdman, 2014, en The Revenant, 2015) vertoonde in Cannes voor enkele gelukkige genodigden (waar ik me op het laatste moment tussen wist te wurmen) de toekomst van virtual reality. Wie nog twijfelt of VR ooit meer zal worden dan een gimmick, moet Iñárritu’s state-of-the-art Carne y arena bezoeken.
Voor Carne y arena, dat slechts zesenhalve minuut duurt, sprak Iñárritu met Mexicaanse immigranten en vluchtelingen die de grens naar de Verenigde Staten waren overgestoken. Hij liet sommigen vervolgens delen van hun belevenissen naspelen. Er zit daardoor een sterk documentair aspect aan het resultaat: &#8216;We hebben hun ongedocumenteerde verhalen digitaal gedocumenteerd&#8217;, zoals Iñárritu ter inleiding schreef.
Maar zonder iets af te willen doen aan de integriteit of impact van deze scène, die de bezoeker dankzij de VR van binnenuit meemaakt, is vooral het technologische niveau van onderdompeling dat Iñárritu bereikt overdonderend.
Want opeens sta ik, met de VR-bril op, in het grensgebied van Mexico en Arizona. Woestijn rondom, zover het oog reikt. Dan zie ik uitgeputte Mexicaanse migranten langzaam dichterbij strompelen en naast me ineenzijgen. Mannen, vrouwen, kinderen; verhit, vermoeid, uitgedroogd. In de verte klinkt een helikopter. En voordat ik goed en wel doorheb wat er gebeurt staat de Amerikaanse grensbewaking voor m’n neus met SUV’s en getrokken geweren. Felle lampen, een enorm lawaai, sirenes, geschreeuw en gehuil.
<q class="pull-left">Dan zie ik uitgeputte Mexicaanse migranten langzaam dichterbij strompelen en naast me ineenzijgen.</q>Ondertussen kan ik rondlopen (wat bij de meeste VR niet kan). Ik kniel naast een bang jongetje, dat naar de geweren staart. Ik kijk onder de pet van een migrant die zijn gezicht verborgen houd. Ik loop mee met een grensbewaker en kijk over de loop van zijn wapen naar de in elkaar gedoken migranten. Dat het computeranimatie is kan ik nog wel zien, maar het beeld is al zo scherp en realistisch en objecten lijken zo concreet, dat ik automatisch achteruit stap als iemand me passeert.
Als ik dat een keer per ongeluk niet doe, zie ik in het lichaam van een Mexicaanse immigrant een kloppend hart. Ik draai me om, loop naar de schreeuwende grensbewaker en steek mijn hoofd in zijn lichaam. Hetzelfde hart. Een simpel punt dat aankomt in deze overweldigende virtuele werkelijkheid.
Voor de duidelijkheid: VR zal de cinema niet verdringen. Ondanks overeenkomsten (het vertellen met beeld, licht, geluid, tempo en mise-en-scène) is VR een ander medium, met eigen regels die we nog maar net aan het ontdekken zijn. Zoals Iñárritu schrijft: &#8216;VR is alles wat cinema niet is, en vice versa, omdat het kader en de tweedimensionale beperking zijn opgeheven.&#8217; Daardoor ligt het auteurschap van een VR-project, het point of view van het verhaal, meer dan bij cinema bij de gebruiker zelf. En dus ontdekte niet elke bezoeker van Carne y arena de kloppende harten.
Maar de toekomst van thuisentertainment is dit wel. De computeranimatie die Iñárritu gebruikt zal over een tijdje nog overtuigender zijn en de VR-bril zal niet meer, via een rugzakje, met kabels vast hoeven zitten aan computers. Over twee of drie jaar is dat weg. Over vijf, zes jaar heb je dit in huis, als <a href="https://en.wikipedia.org/wiki/Holodeck" target="_blank">je eigen holodeck</a>. Iñárritu wint de toekomst.
<div class="info-box">
Voor wie deze zomer naar Italië op vakantie gaat: Carne y arena is van 7 juni 2017 tot 15 januari 2018 te beleven in de <a href="http://www.fondazioneprada.org/" target="_blank">Fondazione Prada in Milaan</a>.
Meer cinema? Neem <a href="https://www.vn.nl/service/vrij-nederland-nieuwsbrief/" target="_blank">de nieuwsbrief van Vrij Nederland</a>.
</div>

De échte winnaar van Cannes was een Mexicaans filmpje van zes minuten

Ze hadden nog zo hun best gedaan dit jaar. Eindelijk wat meer vrouwelijke regisseurs in de hoofdcompetitie. Sofia Coppola, Lynne Ramsay en Naomi Kawase. Drie van de negentien lijkt niet veel (en dat is het ook niet), maar het is – pijnlijk genoeg – meer dan het was. Een stap in de goede richting, als je welwillend bent.
En toen kwam de <a href="https://media.giphy.com/media/mPd0sbVq3npaU/giphy.gif" target="_blank" rel="noopener">festivalposter</a>. Het jubilerende festival vond het een goed idee om een foto van Claudia Cardinale, die in 1959 een vrolijk rondje draaide op een dakterras in Rome, digitaal te bewerken. Arm, torso en benen werden dunner gemaakt. Belachelijk en verkeerd. Als zelfs Claudia Cardinale als te dik wordt gezien, als iemand aan wie nog wel wat werk te doen is, welke vrouw wordt dan niet onzeker over haar uiterlijk?
Dachten deze beeldbewerkers, terwijl ze nog een onsje van Cardinale’s dijbeen afshopten, dat het onontdekt zou blijven? Dat zou enorm naïef zijn in het sociale-mediatijdperk. Of vonden ze het normaal, zoals uit de reactie van festivaldirecteur Thierry Frémaux viel af te leiden? Dat laatste waarschijnlijk.
Wat de vraag oproept of deze beeldbewerkers thuis ook de foto’s van hun kinderen een beetje bewerken (dat been iets slanker, dat pukkeltje weg) voordat ze op de schoorsteenmantel belanden. Misschien wel.
De geshopte Cardinale hangt het hele festival boven ieders hoofd. Op de begane grond kun je ondertussen je hoofd in een uitgesneden beeltenis van een ingesnoerde filmster steken – ik vermoed Brigitte Bardot. Zo kun je nog duidelijker zien hoever je aan weerszijden uitsteekt.
<figure id="post-357391 media-357391" class="align-none"><img decoding="async" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2017/05/image001.jpeg" srcset="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2017/05/image001-320x427.jpeg 320w, https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2017/05/image001-640x853.jpeg 640w, https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2017/05/image001-1280x1707.jpeg 1280w, https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2017/05/image001-1920x2560.jpeg 1920w" alt="" /></figure>
Nog meer body-shaming: een stukje verderop hangt een billboard voor de aankomende animatiefilm Red Shoes and the Seven Dwarfs. Op de billboard: een schattige Sneeuwwitje met normaal gewicht (in plaats van anorexia), met daarnaast de slogan ‘What if Snow White was no longer beautiful?’. Lelijk is dit schattige meisje dus. Net als kennelijk elk meisje uit de target audience met een vergelijkbare lichaamsvorm.
<figure id="post-357393 media-357393" class="align-none"><img decoding="async" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2017/05/image004.jpeg" srcset="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2017/05/image004-320x427.jpeg 320w, https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2017/05/image004-640x853.jpeg 640w, https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2017/05/image004-1280x1707.jpeg 1280w, https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2017/05/image004-1920x2560.jpeg 1920w" alt="" /></figure>
Dit past allemaal bij hoe het festival vrouwen bovenal presenteert: als modepopjes. Na de Flatgate-rel van vorig jaar mag een vrouw nu ook met platte zool een galapremière bijwonen. Maar de verplichte kledingvoorschriften, verschillend voor man en vrouw, blijven in wezen seksistisch. Het resultaat is dat mannen allemaal hetzelfde doodgraversuniform moeten dragen en alleen vrouwen zich individueel mogen onderscheiden, met fraaie jurken. De boodschap: dat soort gekke frivoliteiten is iets voor vrouwen, niets voor mannen. Die zijn serieus, plechtig, belangrijk – want de baas. Meest standaard plaatje op de rode loper: een middelbare man met een jongere actrice als trofee aan de arm. Het is de schone schijn – die het festival tegen heeft.
(De oplossing is natuurlijk niet dat vrouwen ook in uniform worden gedwongen, maar dat mannen zich eveneens feestelijker en individueler mogen gaan kleden.)
&#8216;En trouwens: wat moet je als non-binair persoon dragen op de rode loper? En wie gaat dat controleren?&#8217;
Maar dit is hoe het conservatieve festival van Cannes zichzelf wil blijven presenteren. Zie ook de filmposter. En zie de abominabele openingsfilm, Les fantômes d’Ismaël, waarin Mathieu Amalric (die als gekweld scenarist ’s nachts paffend en drinkend schrijft) wordt bewonderd door de kinderlijke Charlotte Gainsbourg en Marion Cotillard, die af en toe boos worden maar zich dan weer aan zijn voeten werpen. De één is wat gekker (dus daar valt ie het meest op), de ander wat redelijker (dus daar valt ie op terug). Misogyn? Dacht het wel. En hiermee verklaar ik het festival voor geopend.
<blockquote>Het festival zou wel wat meer voorop mogen lopen. De score is bedroevend.</blockquote>
Ook een leuke: de vrouwrol in How to Talk to Girls at Parties. Een bloedmooie, maar (ook alweer) kinderlijke buitenaardse vrouw landt op aarde en valt op de eerste de beste doorsnee jongen die ze tegenkomt. Een cliché dat Jonathan McIntosh in zijn overtuigende video-essay ‘<a href="http://io9.gizmodo.com/video-explores-scifi-trope-of-women-who-are-born-sexy-y-1794784417" target="_blank" rel="noopener">Born Sexy Yesterday</a>’ heeft gedoopt. Als je het cliché eenmaal kent, herken je het direct.
Natuurlijk opereert het festival niet in een vacuüm. De films van vrouwelijke makers die Cannes zou moeten selecteren, moeten eerst worden gefinancierd en geproduceerd. Door de misogynie van het hele systeem is het aanbod onvermijdelijk mager. Maar het festival zou wel wat meer voorop mogen lopen. De score is bedroevend. Pas twee keer was de openingsfilm geregisseerd door een vrouw. Pas één keer won een vrouw de hoofdprijs, de Gouden Palm: Jane Campion met The Piano in 1993 – die ze godverdomme nog met een man moest delen ook: Chen Kaige, voor zijn Farewell My Concubine.
Nadat in 2010 en 2012 geen enkele film van een vrouwelijke regisseur voor de hoofdcompetitie <a href="https://www.vn.nl/verborgen-feminisme-in-cannes" target="_blank" rel="noopener">was geselecteerd</a>, werden in 2015 debatten aan het onderwerp gewijd en kreeg Agnès Varda als eerste vrouw ooit een ere-Gouden Palm. Mooi, moet het festival gedacht hebben, dat hebben we ook weer opgelost.
Varda was dit jaar opnieuw in Cannes, met haar documentaire Villages visages. Toen ik haar hierover sprak, herinnerde de 88-jarige me aan Alice Guy, de bijna volledig vergeten vrouw die in 1896 met La fée aux choux mogelijk de eerste verhalende film maakte: ‘Laten we niet vergeten’, zei ze met haar eeuwig verbaasde blik en ontwapenende glimlach, ‘dat cinema vanaf het begin een vrouwelijke kunst is.’
Varda’s film is een van de beste in Cannes. Ook de films van Sofia Coppola (The Beguiled) en Naomi Kawase (Radiance) horen bij de positieve uitzonderingen op een tot nog toe tegenvallend festival – Ramsay’s film is nog niet vertoond. Zo moeten we het in Cannes uiteindelijk vooral van de vrouwen zelf hebben.
En natuurijk van <a href="https://www.vn.nl/ik-ben-wel-eens-beschuldigd-van-feminisme" target="_blank" rel="noopener">Paul Verhoeven</a>, van wie een enorm billboard boven de Croisette uittorent van zijn nieuwste project Blessed Virgin, waarop een non zelfverzekerd een tepel ontbloot. Als die film over zeventiende-eeuwse lesbische nonnen volgend jaar voor de hoofdcompetitie wordt geselecteerd, krijgt de discussie over feminisme in Cannes, net als bij Verhoevens Elle in 2016, ongetwijfeld een nieuwe zwengel.
<figure id="post-357398 media-357398" class="align-none"><img decoding="async" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2017/05/image003.jpeg" srcset="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2017/05/image003-320x240.jpeg 320w, https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2017/05/image003-640x480.jpeg 640w, https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2017/05/image003-1280x960.jpeg 1280w, https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2017/05/image003-1920x1440.jpeg 1920w" alt="" /></figure>
&nbsp;
<div class="info-box">
In een eerdere versie van dit artikel werd in plaats van ‘non-binair’ gesproken van &#8216;transgender’ en ‘gender-fluïde’. Al wordt ‘transgender’ ook als parapluterm gebruikt voor genderdiversiteit, vaak wordt ermee verwezen naar een man (die bij geboorte als vrouw is geregistreerd) of vrouw (die bij geboorte als man is geregistreerd). Diegene past dus gewoon in het traditionele, binaire Cannes-systeem van avondjurk en smoking. Wie ‘gender-fluïde’ is mogelijk ook – afhankelijk van de genderexpressie van het moment. &#8216;Non-binair’ is de duidelijkste overkoepelende term voor alle mensen die niet eenduidig in de hokjes ‘man’ of ‘vrouw’ passen. Zie ook <a href="https://www.transgendernetwerk.nl/mediawegwijzer" target="_blank" rel="noopener">Transgender Netwerk Nederland</a>.
</div>

Cannes heeft de schijn tegen

<div class="lead">
Kitty Green maakte een fascinerende documentaire over de moord op een zesjarige beauty pageant twintig jaar geleden. Tot haar verbazing blijkt haar film sinds de Trump-revolte opeens te gaan over post-truth en alternative facts.
</div>
Ik kende <a href="http://edition.cnn.com/2013/08/29/us/jonbenet-ramsey-murder-fast-facts" target="_blank">de zaak</a> eerlijk gezegd niet, maar in de Verenigde Staten is de moord op de zesjarige missverkiezingswinnaar JonBenét Ramsey in 1996 een voortdurende mediasensatie. &#8216;Na O.J. Simpson is dit de beroemdste mediamoord in Amerika&#8217;, vertelt de enthousiaste Australische documentairemaker Kitty Green (bekend van de onthullende Femen-documentaire <a href="https://www.vn.nl/topless-vrouwen-wippen-man/" target="_blank">Ukraine is Not a Brothel</a>) in Berlijn. &#8216;Het is twintig jaar geleden gebeurd, maar haar gezicht staat nog stééds voorop tijdschriften. Waanzin. Het is een nationale obsessie.&#8217;
<iframe width="500" height="281" src="https://www.youtube-nocookie.com/embed/-KMEOaMCJss?feature=oembed" frameborder="0" allowfullscreen></iframe>
<h3>Een &#8216;rare&#8217; moord</h3>
Twintig jaar is een jubileum en dus zijn er in 2016 weer minstens vijf televisiefilms en ontelbare artikelen uitgebracht over de nooit opgeloste moord in Boulder, Colorado. En het destijds negenjarige broertje van JonBenét (spreek uit: Zjownbennee) gaf vorig jaar eindelijk zijn <a href="https://www.youtube.com/watch?v=wa5GaQOmee0" target="_blank">eerste televisie-interview</a> aan Dr. Phil. Maar hij zat zo raar te grijnzen, dat het zijn reputatie waarschijnlijk alleen maar heeft beschadigd.
‘Raar’ is überhaupt een sleutelbegrip bij de moord. &#8216;Daarom blijft het mensen fascineren&#8217;, aldus Kitty Green: &#8216;Het was Kerstavond, er lag sneeuw, zelfs de Kerstman zou er volgens sommigen mee te maken hebben gehad; je hebt de missverkiezingen, de Ramseys zijn rijk, hun zoontje was thuis, ze bleek in hun eigen kelder te liggen&#8230; Het is vreemder dan Twin Peaks haha!&#8217; En dan heb je nog de vermoedens van seksueel misbruik en geruchten over een kinderpornonetwerk. Of de pedoseksueel die zichzelf aangaf als dader maar werd vrijgesproken. De crime scene die om onduidelijke redenen nooit werd afgezet. <a href="http://www.statementanalysis.com/jonbenet-ramsey-murder/ransom-note" target="_blank">De merkwaardig lange kidnapbrief</a>, die geschreven werd in het huis van de Ramseys. En het rare bedrag van 118 duizend dollar dat in de brief als losgeld werd geëist – de hoogte van pa Ramsey’s kerstbonus. Feiten die in Casting JonBenet allemaal even worden genoemd.
Al deze dingen zijn vanaf het begin ook breed uitgemeten in de media, waar online amateurdetectives losgingen op <a href="http://www.therichest.com/shocking/15-craziest-conspiracy-theories-about-jonbenet-ramsey" target="_blank">allerlei theorieën</a> – inclusief het onzinnige idee dat JonBenét stiekem verder zou leven als Katy Perry. &#8216;De ouders van JonBenét zijn zelf direct naar de media gestapt&#8217;, relativeert Green. &#8216;Drie dagen na de moord zaten ze bij CNN, nog voordat ze met de politie hadden gesproken. Als ze vanaf het begin de media hadden gemeden, zou ik meer aarzeling gevoeld hebben deze documentaire te maken.&#8217;
Green had echter geen behoefte met haar eigen dadersuggestie te komen, zoals de meeste true crime-documentaires doen. &#8216;Ik denk eigenlijk dat we daar wel klaar mee zijn. Dat het tijd wordt om met het genre te gaan spelen. Minder antwoorden, meer vragen. Zoals O.J. Made in America, die het landelijk racisme bij de zaak betrok. Of Casting JonBenet, die, ja, eigenlijk alles erbij betrekt haha!&#8217;
<q class="pull-left">Het waren de audities zelf die de basis vormden voor haar documentaire – &#8216;en dat wisten de deelnemers, dus niemand is belazerd&#8217;.</q>
De troef van Casting JonBenet is de intelligente en gewaagde opzet. Die was niet gemakkelijk uit te leggen aan de deelnemers, vertelt Green, maar blijkt voor de kijker eenvoudig te volgen. Green liet inwoners van Boulder auditie doen voor een rol in een zogenaamde speelfilm over de moord op JonBenét Ramsey. Maar het waren de audities zelf die de basis vormden voor haar documentaire – &#8216;en dat wisten de deelnemers, dus niemand is belazerd&#8217;.
Het meest bijzondere is misschien nog wel dat, contra alle documentairewetten, de vorm vóór de inhoud kwam. Green had al een korte documentaire gemaakt volgens dit procédé, The Face of Ukraine: Casting Oksana Baiul (2015), waarin ze jonge Oekraïense vrouwen liet reageren op <a href="http://thetangential.com/wp-content/uploads/2011/01/WL010169.jpg" target="_blank">een foto</a> van de huilende Olympische kunstschaatskampioen. &#8216;Baiul huilde van geluk, maar zag er heel verdrietig uit. Ik liet Oekraïense vrouwen het naspelen en dat bracht door de spanning van de oorlog, en doordat net een dag eerder dat vliegtuig was neergehaald, allerlei emoties naar boven. Zo kon ik mijn onderzoek naar het conflict documenteren, zonder partij te hoeven kiezen.&#8217; Later, in Amerika, vroeg ze zich af welk onderwerp dáár zich voor zo’n benadering leende. En door het frillerige pakje van de schaatskampioene moest ze opeens denken aan de opgedirkte JonBenét.
<figure id="post-355639 media-355639" class="align-none"><figcaption></figcaption></figure>
Door de structuur van Casting JonBenet bij voorbaat vast te leggen, vermeed Green dat ze door de emoties werd meegesleept. Het werkt zo. Je ziet mensen klaarzitten voor hun auditie, aangekleed voor de rol. Ze vertellen wie ze zijn en hoe ze hun personage zien en daarna spelen ze fragmenten na uit het verhaal. Erg goede acteurs zijn de meesten niet – &#8216;het zijn mensen met gewone banen, die het acteren erbij doen&#8217;, aldus Green – wat een paar grappige momenten oplevert. Maar belangrijker is dat de acteurs, als inwoners van Boulder, zich allemaal persoonlijk betrokken voelen.
&#8216;Dat was het onderwerp van de documentaire: hoe is het om op te groeien met zo’n verhaal? Niemand weet wie het gedaan heeft en waarschijnlijk zullen we het nooit weten. Wat doet dat met een gemeenschap?&#8217;
<h3>Alternative facts</h3>
De deelnemers blijken vele theorieën over de moord te hebben. Waar de één de vader vertrouwt, denkt de ander juist dat die het gedaan heeft. Onvermijdelijk spelen mediaverhalen en roddels daarbij een rol. Daardoor belandde Casting JonBenet bij zijn presentatie in Berlijn, zonder dat Green dat zo bedoeld had, middenin de discussie over nepnieuws.
&#8216;Ja dat was een vreemde gewaarwording. Toen we aan de film begonnen, speelde die discussie nog helemaal niet. Maar sinds Trump is verkozen gaat alles opeens over post-truth en alternative facts. Ik snap het ook wel. Iedereen in Boulder heeft films over de zaak gezien, of een televisieprogramma. Dus gedeeltelijk gaat Casting JonBenet over hoe mensen media verwerken en wat ze daarvan geloven. Dat is natuurlijk interessant vanuit het oogpunt van alternative facts.&#8217;
Maar tegelijkertijd vormt Casting JonBenet juist een antwoord op de post-truth-discussie. Oké, de mensen die bij Green auditie komen doen noemen wel eens roddels en samenzweringstheorieën die ze uit de media hebben gehaald – en Green interviewt ook een paar kerstmannen, over hoe hun leven na de moord is veranderd (&#8216;sindsdien moet ik jaarlijks een achtergrondcheck laten doen&#8217;, verzucht er één) – maar voor het overgrote deel spreken ze vanuit persoonlijke betrokkenheid en inlevingsvermogen.
<h3>Niet aanvallen, maar inleven</h3>
Dat is het mooie van Greens constructie: die vraagt van mensen om zich in te leven in de rol waarvoor ze auditie komen doen. En omdat het niet zomaar acteurs zijn, maar inwoners van Boulder die met deze geschiedenis zijn opgegroeid, vraagt Green hen feitelijk om het omgekeerde te doen van waar alternative facts voor staan: niet de feiten ombuigen naar je eigen belangen, maar proberen je voor te stellen hoe het voor de ander was; niet vanaf veilige afstand je samenzweringstheorie de wereld in slingeren, maar van dichtbij de situatie proberen te begrijpen; niet aanvallen, maar inleven.
<q class="pull-left">Op een bepaald moment kwam de vijfde persoon met kanker binnen, dat ik dacht: alweer eentje!</q>
Dat die inleving vaak heel subjectief is, waarbij de mensen, zoals acteurs gewend zijn, teruggrijpen op persoonlijke ervaringen als referentiekader, is alleen maar normaal. Veel feiten zijn nu eenmaal onbekend in deze moordzaak en zullen dat waarschijnlijk ook blijven – met de onbekendheid van de dader als belangrijkste.
Zonder merkbare schroom gebruiken de acteurs daarom hun eigen ellende als springplank om zich in de familie-Ramsey te verplaatsen – hier is geen sprake van anonimiteit of afstandelijkheid. Eén man vertelt hoe hij wakker werd naast zijn overleden vriendin. Een vrouw vertelt dat ze zelf als zesjarige is misbruikt en later drie kinderen is verloren. Een andere man vertelt dat hij is gediagnosticeerd met prostaatkanker – en sindsdien denkt dat de eierstokkanker van moeder Ramsey haar zelfbeheersing verstoord kan hebben. Enzovoorts, enzovoorts. &#8216;Ze waren verbijsterend openhartig&#8217;, zegt Green. &#8216;Australiërs zijn veel geslotener. Maar deze Amerikanen haalden direct hun persoonlijke geschiedenis erbij; ik hoefde niet aan te dringen. Op een bepaald moment kwam de vijfde persoon met kanker binnen, dat ik dacht: alweer eentje! Het werd echt absurd. Ik hoorde zo veel verhalen die zo snel zo diep en duister werden; ik zat regelmatig te huilen.&#8217;
<div class="info-box">
<h3>Checklist subjectieve waarheid</h3>
Casting JonBenet schenkt ons, impliciet maar toch, een checklist voor subjectieve waarheden:
<ul>
<li>Botst het met de bekende feiten?</li>
<li>Wat is de betrokkenheid van degene die het zegt?</li>
<li>Wat is de afstand tot de gebeurtenissen?</li>
<li>Hoe is de empathie met de betroffenen?</li>
</ul>
Bij de antwoorden nee/persoonlijk/dichtbij/groot gaat het om een te respecteren subjectieve waarheid. Bij de tegenovergestelde antwoorden kun je vrezen voor alternative facts.
</div>
<div class="info-box">
De documentaire Casting JonBenet van Kitty Green is vanaf 28 april 2017 te zien op Netflix.
</div>

Hoe een documentaire over een twintig jaar oude kindermoord verrassend actueel is

Get Out is een sensatie in de Verenigde Staten. Een lowbudget horrorfilm over het racisme van witte progressieven, die op één in de Amerikaanse box-office belandde – vóór alle blockbusters en superheldenfilms.
Get Out is ook nog eens een debuutfilm, van de zwarte regisseur-scenarist Jordan Peele. Maakt zijn huidskleur uit? In dit geval wel. Zijn oeuvre is doordrenkt van het spelen, als komiek, van zwarte iconen (onder wie <a href="https://www.youtube.com/watch?v=-6G6CZT7h4k" target="_blank">Martin Luther King</a> en <a href="https://www.youtube.com/watch?v=-qv7k2_lc0M" target="_blank">Obama</a>) en het <a href="https://www.youtube.com/watch?v=m1bLXk6UVts" target="_blank">becommentariëren</a> van <a href="https://www.youtube.com/watch?v=zB7MichlL1k" target="_blank">rassenverhoudingen</a> – waaronder een merkwaardig knullig filmpje uit 2008, toen Peele nog werkte voor comedyclub Boom Chicago in Amsterdam, over een <a href="https://www.youtube.com/watch?v=HhNdJPntfU8" target="_blank">opstandige Zwarte Piet</a>: ‘Throw your own pepernoten!’
Met Get Out heeft hij nu een film gemaakt die als verbeelding van the black experience volgens The New Yorker in één adem genoemd moet worden met het betoverende all-black drama Moonlight, die dit jaar (na enige verwarring) de <a href="https://www.vn.nl/oscars-2017" target="_blank">Oscar voor Beste Film </a>ontving.
Maar waren in Moonlight geen witte mensen te zien, in Get Out is de zwarte hoofdpersoon zwaar in de minderheid. Hij wordt door zijn witte vriendin meegenomen naar haar ogenschijnlijk ruimdenkende, rijke witte ouders – die toevallig ook nog eens een heleboel rijke witte vrienden hebben uitgenodigd.
Overal zit ongemak. De enige andere zwarten zijn de tuinman en de huishoudster. Witte mensen beginnen tegen hem uit het niets over Obama of Tiger Woods. Een vrouw knijpt ongevraagd waarderend in zijn bovenarm. En we zitten hier niet in redneck-land: dit zijn witte progressieven, ‘het soort mensen dat deze website leest’, zoals The Guardian schreef.
Het is horror, dus het ontspoort. Dat heeft als voordeel dat maatschappelijke structuren duidelijk zichtbaar worden gemaakt. Dat is in Get Out uitzonderlijk goed gelukt: in bijna elk detail kan een verwijzing herkend worden naar daadwerkelijk bestaand racisme. En dat op zo’n manier dat wit én zwart in groten getale naar de bioscoop komen – bij zo’n heikel onderwerp is dat een ontzagwekkende prestatie.
Het inzicht van Peele (die heeft aangekondigd nog vier ‘sociale thrillers’ te willen maken, zoals hij het genre noemt waarover hij in New York onlangs een filmprogramma samenstelde) is dat horror hiervoor het uitgelezen genre is. Horror vergroot uit, waarmee het zowel de boodschap verheldert als een zekere afstand behoudt tot de werkelijkheid – wat de kijker een beetje lucht verschaft.
<h3>Maatschappelijke horror</h3>
Veel beroemde horror ging Get Out voor in het verbeelden en verhelderen van maatschappelijke angsten. Neem alleen al de klassiekers Dracula, waaruit de vrees en fascinatie spreekt voor de onbedwingbare penetratielust van verleidelijke buitenlandse mannen, en dokter Frankenstein, die dood en verderf zaait met zijn wetenschappelijke hoogmoed.
In de cinema beweegt horror vaak mee met de preoccupaties van het moment. In de beroemde filmversies van 1931 en 1958 staat Dracula inderdaad nog voor seks. In de jaren negentig wordt hij echter een meelijwekkende junkie (The Addiction van Abel Ferrara) en besmet met de aids-gedachte (Bram Stoker’s Dracula van Francis Ford Coppola). Zo volgt ook filmmaker David Cronenberg steeds de angstige Zeitgeist met films over SOA’s (Shivers, 1974), genetische manipulatie (The Fly, 1986), media (Videodrome, 1983) en <a href="https://www.vn.nl/filmmaker-david-cronenberg-ik-ben-een-existentialist" target="_blank">virtual reality</a> (eXistenZ, 1999). Of neem het voorbeeld van Invasion of the Body Snatchers, waarin mensen ongemerkt worden vervangen door buitenaardse lookalikes. De oorspronkelijke (en superieure) verfilming in 1956 weerspiegelt de angst dat schijnbaar normale mensen eigenlijk communisten kunnen blijken te zijn. In de remake van 1978 gaat het opeens over de invloed van de New Age-beweging; in de versie van 1993 over conformisme in het leger en in 2007 over de angst voor terroristen.
<q class="pull-left">Timing is alles. In Dick Maas’ Sint blijkt ook onze geliefdste traditie niet meer te vertrouwen – juist tijdens de nationalistische oprispingen van het <a href="https://www.vn.nl/bloed-van-eigen-bodem" target="_blank">gedoogkabinet-Wilders</a></q>
Er zijn nog veel meer voorbeelden. Them! en monsterfilm Godzilla, beide uit 1954, voeden zich met de angst voor radioactiviteit en de atoombom. Night of the Living Dead van George A. Romero uit 1967 (die met zijn zwarte hoofdpersoon een inspiratiebron vormde voor Peele) reflecteert de Amerikaanse burgerrechtenstrijd. Brian Yuzna’s Society (1989) toont hoe de rijkste één procent leeft van de lagere klassen. Stanley Kubricks The Shining (1980) gaat, voor de zéér goede verstaander, over <a href="https://www.vn.nl/stront-onder-het-oppervlak" target="_blank">de genocide op Amerikaanse Indianen</a> en Lars von Triers Antichrist (2009) over <a href="https://www.vn.nl/von-trier-verlost-de-vrouw" target="_blank">de historische misogynie van het christelijke Westen</a>.
Timing is alles. In Dick Maas’ Sint (2010) blijkt ook onze geliefdste culturele traditie niet meer te vertrouwen – juist tijdens de nationalistische oprispingen van het <a href="https://www.vn.nl/bloed-van-eigen-bodem" target="_blank">gedoogkabinet-Wilders</a>. En de martelkamerfilms Saw (2004) en Hostel (2005) weerspiegelen de gebeurtenissen in Abu Ghraib in 2003. In deze maatschappelijk geïnspireerde horrorfilms’, zoals Peele het kernachtig samenvatte in The New Yorker, ‘is de maatschappij het monster’. Zijn eigen Get Out is, blijkt uit het enorme succes bij critici en publiek, precies op het goede moment het gevecht aangegaan met het monster van racisme.
<div class="info-box">
<a href="http://www.imaginefilmfestival.nl/films/get-out" target="_blank">Get Out</a> is de openingsfilm van het <a href="http://imaginefilmfestival.nl" target="_blank">Imagine Film Festival</a>, dat wordt gehouden van 12-22 april 2017 in het EYE Filmmuseum in Amsterdam. Daar wordt ook het eveneens maatschappelijk bevlogen, beeldschone, gruwelijke en erotische debuut <a href="http://imaginefilmfestival.nl/films/raw" target="_blank">Raw</a> van de Franse Julia Ducournau vertoond – kandidaat voor de toptien van beste films van 2017. Get Out gaat op 20 april ook in reguliere roulatie; Raw volgt een week later.
</div>

‘Get out’ combineert horror met racisme, en het werkt ontzagwekkend goed

<div class="lead">
Wat zeggen de films die in het eerste jaar van Trump als president Oscars en nominaties kregen over de toestand van Amerika? Zwart blijft vooruitgaan, moslims winnen en wit vlucht weg in la-la-land.
</div>
De Duitse filmtheoreticus Siegfried Kracauer werd beroemd met zijn boek From Caligari to Hitler (1947), waarin hij beschreef hoe de films van de Weimar Republiek van de jaren twintig, met hun duistere sfeer, tirannieke leiders en gehypnotiseerde volgelingen, achteraf gezien de ontvankelijkheid van de Duitse bevolking voor Adolf Hitler beschreven. Als een peiling van de tijdsgeest.
Wijsheid achteraf. Ook nu Donald Trump eenmaal aan de macht is, lijken allerlei films, boeken en artikelen, achteraf gezien over hem te gaan.
Tussen <a href="https://www.theguardian.com/film/2017/feb/27/oscar-winners-2017-the-full-list-academy-awards" target="_blank">de Oscar-genomineerde films</a> – die allemaal lang voor de verkiezing van Trump zijn bedacht en gemaakt – zit een mooi voorbeeld. In sciencefictionfilm <a href="https://www.vn.nl/bijzonder-arrival-is-held-taalkundige-en-theoretische-puzzel-plot" target="_blank">Arrival</a> zit een subplot rond een verzetsgroep binnen het Amerikaanse leger die, opgehitst door rechts-nationalistische talk radio, probeert de aliens op te blazen die door hun softe overheid vreedzaam worden onthaald. Trump-stemmers, denk je dan nu.
Ook mijn eigen artikelen over de Oscars de afgelopen drie jaar, waarin ik probeerde uit de genomineerde films het Amerikaanse zelfbeeld te destilleren, lijken achteraf een vooruitblik op de Trump-revolte. De Oscar-films beschreven Amerika als een land van oplichters en egotrippers (denk <a href="https://www.vn.nl/de-oscars-2014-fuck-amerika" target="_blank">The Wolf of Wall Street</a>), waar <a href="https://www.vn.nl/zielige-witte-mannen/" target="_blank">sneue witte mannen alles zijn kwijtgeraakt</a> en daarom het stokje, aarzelend, overdragen aan een volgende, meer <a href="https://www.vn.nl/de-grote-overdracht-van-hollywood-is-begonnen" target="_blank">diverse generatie</a> – zoals de oude Star Wars-garde deed in The Force Awakens.
Deze films beschrijven het land van Trump. Het verschil is dat de Trump-stemmer zich hiertegen verzet. Terwijl Hollywood dit jaar juist de volgende stap nam.
Want domineerde #OscarsSoWhite de afgelopen twee edities van de Oscars, met alleen maar witte genomineerde acteurs en actrices, na <a href="http://www.indiewire.com/2015/11/academy-launches-5-year-diversity-initiative-212421" target="_blank">aanpassingen in de Academy</a> werd dit jaar een recordaantal van zes zwarte acteurs genomineerd. Viola Davis (Fences) en Mahershala Ali (Moonlight) wonnen als <a href="https://www.theguardian.com/global/video/2017/feb/27/viola-davis-delivers-moving-speech-after-winning-best-supporting-actress-video" target="_blank">Beste Bijrolspelers</a> – Ali was bovendien de eerste islamitische acteur ooit die een Oscar won. Maar liefst vier van de vijf documentaire-regisseurs waren zwart, met als winnaar een reconstructie van de O.J. Simpson-zaak (O.J.: Made in America). Ook drie van de genomineerde Beste Films hadden zwarte onderwerpen, Fences van en met Denzel Washington; Hidden Figures over zwarte vrouwen bij NASA; en de meesterlijke winnaar Moonlight, met acht nominaties en een all-black cast – zie ook het <a href="https://www.facebook.com/vrijnederland/videos/10155003102056838/" target="_blank">video-essay</a> dat Pim van den Berg hierover maakte voor Vrij Nederland.
<figure id="post-351351 media-351351" class="align-none"><img decoding="async" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2017/02/Schermafbeelding-2017-02-27-om-09.31.06.png" srcset="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2017/02/Schermafbeelding-2017-02-27-om-09.31.06-320x133.png 320w, https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2017/02/Schermafbeelding-2017-02-27-om-09.31.06-640x266.png 640w, https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2017/02/Schermafbeelding-2017-02-27-om-09.31.06-1280x531.png 1280w, https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2017/02/Schermafbeelding-2017-02-27-om-09.31.06-1920x797.png 1920w" alt="" /><figcaption>Still uit Moonlight, de Oscarwinnaar voor beste film</figcaption></figure>
Al viel de Oscar-oogst voor vrouwen (geen enkele genomineerde regisseur; nog nooit een genomineerde cameravrouw), <a href="http://www.usatoday.com/story/life/movies/2017/01/24/oscar-diversity-more-than-black-or-white-latinos-asians-excluded/96951730" target="_blank">Aziaten, Latino’s</a> en <a href="http://www.independent.co.uk/voices/oscars-la-la-land-moonlight-arab-muslim-actor-audition-terrorist-i-am-done-a7595261.html" target="_blank">Arabieren</a> weer tegen, de bange, boze witte Trump-stemmer zal zich hierdoor niet gerustgesteld voelen. En hij zal zich ook de les niet laten lezen door de regisseurs van de Beste Niet-Engelstalige Films, die <a href="http://www.indiewire.com/2017/02/directors-best-foreign-language-nominees-oscar-statement-1201786717" target="_blank">oproepen tot verbroedering</a> en van wie Iraniër Asghar Farhadi (The Salesman) wegbleef uit protest tegen <a href="https://www.nytimes.com/2017/01/29/movies/trump-immigration-oscars-iranian-director-asghar-farhadi.html" target="_blank">Trumps moslimban</a> – en misschien wel juist daarom won.
<q class="pull-left">Al viel de Oscar-oogst voor vrouwen, <a href="http://www.usatoday.com/story/life/movies/2017/01/24/oscar-diversity-more-than-black-or-white-latinos-asians-excluded/96951730" target="_blank">Aziaten, Latino’s</a> en <a href="http://www.independent.co.uk/voices/oscars-la-la-land-moonlight-arab-muslim-actor-audition-terrorist-i-am-done-a7595261.html" target="_blank">Arabieren</a> weer tegen, de bange, boze witte Trump-stemmer zal zich hierdoor niet gerustgesteld voelen.</q>
En wat doet ondertussen die sneue witte man die alles kwijtraakt (zoals de failliete Texaanse boer in Hell or High Water en de depressieve vader in Manchester by the Sea)? Die vlucht naar de good old days van eer, leger en religie a là Hacksaw Ridge (en het kan hem niks schelen dat de witte regisseur Mel Gibson ooit geschuwd werd vanwege zijn racisme, seksisme en antisemitisme), of naar het ultieme escapisme, de musical La La Land, waarin twee witte helden zich verliezen in zang, dans en liefde, met een recordaantal nominaties, zes Oscars, en eindeloze verwijzingen naar films uit een <a href="https://vimeo.com/200550228" target="_blank">beter, gedroomd verleden</a>.
Maar La La Land is ook een film die dit thematiseert, die zegt dat je helemaal niet terug kan, die in zijn verhaal de film Rebel Without a Cause laat verbranden in de projector vlak voordat de bioscoop zelf wordt opgedoekt. Maar dat lijken de fans niet te willen zien. Zij leven liever in ‘la-la-land’, een bestaande uitdrukking, aldus Merriam-Webster, voor ‘de geestelijke toestand van iemand die niet beseft wat er werkelijk aan de hand is’. Zoals de witte man die denkt dat hij gewonnen heeft. Totdat twee minuten later blijkt dat de <a href="https://www.theguardian.com/film/video/2017/feb/27/oscars-shock-la-la-land-mistakenly-named-best-picture-video" target="_blank">Oscar voor Beste Film</a> toch echt naar Moonlight gaat.
<div class="info-box">
Meer film? Schrijf je in voor de <a href="https://www.vn.nl/service/vrij-nederland-nieuwsbrief/?utm_source=si%2F2702%2Fkees&amp;utm_campaign=si%2F2702%2Fkees">VN-nieuwsbrief</a>.
</div>

Oscars 2017: hoe Hollywood de witte man (bijna) achter zich laat

<div class="lead">
Wordt 2017 een rampjaar? Niet in de cinema. Het is pas januari en Kees Driessen kan nu al een toptien van 2017 samenstellen die zelfs als eindejaarslijst geen slecht figuur zou slaan. Dit is een heel goed begin.
</div>
<a href="https://www.vn.nl/de-beste-films-van-2016-films-met-een-grote-vraag-driessen/" target="_blank" rel="noopener">Alle eindejaarslijstjes van 2016</a> zijn binnen. Tijd om de blik vooruit te richten met een beginjaarslijstje. En dan niet een ‘bent u ook zo nieuwsgierig naar?’-lijstje, nee, een lijst van tien uitstekende films die ik daadwerkelijk al heb gezien.
Vijf daarvan draaien vanaf morgen op het International Film Festival Rotterdam (<a href="https://iffr.com/" target="_blank" rel="noopener">IFFR</a>). Dat zijn titels die hun sporen reeds hebben verdiend op festivals als Cannes, Berlijn en Venetië. Zoals de magistrale nummer één van deze eerste toptien van 2017 – The Woman Who Left van Lav Diaz – en Moonlight, Jackie, American Honey en Sieranevada. Films die daarna gewoon een bioscooprelease krijgen.
We zitten natuurlijk ook nog in de aanloop naar de Oscars, waar Engelstalige filmproducties hopen op een paar nominaties [intussen zijn deze <a href="https://www.oscars.org/oscars/ceremonies/2017" target="_blank" rel="noopener">bekend</a>, red.] of beeldjes voordat ze kunnen beginnen aan hun internationale triomftocht. Zie opnieuw Moonlight, Jackie en American Honey, plus Manchester by the Sea.
Het zijn films over gebroken mannen die wegkwijnen onder onderdrukte emoties en trauma’s, tegenover zwaar getroffen maar onverzettelijke vrouwen die, met moeite en soms met geweld, hun plek bevechten in een mannenwereld.
<h3 class="p3">10 Brimstone van Martin Koolhoven</h3>
<iframe width="500" height="281" src="https://www.youtube-nocookie.com/embed/NUBYH3Pzt9I?feature=oembed" frameborder="0" allow="autoplay; encrypted-media" allowfullscreen></iframe>
Het is hem gelukt. Na jaren van inspanningen maakte Martin Koolhoven (die <a href="https://www.vn.nl/schaap-botje-martin-koolhoven/" target="_blank" rel="noopener">voor Vrij Nederland </a>werd geïnterviewd in <a href="https://soundcloud.com/schaapvangtbotje/aflevering-drie-twitter-en-de-dominee" target="_blank" rel="noopener">Schaap vangt Botje</a>) een internationale, Engelstalige western rond een negentiende-eeuwse religieuze Nederlandse kolonistengemeenschap in Amerika met een vrouwelijke hoofdrolspeelster – zeldzaam in het genre. Actrice Dakota Fanning draagt de film overtuigend en alles wordt net genoeg (en dus niet te veel) uitvergroot (inclusief het geweld, waarover overdreven veel gedoe is geweest), met sterk camerawerk van Rogier Stoffers en vooral: een mooi ingetogen, episch ademend tempo.
<h3 class="p3">9. Manchester by the Sea van Kenneth Lonergan</h3>
<iframe width="500" height="281" src="https://www.youtube-nocookie.com/embed/T1OAdv4DiSY?feature=oembed" frameborder="0" allow="autoplay; encrypted-media" allowfullscreen></iframe>
Uiteindelijk is het, denk ik, vooral te danken aan Casey Affleck (de minder bekende, maar beter acterende jongere broer van Ben) en zijn zwijgen, als man die iets gruwelijks heeft meegemaakt. Het verhaal gaat over zwijgen – over dingen die te moeilijk zijn om te zeggen. En ook al zijn sommige personages eendimensionaal en dreigt de film soms af te drijven naar een voorspelbare Amerikaanse issue-film, toch werd de klem om mijn hartstreek steeds strakker aangedraaid.
<h3 class="p3">8. Sieranevada van Cristi Puiu</h3>
<iframe width="500" height="281" src="https://www.youtube-nocookie.com/embed/-h3UtPXWSno?feature=oembed" frameborder="0" allow="autoplay; encrypted-media" allowfullscreen></iframe>
De Nieuwe Roemeense Cinema (in 2005 gelanceerd met Puiu’s eigen The Death of Mr. Lazarescu) blijft maar leveren. Ook Sieranevada heeft weer extreem naturalistisch acteren, geen filmmuziek, en een intelligent hedendaags verhaal over gewone mensen dat grotere maatschappelijke ontwikkelingen spiegelt – dit keer de rol van wantrouwen (van vreemdgaan tot politieke samenzweringstheorieën). De mise-en-scène is meesterlijk: zie hoe de vele gasten die de overleden pater familias komen herdenken ruziënd heen en weer lopen door het appartement van de weduwe. En zie hoe we dat vooral bekijken vanaf het centrale halletje, met een camera die nieuwsgierig meedraait, mensen volgt, alsof die camera iemand is. En die iemand moet wel de geest van pater familias zijn – wat de film een bijzondere extra laag verschaft.
<h3 class="p3">7. The Happiest Day in the Life of Olli Mäki van Juho Kuosmanen</h3>
<iframe width="500" height="281" src="https://www.youtube-nocookie.com/embed/OwMfkYzYS9Y?feature=oembed" frameborder="0" allow="autoplay; encrypted-media" allowfullscreen></iframe>
Olli Mäki vertegenwoordigt de milde humor in deze lijst en is tegelijkertijd realistisch en ontroerend. Dit Finse speelfilmdebuut (in zwart-wit) gaat over een stugge bokser die in de jaren zestig kans maakt op een titel, maar zich op ontwapenende manier laat afleiden door verliefdheid. Fijn geacteerde winnaar van het Un Certain Regard-programma in Cannes en Ontdekking van het Jaar bij de European Film Awards.
<h3 class="p3">6. A Monster Calls van J.A. Bayona</h3>
<iframe width="500" height="281" src="https://www.youtube-nocookie.com/embed/TazvocLLopg?feature=oembed" frameborder="0" allow="autoplay; encrypted-media" allowfullscreen></iframe>
Elke toptien leeft op van een vreemde eend in de bijt. Dat is ditmaal deze tienerfilm over een existentieel verdrietig jongetje (de uitstekende Lewis MacDougall) dat hulp krijgt van een boommonster (een kruising tussen de GVR van Roald Dahl en die dingen uit The Lord of the Rings). A Monster Calls lijkt in eerste instantie een bekend stramien te gaan volgen met voorspelbare visuele effecten. Maar de geanimeerde waterverftekeningen verrassen, en gaandeweg wordt het verhaal steeds meer gelaagd, moreel verwarrend en soms zelfs oprecht beangstigend. De effecten krijgen inhoud. Ongetwijfeld met dank aan de (door mij niet gelezen) gelijknamige jeugdroman van scenarist Patrick Ness.
<h3 class="p3">5. American Honey van Andrea Arnold</h3>
<iframe width="500" height="281" src="https://www.youtube-nocookie.com/embed/eN9q4l68q2w?feature=oembed" frameborder="0" allow="autoplay; encrypted-media" allowfullscreen></iframe>
De reeds eerder <a href="https://www.vn.nl/american-honey-is-de-on-the-road-van-de-21e-eeuw" target="_blank" rel="noopener">hier</a> besproken eerste Amerikaanse film van de Britse Andrea Arnold (die eveneens op het IFFR een <a href="https://iffr.com/nl/2017/events/masterclass-andrea-arnold" target="_blank" rel="noopener">masterclass</a> geeft). En wat voor een Amerika! Het is On the Road, maar Through the Looking-Glass: 21ste-eeuwse vrijheid is voor deze jongeren geen lust maar een last. Dromen doen ze van een huisje in het bos. Maar dat maakt hun energie niet minder rauw, fysiek en uitgelaten. Winnaar van de Juryprijs in Cannes, met toffe songs op de soundtrack. 
&#8211; Te zien op het <a href="https://iffr.com/nl/2017/films/american-honey" target="_blank" rel="noopener">IFFR</a>; bioscooprelease 9 maart 2017. 

<h3 class="p3">4. Jackie van Pablo Larraín</h3>
<iframe width="500" height="281" src="https://www.youtube-nocookie.com/embed/rSuigBRYzGU?feature=oembed" frameborder="0" allow="autoplay; encrypted-media" allowfullscreen></iframe>
De Chileense Pablo Larraín is al jaren een grootheid in het arthousecircuit en Jackie wordt zonder twijfel zijn doorbraak naar een groter publiek. Het lijkt een gewone Hollywood-film: moderne Amerikaanse geschiedschrijving (over Jackie Kennedy in de dagen na de moord op JFK) met beroemde acteurs en fraaie locaties. Maar Larraín zette het script naar zijn hand door rigoureus alle scènes te schrappen waar Jackie niet in zat. Het werd een intensief psychologisch portret, stilistisch soms bedwelmend mooi, dat rust op de schouders van de terecht bejubelde Natalie Portman.
<h3 class="p3">3. Moonlight van Barry Jenkins</h3>
<iframe width="500" height="281" src="https://www.youtube-nocookie.com/embed/0MKhAunOVd4?feature=oembed" frameborder="0" allow="autoplay; encrypted-media" allowfullscreen></iframe>
Het lijkt wel alsof er elk jaar één grote Amerikaanse ontdekking is. 2017 biedt het fraai gestileerde Moonlight van Barry Jenkins (die op het IFFR, dat ook eerder werk (klik <a href="https://iffr.com/nl/2017/films/my-josephine" target="_blank" rel="noopener">hier</a>, <a href="https://iffr.com/nl/2017/films/medicine-for-melancholy" target="_blank" rel="noopener">hier</a>, <a href="https://iffr.com/nl/2017/films/chlorophyl" target="_blank" rel="noopener">hier</a>, <a href="https://iffr.com/nl/2017/films/remigration" target="_blank" rel="noopener">hier</a> óf <a href="https://iffr.com/nl/2017/films/tall-enough" target="_blank" rel="noopener">hier</a>) van hem vertoont, een <a href="https://iffr.com/nl/2017/events/masterclass-barry-jenkins" target="_blank" rel="noopener">masterclass</a> geeft). Een levenslange zoektocht naar liefde en identiteit in drie fasen – kind, jong-volwassene en volwassene – dat helemaal wel én helemaal niet draait om ras. IMDb telt op het moment van schrijven reeds 141 gewonnen prijzen, waaronder een Golden Globe voor beste drama. 

<h3 class="p3">2. Poesía sin fin van Alejandro Jodorowsky</h3>
<iframe width="500" height="281" src="https://www.youtube-nocookie.com/embed/K8ix-P5pwDY?feature=oembed" frameborder="0" allow="autoplay; encrypted-media" allowfullscreen></iframe>
Nog een Chileen op de lijst! De 87-jarige alchemist-filmmaker van grootse cultklassiekers als The Holy Mountain (1973) en vooral El Topo (1970) viert de cinema met dit sprankelende tweede deel (na La danza de la realidad, 2013) van zijn vijfdelige autobiografie. Hierin wordt hij gespeeld door zijn zoon Adan en af en toe door zichzelf, ouder en wijzer geworden – in zijn eigen verleden tussenbeide komend. Poesía sin fin is kleurrijk, lyrisch en speels, zo wellustig en overdadig als Fellini, met een eindeloze rijkdom aan ideeën en wendingen.
<h3 class="p3"> 1. The Woman Who Left van Lav Diaz</h3>
<iframe width="500" height="281" src="https://www.youtube-nocookie.com/embed/rA2EMkBiSuM?feature=oembed" frameborder="0" allow="autoplay; encrypted-media" allowfullscreen></iframe>
De Filipijnse meester Lav Diaz kan me volledig meenemen in het lome tempo van een nachtelijk gesprekje onder een lantaarnpaal: twee wachtende mensen op een verder lege straat, in contrastrijk zwart-wit, zonder cuts, met het geluid van krekels op de achtergrond. Zo’n scène laat hij minutenlang doorgaan. Het voelt alsof ik op een warme avond in een bootje wordt meegevoerd door een kalme, eindeloze rivier. Dan is vier uur niet lang (en voor Diaz is het zelfs kort: hij heeft ook films gemaakt die tien uur duurden). Goed, je moet ervan houden. Maar ik ben de enige niet: Diaz (die in 2014 een Prins Claus Prijs kreeg) won met The Woman Who Left vorig jaar de Gouden Leeuw in Venetië. Dus: probeer het eens, deze minimalistische thriller van een ongebroken vrouw die na dertig jaar onterechte gevangenschap op zoek gaat, in alle kalmte, naar wraak.

Een beginjaarslijstje: de beste films van 2017

Paul Verhoeven: ‘Ik ben wel eens beschuldigd van feminisme’

Niemand kan alles gezien hebben. Dus als je in 2017 op de bank zit met géén idee wat je wilt kijken: pak dit bewaarlijstje erbij met de tien (nou goed: twintig) beste films van het afgelopen jaar. Films met een Grote Vraag. Want voor Kees Driessen gaat een goede film over meer dan een personage en een verhaaltje – die gaat over ons.
 Zo duidelijk als <a href="https://www.vn.nl/beste-films-2015/" target="_blank" rel="noopener">in 2015</a>, toen George Millers uitzonderlijke actiefilm Mad Max: Fury Road de eindejaarslijstjes domineerde, was de winnaar dit keer niet (al ben ik <a href="http://[https://www.theguardian.com/film/2016/nov/29/the-50-best-uk-films-of-2016-full-list" target="_blank" rel="noopener">niet de enige</a> met deze nummer één). En ook een film met het onvermijdelijke kaliber van de nummer twee van 2015, de <a href="https://www.vn.nl/een-overtuigende-verbeelding-van-auschwitz-son-of-saul/" target="_blank" rel="noopener">Holocaust-film</a> Son of Saul, zat er in 2016 niet tussen.
Maar dat wil niet zeggen dat 2016 een slecht jaar was. Zeker niet. Er waren veel goede films die elkaar niet veel ontliepen. Maar de lol van dit soort lijstjes is natuurlijk dat je moet kiezen – ik hekel de lafheid van jury’s die gedeelde prijzen uitreiken. Daarom worden hier voor u opnieuw appels gekeurd, met peren vergeleken en netjes op volgorde gezet: de twintig beste films, die allemaal, expliciet of impliciet, een Grote Vraag behandelen.
<h5>1. Anomalisa van Charlie Kaufman en Duke Johnson</h5>
Wat is de mens? 
Sinds de doorbraak van Persepolis (2007) groeit de niche van lange animatiefilms voor volwassenen. Naast de eerste, <a href="https://www.vn.nl/animatiefilms-voor-volwassenen-oscarwinnaar-michael-dudok-de-wit-over-the-red-turtle" target="_blank" rel="noopener">geslaagde bijdrage</a> van een Nederlander, Michael Dudok de Wits The Red Turtle, zagen we dit jaar Anomalisa: de beste film van het jaar. Een mistroostige en merkwaardig realistische stop-motion animatie over ‘wat het is om mens te zijn’ (inclusief de beste seksscène van 2016).
<iframe width="500" height="281" src="https://www.youtube-nocookie.com/embed/Z9XdtBUyLOk?feature=oembed" frameborder="0" allow="autoplay; encrypted-media" allowfullscreen></iframe>
<div class="info-box">
Lees verder: <a href="https://www.vn.nl/de-meest-realistische-seksscene-van-het-jaar-met-poppen/" target="_blank" rel="noopener">De mooiste seksscène van het jaar, door poppen</a>
</div>
<h3>2. Heart of a Dog van Laurie Anderson</h3>
Wat is medeleven? 
Waarop beoordeel je een film? Mijn eerste indruk van Laurie Andersons zeer persoonlijke essay over taal, geheugen en de omgang met de dood was positief, maar niet lyrisch. Daarna interviewde ik haar, ik bekeek de film nog eens, verdiepte me in de ideeën, <a href="https://www.vn.nl/laurie-anderson-lou-reed-verdriet" target="_blank" rel="noopener">schreef een artikel</a> en ondertussen bleef haar film maar groeien, als een zaadje dat ze in me had geplant. Uiteindelijk is mijn lof toch lyrisch geworden: Heart of a Dog hielp me nadenken over verlies, leed van naasten en de dreigende dood.
<iframe width="500" height="281" src="https://www.youtube-nocookie.com/embed/v37BnyHefnY?feature=oembed" frameborder="0" allow="autoplay; encrypted-media" allowfullscreen></iframe>
<h3>3. Desde allá (From Afar) van Lorenzo Vigas 
</h3>
Wat is wraak? 
Recentere, grote en veelbesproken films scoren meestal hoger op eindejaarslijstjes dan oudere, kleine en bescheidener titels. Desde allá zag ik al in 2015 in Venetië (waar hij de Gouden Leeuw won), maar hij ging hier pas in 2016 in roulatie. Dit keer houd ik me aan mijn eerste indruk: bovenmatig spannend speelfilmdebuut, vooral door de altijd geweldige Alfredo Castro. Die speelt de getraumatiseerde man in Caracas die een jong bendelid begint te manipuleren. Pas op: de trailer bevat spoilers.
<iframe width="500" height="281" src="https://www.youtube-nocookie.com/embed/pJSd3hn_edk?feature=oembed" frameborder="0" allow="autoplay; encrypted-media" allowfullscreen></iframe>
<h3>4. Room van Lenny Abrahamson</h3>
Wat is de wereld? 
Ik sprak de getalenteerde Abrahamson al eens voor Vrij Nederland <a href="https://www.vn.nl/ik-hoop-dat-je-het-masker-vergeet" target="_blank" rel="noopener">over zijn originele Frank</a>. Opvolger Room is weer totaal anders. Een moeder (Brie Larson won een Oscar) woont met haar zoontje (een fantastische Jacob Tremblay) in een kamer die ze nooit verlaten. Meer verklappen over de film, die emotioneel soms bijna ondraaglijk is, <a href="https://www.vn.nl/pas-op-lees-of-kijk-van-tevoren-niks-over-deze-film" target="_blank" rel="noopener">zou zonde zijn</a>. Dus kijk geen trailer.
<h3>5. Ma vie de Courgette van Claude Barras</h3>
Wat is vriendschap? 
Een stop-motion kinderfilm die kinderen serieus neemt: <a href="http://www.filmkrant.nl/_titelindex_M/14305" target="_blank" rel="noopener">volgens Barras</a> en schrijver Céline Sciamma kun je kinderen prima vertellen over leeftijdsgenootjes die vreselijke dingen hebben meegemaakt, zolang je het maar benadert vanuit hun belevingswereld. Dat is gelukt, met groot gevoel voor psychologie, waardoor deze kleine, grappig gevormde poppetjes tot de meest realistische filmpersonages van het jaar behoren.
<iframe width="500" height="281" src="https://www.youtube-nocookie.com/embed/WR1P__rfopA?feature=oembed" frameborder="0" allow="autoplay; encrypted-media" allowfullscreen></iframe>
<h3>6. The Witch van Robert Eggers</h3>
Wat is geloof? 
The Witch werd niet uitgebracht in de Nederlandse bioscoop en dat was een gemis: zo’n volwassen horrorfilm zie je maar zelden. Gebaseerd op historische rechtszaken over hekserij en gemaakt door de <a href="http://www.slate.com/articles/arts/culturebox/2015/09/profile_of_the_independent_film_distributor_a24_the_company_behind_spring.single.html" target="_blank" rel="noopener">uitzonderlijke productiemaatschappij A24</a>. A24 was ook verantwoordelijk voor Room en voor twee tips, alvast, voor de toptien van 2017 die volgend jaar wel in de bioscoop worden verwacht: Moonlight en American Honey. A24 bewijst dat Hollywood zeker artistiek interessante medium-budgetfilms kan produceren.
<iframe width="500" height="281" src="https://www.youtube-nocookie.com/embed/iQXmlf3Sefg?feature=oembed" frameborder="0" allow="autoplay; encrypted-media" allowfullscreen></iframe>
<h3>7. Spotlight van Tom McCarthy</h3>
Wat is nieuws? 
Hogeschool Hollywood, met een Oscar voor Beste Film: serieus, niet &#8216;sensationalistisch&#8217; en voorbijgaand aan de meeste filmclichés over nieuwsredacties. Dus niet zo’n gehaaste chef die, plastic koffiebekertje in de hand, alleen maar tijd heeft met je te praten terwijl-ie tussen de drukbezette tafeltjes door laveert, achtervolgd door de camera, totdat-ie de deur in je gezicht dichtgooit, maar: vergaderen, overleggen en archieven doorspitten. Zo ontmaskert The Boston Globe het kindermisbruikschandaal van de Katholieke Kerk.
<iframe width="500" height="281" src="https://www.youtube-nocookie.com/embed/EwdCIpbTN5g?feature=oembed" frameborder="0" allow="autoplay; encrypted-media" allowfullscreen></iframe>
<h3>8. Kubo and the Two Strings van Travis Knight</h3>
Wat is onsterfelijkheid? 
Nóg eentje! Terwijl computeranimatie de filmwereld domineert beleeft de tijdrovende stop-motion techniek een renaissance. Wellicht omdat de <a href="https://www.youtube.com/watch?v=ZhFRjaWYe_0" target="_blank" rel="noopener">beeldje voor beeldje bewogen</a> poppetjes óók dat ruimtelijke gevoel geven, met schaduwen en scherptediepte, maar dan tastbaarder, echter. Kubo is een episch en fantasierijk familiesprookje dat zich afspeelt in een wereld van wonderen en nachtmerries. Gemaakt door stop-motion studio Laika, bekend van het fantastische Coraline (2009).
<iframe width="500" height="281" src="https://www.youtube-nocookie.com/embed/p4-6qJzeb3A?feature=oembed" frameborder="0" allow="autoplay; encrypted-media" allowfullscreen></iframe>
<h3>9. La La Land van Damien Chazelle</h3>
Wat is authentiek? 
In het begin lijkt Chazelles opzichtige eerbetoon aan de klassieke Hollywood-musical ten onder te gaan aan ironie, knipogen en verwijzingen, aan doen alsof – Ryan Gosling en Emma Stone zijn nu eenmaal geen Fred Astaire en Ginger Rogers. Maar gaandeweg raken de personages los van hun clichés, krijgen ze meer inhoud en nuance en gaat La La Land zijn eigen leven leiden, tot en met het spectaculair goede einde.
<iframe width="500" height="281" src="https://www.youtube-nocookie.com/embed/0pdqf4P9MB8?feature=oembed" frameborder="0" allow="autoplay; encrypted-media" allowfullscreen></iframe>
<h3>10. Clash (Eshtebak) van Mohamed Diab</h3>
Wat is conflict? 
Vergelijkbaar met Lebanon (2009), de film die zich helemaal afspeelde in een Israëlische tank, sluit Diab ons met een desoriënterend en claustrofobisch effect op in een Egyptische arrestantenbus: samen met een groep politieke antagonisten die, tijdens de heftige rellen van 2013, het busje veranderen in een explosieve microkosmos van Egypte.
Verder: 
11. <a style="font-family: 'Neue Helvetica W01', sans-serif; font-size: 1.25rem; font-weight: 800; background-color: white;" href="http://www.filmkrant.nl/TS_december_2016/14506" target="_blank" rel="noopener">Frantz</a> van François Ozon 
Wat is vrede?
<h3>12. <a href="http://www.filmkrant.nl/TS_april_2015/11874" target="_blank" rel="noopener">The Forbidden Room</a> van Guy Maddin en Evan Johnson</h3>
Wat is film?
<h3>13. Toni Erdmann van Maren Ade</h3>
Wat is een ouder?
<h3>14. The Treasure van Corneliu Porumboiu</h3>
Wat is rijkdom?
<h3>15. <a href="https://www.vn.nl/ik-ben-wel-eens-beschuldigd-van-feminisme" target="_blank" rel="noopener">Elle</a> van <a href="https://www.vn.nl/kees-driessen-de-tijd-geeft-paul-verhoeven-gelijk" target="_blank" rel="noopener">Paul Verhoeven</a></h3>
Wat is overleven?
<h3>16. <a href="https://www.vn.nl/dit-is-de-prijswinnende-documentaire-die-lampedusa-een-gezicht-geeft" target="_blank" rel="noopener">Fuocoammare</a> van Gianfranco Rosi</h3>
Wat is Europa?
<h3>17. Francofonia van Aleksander Sokoerov</h3>
Wat is beschaving?
<h3>18. <a href="https://www.vn.nl/rifka-lodeizen-veel-meer-dan-een-terstall-meisje" target="_blank" rel="noopener">Tonio</a> van Paula van der Oest</h3>
Wat is rouw?
<h3>19. The Wailing (Goksung) van Na Hong-jin</h3>
Wat is waarheid?
<h3>20. Waterboys van Robert Jan Westdijk</h3>
Wat is eigendunk?
<div class="info-box">
La La Land, Frantz, Toni Erdmann, Tonio en Waterboys draaien momenteel in de Nederlandse bioscopen.
</div>
<div class="info-box">
Dag VN-lid, wil je dat je vrienden dit artikel kunnen lezen? Deel het met ze.
</div>

Dit zijn de beste films van 2016: films met een Grote Vraag

<div class="lead">
Taal lijkt meer een onderwerp voor boeken dan voor films. De intelligente sciencefictionfilm Arrival bewijst het tegendeel. Met dank aan het korte verhaal van Ted Chiang Story of Your Life, dat wel.
</div>
<div class="info-box">
Waarschuwing: er volgen spoilers, maar nauwelijks meer dan in de <a href="https://www.youtube.com/watch?v=AMgyWT075KY" target="_blank">trailer</a>.
</div>
In de Hollywood-film Arrival van Denis Villeneuve is de hoofdrol weggelegd voor een taalkundige – gespeeld door steractrice Amy Adams, die zich liet voorlichten door de echte linguïst Jessica Coon, die vervolgens als sexy onderwerp werd geïnterviewd door <a href="http://www.playboy.com/articles/real-life-linguist-behind-arrival" target="_blank">Playboy</a>. Dat zie je toch niet vaak.
Zij moet uitzoeken hoe de mensheid kan communiceren met enkele gelande aliens. Dat doet weliswaar denken aan Steven Spielbergs Close Encounters of the Third Kind (1977), maar daarin worden als communicatiemiddel alleen muziektonen en gekleurde lichten  gebruikt. met als hoogst bereikbare interactie: herhalingen en speelse varianten. In Arrival is het doel: volledige gesprekken.
<iframe width="500" height="281" src="https://www.youtube-nocookie.com/embed/S4PYI6TzqYk?feature=oembed" frameborder="0" allowfullscreen></iframe>
Arrival is gebaseerd op een kort verhaal uit 1998 van de Amerikaanse schrijver Ted Chiang, Story of Your Life. Een intrigerende puzzel van taalkundige, natuurkundige en filosofische theorieën, waarin je niet direct een Hollywood-film vermoedt. Aan de andere kant: een kort verhaal vormt vaak <a href="https://en.wikipedia.org/wiki/List_of_short_fiction_made_into_feature_films" target="_blank">beter bronmateriaal</a> voor een twee uur durende speelfilm dan een roman. Bovendien vermengt Story of Your Life de cerebrale uitdagingen met een dubbel liefdesverhaal: tussen man en vrouw en tussen moeder en dochter.
Het bijzondere aan Arrival is dat in <a href="http://thetalkhouse.com/how-i-wrote-arrival" target="_blank">Eric Heisserers script</a> (naast het toevoegen van enkele actiescènes en een verhaallijn over internationale spanningen) zo veel van Chiangs theoretische puzzel zit &#8211; en dit deels zelfs verder is uitgewerkt.
Zo is Arrival vermoedelijk de eerste Hollywood-film waarin de <a href="https://en.wikipedia.org/wiki/Linguistic_relativity" target="_blank">Hypothese van Sapir-Whorf</a> wordt genoemd: het idee dat menselijke cognitie, en daarmee het menselijk wereldbeeld, beïnvloed en begrensd wordt door de taal die we gebruiken. Dus: andere taal, andere kijk op de wereld. En: wezenlijk andere taal, wezenlijk andere kijk op de wereld. Iets wat de linguïst in Arrival aan den lijve ervaart.
<q class="pull-right">De aliens zien het allemaal in één keer: verleden, heden en toekomst.</q>Spraak en schrift blijken bij de aliens twee verschillende talen met totaal andere eigenschappen. Vooral het schrift, dat door de filmmakers prachtig is gevisualiseerd, is interessant. Zoals het boek in meer detail beschrijft: het is niet lineair, maar tweedimensionaal. Als de aliens meer willen vertellen, worden meer elementen toegevoegd aan de ronde basisvorm. Interpunctie in de lineaire betekenis van het woord bestaat hier niet. Alles hangt met alles samen.
Dit is een schrift waarvan de weergave van computeranalyses werd ontworpen door vader en zoon <a href="http://blog.stephenwolfram.com/2016/11/quick-how-might-the-alien-spacecraft-work" target="_blank">Stephen en Christopher Wolfram</a>, op basis van hun Wolfram-programmeertaal. En waarvan de bijzondere, koffievlekachtige basisvorm uit de koker komt van schilderes <a href="http://www.businessinsider.com/arrival-how-alien-language-was-made-2016-11" target="_blank">Martine Bertrand</a> – expres niet direct als taal herkenbaar. Bertrand probeerde het zelf maar, nadat haar echtgenoot, de productie-designer van Arrival, was stukgelopen op het werk van externe linguïsten en grafisch ontwerpers. Zij gingen allemaal te veel uit van menselijke logica. Alsof ze Sapir-Whorf wilden bevestigen: het is extreem moeilijk om je los te maken van de mogelijkheden en beperkingen van je eigen taal.
Hoe beter linguïst Amy Adams in Arrival dit buitenaardse schrift doorziet, hoe meer haar gedachten en dromen erdoor beïnvloed worden. Kort gezegd: de buitenaardse cognitie is niet gebaseerd op lineair denken in oorzaak en gevolg, zoals bij ons, maar op het totaalbeeld van een situatie, waarin oorzaak en gevolg zo onlosmakelijk samenhangen (aangezien het één niet bestaat zonder het ander) dat de factor tijd onbelangrijk wordt. De aliens zien het allemaal in één keer: verleden, heden en toekomst.
Adams begint dit ook te doen: het denken in een vorm van alomvattende gelijktijdigheid die, zoals het boek mooi beschrijft, zowel een ‘mandala’-achtig evenwicht in haar gedachtewereld creëert als haar ‘train of thought’ doet verdwijnen. De filmmakers verbeeldden dit met een dromerige montage die gaandeweg verwarring zaait over wat wanneer gebeurt; schrijver Chiang vertaalde dit knap door sommige terugblikken te combineren met tegenwoordige en toekomende werkwoordstijden (‘I remember what it will be like’).
Determinisme, vrije wil, de richting van de tijdpijl en de morele verantwoordelijkheid voor keuzes waarvan je zeker weet waartoe ze zullen leiden, worden in Arrival niet slechts filosofisch aangestipt, maar zijn cruciaal voor de plot. En dat in een grote Hollywood-film. Je zou bijna denken dat de aliens inderdaad in Los Angeles zijn geland.
<div class="info-box">
Arrival draait in de Nederlandse bioscopen. Ted Chiangs verhaal Story of Your Life is opgenomen in zijn bundel <a href="http://www.bookdepository.com/Stories-of-Your-Life-and-Others/9781447289234" target="_blank">Stories of Your Life and Others</a>.
Bekijk hier de trailer:
<iframe width="500" height="281" src="https://www.youtube-nocookie.com/embed/AMgyWT075KY?feature=oembed" frameborder="0" allowfullscreen></iframe>
</div>

In Arrival is de held een taalkundige en een theoretische puzzel de plot

<div class="lead">
Waarom heeft Noord-Korea in godsnaam Laibach uitgenodigd? Laibach! Een Sloveense band die in het Westen al decennia verdeeldheid zaait met zijn totalitaire iconografieën. En toch mochten zij als eerste echte westerse rockgroep optreden in Noord-Korea. Ik kan er met m’n hoofd niet bij.
</div>
Het was <a href="http://www.liberationday.film/concert/" target="_blank">een optreden</a> dat in zichzelf, louter door te bestaan, een waanzinnig en onbevattelijk kunstwerk vormt. Slavoj Žižek, Sloveens filosoof, noemde het ‘de meest fascinerende culturele en politiek-ideologische gebeurtenis van de 21ste eeuw tot nu toe’. Het kreeg vorig jaar, toen het plaatsvond, <a href="https://www.youtube.com/watch?v=yeygA-n7AEo" target="_blank">wereldwijde </a>media-aandacht. En nu beleeft de documentaire erover, Liberation Day, zijn internationale première op documentairefestival IDFA in Amsterdam.
<iframe width="500" height="281" src="https://www.youtube-nocookie.com/embed/O9dfqI9tnlQ?feature=oembed" frameborder="0" allowfullscreen></iframe>
Ik zag de documentaire, hoorde <a href="https://www.youtube.com/watch?v=o4sIa8Qfejk" target="_blank">de </a>analyse van <a href="http://www.laibach.org/" target="_blank">Laibach</a> die Žižek (oud-huisgenoot van de band) ter begeleiding gaf, zag <a href="https://www.youtube.com/watch?v=pSsoQnODVVc" target="_blank">het optreden</a> en sprak na afloop met bandleden Ivan Novak en Mina Špiler. En ik begrijp het nog steeds niet: waarom heeft Noord-Korea deze band in vredesnaam toegestaan op te treden in Pyongyang?
<q class="pull-left">Laibach zei ooit: ‘Wij zijn fascistisch, zoals Hitler een schilder was.’</q>
De organisator van het concert, Morten Traavik, vertelde in Amsterdam dat hij vertrouwen had gewekt met eerdere culturele uitwisselingen (een Noord-Koreaanse <a href="https://www.youtube.com/watch?v=rBgMeunuviE" target="_blank">accordeonversie</a> van Take on Me werd een bescheiden internethit) en dat de Noord-Koreanen zich misschien thuis voelden bij de <a href="https://www.youtube.com/watch?v=ncqAnor5Zd8" target="_blank">martiale klank</a> van Laibachs muziek. Maar dat verklaart weinig: je hoeft maar even <a href="https://www.google.nl/search?q=laibach+80s&amp;tbm=isch" target="_blank">te googlen</a> om te weten dat Laibach vanaf zijn oprichting in 1980 uiterst controversieel is gebleven, door de vermenging van communistische, fascistische en andere <a href="https://www.youtube.com/watch?v=Glu9wA4HjE0" target="_blank">totalitaire iconografieën</a>. Daarbij vergeleken is navolger <a href="https://www.youtube.com/watch?v=StZcUAPRRac" target="_blank">Rammstein</a> slechts ‘Laibach voor adolescenten’, zoals de Slovenen zelf <a href="http://www.legendsmagazine.net/139/laibach.htm" target="_blank">zeggen</a>. En de Noord-Koreanen hadden gegoogled, blijkt aan het begin van Liberation Day: bij hun ontvangst in Pyongyang worden ze door een cultureel kopstuk ‘neo-nazi’s’ genoemd en hun muziek ‘verschrikkelijk’. En toch ging het concert door! Hoe? Traavik had, zei hij, de Noord-Koreanen ervan overtuigd dat de westerse pers niet te vertrouwen was – daarin werd Noord-Korea toch zelf ook vaak fascistisch genoemd? Laibach zei ooit: ‘Wij zijn fascistisch, zoals Hitler een schilder was.’
En ja, het concert ging door. In het forse Ponghwa Art Theater in Pyongyang. En ik kan er nog stééds niet bij.
<figure id="post-344731 media-344731" class="align-center"><img decoding="async" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2016/11/photo_verybig_10248.jpg" srcset="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2016/11/photo_verybig_10248-320x157.jpg 320w, https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2016/11/photo_verybig_10248-640x315.jpg 640w" alt="" /><figcaption>Laibach in het Ponghwa Art Theater. Foto: novinite.com</figcaption></figure>
Ik ken Laibach vanaf eind jaren tachtig. Ik luisterde naar vroege, gruiziger albums als <a href="https://open.spotify.com/album/1Pli0A9ZlFjfmE9PzJqHAm" target="_blank">Nova Akropola</a> en <a href="https://open.spotify.com/album/3VfGJojpx5fC3XRaPtGrVx" target="_blank">Krst pod Triglavom</a>. Ik kocht in 1989, toen Slovenië nog in Joegoslavië lag, albums en een Laibach-poster in Ljubljana, de Sloveense hoofdstad waarvan Laibach de Duitse naam is, gebruikt tijdens de nazi-bezetting maar ook al sinds de Middeleeuwen. Op de poster: een stralend Duits gezin, geknipt uit nazi-propaganda, tegen een communistische achtergrond. Zware, duistere, zelfs weemoedige industriële muziek. Die werd toegankelijker toen ze vanaf <a href="https://open.spotify.com/album/3706Kd7JanLR1mzDYrEiqm" target="_blank">Opus Dei</a> ook covers gingen opnemen. Hun bekendste, die ze ook in Pyongyang speelden, is Life is Life/<a href="https://www.youtube.com/watch?v=LB9lObWclFQ" target="_blank">Leben heißt Leben</a>, een martiale bewerking van de Europese <a href="https://www.youtube.com/watch?v=pATX-lV0VFk" target="_blank">monsterhit</a> van de Oostenrijkse band Opus. En toen hoorde ik opeens hoe absurd totalitair de tekst van dat hitje eigenlijk was: ‘When we all give the power / We all give the best / Every minute of an hour / Don&#8217;t think about a rest / Then you all get the power / You all get the best / When everyone gives everything / And every song everybody sings.’
Of neem het nummer <a href="https://www.youtube.com/watch?v=xv1qcUAcIpE" target="_blank">One Vision </a>van Queen, door Laibach gecoverd als <a href="https://www.youtube.com/watch?v=ZZAD7W3M4zc" target="_blank">Geburt einer Nation</a>: ‘One flesh / one bone / one true religion /One voice / one hope / one real decision.’ Dat klinkt behoorlijk fascistoïde. Zeker als je daarbij een vol stadion Queen-fans tegelijk de armen ziet heffen, zoals voorbijflitst in Liberation Day.
En, zoals Novak onderstreept: Laibach kan niet gecensureerd worden. Bij elk ander gezelschap zou toegeven aan de censuur een gênante artistieke knieval zijn – bij kunstcollectief Laibach is de censuur (ongeveer de helft van de voorgestelde nummers en een deel van de projecties werden geschrapt) automatisch onderdeel van het optreden: omdat het hele optreden, inclusief alles wat eromheen gebeurt, het kunstwerk is. Dus ook het vrij wezenloze applaus van het Noord-Koreaanse publiek.
De jongere zangeres Mina, die geen persoonlijke herinneringen heeft aan Joegoslavië, vond Noord-Korea lijken op wat ze zich bij het land van haar ouders voorstelde: ‘Hoe mensen samen belangrijke dagen herdenken, hoe de leider overal aanwezig is – en geliefd, tenminste uiterlijk.’ Maar als ik Novak vraag of Noord-Korea hem op enigerlei wijze aan Joegoslavië deed denken, begint hij over de tegenwerking die ze kregen uit Brussel, toen de Sloveense delegatie hen daar liet optreden met een <a href="https://www.youtube.com/watch?v=ckOCgmK21gE&amp;sns=em" target="_blank">symfonieorkest</a>. Een pot-verwijt-de-ketel-argument, dat te flauw is om serieus te nemen.
Maar als hij zegt: ‘In Joegoslavië was het allemaal niet zo hardcore. Communisme met een menselijk gezicht, zogezegd. De underground-bewegingen waren niet eens zo underground. Ook Laibach opereerde grotendeels bovengronds’, en: ‘Joegoslavië meer leek op een soort kleine Europese Unie. Met verschillende staten, culturen en talen. En het lijkt erop dat de EU dezelfde kant op gaat’, dan is dat misschien ook een omdraaiing om te provoceren – maar dan zit er helaas <a href="https://www.youtube.com/watch?v=GOffk1G6OX8" target="_blank">wel wat in</a>. ‘Kapitalisme is net zo utopisch als communisme is. Of was,’ zegt Novak. Ook niet per se onwaar.
Laibach is een meta-totalitaire band: een muzikale kunstgroep met totalitarisme als onderwerp. Het ruwe materiaal draaien ze om en om en om, totdat ook hun Noord-Koreaanse gastheren niet meer weten wat onder en wat boven is. En Laibach, op uitnodiging, de onaantastbare Noord-Koreaanse juche-ideologie kan reflecteren in de fascistoïde tekst van een Oostenrijks zomerhitje – en daarvoor nog beleefd applaus krijgt ook.
<figure id="post-344737 media-344737" class="align-center"><img decoding="async" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2016/11/HH-49615854.jpg" srcset="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2016/11/HH-49615854-320x213.jpg 320w, https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2016/11/HH-49615854-640x427.jpg 640w, https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2016/11/HH-49615854-1280x853.jpg 1280w, https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2016/11/HH-49615854-1920x1280.jpg 1920w" alt="" /><figcaption>Het Koreaanse publiek kijkt keurig naar Laibach. Foto: Dita Alangkara/AP/HH</figcaption></figure>
<div class="info-box">
Liberation Day van Morten Traavik en Ugis Olte wordt nog vertoond op het International Documentary Filmfestival Amsterdam op donderdag 24 november (18:30 uur, Munt 10) en zondag 27 november (16:15 uur, Tuschinski 4). Zie <a href="https://www.idfa.nl/nl/tags/project.aspx?id=0DB695B5-BFCF-4132-9130-03EE7D49A38D" target="_blank">idfa.nl</a>.
</div>

Laibach in Noord-Korea: een onbevattelijk kunstwerk

Het begon in de herfst van 1987, toen Donald Trump zijn eerste proefballonnetjes opliet over een mogelijke kandidaatstelling voor het Amerikaans presidentschap. Dertig jaar lang is de Amerikaan Garry Trudeau in zijn zeer populaire (maar in Nederland niet zo bekende) strip <a href="http://www.gocomics.com/collection/1689745?page=7&amp;utm_content=prints-election16-yuge30yearsofdoonesburyontrump-collections" target="_blank" rel="noopener">Doonesbury</a> de spot blijven drijven met ‘de meest luidruchtige en zichtbare klootzak’ van New York, zoals hij de Republikeinse presidentskandidaat noemt in de inleiding van zijn verzamelbundel <a href="https://www.bol.com/nl/p/yuge/9200000058192288" target="_blank" rel="noopener">Yuge! 30 Years of Doonesbury on Trump</a>.
Het belangrijkste wat daarin opvalt: hoezeer de narcistische Trump al die jaren hetzelfde is gebleven. Neem <a href="http://www.gocomics.com/doonesbury/1999/11/14/" target="_blank" rel="noopener">de strip</a> van 14 november 1999 over zijn toenmalige flirt met een kandidaatstelling (en ik laat de tekst even onvertaald, voor de Trumpiaanse schwung): ‘As long as I’m a candidate, you have to cover me! (&#8230;) No matter what I do, I get phenomenal, amazing, unbelievable publicity! You have to give it to me! For free! You have no choice! You’re sheep!’
<figure id="post-343357 media-343357" class="align-center"><img decoding="async" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2016/11/doonesbury-trump-1.jpg" srcset="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2016/11/doonesbury-trump-1-320x218.jpg 320w, https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2016/11/doonesbury-trump-1-640x436.jpg 640w" alt="" /><figcaption>Garry Trudeau, 14 november 1999</figcaption></figure>
<a href="http://www.gocomics.com/doonesbury/1999/12/08" target="_blank" rel="noopener">Of deze</a>, van 8 december 1999: ‘A lot of people have been asking what this election is really about&#8230; Well it’s not about the economy, stupid! (&#8230;) You want to know what this election is about?’ ‘You, stupid?’ ‘Exactly! People are begging me to run! Begging me!’
<figure id="post-343358 media-343358" class="align-center"><img decoding="async" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2016/11/Doonesbury-trump-2.gif" srcset="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2016/11/Doonesbury-trump-2-320x102.gif 320w, https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2016/11/Doonesbury-trump-2-640x203.gif 640w" alt="" /><figcaption>Garry Trudeau, 8 december 1999</figcaption></figure>
In films en televisieseries mocht Trump destijds regelmatig opdraven voor korte gastoptredens <a href="https://www.youtube.com/watch?v=yosAVMB47-Y" target="_blank" rel="noopener">als zichzelf</a>, zoals <a href="https://www.youtube.com/watch?v=5NsrwH9I9vE" target="_blank" rel="noopener">een opvallende rol</a> in het populaire worstelprogramma WrestleMania.
<iframe width="500" height="281" src="https://www.youtube-nocookie.com/embed/5NsrwH9I9vE?feature=oembed" frameborder="0" allow="accelerometer; autoplay; encrypted-media; gyroscope; picture-in-picture" allowfullscreen></iframe>
Tegenwoordig klagen medewerkers over zijn <a href="http://europe.newsweek.com/ridiculous-stories-behind-donald-trumps-film-and-tv-cameos-511713" target="_blank" rel="noopener">toenmalige gedrag</a> achter de schermen: ‘Hij was heel moeilijk te filmen omdat hij toen van dat rare haar had. En niemand mocht eraan komen.’
Sommige kunstenaars lijken een vooruitziende blik gehad te hebben: in de tv-serie Suddenly Susan wordt in 1997 aan Donald Trump een tijdschriftconcept (‘Skazzy’) gepitcht met <a href="http://images.eonline.com/eol_images/Entire_Site/2015119/rs_1024x759-151209134305-1024.Donald-Trump-Cameos.17.ms.120915_copy.jpg" target="_blank" rel="noopener">op de cover</a> Trump zelf en de tekst: ‘Our next president?’. En ook in <a href="http://boingboing.net/2016/11/03/watch-all-the-trump-inspired-b.html" target="_blank" rel="noopener">Back to the Future</a> Part II en de sitcom <a href="https://www.youtube.com/watch?v=LQmbttoxUeE" target="_blank" rel="noopener">Dinosaurs</a> wordt hij met terugwerkende kracht herkend. En bij The Simpsons werd Trump al in 2000 tot president verkozen (om overigens na een budgetcrisis opgevolgd te worden door een vrouw – een inmiddels volwassen geworden Lisa Simpson).
Maar ook in Hollywood loopt niet alles voor Trump volgens plan. Hij kreeg in 1989 een Razzie (de anti-Oscar) voor <a href="https://www.youtube.com/watch?v=co0aDXPTK5o" target="_blank" rel="noopener">Slechtste Bijrol</a> voor Ghosts Can’t Do It, tegenover Bo Derek. En hij deed zijn beruchte opmerkingen over het aanranden van vrouwen door hun ‘pussy’ te grijpen nota bene rond de opnames van het omineus getitelde entertainmentprogramma Access Hollywood. Zijn ster op de Hollywood Walk of Fame (‘verdiend’ met zijn televisieprogramma The Apprentice) is daarna <a href="https://www.youtube.com/watch?v=Yr8S7Wz-sUE" target="_blank" rel="noopener">vernietigd</a> door een man met een pikhouweel, nadat straatkunstenaar Plastic Jesus, iets subtieler, er eerder een <a href="http://edition.cnn.com/2016/07/20/politics/donald-trump-hollywood-walk-of-fame-star" target="_blank" rel="noopener">mini-Mexicaanse Muur</a> omheen had gezet. Trump vindt Saturday Night Live, waarin hij vorig jaar <a href="https://www.youtube.com/watch?v=UYdgmgvdMvY" target="_blank" rel="noopener">zelf nog verscheen</a>, niet leuk meer nu Alec Baldwin hem <a href="https://www.youtube.com/watch?v=5sYGjoUcusM&amp;feature=youtu.be&amp;t=1m50s" target="_blank" rel="noopener">met groot succes </a> imiteert (zoals Meryl Streep <a href="http://www.vjbrendan.com/2016/06/meryl-streep-dressed-up-as-donald-trump.html" target="_blank" rel="noopener">al eerder</a> had gedaan).
<div class="gpdr-overlay-wrapper">
 <script type="text/plain" class="gpdr-iframe gdpr-service-twitter">
<blockquote class="twitter-tweet" data-width="500" data-dnt="true">
Watched Saturday Night Live hit job on me.Time to retire the boring and unfunny show. Alec Baldwin portrayal stinks. Media rigging election!
&mdash; Donald J. Trump (@realDonaldTrump) <a href="https://twitter.com/realDonaldTrump/status/787612552654155776?ref_src=twsrc%5Etfw">October 16, 2016</a></blockquote>
<script async src="https://platform.twitter.com/widgets.js" charset="utf-8"></script> </script>
<div class="row">
<div class="col-sm-12">
<div class="gdpr-content">
<h4>Twitter</h4>
Deze dienst is alleen beschikbaar wanneer alle cookies zijn geaccepteerd
 <a href="javascript: Cookiebot.renew()" class="gdpr-settings btn btn--primary button--primary">Wijzig cookie voorkeur</a>
 </div>
</div>
</div>
</div>
Ook andere kunstenaars maken Trumps. Vaak naakt. Trump lag bloot, als wassenbeeld, naast andere controversiële Amerikanen als Kim Kardashian en Bill Cosby, in Kanye Wests videoclip <a href="https://www.youtube.com/watch?v=p7FCgw_GlWc" target="_blank" rel="noopener">Famous</a>; Illma Gore schilderde hem naakt om hem te plagen met zijn vermeende <a href="http://www.huffingtonpost.com/entry/artist-imagines-what-donald-trump-looks-like-naked-and-it-aint-pretty-nsfw_us_56bcb7bde4b08ffac124222e" target="_blank" rel="noopener">kleine geslachtsdeel</a>; terwijl het Indecline-collectief een standbeeld maakte met de heldere titel <a href="http://www.theverge.com/2016/8/18/12538672/nude-donald-trump-statues-union-square-los-angeles-indecline" target="_blank" rel="noopener">The Emperor Has No Balls.</a>
Er <a href="http://dinild.tumblr.com/" target="_blank" rel="noopener">zijn</a> <a href="https://www.theguardian.com/artanddesign/2016/jul/11/donald-trump-hair-hut-protest-art" target="_blank" rel="noopener">nog</a> <a href="http://dangerousminds.net/comments/talking_animatronic_zoltar_machine_mysteriously_placed_on_street_corner_in" target="_blank" rel="noopener">heel</a> <a href="http://www.huffingtonpost.com/entry/donald-trump-period-painting_us_55f6eedee4b042295e36eee4" target="_blank" rel="noopener">veel</a> <a href="http://boingboing.net/2016/09/27/sassy-trump-has-himself-a-hiss.html" target="_blank" rel="noopener">meer</a> <a href="https://www.youtube.com/watch?v=H3EUHywXCuw" target="_blank" rel="noopener">weirde</a> <a href="https://www.youtube.com/watch?v=sxnKMKp06V0" target="_blank" rel="noopener">werken</a>. Soms <a href="https://www.youtube.com/watch?&amp;v=WLYHu0AG8GI" target="_blank" rel="noopener">ook </a> <a href="http://uproxx.com/webculture/donald-trump-hillary-clinton-mashup/" target="_blank" rel="noopener">samen</a> <a href="http://joshualinergallery.com/artists/alfred_steiner/selectedworks/122/detail/steiner_tump_and_clinton/larger" target="_blank" rel="noopener">met</a> <a href="https://www.youtube.com/watch?&amp;v=WLYHu0AG8GI" target="_blank" rel="noopener">Clinton</a>, zoals in de wereldwijde <a href="https://www.youtube.com/watch?v=R8Wde1fFvPg" target="_blank" rel="noopener">viral</a> van onze eigen LuckyTV.
Hoe zou Trump, <a href="http://briansmith.com/wp-content/uploads/2013/05/Donald-Trump.jpg" target="_blank" rel="noopener">de koning van Kitsch</a>, zelf denken over al die kunst? Warhol <a href="http://www.artspace.com/magazine/interviews_features/in_depth/presidential-art-part-1-trump-53856" target="_blank" rel="noopener">haatte Trump</a>, omdat die niet had willen betalen voor Warhols schilderijen van de Trump Tower. Trump hoort nu eenmaal niet bij de rijken die zich <a href="http://www.artistsnetwork.com/art-blogs/presidential-election-arts" target="_blank" rel="noopener">profileren</a> met de kunsten: ‘Hij heeft liever investeringen die meer opleveren.’
<figure id="post-343365 media-343365" class="align-center"><img decoding="async" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2016/11/doonesbury-trump-3.gif" srcset="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2016/11/doonesbury-trump-3-320x102.gif 320w, https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2016/11/doonesbury-trump-3-640x203.gif 640w" alt="" /><figcaption>Garry Trudeau, 16 maart 1989</figcaption></figure>
Volgens Doonesbury moeten we ons maar niet te veel voorstellen van Trumps artistieke sensibiliteit. In <a href="http://www.gocomics.com/doonesbury/1989/03/16#mutable_87901" target="_blank" rel="noopener">de strip</a> van 16 maart 1989 huurt hij weliswaar een echte schilder, maar met de opmerking: ‘I want a mural of the labors of Hercules. Do it in the style of Michelangelo. Or Picasso. One of those famous guys.’ Om diezelfde schilder vier dagen later terecht te wijzen dat Trump zijn eigen gezicht natuurlijk niet als David had willen zien op de kopie van Michelangelo’s De schepping van Adam – maar als God.
<figure id="post-343366 media-343366" class="align-center"><img decoding="async" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2016/11/doonesbury-trump-4.gif" srcset="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2016/11/doonesbury-trump-4-320x101.gif 320w, https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2016/11/doonesbury-trump-4-640x203.gif 640w" alt="" /></figure>
<div class="info-box">
In een eerdere versie van dit artikel stond ten onrechte dat The Simpsons ook de precieze manier waarop Trump zijn presidentschap aankondigde correct had voorspeld – dat fragment was echter niet afkomstig uit 2000, maar uit 2015, en gebaseerd op de daadwerkelijke gebeurtenis. Zie ook <a href="https://www.snopes.com/fact-check/simpsons-predict-trump/" target="_blank" rel="noopener">deze factcheck</a>.
</div>