In Arrival is de held een taalkundige en een theoretische puzzel de plot

Kees Driessen
Amy Adams maakt voor het eerst contact met de aliens. Beeld: trailer 'Arrival'.

Taal lijkt meer een onderwerp voor boeken dan voor films. De intelligente sciencefictionfilm Arrival bewijst het tegendeel. Met dank aan het korte verhaal van Ted Chiang Story of Your Life, dat wel.

Waarschuwing: er volgen spoilers, maar nauwelijks meer dan in de trailer.

In de Hollywood-film Arrival van Denis Villeneuve is de hoofdrol weggelegd voor een taalkundige – gespeeld door steractrice Amy Adams, die zich liet voorlichten door de echte linguïst Jessica Coon, die vervolgens als sexy onderwerp werd geïnterviewd door Playboy. Dat zie je toch niet vaak.

Zij moet uitzoeken hoe de mensheid kan communiceren met enkele gelande aliens. Dat doet weliswaar denken aan Steven Spielbergs Close Encounters of the Third Kind (1977), maar daarin worden als communicatiemiddel alleen muziektonen en gekleurde lichten  gebruikt. met als hoogst bereikbare interactie: herhalingen en speelse varianten. In Arrival is het doel: volledige gesprekken.

Arrival is gebaseerd op een kort verhaal uit 1998 van de Amerikaanse schrijver Ted Chiang, Story of Your Life. Een intrigerende puzzel van taalkundige, natuurkundige en filosofische theorieën, waarin je niet direct een Hollywood-film vermoedt. Aan de andere kant: een kort verhaal vormt vaak beter bronmateriaal voor een twee uur durende speelfilm dan een roman. Bovendien vermengt Story of Your Life de cerebrale uitdagingen met een dubbel liefdesverhaal: tussen man en vrouw en tussen moeder en dochter.

Het bijzondere aan Arrival is dat in Eric Heisserers script (naast het toevoegen van enkele actiescènes en een verhaallijn over internationale spanningen) zo veel van Chiangs theoretische puzzel zit – en dit deels zelfs verder is uitgewerkt.

Zo is Arrival vermoedelijk de eerste Hollywood-film waarin de Hypothese van Sapir-Whorf wordt genoemd: het idee dat menselijke cognitie, en daarmee het menselijk wereldbeeld, beïnvloed en begrensd wordt door de taal die we gebruiken. Dus: andere taal, andere kijk op de wereld. En: wezenlijk andere taal, wezenlijk andere kijk op de wereld. Iets wat de linguïst in Arrival aan den lijve ervaart.

De aliens zien het allemaal in één keer: verleden, heden en toekomst.Spraak en schrift blijken bij de aliens twee verschillende talen met totaal andere eigenschappen. Vooral het schrift, dat door de filmmakers prachtig is gevisualiseerd, is interessant. Zoals het boek in meer detail beschrijft: het is niet lineair, maar tweedimensionaal. Als de aliens meer willen vertellen, worden meer elementen toegevoegd aan de ronde basisvorm. Interpunctie in de lineaire betekenis van het woord bestaat hier niet. Alles hangt met alles samen.

Dit is een schrift waarvan de weergave van computeranalyses werd ontworpen door vader en zoon Stephen en Christopher Wolfram, op basis van hun Wolfram-programmeertaal. En waarvan de bijzondere, koffievlekachtige basisvorm uit de koker komt van schilderes Martine Bertrand – expres niet direct als taal herkenbaar. Bertrand probeerde het zelf maar, nadat haar echtgenoot, de productie-designer van Arrival, was stukgelopen op het werk van externe linguïsten en grafisch ontwerpers. Zij gingen allemaal te veel uit van menselijke logica. Alsof ze Sapir-Whorf wilden bevestigen: het is extreem moeilijk om je los te maken van de mogelijkheden en beperkingen van je eigen taal.

Hoe beter linguïst Amy Adams in Arrival dit buitenaardse schrift doorziet, hoe meer haar gedachten en dromen erdoor beïnvloed worden. Kort gezegd: de buitenaardse cognitie is niet gebaseerd op lineair denken in oorzaak en gevolg, zoals bij ons, maar op het totaalbeeld van een situatie, waarin oorzaak en gevolg zo onlosmakelijk samenhangen (aangezien het één niet bestaat zonder het ander) dat de factor tijd onbelangrijk wordt. De aliens zien het allemaal in één keer: verleden, heden en toekomst.

Adams begint dit ook te doen: het denken in een vorm van alomvattende gelijktijdigheid die, zoals het boek mooi beschrijft, zowel een ‘mandala’-achtig evenwicht in haar gedachtewereld creëert als haar ‘train of thought’ doet verdwijnen. De filmmakers verbeeldden dit met een dromerige montage die gaandeweg verwarring zaait over wat wanneer gebeurt; schrijver Chiang vertaalde dit knap door sommige terugblikken te combineren met tegenwoordige en toekomende werkwoordstijden (‘I remember what it will be like’).

Determinisme, vrije wil, de richting van de tijdpijl en de morele verantwoordelijkheid voor keuzes waarvan je zeker weet waartoe ze zullen leiden, worden in Arrival niet slechts filosofisch aangestipt, maar zijn cruciaal voor de plot. En dat in een grote Hollywood-film. Je zou bijna denken dat de aliens inderdaad in Los Angeles zijn geland.

Arrival draait in de Nederlandse bioscopen. Ted Chiangs verhaal Story of Your Life is opgenomen in zijn bundel Stories of Your Life and Others.

Bekijk hier de trailer:

Sluit je nu aan voor slechts €4,99 per maand

Sorry, je hebt op het moment geen toegang tot dit artikel.

Waarschijnlijk heb je een abonnement zonder digitale toegang. Wil je deze content graag lezen, sluit dan snel een abonnement af.

Heb je wél een abonnement met digitale toegang, neem dan contact op met onze klantenservice: 020 – 5518701.