Vast in zijn eigen gelijk

Heinen

Verhaal van de Week

Social media hacks

Midterms

Premier Jetten

Exit-strategie

Flashback

Hans Stegeman

Tijd voor activisime

Teun van de Keuken

Stop Big Money

Montana

Zo verslaan we radicaal-rechts

Lula uitgelegd

Werkt het nog?

Demonsteren

Schrijver

S.A. Cosby

Ons nieuwe maandblad!

Nu in de winkel

Annemiek Leclaire

Minder moeten, meer leven, deel I: Een betoog voor het oogsten van momenten

Dit is zo ‘Dutch’ aan Dutch Design

‘Dit zijn wij óók’

Hella Jongerius: koningin van het design voor de massa

Architect David Adjaye laat het licht stralen

Eefje de Visser wil lanterfanten

Wat design kan doen voor vluchtelingen

What design can do for refugees

‘Zuurpruimen kunnen geen goeie leefbare steden maken’

Deze architect wil letterlijk aan de vrede bouwen

<div class="lead"><span class="03_Intro_Kapitaal">Ze komt uit Bosnië, waar de brug van Mostar de mensen letterlijk verbond. </span>Nu is Arna Mackic specialist in wederopbouwarchitectuur. Ze is kritisch op replica&#8217;s die het verleden verdoezelen. Haar opdracht: &#8216;Hoe komen we in verwoeste steden tot opbouw waarin delen van de geschiedenis niet worden ontkend?&#8217;</div>
<p class="p_1">Op de novemberdag in 1993 dat de oude brug over de rivier Neretva in Mostar werd opgeblazen, was de vijfjarige Arna Mackic uit het nabijgelegen plaatsje Čapljina net voormalig Joegoslavië uitgevlucht en met haar ouders, tweelingbroer en oudere zus opgevangen in een asielzoekerscentrum in Putten. Mackic’ vader, een Bosnische ingenieur, kwam uit Mostar. De oude brug was de ziel van de stad, jonge mannen doken van de negentien meter hoge reling de Neretva in om hun mannelijkheid te bewijzen, verliefde stelletjes maakten er hun eerste afspraak. Ook de vader van Mackic had er regelmatig met zijn aanstaande vrouw hand in hand overheen gewandeld voor ze samen in Čapljina een licht, modernistisch appartement betrokken om hun gezinsleven te beginnen. Een leven dat abrupt werd onderbroken toen hij in een Kroatisch concentratiekamp werd geïnterneerd.</p>
<p class="tekst">De brug, Stari Most geheten, verbond de beide helften van de stad op meer manieren dan alleen praktische. De Ottomaanse constructie, gebouwd in 1567, was het symbool van verbinding tussen mensen wonend ten oosten en ten westen van de Neretva. Toen de architect Bogdan Bogdanović, verantwoordelijk voor tientallen monumenten die de gezamenlijke waarden van het nieuwe Joegaslavië moesten uitdrukken, het nieuws over de verwoesting van de brug bereikte, stortte hij in. ‘Deze stad, geboren onder het teken van de brug, is het eerste en laatste woord ontnomen,’ tekende hij op, ‘en haar dood is, ben ik bang, onherroepelijk.’</p>
<p class="tekst">Arna Mackic herinnert zich de ontzetting van haar ouders over het verlies van de brug. Ze won een door Vluchtelingenwerk georganiseerde tekenwedstrijd met een schets van Stari Most.</p>
<h5>Vaste referentiepunten</h5>
<p class="tekst">‘We veronderstellen dat de stad waarin we wonen er altijd zal zijn,’ schrijft Mackic in <span class="Cursief">Mortal Cities &amp; Forgotten Monuments. </span>We nemen simpelweg aan dat de kantoren waarin we werken, de scholen waarin we les krijgen, de supermarkten waar we boodschappen doen en de gebouwen waarin we leven nooit zullen verdwijnen. Dat onze monumenten voor eeuwig zullen blijven staan. ‘Architectuur is van grote invloed op ons leven. Ieder van ons is bewust of onbewust erg gehecht aan bepaalde gebouwen, straten en pleinen in zijn omgeving. Die vaste referentiepunten in ons dagelijks leven zijn fundamenteel voor onze ruimtebeleving. Het is dus niet gek dat mensen getraumatiseerd raken als hun steden verwoest worden.’</p>
<p class="tekst"><q class="pull-right">De vernietiging van cultureel erfgoed is een effectieve oorlogsstrategie bij etnische zuiveringen. Je vernietigt de identificatie van de inwoners met hun stad.</q></p>
<p class="tekst">De 27-jarige Mackic is als architect verbonden aan RAAAF (Rietveld Architecture-Art-Affordances), een Amsterdamse ontwerpstudio die werkt op het snijvlak van architectuur, kunst en filosofie. In 2013 kreeg ze van het Stimuleringsfonds Creatieve Industrie een talentontwikkelingsbeurs die haar de kans gaf onderzoek te doen naar een onderwerp dat haar van kinds af aan al fascineert. In <span class="Cursief">Mortal Cities &amp; Forgotten Monuments</span>, dat in mei in Europa en de Verenigde Staten op de markt komt, onderzoekt ze de rol die architectuur speelde tijdens de keerpunten in de geschiedenis van de Balkan, zoals tijdens en na de Tweede Wereldoorlog, toen president Tito architecten vroeg om voor het nieuwe socialistische Joegoslavië een universele beeldtaal te ontwerpen die de religie en etniciteit van de diverse inwoners van de verzamelde republieken moest overstijgen. Dat mondde uit in meer dan honderd enorme herdenkingsmonumenten voor de slachtoffers van het fascisme in een abstracte, formele bouwstijl die optimisme over de toekomst moest uitstralen.</p>
<p class="tekst">Het hart van Mackic’ onderzoek is een reconstructie van de stedelijke verwoesting tijdens en na de burgeroorlog in Bosnië-Herzegovina van 1992 tot 1995. Op basis van deze studie deed ze een voorstel voor de wederopbouw van Mostar. Hoe het eigenlijk had gemoeten, maar niet ging.</p>
<p class="tekst">Met de eerste druk van <span class="Cursief">Mortal Cities</span> won ze vorig jaar de prijs voor het best verzorgde boek en de Dutch Design Award in de categorie ‘Design research’. Sindsdien heeft ze op congressen in Stockholm en Beiroet gesproken over wederopbouwarchitectuur in door oorlog verwoeste steden als Beiroet en Aleppo.</p>
<div class="figure--right">
<figure id="post-317553 media-317553" class="align-left"><img decoding="async" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2016/03/16_02_VNArna106909.f.jpg" alt="" /><figcaption>Foto: Jasper Zwartjes</figcaption></figure>
</div>
<h5>Net of er niks gebeurd was</h5>
<p class="tekst">In de zomerweken waarin de familie Mackic hun multiculturele flat in Zoetermeer verruilde voor een logeeradres bij familie in Mostar, was Mackic getuige van de wederopbouw van de stad. Mostar was voor de burgeroorlog geen door etnische scheidslijnen dooraderde plek geweest. Katholieke Kroaten, Servische orthodoxe christenen en Bosnische moslims woonden er door elkaar heen; ze hadden ongeacht hun afkomst of religieuze voorkeur tijdens het ondergaan van de zon over de Korzo geflaneerd en daarna gezamenlijk in de cafés naar cabaret staan kijken dat <span class="Cursief">Liskaluk</span> werd genoemd. Maar de stad waar ooit de meeste gemengde huwelijken van Joegoslavië werden gesloten, was nu sinds de oorlog verdeeld in een Kroatisch en een moslimdeel, met eigen ziekenhuizen, eigen voetbalclubs, scholen, zelfs eigen mobiele netwerken.</p>
<p class="tekst">Na de oorlog lag 90 procent van het centrum en 30 procent van de gebouwen in puin. ‘De oorlog in Bosnië-Herzegovina was een oorlog tegen de architectuur van de multiculturele samenleving,’ zegt Mackic bij een kop koffie op een ochtend in februari. ‘Door doelbewust cultureel erfgoed te vernietigen, zoals bibliotheken, musea, universiteiten, vernietig je de identificatie van de inwoners met hun stad. Daarom is de verwoesting van dat erfgoed ook zo’n effectieve oorlogsstrategie bij etnische zuiveringen.’</p>
<p class="tekst">In de jaren die volgden, werd de geschiedenis in Mostar herschreven. Bij de populaire cafés van weleer verschenen nu katholieke kruizen die gevallen Kroatische militairen herdachten. Het gymnasium, ooit een van de meest prestigieuze scholen van Joegoslavië, werd weliswaar precies nagebouwd, maar waar eerst een gevarieerde mix van stadskinderen les kreeg, kwamen nu aparte verdiepingen voor moslims en katholieken. Zelfs de schooltijden en de pauzes verschillen, zodat de kinderen elkaar niet tegen hoeven te komen. Cultuurhuizen en eeuwenoude straten kregen Kroatische namen. Mackic volgde de toeëigening van wat ook háár familiegeschiedenis was met frustratie en verwarring. ‘Architectuur werd gebruikt als een vervolg van de strijd in plaats van als een middel om de mensen weer samen te brengen,’ zegt ze.</p>
<p class="tekst">De oude brug werd in samenwerking met onder meer Unesco, de Wereldbank en de Europese Unie tot in detail nagemaakt van de brokstukken die in de zes meter diepe rivier lagen. In 2004 gingen de beelden van een feestelijke openingsceremonie met internationale gezagsdragers de wereld over; de Unesco had het over ‘een symbool van verzoening van de culturele, etnische, en godsdienstige verschillen’.</p>
<div class="figure--left">
<figure id="post-317564 media-317564" class="align-left"><img decoding="async" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2016/03/Arna-Mackic-Mortal-Mostar.jpg" alt="" /><figcaption>Foto van een maquette van de Oude Brug in verschillende periodes, van 1566 tot 2015 </figcaption></figure>
</div>
<p class="tekst">Voor de inwoners was de replica, die snel een toeristentrekpleister werd, en de associaties die daarbij hoorden, volgens Mackic juist pijnlijk: de verwoesting van de brug was een symbool geweest voor de dood van het multiculturele geluk in de stad, men had gewild dat een aandenken daaraan op de een of andere manier in de nieuwe constructie gestalte had kunnen krijgen. Nu was het net of er niks gebeurd was. Terwijl je, als je een paar straten verder liep, problemen kon krijgen met een verkeerde achternaam.</p>
<p>In <span class="Cursief">Moral Cities</span> citeert Mackic uit <span class="Cursief">Het boek van de lach en de vergetelheid </span>van schrijver Milan Kundera: ‘De eerste stap van de liquidatie van een volk is hun herinnering uit te wissen. Vernietig hun boeken, hun cultuur, hun geschiedenis. Dan laat je iemand nieuwe boeken schrijven, een nieuwe cultuur fabriceren, en een nieuwe geschiedenis verzinnen. Weldra zal de natie beginnen te vergeten wie het is en wie het was.’</p>
<h5>Rijk verleden</h5>
<p class="tekst">Volgens architect Bogdan Bogdanović, die in 2010 stierf, zouden verwoeste steden moeten luisteren naar hun eigen herinneringen en een nieuwe versie van zichzelf moeten bouwen met de oude in gedachten. Maar dat gebeurt maar zelden. Slopen, confisceren, of een gebouw tot in detail nabouwen zonder verwijzing naar wat zich heeft afgespeeld, dat zijn de uitersten waartussen wederopbouwarchitectuur zich begeeft. Mackic noemt als voorbeeld de recente heropbouw van Beiroet, de kapotgeschoten hoofdstad van Libanon, waar het ontwikkelingsbedrijf van de toenmalige premier Hafik Hariri hele delen van de stad wiste en westerse moderne complexen neerzette ‘die alleen maar de identiteit van kapitalisme en commercie uitdragen en in niks verwijzen naar de geschiedenis’.</p>
<p class="tekst"><q class="pull-left">Hoe komen we in verwoeste steden tot een gelaagde opbouw waarin delen van de geschiedenis niet worden ontkend?</q></p>
<p class="tekst">Mackic: ‘Hariri liet weliswaar de souhks, de traditionele Arabische markten, nabouwen, maar er kwamen alleen maar heel dure winkels in, waar de plaatselijke bevolking geen binding mee heeft. Er zit heel weinig tussenin, en het is mijn boodschap en mijn doel om die ruimte daartussenin te exploreren: hoe komen we in verwoeste steden tot een gelaagde opbouw waarin delen van de geschiedenis niet worden ontkend? Een stad is niet gebaseerd op één verhaal of één waarheid, maar bestaat uit een gevarieerd en rijk verleden. Die gelaagde geschiedenis zou zichtbaar moeten zijn in de architectuur en de publieke ruimte van een stad. Dat biedt stedelingen, van welke origine dan ook, de kans zich de stad toe te eigenen, zich er thuis te voelen.’</p>
<p class="tekst">Het begint volgens Mackic met bepalen welke publieke plekken uitgangspunten moeten worden, ‘ankerpunten, om een boodschap af te geven aan de bevolking: “We denken aan jullie, we willen opnieuw beginnen, we willen dat jullie gebruik gaan maken van deze ruimte en daarbij proberen we iedereen aan te spreken.” Daarbij kan je kijken naar welke plaatsen op een natuurlijke manier goed worden bezocht of in het verleden belangrijke publieke plekken waren. Deze kunnen dan, eventueel opnieuw, een culturele functie krijgen.’</p>
<p class="tekst">Voor Mostar keek Mackic naar eeuwenoude tradities die etniciteit en religie overstegen, zoals het duiken van de oude brug. ‘Zelfs toen de brug verwoest was, werd er meteen een springplank gebouwd waar de mensen vanaf sprongen, omdat het zo’n belangrijke traditie is in de stad,’ zegt ze. ‘De hoge duikplank in het zwembad van Mostar had zelfs de vorm van de oude brug.’</p>
<h5>Muur met kogelgaten</h5>
<p class="tekst">De publieke plek die Mackic in haar onderzoek voor Mostar voorstelt, is een soort monument geworden met aan één kant een enorme trap die tegelijk dienst doet als tribune en als duikplank. Om de vijftig centimeter kun je er vanaf duiken. Hier kan de bevolking op een mooie zomerdag picknicken en naar duikwedstrijden kijken, en kunnen hun kinderen oefenen door van steeds iets hoger te duiken.</p>
<p class="tekst">Hierin schuilen de mogelijkheden voor wat Mackic ‘inclusieve architectuur’ noemt: gezamenlijke, religie en etniciteit overstijgende activiteiten als uitgangspunt nemen, sport, cultuur, om op basis daarvan een functie te bepalen voor een gebouw, en dan een beeldtaal te gebruiken die veel verschillende mensen aanspreekt. Het is volgens haar een misverstand te denken dat die beeldtaal neutraal moet zijn, want dan identificeert juist niemand zich er meer mee. Dat heeft ze geleerd van de socialistische monumenten voor het nieuwe Joegoslavië, die hebben voor de bevolking nauwelijks betekenis meer. Liever worden restanten van verwoeste gebouwen gewoon opgenomen in het nieuwe bouwwerk, zoals architect David Chipperfield deed bij het in de Tweede Wereldoorlog gebombardeerde Neues Museum in Berlijn. In het complex dat hij ontwierp, is zelfs nog een oude muur met kogelgaten te zien.</p>
<p class="tekst">De mogelijkheden liggen volgens Mackic ook in gebouwen die voor de oorlog geen duidelijke politieke, religieuze of etnische betekenis hadden; juist dankzij die betekenisloosheid zijn ze tijdens de oorlog gespaard. Zij zouden als uitgangspunt kunnen dienen voor nieuwe publieke ruimtes.</p>
<div class="figure--right">
<figure id="post-317565 media-317565" class="align-left"><img decoding="async" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2016/03/02-Ontwerpvoorstel-Mostar-Arna-Mackic.jpg" alt="" /><figcaption>Mackic&#8217; voorstel: een plaats om te picknicken en stapsgewijs in te duiken. </figcaption></figure>
</div>
<p class="tekst">De nauwgezette historische reconstructie van Mostar en de met banaliteiten omgeven wederopbouw waren voor Mackic ook een persoonlijke zoektocht naar haar identiteit. Pas toen ze precies wist hoe de geschiedenis van Mostar eruit ziet, wat zich er had afgespeeld en waarom en hoe dat nu werd vervalst, begreep ze dat deel van haar verleden en kon ze zich er opnieuw toe verhouden. Ze besefte dat haar onderzoek raakte aan een complex mondiaal vraagstuk: ‘Hoe kan een stad zichzelf na een oorlog weer opbouwen en door middel van architectuur een meer vreedzame samenleving creëren die zowel winnaars als verliezers met elkaar verbindt in plaats van af te stoten? Hoe kunnen landen door middel van architectuur bouwen aan een collectieve identiteit waarbij groepen mensen niet worden uitgesloten? Dit vraagstuk geldt voor landen die met oorlog te maken hebben gehad, maar ook voor West-Europese naties die door de verschuivende demografische samenstellingen hun identiteit opnieuw moeten opstellen.’</p>
<h5>Black heritage tour</h5>
<p class="tekst">Dat ‘inclusieve bouwen’ zou volgens Mackic, nu in haar laatste jaar aan de Amsterdamse Academie van Bouwkunst, ook moeten gelden voor de multiculturele Europese steden die worstelen met de vraag hoe om te gaan met burgers en immigranten met verschillende achtergronden, of met hun beladen nationale erfgoed. Ze sprak er onlangs over op een erfgoedcongres in Stockholm, op uitnodiging van de directeur van de Zweedse Rijksgebouwendienst die zoekt naar een manier om ook de nieuwe inwoners bij het nationaal cultureel erfgoed te betrekken.</p>
<p class="tekst"><q class="pull-right">Je hebt als architect van een publieke ruimte een maatschappelijke taak. Met een ontwerp kun je beïnvloeden hoe anderen zich tot elkaar verhouden.</q></p>
<p class="tekst">Mackic noemt de Amsterdamse grachtengordel als een voorbeeld van beladen nationaal erfgoed. ‘De grachtengordel zegt wel iets over de Nederlandse Gouden Eeuw, maar niets over het lelijke deel van het koloniale verleden waardoor mensen van Antilliaanse, Surinaamse of Indonesische afkomst zich die gordel niet kunnen toeëigenen als hún historie, omdat zij die geschiedenis niet op die manier hebben beleefd.’ Ze heeft onlangs een <span class="Cursief">black heritage tour</span> gevolgd in Amsterdam om te kijken welke invloed dat koloniale verleden heeft gehad op dat deel van de stad. De wetenschapster die die tour leidde, had gezegd: ‘Ik wil niet een ander verhaal vertellen; ik wil een <span class="Cursief">aanvulling</span> op dat verhaal geven.’ Die benadering vindt Mackic ‘ongelofelijk sterk’.</p>
<p class="tekst">Zo’n ‘gelaagde referentie naar het verleden’ heeft ze met een project binnen RAAAF verwerkt in wat ze een ‘utopisch voorstel’ noemt voor het Amsterdamse Marineterrein, het deel achter het Scheepvaartmuseum dat tot voor kort in bezit was van Defensie en nu wordt ontwikkeld als ‘nieuw stadskwartier’. RAAAF maakte (met steun van het Stimuleringsfonds) een voorstel voor een publieke plek op die historische locatie. Omdat hier in de zeventiende eeuw schepen vertrokken die de handelsvloten naar het Oosten beschermden, ziet Mackic dit als ‘de eerste brug vanuit Nederland naar de rest van de wereld’. Een uit steen gehouwen kompas met in het midden een kampvuur verwijst naar die maritieme geschiedenis, maar ook naar het concept van een innerlijk en een collectief kompas: ‘waar we met z’n allen naartoe willen in de toekomst’.</p>
<p class="tekst">Er hoort een educatieprogramma bij waarin kinderen uit de eerste klas van de middelbare school onderzoeken wie de oma van hun oma was. Over die oma’s vertellen ze hun leeftijdsgenoten dan een verhaal rondom dat kompas, waarbij ze in de windrichting moeten gaan staan van de plaats van herkomst van hun voorouder. Mackic is benieuwd naar de onverwachte verbindingen die dan zullen ontstaan. ‘Iemand die voorouders in Turkije heeft, moet op ongeveer dezelfde plek gaan staan als iemand met voorouders in Zuid-Limburg. Zo voelen de kinderen zich hopelijk onderdeel van een groter verhaal dat een verleden heeft en een toekomst.’</p>
<p class="tekst">De kinderen kunnen op dit ‘Kompas van Amsterdam’ hun naam en die van hun oma opschrijven met een fosforpen waarvan de inkt in het donker oplicht. Misschien, hoopt Mackic, komen ze dan nog eens terug en nemen ze hun ouders mee om hun naam te laten zien.</p>
<p class="tekst">Er is in Nederland zoveel tot de verbeelding sprekend erfgoed dat op die manier zou kunnen worden ingezet, maar het gebeurt niet. Keer op keer ziet Mackic dat kansrijke historische locaties op commerciële vinex-achtige wijze worden ingevuld. Inclusief denken komt ze onder architecten zelden tegen. ‘Maar je hebt als architect een maatschappelijke taak, omdat je altijd plekken, gebouwen, ruimtes vormgeeft waar verschillende mensen gebruik van maken. Zeker als architect van een publieke ruimte. Met het ontwerp kun je beïnvloeden hoe anderen zich tot elkaar verhouden. Je ontwerpt uiteindelijk een maatschappelijk proces.’</p>


Dit is Arna Mackic, architect van de wederopbouw

Domineeszoon in designcircus

<div class="lead">
<p>Vrouwen voelen zich vaker gestrest en ervaren minder vrije tijd, blijkt uit een vandaag gepubliceerd onderzoek van het Sociaal en Cultureel Planbureau. In 2010 schreef Annemiek Leclaire al over de noodzaak van onderzoek naar de oorzaken van stress bij vrouwen.</p>
</div>
<p>Onrustig op vrije dagen, niet kunnen ontspannen. Niet kunnen concentreren op een film, boek of werk. Stil, teruggetrokken en zelfs ziek tijdens de vakantie. Snauwerig tegen familie. Gedeprimeerd ondanks een leuke baan. Geen zin in seks. Het zijn de eerste tekenen van een te gehaast leven, en dan zijn ze nog mild. Voortschrijdend stressonderzoek laat verbanden zien tussen chronische spanning en depressie, hoofdpijnen, huidklachten, astma, gynaecologische aandoeningen, hartkwalen, slaapstoornissen, diabetes en auto-immuunziekten. En de gevolgen lijken voor vrouwen groter dan voor mannen.</p>
<p>Dat constateren in elk geval de Amerikaanse gynaecologen Stephanie McClellan en Beth Hamilton in een lijvig werk dat volgende week in Nederland uitkomt onder de naam Chill! De ultieme antistress-gids voor vrouwen. &#8216;Vrouwen hebben een grotere afgifte van chemische &#8220;triggers&#8221; voor stress,&#8217; schrijven ze. Het gaat om hormonen die ook nog langer aanwezig blijven in een vrouwenlichaam dan in dat van een man. Bovendien blijken vrouwen gevoeliger te zijn voor de fysieke symptomen van stress vanwege de sekseverschillen bij de verwerking door de hersenen. Vanwege deze biologische verschillen zijn ze stressgevoeliger en duurt hun stressreactie langer dan die van mannen.&#8217;</p>
<p>Voor wie uit principe niet gelooft wat Amerikanen allemaal beweren: de Groningse hoogleraar neurobiologie Gert ter Horst zegt dat het klopt dat bij vrouwen de gevolgen van stress ingrijpender zijn.</p>
<p>McClellan en Hamilton bestieren een gezondheidskliniek in Californië. Al in de beginfase van hun medische praktijk merkten ze dat stress de oorzaak was van veel, zo niet de meeste gezondheidsproblemen waarmee vrouwen hun bezochten. In de loop der jaren bestudeerden ze het verband tussen de psychosociale omstandigheden van hun patiënten en hun lichamelijke kwalen. Ze verdiepten zich in onderzoekspublicaties over stress, bezochten wereldwijd stressonderzoekers en pleitten ervoor dat ook het vrouwenlichaam in stressresearch zou worden betrokken, &#8216;bittere noodzaak gezien de hormooncycli&#8217;.</p>
<p>Nadat jarenlang het mannenlijf de maat van de geneeskunde bepaalde, is er de laatste jaren meer aandacht gekomen voor de fysiologie van de vrouw. Volgens de gynaecologen komt dit louter omdat vrouwen meer zeggenschap hebben gekregen over geld en daardoor de macht hebben een betere gezondheidszorg af te dwingen.</p>
<p>Toen ze merkten dat de resultaten van het stressonderzoek de praktiserende geneeskunde en het grote vrouwelijke publiek niet bereikten, vonden ze het tijd voor een boek.</p>
<p>De &#8216;antistress-gids&#8217; trok in de VS de aandacht door de bewering dat vetophoping rond het middel niet in eerste instantie met lekkere trek te maken had, maar met het stresshormoon cortisol. Een voorname rol van cortisol is het aanvullen van energievoorraden die door stress uitgeput raken. Het hormoon zet voedsel om in vetten en verhoogt de eetlust. In het door obesitas geplaagde Amerika was dit belangrijk nieuws.</p>
<h5>Knagend gevoel</h5>
<p>De patiënten van McClellan en Hamilton beginnen het gesprek vaak met de woorden: &#8216;Ik ben zo gestrest&#8217; of &#8216;Ik heb de laatste tijd zo veel stress gehad&#8217;. Ze staan onder druk en zijn gejaagd, gespannen en uitgeput. De artsen signaleren &#8216;een vale teint, en dof, futloos haar&#8217;. Nu zijn bezoekers van een medische kliniek niet de beste representanten voor een steekproef naar het welbevinden van de vrouw in het algemeen. Ze komen er natuurlijk vanwege klachten. Maar de auteurs hebben met de term &#8216;epidemische stress&#8217; wel een punt: uit nationale en internationale studies komt steeds weer naar voren hoeveel vrouwen onder stress gebukt gaan. Het Amerikaanse bureau Roper Starch Worldwide ondervroeg 30.000 mannen en vrouwen uit dertig landen, waaronder Nederland. Met name werkende moeders rapporteerden stress. Van deze groep meldde een op de vier vrijwel dagelijks een ongezonde spanning te voelen.</p>
<p>Biologisch psycholoog Gonneke Willemsen zegt: &#8216;Als wij vrouwen en mannen vragen om aan te geven in welke mate zij stress ervaren &#8211; thuis, op het werk en financieel &#8211; dan is het percentage vrouwen dat veel of frequente stress ervaart hoger dan bij mannen voor elk van deze terreinen.&#8217;</p>
<p>Willemsen is betrokken bij een scala aan stressonderzoeken aan de Vrije Universiteit in Amsterdam, waaronder een Europese studie naar gezondheid en welbevinden van werkende vrouwen. Daartoe heeft ze 189 Nederlandse vrouwen die minstens 32 uur werken een hartslagmeter aangemeten en op een watje laten kauwen om het stresshormoon cortisol in hun speeksel te traceren. De data worden nu verwerkt. Voorlopig lijken vrouwen met kinderen ietsje lastiger van stress te herstellen dan vrouwen zonder. Het zijn vooral alleenstaande moeders die ook in hun vrije tijd een versnelde en eentoniger hartslag laten zien; resultaat van aanhoudende stress en een mogelijke voorspeller van depressiviteit en cardiovasculaire problemen.</p>
<p>Arbeidspsychologe Louise Boelens analyseerde voor haar boek <em>Vrouwen van 50</em> dat eenderde van de hoogopgeleide werkende vrouwen last had van ernstige stress. Ze zouden veel vaker dan mannen en lager opgeleide vrouwen aan &#8216;psychische vermoeidheid&#8217; leiden en het grootste risico lopen op een burn-out. Volgens Boelens is dit &#8216;de prijs voor de ingrijpende maatschappelijke veranderingen&#8217; in de afgelopen decennia.</p>
<p>Over de verklaring van die grotere stressgevoeligheid is men eensgezind: vrouwen moeten te veel. Ze moeten de alleenstaande oudere tante mee op stap nemen, de boeken kaften van de schoolbibliotheek, het gezin managen, werken, noem maar op.</p>
<p>&#8216;Pas stoppen met rennen als het allerlaatste klusje is geklaard,&#8217; menen de auteurs van het ultieme antistress-boek. &#8216;Al zijn vrouwen biologisch in staat om veel dingen tegelijkertijd te doen, toch lijken we altijd tekort te schieten in wat we van onszelf moeten. Onze hersenen zijn dan wel voorgeprogrammeerd om te kunnen multitasken, maar omdat we er goed in zijn, gaan we tot het uiterste en proberen we nog meer te doen. We denken altijd meer te kunnen dan één ding tegelijk. Maar zodra we te veel hooi op de vork nemen &#8211; en welke vrouw doet dat niet? &#8211; creëren we voor onszelf een knagend gevoel van &#8220;onder druk staan&#8221; en de paniek dat we het allemaal niet voor elkaar krijgen. We haasten ons van de ene activiteit naar de andere, vragen het uiterste van onszelf en nemen nauwelijks de tijd om te ontspannen.&#8217;</p>
<p>&#8216;Als je wilt weten waar vrouwen gestrest van raken, moet je niet alleen kijken naar werk,&#8217; zegt Willemsen. &#8216;Vanwege dat scala aan prioriteiten van vrouwen, die ingebakken neiging anderen te verzorgen, is werk minder bepalend voor de gezondheid van vrouwen dan voor mannen. Voor vrouwen is het maar een van de factoren, bij mannen vaak de belangrijkste.&#8217; De conclusie dat vrouwen dan maar niet moeten gaan werken, wijst ze van de hand. Het lijkt haar eerder een argument om keuzevrijheid te faciliteren. &#8216;De een gedijt als fulltimer, de ander heeft een thuissituatie waarin parttime werk beter past.&#8217;</p>
<h5>Gestreste ratten</h5>
<p>Als stress te lang aanhoudt, dan uit zich dat in opwinding, agitatie of angst. Het systeem dat bedoeld is om een bedreiging te helpen overleven, gaat dan zelf een bedreiging vormen. Acute stress brengt het lichaam in de hoogste staat van paraatheid om van het gevaar weg te vluchten of het te lijf te gaan. De hersens laten in de bijnieren cortisol en adrenaline produceren. De spieren maken zich klaar voor actie, de longen zorgen dat er meer zuurstof beschikbaar komt, het hart pompt het bloed sneller rond, het immuunsysteem bereidt zich voor om mogelijk gewond te raken en darmen en spijsvertering vallen stil. Als het lijf te lang in de startblokken blijft staan, is het logisch dat er iets verstoord raakt.</p>
<p>&#8216;Bij te lang aanhoudende stress krijgt het lichaam niet meer de kans de hormonale stressrespons te stoppen als de stressvolle situatie voorbij is,&#8217; schrijven McClellan en Hamilton, &#8216;en de intense afgifte van stresshormoon cortisol en adrenaline ontwricht de lichamelijke balans.&#8217; Met als resultaat &#8211; via het communicatiesysteem tussen hersenen, zenuwstelsel, hormoonhuishouding en immuunsystemen &#8211; klachten van vaginale infecties tot schildklierafwijkingen, reuma en de algehele kortsluiting &#8216;burn-out&#8217;.</p>
<p>&#8216;Langzaamaan wordt duidelijk hoe die lichamelijke verstoring door aanhoudende stress in relatie staat tot ziekte,&#8217; beaamt Gonneke Willemsen. &#8216;Die routes brengen we nu in kaart. Dat is een puzzel die nog niet compleet is. De rol van vrouwelijke geslachtshormonen wordt daar nu voorzichtig in meegenomen.&#8217;</p>
<p>In Nederland lijkt de belangstelling voor stress en het vrouwenlichaam voornamelijk uit de psychiatrische hoek te komen. Depressie wordt wel de nieuwe volksziekte genoemd en treft twee tot drie maal zoveel vrouwen als mannen, net als angststoornissen. De voorloper en belangrijkste reden van depressiviteit en angst is chronische stress. Wat zegt dat over de stressregulatie van vrouwen?</p>
<p>Gert ter Horst, hoogleraar neurobiologie aan het UMC Groningen, liet een groep mannenratten en een groep vrouwenratten drie weken lang &#8216;stressen&#8217;. Hij zette ze elke dag twee uur op een metalen plaat waar ze op willekeurige momenten in totaal zes elektrische schokjes aan de voeten kregen. (Vlak voor het onderzoek las Ter Horst dat ratten tot vijf konden tellen, toen maakte hij er zes schokjes van in plaats van vijf.) Vervolgens bestudeerde hij in de breinstructuren die met emoties te maken hebben wat er neurochemisch was veranderd. In mannetjeshersens waren de cellen actiever geworden, maar in de vrouwtjeshersens juist minder. Nu is de basisactiviteit in de hersens van niet-gestreste vrouwtjesratten al vijf keer zo hoog als bij niet-gestreste mannetjes. &#8216;Door de stress bereikt de activiteit bij vrouwtjes dus sneller het plafond,&#8217; zegt Ter Horst, &#8216;waardoor het &#8220;chemische fabriekje&#8221; kapot draait en er een psychische stoornis kan ontstaan.&#8217;</p>
<p>Uit MRI-onderzoek blijkt dat er bij depressieve patiënten inderdaad een afgenomen activiteit zichtbaar is in de prefrontale schors aan de voorkant van de schedel. Daarom durft de neurobioloog zijn dierresultaten ook naar de mens te vertalen. Hij concludeert: &#8216;Het vrouwenbrein reageert heftiger op stress omdat het heel anders met informatie omgaat. Dat verschil tussen het mannen- en vrouwenbrein zou de farmaceutische industrie zich moeten gaan aantrekken. Medicijnen, ook antidepressiva, zijn gebaseerd op mannelijke proefpersonen.&#8217;</p>
<h5>Uitgebreid praten</h5>
<p>Meisjes blijken ook gevoeliger voor het &#8216;depressogene effect&#8217; van stress dan jongens. Na stressvolle gebeurtenissen hebben ze vaker last van depressieve gevoelens, ontdekte bioloog Esther Bouma van het UMC Groningen. Zij promoveert deze week op &#8216;Depressieve symptomen in adolescentie en de rol van geslacht, genen en lichamelijke stressreacties&#8217;. Bij vergelijkbare stressvolle gebeurtenissen die ook door de tieners zelf als even ingrijpend werden gerangschikt, rapporteerden pubermeisjes nadien meer slaapproblemen, eetproblemen, zelfmoordgedachten, moeheid en lusteloosheid. Bouma vermoedt dat het met de werking van vrouwelijke geslachtshormonen te maken heeft.</p>
<p>Mannen hebben van nature een hogere aanmaak van serotonine. Die neurotransmitter verzacht de effecten van stress. Bij vrouwen gebeurt dat alleen in gezelschap. Voor vrouwen is sociale steun zoeken daarom &#8216;een natuurlijke methode om stress te lijf te gaan en depressie af te wenden&#8217;. Ter Horst van het UMC is een van de wetenschappers die dit getest heeft. Hij plaatste gestreste mannen- en vrouwenratten na de voetschokken bij elkaar in kooitjes. Mannetjes gingen erop achteruit, omdat zich in een herengroep al snel een hiërarchie ontwikkelt en dat is juist een stressfactor erbij. Maar de vrouwtjes gingen erop vooruit.</p>
<p>Dat is ook onder mensen onderzocht, zegt Ter Horst. &#8216;Vrouwen die sociale steun zochten hadden een verlaagde kans op een terugval na een depressie.&#8217; Die afnemende stress door contact heet inmiddels &#8216;de tend-and-befriend respons&#8217;. Dat mechanisme verklaart volgens Ter Horst ook waarom vrouwen na een spannende gebeurtenis vaak zo uitgebreid praten over alles wat zich heeft afgespeeld.</p>
<p>Zijn vrouwen dan toch het zwakke geslacht? Bioloog Esther Bouma barst in lachen uit. &#8216;Misschien moeten ze eerst eens het verband tussen mannenstress en alcoholisme gaan meten.&#8217;</p>
<h5>Chillen!</h5>
<p>De gejaagde vrouw tot rust laten komen is een markt op zich geworden, getuige de toename aan wellness-arrangementen in verbouwde schuren van noodlijdende boeren, de stroom boeken over &#8216;leven in het nu&#8217;, de cursussen &#8216;mindfulness&#8217;, de populariteit van yoga, de opkomst van tijdschriften over &#8216;flow&#8217;.</p>
<p>Stephanie McClellan en Beth Hamilton schrijven in <em>Chill!</em> een gedetailleerd &#8216;stress detox&#8217;-programma voor over hoe te eten, te slapen, te denken en te ontspannen. De kern van hun advies is &#8216;beweging&#8217;. Doordat je de energie verbruikt die de stress produceert, zal je lichaam sneller weer in balans komen. Ze schrijven: &#8216;Omdat de stressrespons een neuro-endocrien mechanisme is dat het lichaam voorbereidt op fysieke actie, moet fysieke actie logischerwijs een natuurlijke manier zijn om de schadelijke gevolgen van stress te voorkomen, door het proces in positieve zin af te ronden.&#8217;</p>
<p>Vijf dagen per week dertig tot vijftig minuten gematigd actieve lichaamsbeweging is het devies. Stevig wandelen kalmeert, iets actievere conditietraining zorgt voor fysieke weerbaarheid. Dat komt overeen met de Nederlandse Norm Gezond Bewegen; ruim dertig procent van de volwassen Nederlanders haalde die in 2008 niet.</p>
<p>McClellan en Hamilton herintroduceren ook de &#8216;relaxatierespons van Benson&#8217;. Benson is cardioloog aan Harvard en oprichter van het Harvard Mind/Body-instituut in Boston. Hij bestudeert sinds de jaren zeventig het menselijk vermogen om de eigen hartslag, bloeddruk en hersengolfactiviteit te laten afnemen. Net zoals de vecht-of-vluchtreactie door veel verschillende &#8216;stressoren&#8217; kan worden opgewekt, kan ook op verschillende manieren diepe ontspanning worden bewerkstelligd, met bijvoorbeeld yoga, hardlopen, meditatie, zwemmen, tuinieren. Het gaat om een bezigheid die je in principe afleidt van jezelf en die een herhaling kent van een beweging, een woord of een klank. Lezen, autorijden, televisiekijken en muziek luisteren vallen hier dus niet onder. (Benson &amp; Klipper, The Relaxation Response, Wholecare, 2000)</p>
<p>Waar het om gaat, is dat vrouwen hun ontspanning met evenveel wilskracht ter hand nemen als hun inspanning, of ze er nu met de racefiets op uittrekken, een zumba-workout doen in de sportschool of de Buddleja davidii snoeien. &#8216;Ontspannen moet voor intensief levende vrouwen een basale hygiënische gewoonte worden,&#8217; schrijven McClellan en Hamilton, &#8216;net als tandenpoetsen.&#8217;</p>
<div class="info-box">
<p>‘Chill! De ultieme antistress-gids voor vrouwen’, Stephanie McClellan, Beth Hamilton in samenwerking met Diane Reverand, Archipel, 320 p., € 19,95</p>
</div>


Dit zijn de redenen waarom vrouwen vaker gestrest zijn dan mannen

<div class="lead"><span class="03_Intro_Kapitaal">Natuur in de stad </span>komt nu tot stand op de tekentafel, terwijl wildgroei wordt getemd. Maar waarom tijd en geld investeren in planten en bomen die niet uit zichzelf in de stad groeien en de vegetatie die dat wél doet weghalen? ‘Wij zien in het probleem de oplossing,’ zeggen de initiatiefnemers van Gewildgroei.</div>
<p class="p_1">Gewildgroei is een beweging opgericht door Bennie Meek (1983) en Vincent Wittenberg (1980), als sociaal ruimtelijk ontwerpers afgestudeerd aan de Design Academy Eindhoven. Ze maken stoeptegels met gaten om ruimte te bieden aan ‘spontane vegetatie’, in de volksmond wel aangeduid als ‘onkruid’. Onkruid bestaat niet, volgens de initiatiefnemers: onkruid betekent ‘de verkeerde plant op de verkeerde plaats op het verkeerde moment’. Als antoniem bedachten ze ‘gewildgroei’; alleen al het wóórd is ontworpen om de discussie over groen in de stad aan te wakkeren. ‘Als we het niet meer over onkruid hebben, dan hoeft er ook geen tegengesteld begrip meer voor te bestaan.’</p>
<p class="tekst">Stadsontwikkelaars zouden wildgroei moeten aanmoedigen in plaats van temmen, vinden ze. Natuur in de stad komt nu tot stand op de tekentafel. Er is een ferme afbakening tussen beton, asfalt en lapjes groen, streng bewaakt door plantsoendienst die het groen tussen de tegels wegschoffelt, bermen kaal maait en parken aanharkt. Maar waarom tijd en geld investeren in bomen en struiken die niet uit zichzelf in de stad groeien en de vegetatie die dat wél doet weghalen? ‘Juist die “pionierssoorten” die het redden op de verarmde stadsbodem, zoals paardenbloem, bezemkruiskruid, perzikkruid, toorts, stinkende gouwe en klaprozen, zijn onze natuurlijke ecologische partners,’ zegt Vincent Wittenberg. ‘Onderzoek laat zien dat juist die spontane planten belangrijke ecologische diensten verzorgen. Groen in de stad is niet alleen maar decoratie. Het heeft een sponswerking voor regenwater, filtert fijnstof uit de lucht en zorgt op een natuurlijke manier voor koeling. Er komen vlinders, bijen, vogels op af. Zo’n ecosysteem houdt een stad leefbaar en klimaatbestendig.’</p>
<p class="tekst">Bovendien heeft groen een weldadige werking op het overprikkelde gestel van de stedeling. Het is de kunst die spontane natuur te leren beheren in plaats van uit te roeien. De ontwerpers nemen een voorbeeld aan de Friese kunstenaar en ‘ecotect’ Louis le Roy, die zich verzette tegen het idee dat de mens de natuur moest beheersen. Zijn motto staat op de website van Gewildgroei: ‘Laat groeien wat groeit en beperk het menselijk ingrijpen tot de allernoodzakelijkste handelingen: de natuur ordent immers zichzelf.’</p>
<p class="tekst">Het is niet de bedoeling steden vol gatentegels te plempen, die tegel is een voertuig om anders over natuur in de stad te gaan nadenken. Het gaat Gewildgroei om een <span class="Cursief">mindswitch</span>. Meek: ‘Er zijn veel meer manieren om de natuur in een stedelijke omgeving zijn werk te laten doen dan we nu zien. In Londen is een beweging die van de stad het eerste nationale stadspark ter wereld wil maken (Greater London National Park City, <span class="Cursief">AL</span>). De stad als natuurgebied, waarom niet? Biodiversiteit is hoger in stedelijke gebieden dan daarbuiten.’ Wittenberg: ‘Onlangs stond in de krant dat Venlo zal verwilderen. Er is geen geld meer voor intensief groenbeheer, en men moet stoppen met het gebruik van chemische bestrijdingsmiddelen. Wij zien in het probleem de oplossing. Wij stellen dat het absurd is hoe er nu tegen de natuur in wordt gewerkt. Wij zouden graag samen met een stad als Venlo op zoek gaan naar een manier om met gewildgroei te werken. Zo’n proef zou voor veel steden leerzaam kunnen zijn.’</p>
<p class="tekst">‘Op het gemeentehuis krijgen wij wel eens te horen dat de mensen niet op onkruid zitten te wachten,’ zegt Meek. ‘Onze ervaring is juist tegenovergesteld. Vandaar dat we met ons karretje de straat op gaan en ongevraagd tegels vervangen langs gevels en rond lantaarnpalen. Zolang mensen maar zien dat die wildgroei zo bedoeld is, dat het gekaderd is, anders zijn ze bang dat het een rommeltje wordt.’</p>


Onkruid bestaat helemaal niet

<div class="lead"><span class="03_Intro_Kapitaal">Kromme komkommers, te brede paprika’s, overtollige aardappelen: </span>die moeten efficiënt hun weg van de agrariër naar de Voedselbanken kunnen vinden. Daar gaat de app van SUR+ voor zorgen.</div>
<p class="p_1">Op de parkeerplaats van de grootste komkommerteler van Nederland staat standaard een container voor de 27.000 komkommers die wekelijks worden weggegooid. Omdat er een plekje op zit, of omdat de kromming meer bedraagt dan de tien procent die Europese regelgeving voor eersteklaskomkommers voorschrijft.</p>
<p class="tekst">Misschien zitten die komkommers straks wel in de pakketten van de Nederlandse voedselbanken. SUR+ biedt een digitale oplossing die moet zorgen dat voedseloverschotten uit de agrarische sector aan de ruim 150 lokale voedselbanken kan worden aangeboden. Het team, waarin onder meer applicatiebouwers en industrieel vormgevers zitten, heeft een systeem ontworpen waarmee een samenwerking tussen telers van groente en fruit en voedselbanken efficiënt kan worden geautomatiseerd. Het idee won de eerste prijs tijdens de Food Waste Hackathon 2014, en kon dankzij een subsidie van de Europese Unie op poten worden gezet.</p>
<p class="tekst">Er wordt jaarlijks in Nederland voor 4,6 miljard euro aan eten weggegooid; 2,6 miljard door de consument, en nog eens voor 2 miljard door de voedselindustrie. Tegelijk leven er 1,4 miljoen Nederlanders onder de armoedegrens. Degenen die naar de voedselbank gaan, een kleine 100.000 mensen, krijgen te weinig groenten en fruit binnen omdat communicatie tussen telers en voedselbanken lastig te organiseren is.</p>
<p class="tekst">Ook telers gooien heel veel weg, omdat hun producten niet aan de Europese regelgeving voldoen (voor paprika bestaat een vaste hoogte-breedteverhouding), omdat een supermarkt ineens zijn bestelling halveert, of omdat het warmer weer wordt dan verwacht en de groenten en fruit eerder dan gedacht geoogst moeten worden. Dat overschot kan dus per week verschillen. Een deel gaat de vergistingsoven in, een deel wordt varkensvoer, een ander deel staat simpelweg buiten weg te rotten.</p>
<p class="tekst">Telers kunnen straks op de app <span class="Cursief">Ik heb SUR+ </span>aangeven wat voor groenten of fruit ze over hebben, hoeveel en tot wanneer dat houdbaar is. Dan gaat er een melding naar de dichtstbijzijnde voedselbank die de hoeveelheid aankan. Er zijn heel veel kleine voedselbanken met maar een capaciteit van 80 pakketten die drie pallets met overtollige aardappelen niet kunnen verwerken. In het verleden bedankten zij voor zo’n incidenteel aanbod van een vriendelijke teler, die op zijn beurt niet verder ging zoeken en het overschot alsnog vernietigde. Daarom ‘kijkt’ het systeem eerst naar een lokale bank die die hoeveelheid wel aankan. Wil die hem niet, dan komt de restpartij in het openbare systeem te staan en is hij voor iedereen beschikbaar. Het is aan de vrijwilligers van de voedselbank om de voorraad te gaan ophalen, maar in de toekomst wil SUR+ ook transportbedrijven in het digitale systeem opnemen. ‘Er rijden vaak lege vrachtwagens op de weg die net iets hebben afgeleverd en een vrachtje groenten of fruit zouden kunnen meenemen,’ zegt Fiona Jongejans, een van de oprichters van SUR+. Een andere ‘punt op de horizon’ voor de applicatie is de samenwerking met organisaties die op bedrijfsuitjes werknemers willen inzetten om de restoogst te rapen, dat zijn de producten op het land die door de oogstmachines niet zijn meegenomen. Ook dat is een potentiële bron van verswaar voor voedselbanken.</p>
<p class="tekst">Deze winter is een succesvolle pilot gehouden in Noord-Brabant met kleine hoeveelheden aardappels, wortels, uien en appels. Werken met de app kostte wel even wat oefening, merkte Jongejans, omdat zowel vrijwilligers van de voedselbank als telers niet zo digitaal georiënteerd zijn.</p>
<p class="tekst">Dit jaar wil SUR+ voor heel Nederland ‘live’ gaan.</p>


Nooit meer een rottende berg eten

<div class="lead"><span class="03_Intro_Kapitaal">Aagje Hoekstra maakt keverplastic </span>van het restmateriaal van het kweken van meelwormen: dode kevers. Hun pantsers bevatten chitine, een biologisch afbreekbare polymeer.</div>
<p class="p_1">Dit is wat Aagje Hoekstra (1990) op een zonnige ochtend doet als u en ik een rondje door het park rennen: ze rijdt naar een meelwormkwekerij en laadt vuilniszakken met keverschilden op de achterbank. Toen ze de eerste keer zo’n kwekerij binnenstapte, eind 2012, liepen de rillingen over haar rug. Stel je voor dat die kevers allemaal ontsnappen! dacht ze, en me aanvallen! Nu is ze aan die beestjes gewend. Bovendien zijn ze al dood als Hoekstra ze haar huis binnensleept.</p>
<div class="figure--right">
<figure id="post-315178 media-315178" class="align-none"><img decoding="async" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2016/02/DSC_5643_preview.jpg" alt="" /><figcaption>Foto: An-Sofie Kesteleyn</figcaption></figure>
</div>
<p class="tekst">Hoekstra maakt keverplastic met de naam Coleoptera. Meelwormen zijn larven van de meeltor. Ze worden in Nederland gekweekt voor de veevoerindustrie. Omdat de zwartlijvige tor drie, vier maanden na het leggen van de eitjes sterft, levert dat jaarlijks honderden kilo’s aan dode kevers op. De afvalberg gaat groeien als we in de toekomst insecten gaan eten als vleesvervangers. Hoekstra, in 2013 als productontwerper afgestudeerd aan de Hogeschool voor de Kunsten in Utrecht, wilde die reststroom als grondstof gebruiken, en ontdekte dat je van de keverschilden plastic kunt maken. In het pantser van torren zit een goedje dat chitine heet, ook te vinden bij krabben, kreeften en garnalen. Dat kan door een chemische bewerking omgezet worden in chitosan, een biologisch afbreekbare polymeer die in de waterzuivering wordt gebruikt om zware metalen te binden, en ook in voedselverpakkingen wordt gevonden. Hoekstra maakte er voor haar afstuderen prijswinnende sieraden en lichtobjecten van. Ze liet de structuur van de kever in het materiaal zitten, zodat te zien is waar het oorspronkelijk vandaan komt. Om de functionele toepassingen ervan te testen, doet Hoekstra nu onderzoek naar de trekkracht, draagkracht en algehele houdbaarheid van het bioplastic. Ook experimenteert ze met het machinaal loshalen van de schilden, want dat is met de hand een te arbeidsintensieve klus. Ze gaat binnenkort met machinebouwers om de tafel zitten om een pelmachine te ontwikkelen die de schil razendsnel kan losschieten. Dan is ze alweer een flinke stap verder.</p>
<p class="tekst">Dus kopen we straks bij de supermarkt een tasje van keverplastic bij onze boodschappen? Waarschijnlijk niet. Een volwaardig alternatief voor aardolieplastic zal het niet worden, meent Hoekstra; zoveel meelwormen zijn er ook weer niet, bovendien zit er daarvoor nog teveel structuur in het materiaal. Maar voor vloeren en muren zou het zeker geschikt moeten zijn.</p>


Keverpantsers voor vloeren en muren