Welkom in Nederland

De opvangcrisis escaleert

Verhaal van de Week

En nu?

Vechten tegen Assad

Extreemrechtse connecties

JA21

Soepschildpad

Hans Stegeman

Schooljuf

Nicolaas Veul

Plan Rutte mislukt

NAVO

Parijs was een voorbode

Protest

Leven onder de radar

In beeld

Himmler in New York

Voorbeschouwing

Verdwaald in de AI-psychose

Chatbots

Annemiek Leclaire

Deze geurkunstenaar wil ons weer leren ruiken

Petra Blaisse: alles wat zwaar is, wordt licht

Koert van Mensvoort omarmt technologie: ‘Onaangeraakte natuur bestaat niet’

Pauline van Dongen maakt kleding intelligent

Architect Césare Peeren bouwt met afval

<div class="summary">
<div class="lead">
<p class="p_1">Ons concept van kleding is achterhaald, vindt fashiontech designer Pauline van Dongen. &#8216;Kleding kan zoveel meer zijn dan een statische omhulling.&#8217;</p>
</div>
<p class="p_1">Dat het toch een beetje zonde was; zo reageerden mensen op de beslissing van Pauline van Dongen (1986) om naar de modeacademie te gaan. Haar gymnasiumpakket was gericht geweest op een studie geneeskunde, ze was lang geïnspireerd door haar vader, die als anesthesist onderzoek doet naar pijnbestrijding met neuromodulatie: de beïnvloeding van het zenuwstelsel door middel van ‘kastjes’ in het lichaam. Maar in haar eindexamenjaar kwam de Nijmeegse tot de conclusie dat ze haar fascinatie voor het menselijk lichaam beter tot uitdrukking kon brengen in kleding dan in een ziekenhuis.</p>
</div>
<p class="tekst">Van Dongen is niet zomaar een ontwerpster. Ze maakt met onder meer Iris van Herpen, Borre Akkersdijk en Anouk Wipprecht deel uit van de <span class="Cursief"><em>fashiontech</em> designers</span>: ontwerpers die technologie integreren in kleding.</p>
<p class="tekst"><q class="pull-left">Ik denk dat kleding achterloopt. Ook kleding kan intelligenter worden.</q></p>
<p class="tekst">Ons concept van kleding is achterhaald, vindt Van Dongen. Kleding kan veel meer zijn dan een statische omhulling. ‘Door de digitalisering worden steeds meer systemen om ons heen interactief,’ zei ze begin dit jaar tegen Vrij Nederland. ‘Ze krijgen een intelligentie, zou je kunnen zeggen: bijvoorbeeld de slimme thermostaat, en de slimme snelwegen die licht geven in het donker. Ik denk dat kleding daarin achterloopt. Ook kleding kan intelligenter worden.’</p>
<p class="tekst">Van Dongen kwam in 2013 internationaal in het nieuws met <span class="Cursief">Wearable Solar</span>, mooi gesneden jurken waarin zonnepanelen zijn verwerkt die technologische apparatuur kunnen opladen. Waren dat nog museale stukken, inmiddels heeft ze samen met TNO een modieus ‘zonnetruitje’ ontwikkeld dat in grote aantallen geproduceerd kan worden. In het donkerblauwe garen zijn flinterdunne zonnestrips opgenomen die de energie in een batterijtje kunnen opslaan en zo een smartphone van stroom kunnen voorzien. Haar Phototrope Shirt, dat ze onlangs tijdens de Nike Run lanceerde, is een hardloopshirt met door Philips ontwikkelde led-strips die oplichten in het donker.</p>
<div class="figure--right">
<figure id="post-296197 media-296197" class="align-center"><img decoding="async" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2015/09/paulinevandongen-liselottefleur-10_preview.jpg" alt="" /><figcaption>Foto: Liselotte Fleur</figcaption></figure>
</div>
<p class="tekst">Ook voor medische toepassingen kan kleding geschikt zijn. Met Martijn ten Bhömer van de TU Eindhoven maakte ze voor revaliderende dementiepatiënten een vest dat door middel van onzichtbaar verwerkte elektroden lichaamsbeweging monitort en die info draadloos naar een iPad-app stuurt, te raadplegen door een fysiotherapeut.</p>
<p class="tekst">Van Dongen is geïnteresseerd in ‘hoe je door middel van kleding sociale vraagstukken oplost’. ‘Met het vooruitzicht op de enorme vergrijzing die we krijgen, de langer thuiswonende ouderen en het probleem met de verzorging, kan het op afstand monitoren van de gezondheid misschien een van de oplossingen zijn.’</p>
<p class="tekst">Ook doet ze samen met architecten onderzoek naar de mogelijkheden van 3D-geprinte kleding. Ze vindt het esthetisch interessant, maar ziet het ook als veelbelovend alternatief voor de schadelijke confectieketen. Ter plekke geprinte kleding betekent: geen grootschalige verscheping van goederen, geen onnodige voorraden die vervolgens weggegooid hoeven te worden.</p>
<p class="tekst">Van Dongen wil met haar ontwerpen nadrukkelijk een stap verder gaan dan het prototype-stadium. Onder de naam Crafting Wearables doet ze daar promotie-onderzoek naar aan de Technische Universiteit Eindhoven. ‘Doel is te onderzoeken hoe we <span class="Cursief">wearable technology</span> beter kunnen laten aansluiten bij de markt door het niet alleen modieus te maken, en robuust genoeg, maar ook produceerbaar.’</p>
<div class="info-box">
<h5><span class="30_Kadertekst_Naam Kapitaal">Draagbare techniek</span></h5>
<p>Pauline van Dongen (1986) begon een eigen kledinglijn in 2010, na haar afstuderen aan de ArtEZ Hogeschool in Arnhem. Met haar ontwerpen wil ze nadrukkelijk een stap verder gaan dan het prototype-stadium: de met technologie geïntegreerde kleding moet draagbaar zijn.</p>
</div>


Pauline van Dongen maakt kleding met IQ

<div class="summary">
<div class="lead">
<p class="p_1">&#8216;Met schreeuwerige, trendy producten wordt verdraagzaamheid een onbereikbaar ideaal.&#8217; Hoe Benno Premsela vorm gaf aan het leven.</p>
</div>
<p class="p_1">Alles staat er, maar de ruimte voelt leeg. Dit is het appartement van vormgever Benno Premsela op het Amsterdamse Prinseneiland. Betonnen vloer. Witte muren. Het interieur is zo vaak gefotografeerd dat ook iemand die hier voor het eerst komt alles onmiddellijk herkent.</p>
<p class="p_1">De kubistische bank van Slothouwer en Graatsma – de stof nu verschoten. De zwarte Gispenstoelen om de granieten tafel van Le Corbusier – hier kwam heel artistiek-bestuurlijk Nederland tijdens de befaamde zaterdagse lunches in grote vrolijkheid samen. Premsela zelf, recalcitrant en uitbundig, met zijn kale kop kaarsrecht gezeten, armbanden om van Emmy van Leersum en Hans Appenzeller. Een prototype van de Lotek-lamp uit 1982, gemaakt van fietsspaken en vlieseline – Lotek komt van ‘low-tech’. Door zijn bescheiden prijs een van de best verkochte lampen uit de Nederlandse geschiedenis. Een schaalmodel van de boekenmolen voor Pastoe uit 1988. Vier exemplaren van het keramische vaasje Passepartout voor Cor Unum. Twee Rietveldstoelen. Op een kast een reeks Aziatische gebruiksvoorwerpen waar Premsela het fenomeen ‘tijdloosheid’ in zag.</p>
<p class="p_1">Friso Broeksma (1942) heeft na de dood van Premsela in 1997 het appartement dat ze deelden zo gelaten als het was. Zelf is hij net in een verzorgingstehuis opgenomen. In zijn ontwerpstudio, een etage erboven, hangt nog de geur van sigarettenrook. Aan de straatkant blokkeren bomen het uitzicht, aan de achterzijde van het 35 meter diepe pand houden dichte gordijnen het licht tegen. Architect Tijmen Ploeg, die het vier verdiepingen tellende huis in 1994 opleverde, loopt er zwijgzaam doorheen. Hij vindt het pijnlijk dat er in al die jaren zo weinig aan is gebeurd.</p>
<p class="p_1">In het stille huis gaat plotseling de telefoon – we schrikken. De architect maakt aanstalten op te nemen, maar gaat dan weer zitten. Wie zou dat nog kunnen zijn? En wat valt er dan te zeggen? Het leven is uit deze ruimte weggetrokken, het is een naar binnen gekeerd huis geworden.</p>
<h5 class="p_1">Muisstil op de vliering</h5>
<p class="p_1">Tijdens de jaren dat Benno Premsela, zoon van de Joodse Bernard Premsela en Rosalie de Boers, in Amsterdam-Zuid ondergedoken zat, maakte hij leren tassen op de Singer naaimachine die hij uit zijn ouderlijk huis had meegenomen. Premsela, die door de oorlog zijn opleiding aan de Nieuwe Kunstschool had moeten staken, financierde met die tassen zijn levensonderhoud en stuurde een deel van de opbrengst naar het gezin van de Haarlemse fietsenmaker waar hij zich eerder, van 1942 tot 1943, had schuilgehouden. Als daar onverwacht visite kwam, sloeg de rijwielhandelaar met zijn stok tegen het plafond, waarop de onderduikers in paniek het luik openden en naar de nok van het huis vluchtten. Zo hadden ze daar soms met negen mensen, onder wie twee kinderen, muisstil op de vliering gezeten, op 6 x 2 meter.</p>
<p class="p_1">Toen de huidige bewoner van Harmenjansweg 27 in Haarlem het huis in 1997 van de bejaarde dochter van de fietsenmaker kocht, trof hij op zolder een naargeestige ruimte, onverlicht, slechts voor een derde bevloerd, de pannen los op de dakschotten – hier en daar reepjes licht. ‘Ze hebben door de dakpannen en de krimpende planken iets naar buiten kunnen kijken,’ vertelt hij. ‘Maar regen en sneeuw moeten ook zijn binnengekomen.’</p>
<p class="p_1">‘Premsela?’ vraagt hij, ‘hoe spel je dat?’ Dat de fietsenmaker mensen voor geld had laten onderduiken, heeft Premsela hem nooit verweten, wel dat hij verzuimde het ineengedoken, zwaarbeproefde gezelschap te waarschuwen als de visite weg was, dat hij ze gewoon aan hun lot overliet tot iemand de moed had op te staan en te gaan kijken. Twee weken nadat Premsela een ander onderduikadres had gevonden in Amsterdam-Zuid was er aan de Harmenjansweg een razzia. Niemand uit die groep kwam terug uit de oorlog. De fietsenmaker werd in Duitsland tewerkgesteld en stierf kort na thuiskomst.</p>
<p class="p_1">Premsela’s familie, socialisten van stand, had een plaats kunnen krijgen op de zogenoemde Barneveldlijst, die de Joodse elite zou sparen, maar zijn ouders hadden dat geweigerd. Ze werden in juni 1943 samen met hun oudste zoon Robert (Boet) opgepakt en via Theresienstadt naar Auschwitz getransporteerd. Daar vonden vader en moeder Premsela in het najaar van 1944 kort na elkaar de dood in de gaskamers. Anderhalf jaar eerder was zusje Elly daar op 29-jarige leeftijd vergast, samen met haar prille echtgenoot, journalist Max Wessel. Broer Boet overleefde de oorlog, hij woog na terugkomst nog geen vijftig kilo.</p>
<p class="p_1">Op 4 mei 1945 werd Premsela op zijn onderduikadres in Amsterdam-Zuid 25 jaar oud. Een paar dagen later hoorde hij wie er allemaal waren omgekomen. Behalve zijn gezin ook tantes, ooms, nichten, neven, vrienden en vriendinnen, kennissen, studiegenoten, buren. Een hele wereld was verdwenen. Zijn verjaardag was sindsdien een beladen datum, vertellen vrienden. Felicitaties ontvangen op 4 mei vond hij lastig. Hij ging steevast ’s avonds naar de Dam voor de herdenking. Daarna wat drinken bij Schiller op het Rembrandplein.</p>
</div>
<p class="tekst">Maar over zijn 32ste verjaardag, die hij samen met zijn eerste liefde Sjok (Jacques) Ferwerda in Italië vierde, schreef hij naar zijn lievelingsnichtje Kennie: ‘Ik vind mijn verjaardag altijd onzin en heb altijd de behoefte hem over te slaan, Sjok maakte er toch een feest van met prachtige bloemen, das, portemonnaie, grammofoonplaat: <span class="Cursief">I’m lost </span>(!) en lampje boven bed (voor de intieme sfeer).’ Het nummer verwijst waarschijnlijk naar de hit uit 1944 van Benny Carter and his Orchestra, het uitroepteken zal een exclamatie van hartstocht zijn voor zijn geliefde. Het nummer is te vinden op YouTube: <span class="Cursief"><em>I go around acting silly dilly / I can’t even remember my name / That’s how much I’m lost without you.</em><br />
</span></p>
<h5 class="tussenkop">De gotspe van het jaar</h5>
<p class="tussenkop">Toenmalig geliefde Hans Heg en Benno Premsela moesten in 1971 onafhankelijk van elkaar in Polen zijn. Heg ging er naar een muziekfestival, Premsela bezocht een beurs. Ter plekke besloten ze Auschwitz te bezoeken. Ze reisden met de trein naar Krakau en namen een taxi naar het complex met vernietigingskampen. Hans Heg tegen Premsela’s biograaf Bert Boelaars: ‘We zaten met een vervelende chauffeur die zelfs antisemitische opmerkingen maakte. Opeens bestond Benno het om te zeggen: “Dit is toch wel de gotspe van het jaar, ik als jood, met een taxi naar Auschwitz.”’</p>
<p class="tussenkop">Heg, gepensioneerd muziekjournalist, is nu 79. Ik kom hem tegen in de hal van Premsela’s pand; hij huurt de bovenste verdieping. Wat weet hij nog van dat bezoek bijna 45 jaar geleden? Het grijpt hem nog steeds aan. Dat hij Premsela daar een paar uur alleen heeft laten rondlopen. Een verloren figuur. Dat zwijgen erna gepaster was geweest dan praten.</p>
<p class="tussenkop">Een paar jaar later ging Premsela opnieuw. Hij reisde met zijn nieuwe vriend Friso Broeksma van Birkenau naar Auschwitz. Broeksma had met angst de stapels koffers bekeken die er nog lagen. Als er in godsnaam maar geen bij was met Premsela erop.</p>
<p class="tussenkop"><q class="pull-left">Lichamelijk mocht hij er niet zijn omdat hij joods was, mentaal niet omdat hij homoseksueel was.</q></p>
<p class="tussenkop">Premsela was zich tijdens zijn onderduikperiode bewust geworden van zijn homoseksualiteit. Dat stelde hem voor een extra probleem: lichamelijk mocht hij er niet zijn omdat hij joods was, mentaal niet omdat hij homoseksueel was. Onder het naziregime was homoseksualiteit bij de wet verboden. Vanaf 1941 had de Nederlandse politie op bevel van de Duitsers alle homoseksuele mannen moeten registreren. Er stonden er 30.000 op bruine systeemkaarten. Naar schatting tussen 5.000 en 15.000 mannen werden naar de vernietigingskampen gestuurd. Hoewel de wet na de bevrijding werd opgeheven, was het Nederlandse klimaat allesbehalve homovriendelijk. Zagen de nazi’s homoseksualiteit als een ‘degeneratie’, in linkse hoek leefde juist de gedachte dat het een eigenschap was van het door mannenverbonden gekenmerkte fascisme. De medische stand zag het als een pathologie, de machtige kerken als een zondige aberratie.</p>
<p class="tussenkop">In die wereld stapte Premsela na vier jaar zijn laatste onderduikadres uit. ‘Afgewezen te zijn door iedereen, dat is heel slecht vanuit het oogpunt van volksgezondheid,’ zei hij later tegen Bibeb in <em>Dialoog. Tijdschrift voor homofilie en maatschappij.</em></p>
<p class="tussenkop">Geen plek voor hem? Dan zou hij een plek máken. En voor al die verdrukte homoseksuele mannen en vrouwen met hem. Het verborgene en verstopte van de homocultuur oefende geen enkele aantrekkingskracht uit op de man die zich al jaren had moeten schuilhouden. Bovendien was hij opgevoed zonder seksuele taboes, zijn vader Bernard was een van de eerste Nederlandse seksuologen. Ze waren thuis gewend openlijk over seksualiteit te praten. Hij had niets meer te verliezen. Hij meldde zich, uniek in die tijd, onder eigen naam aan bij de Shakespeare-club, voorloper van homobelangenvereniging COC. In 1964 was hij, na Gerard Reve, de tweede Nederlandse man die zich op televisie openlijk als homoseksueel bekend maakte, inmiddels was hij voorzitter van het COC. In 1971 zei hij tegen <span class="Cursief">de Volkskrant</span>: ‘Er kon je in de verhoudingen van toen, de afkeer, de discriminatie, natuurlijk van alles overkomen, maar ik had het gevoel: er kan mij niets meer gebeuren. Er is een wereld vergaan. Dat gevoel heb ik nog, dat er niets meer kan komen dat erger, dreigender is, dan wat toen was.’ Eerder, tegen Bibeb: ‘Al heeft het maar voor één persoon zin gehad, dan was het al genoeg.’</p>
<h5 class="tussenkop">Menselijke maat</h5>
<p class="tussenkop">Achteraf gezien voelde hij zich tekort geschoten in de oorlog, vertelde hij Bibeb. Onderduiken als een mak schaap! Hij had in verzet moeten gaan. ‘Niet dat ik zo vreselijk onder mijn schuldgevoel gebukt ga, maar het is wel zo dat het stimuleert. Het besef dat ik een opdracht heb te vervullen, komt uit dat schuldgevoel voort. Het feit dat ik nog leef, moet een zin hebben, dat moet je waarmaken.’</p>
<p class="tussenkop"><q class="pull-right">Zijn oorlogservaringen kleurden zijn houding, zijn activisme, zelfs zijn vormgeving: &#8216;humanistisch functionalisme&#8217;.</q></p>
<p class="tussenkop">In verzet kwam hij vanaf het moment dat hij in 1945 weer de straat opging. Zijn oorlogservaringen hebben zijn hele verdere leven betekenis gegeven. Die kleurden zijn houding, zijn activisme, zelfs zijn kijk op vormgeving, die hij aanduidde als ‘humanistisch functionalisme’, een ontwerp waarin de menselijke maat centraal stond. Vormgeving moest wat hem betreft in eerste plaats ‘tijdloos’ zijn, en dus terughoudend. Meubels dienden hun aanwezigheid nauwelijks zichtbaar te maken, de revolutionaire katoenen tapijten die hij ontwierp voor Besouw kregen ondergeschikte kleuren. Of het nu ging om autobekledingsstof voor Volkswagen of de kantoorinrichtingen van de Amrobank, Auping of de Gasunie, het begon met de nauwkeurige inventarisatie van de wensen van de werknemers. De onderlinge verschijningsvormen van het interieur moesten bescheiden van karakter zijn, want ‘met schreeuwerige trendy producten wordt verdraagzaamheid een onbereikbaar ideaal’. Alleen beeldende kunst mocht de boel flink opstoken, die ‘heeft het recht je waanzinnig te blijven hinderen en je tot nadenken te brengen. Van een asbakje accepteer ik dat niet.’</p>
<p class="tussenkop">Dat moet je onthouden als je in het zakelijk ingerichte appartement van Premsela staat: dat het niet bedoeld is om je de les te lezen, maar terughoudendheid voorstaat.</p>
<h5 class="tussenkop">Bijenkorf-etalages</h5>
<p class="tussenkop">Zo’n dertig jaar voordat duizenden dagjesmensen naar de Dutch Design Week zouden trekken om naar Nederlands ontwerp te komen kijken, voorspelde Premsela in een gesprek met Ischa Meijer de vlucht die vormgeving zou nemen. ‘Vormgeving is een vak in opkomst,’ zei hij in 1984. ‘Daar is nu in de Nederlandse samenleving nog geen plaats voor, het moet zich nog vestigen, het wordt niet als serieus vak gezien. Vormgeving wordt gezien als versiering, een laatste randje, een kleurtje van een televisietoestel.’ Ischa Meijer: ‘Wat is het voor jou?’ Premsela: ‘Het is álles – alles waarmee we worden omgeven.’</p>
<p class="tussenkop">Dat liet hij al zien in de etalages die hij jaren voor de Bijenkorf maakte. Toonkamers van het veranderende Nederland, zo moet je die zien. Het werden publieksattracties. In 1956 was Premsela hoofd etalages bij de Bijenkorf geworden. Dat betekende niet ‘stylist’; dat betekende leiding geven aan 60 mensen die elke 10 dagen 22 etalages vulden; 600 etalages per jaar. Premsela bracht daar een actualiteit in aan die door veel meer werd gedicteerd dan de feestdagen en wisseling van de seizoenen – kom daar nog maar eens om. Beroemd werd de etalage na de dood van prinses Wilhelmina in 1962: in een witte omlijsting was slechts een zacht bewegend wit gordijn te zien, met een bloemstuk en de woorden ‘Troost van grootheid die wint in herinnering’. Ook maatschappelijke veranderingen als de invoering van de vijfdaagse werkweek konden als inspiratie dienen, of de titel van een opera tijdens het Holland Festival. Hij werkte samen met kunstenaars, vormgevers en fotografen: Paul Huf, Co Westerik, Cas Oorthuys, Wim Crouwel. Toen hij er wegging om met Jan Vonk zijn eigen ontwerpbureau te beginnen, kende hij de hele Nederlandse culturele wereld.</p>
<p class="tussenkop">Die etalages hebben mij gevormd, schreef Kees Fens in 2008 in <span class="Cursief">de Volkskrant</span>. Eerst was alles grijs geweest, herinnerde hij zich. ‘De tijd was nog grijs, de Nederlandse huiskamer stond in al zijn grijsheid vol zwaargewichten van meubelen, ik fietste in een grijs pak naar mijn werk en winkeletalages lieten rechttoe rechtaan zien wat men binnen te koop had.’ Maar in de etalages van de Bijenkorf was het ‘altijd lente’. ‘Premsela en zijn assistenten, kunstenaars, maakten de etalages van de Amsterdamse Bijenkorf tot speelse, schitterende, heldere kunstwerken van een nieuwe tijd. Ik stond ervoor, ik keek ernaar en wist: alles aan mij was verkeerd, want verouderd. Hier werden mode, gebruiksvoorwerpen, tafels en stoelen tot een hogere orde verheven.’</p>
<p class="tussenkop">Wie zich eind jaren ’50, begin jaren ’60 op een nieuw interieur wilde oriënteren, ging naar de derde verdieping van de Bijenkorf; daar zag men de meubels van Pastoe, de stoffen van De Ploeg. Fens bezocht die etage naar eigen zeggen elke week. ‘De meubelafdeling heeft mij het meest gevormd: hier werd een lichtere wijze van wonen zichtbaar, een uiterst eenvoudige ook, de beroemdste stoelen toen in Europa ontworpen, waren er te zien. Alle zwaarte, alle grijsheid, alle burgerlijkheid was weg. Ik leerde design kennen, al bestond dat woord toen nog niet. Functionaliteit werd mijn ideaal, Premsela zuiverde mij van alle slechte smaak.’</p>
<h5 class="tussenkop">Geen eerzucht</h5>
<p class="tussenkop">Zijn onafhankelijke manier van denken, zijn gevoel voor kwaliteit en tomeloze inzet brachten Premsela in het bestuur van in totaal zo’n dertig culturele instellingen. Voorzitter van de Amsterdamse Kunstraad, de Adviescommissie Beeldende Kunst Buitenland, de Nederlandse Dansvereniging, de Afdeling Dans en de Stichting Gay and Lesbian Filmfestival. Bestuurslid van Stichting Kröller-Möller museum, Stichting Glas, het Maria Austria Instituut, het Nederlands Architectuur Instituut, en lid van de kernraad van de Raad voor de Kunst.</p>
<p class="tussenkop"><q class="pull-left">Hij werd vanuit de dubbele afwijzing die hij als joodse homoseksueel kreeg een van de invloedrijkste Nederlanders.</q></p>
<p class="tussenkop">Premsela wist vanuit de dubbele afwijzing die hem tijdens zijn adolescentie als joodse homoseksueel ten deel was gevallen een van de invloedrijkste Nederlanders te worden. Het leverde hem de bijnaam ‘de kunstpaus van Nederland’ op. Wat hem voortdreef? Geen eerzucht; succes en status vond hij verdacht, die leidden tot morele verslapping, terwijl waakzaamheid geboden bleef. Nee, als je de kans kreeg de samenleving ten goede te keren, op welke manier dan ook, dan greep je die met beide handen aan. Dan bereidde je de stukken voor, ook al was je de enige in de vergadering die dat zou doen, ook al deed je dat om twee uur ’s nachts. Dan wist je waar het om ging, en je wist zeker hoe het beter kon. Tegen Bibeb: ‘Ik heb veel meer tijd besteed aan de ontwikkeling van de samenleving dan aan mijn eigen vak.’</p>
<h5 class="tussenkop">Rekening houden</h5>
<p class="tekst">5 september 1987. Het regent aan de Amsterdamse Keizersgracht. Premsela staat er pontificaal, maar hij voelt zich verslagen, aids richt een slagveld aan in zijn kennissenkring – twee van zijn beste vrienden zijn ziek. Al dat werk voor de emancipatie, en dan deze ziekte die alles zó onderuit haalt. Een volstrekt onvoorziene tegenslag.<br />
Nu dan de onthulling van dit monument dat de homoseksuele slachtoffers van vervolging gedenkt; Premsela heeft zich er jarenlang sterk voor gemaakt. Het monument heeft de vorm van de roze driehoeken die homoseksuele mannen in de vernietigingskampen van nazi-Duitsland hadden moeten dragen.</p>
<p class="tekst">‘Ieder mag overal tegen zijn,’ zegt Premsela enigszins vermoeid tegen een verslaggever van het orthodoxe Reformatorisch Dagblad, ‘maar je moet wel rekening houden met je medemens.’</p>
<p class="tekst"><em><span class="Cursief">In Het Joods Historisch Museum opent 13 december een tentoonstelling over de vriendschap tussen Benno Premsela en Max Heymans.<br />
</span><span class="Cursief"><br />
Dit artikel is deels gebaseerd op tekst- en geluidsfragmenten uit het archief van Vrij Nederland, maar ook op de biografie door Bert Boelaars: ‘Benno Premsela. Voorvechter van homo-emancipatie’. En de monografie ‘Benno Premsela. Een vlucht naar voren’, een uitgave van het Centraal Museum Utrecht uit 1996.</span></em></p>
<div class="info-box">
<h5 class="normal"><span class="30_Kadertekst_Naam Kapitaal">Hoeder van smaak en verdraagzaamheid</span></h5>
<p class="normal">Vormgever en binnenhuisarchitect Benno Premsela (1920-1997) bracht Nederland na de oorlog goede smaak bij, was een van de eerste openlijke homoseksuelen en gold als invloedrijke ‘kunstpaus’.</p>
</div>
<p class="onderschrift">


Benno Premsela: ‘Het feit dat ik nog leef, moet zin hebben’

Dit is Ole Bouman, directeur van het eerste designmuseum in China

<div class="wpg-element paragraph">
<p><b>Ole Bouman over architectuur</b><br />Ole Bouman werd in 2013, toen nog als directeur van het NAi, uitgebreid geïnterviewd door ArchDaily. Hij vertelt over zijn geloof in architectuur, en hoe die volgens hem de maatschappij kan vormgeven en veranderen. Maar, waarschuwt hij, ‘this role is under siege’. Architecten hebben steeds minder werk, en worden bovendien belachelijk gemaakt door journalisten, cliënten, projectontwikkelaars en zelfs politici. ‘They say architecture is highly pretentious, too theoretical and too ego-oriented’.</p>
<p><iframe width="560" height="315" src="https://www.youtube-nocookie.com/embed/83OFhqM4G9Q" frameborder="0" allowfullscreen></iframe></p>
<p><b>Nederlanders op de Shenzen Architecture Biënnale</b>  <br />Ook andere Nederlanders lieten van zich zien op de Shenzen Architecture Biënnale. Monobanda maakte in samenwerking met DUS Architects het project ‘3rd’.  In dit project krijgen mensen puntige witte helmen, die een beetje doen denken aan het gebouw van EYE, over hun hoofd heen. Binnenin die helm zit een schermpje, waarop de drager zichzelf van bovenaf onwennig kan zien rondlopen. Op die manier wordt de fysieke ruimte virtueel, en gaat men zich vanzelf speelser gedragen. </p>
<p><iframe width="560" height="315" src="https://www.youtube-nocookie.com/embed/_9uNMjhvUCA" frameborder="0" allowfullscreen></iframe></p>
</p></div>


Video’s: Ole Bouman

‘China heeft nog schaamteloos een bedoeling met zichzelf’

<div class="lead">Modeontwerpster Iris van Herpen wil jurken maken die leven. Ze zit in de mode voor het onderzoeksproces, en voor niks anders.</div>
<div class="wpg-element paragraph">
<p>Op de Voltage Haute Couture Show in de spiegelzaal van het Parijse Grand Hotel Intercontinental kwam het allemaal samen, vorig jaar februari. Er waren belangrijke b<span class="Cursief">uyers</span>, er waren vertegenwoordigers van belangrijke musea, de grote editors die je graag op de eerste rij wilt hebben. De modellen stonden in het donker opgesteld – dat zijn in de shows van Iris van Herpen niet ‘de standaard lekkere wijven’ (zoals Kim Vos, die sinds 2007 de regie van de shows verzorgt, het uitdrukt) maar vrouwen ‘met een pure, eigenzinnige schoonheid’. De voornaamste toets tijdens de casting is of ze op de torenhoge schoenen kunnen lopen die Van Herpen ontwerpt voor United Nude, het merk van Rem D. Koolhaas – neef van.</p>
</p></div>
<div class="wpg-element paragraph">
<p>Van Herpen wilde in deze collectie de kracht van elektriciteit tastbaar maken, en de lucht was letterlijk geladen van de spanning. Een van de modellen stond in een spanninggeleidend pak op een transformator, razendsnelle bliksemschichten schoten uit haar lichaam. Sommige mensen vonden het eng, er kwam echte bliksem in de ruimte, dat rook je ook. De muziek van geluidskunstenaar Salvador Breed was met menselijke klanken begonnen, maar ging nu over in een synthetische toon. In de lobby begonnen de monitoren te storen, in de kelder viel het licht uit. ‘Als het hotel had geweten wat we precies gingen doen,’ zegt Kim Vos, ‘hadden ze nooit toestemming gegeven. Deze show ging definitief de boeken in als de show die het meeste indruk maakte op het publiek en op onszelf.’ Het was ook de eerste keer dat het gelukt was kleding te printen van flexibel materiaal, een soort elastisch plastic, dat zelfs in de wasmachine kon.</p>
</p></div>
<div class="figure--right">
<figure id="post-9087 media-9087" class="align-none"><img decoding="async" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2015/06/410bc0d9-ac29-48b3-a851-504ea2dd379d_4_preview.jpg" alt="Foto: Valentina Vos" /><figcaption>Foto: Valentina Vos</figcaption></figure>
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
<p><b>Klassiek ballet</b><br />De Nederlandse modeontwerpster Iris van Herpen (1984), die ondanks haar jonge leeftijd tot de wereldtop mag worden gerekend, doet iets anders dan andere modeontwerpers. Ze schetst niet gewoon een patroon, ze kiest niet gewoon een stof en ze maakt niet gewoon een jurk op basis waarvan de moderecensenten langs de catwalk zullen concluderen: ‘de roklengte ligt iets hoger dit jaar’, of ‘de schouders spelen dit seizoen een prominente rol’, nee, ze onttrekt zich totaal aan dit perpetuum mobile van de mode. Ze is niet bezig met trends. Ze is misschien niet eens bezig met mode. Haar haute couture moet beweging uitdrukken, een fascinatie die ze heeft overgehouden aan de intensieve beoefening van klassiek ballet tijdens haar jeugd. De beweging van opspattend water, van rook, van krioelende micro-organismen, van zwaartekracht en magnetisme. In de materialen en technieken die ze daarvoor gebruikt, komen de meest recente inzichten samen op het gebied van architectuur, biologie en computertechnologie. Ze werkt voor haar ontwerpen samen met kunstenaars en wetenschappers die zich bekwamen in een complexe nieuwe vormentaal. De Canadese architect Philip Beesley speelt een belangrijke rol. Hij maakt ‘levende architectuur’: bouwwerken van ademende materialen. Zijn installatie <span class="Cursief">Hyzlozoic</span> op de Biënnale van Venetië bijvoorbeeld bestond uit een lichtgewicht skelet van laser gesneden elementen met in de holtes materiaal dat door chemische processen uitzet en krimpt. </p>
<p>Van de Zwitserse Michael Hansmeyer, een architect die door middel van algoritmen gedetailleerde structuren ontwerpt, leert Van Herpen over computercodes; de Oostenrijkse computerexpert Julia Koerner vertaalt haar ontwerpen voor een laserprinter; de Israëlische Neri Oxman van het Massachusetts Institute of Technology (MIT) is gespecialiseerd in 3D-printen van flexibel materiaal. Dan is er nog de Deen Martin Hanczyc, een bioloog die met synthetische chemicaliën experimenten doet in zijn onderzoek naar de oorsprong van het leven; met hem is Van Herpen in gesprek over het printen van biologisch materiaal. De fascinatie die Van Herpen met deze mensen deelt, is in de woorden van Michael Hansmeyer ‘building unimaginable shapes’. ‘Ik vind de dingen in het leven die niet zichtbaar of helemaal helder zijn, het meest interessant,’ zei ze in 2013 in het tijdschrift <span class="Cursief">Dazed and Confused, ‘</span>denk aan een neurologische conditie, of elektromagnetische straling. En ik probeer dat in mijn ontwerpen zichtbaar te maken.’ </p>
</p></div>
<div class="wpg-element paragraph">
<p><b>Engels praten</b><br />‘Als een trillend insect, altijd alert, leefde ze in een eeuwigdurend onderzoek van <span class="Cursief">clues</span>, van openbaringen, haar intelligentie uitbreidend en ontplooiend om de verborgen betekenissen van het leven te begrijpen. Ze had een ongewone liefde voor alles dat door de zintuigen ervaren kon worden. Ze kon uren verdiept zijn in het weefsel van een stof of het spel van licht op een vensterbank. Ze zag in alles het leven dat er latent in lag.’ </p>
<p>Het is een passage uit een boek over het leven van de Spaans-Mexicaanse kunstenares Remedios Varo, maar het had over Van Herpen kunnen gaan. De woorden staan naast de afbeelding van Varo’s schilderij <span class="Cursief">Solar Music</span> (1955), waarop een vrouwelijk wezen in een mantel van bladeren met een strijkstok een bundel zonnestralen bespeelt alsof het een viool betreft. In de boslucht zweven vormen die door de vaagheid ervan moeten suggereren dat ze niet met het blote oog te zien zijn. In haar Amsterdamse atelier aan de Oude Houthaven laat Iris van Herpen het schilderij zien om haar werk te verduidelijken. Het is een van de weinige zonnige augustusochtenden. We kijken uit op het water, de pont uit Noord brengt forensen en studenten naar de vroege stad. Het interview is dan al afgelopen, dat ene uurtje waarover ik sinds april met de directeur van haar bedrijf heb moeten overleggen. </p>
<p>Het is een maand voor de modeshow op 30 september in Parijs, en dat iemand van de pers het atelier in mag, is bijzonder. Modeontwerpers houden hun collecties graag geheim voor de presentatie ervan op de catwalk. Ik moet wél zo plaatsnemen dat ik met mijn rug naar de lange werktafels toe zit. Achter me het geluid van tientallen handwerkende jonge vrouwen, geroezemoes van overleg, het knipknipknip van scharen, de zachte muziek van de radio. <span class="Cursief">I see your true colours shining through.</span> Van Herpen draagt de zwarte jurk uit haar eigen collectie die Scarlett Johansson in de recente actiefilm <span class="Cursief">Lucy </span>aan heeft, verder een zwarte maillot en een zwarte coltrui, haar blonde haar in een staart. Door het vele Engels praten – de voertaal in de studio is Engels – wordt haar spraak gekleurd door een gek gebruik van voorzetsels. Op mijn vraag: ‘Is het goed als ik je vriend bel?’ zegt ze: ‘Dat zal ik even met hem vragen.’ Over samenwerken met anderen: ‘Op het begin vond ik het best wel moeilijk.’ ‘Het is even jezelf eroverheen zetten voor dat te delen met mensen.’ </p>
</p></div>
<div class="figure--right">
<figure id="post-9087 media-9087" class="align-none"><img decoding="async" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2015/06/28b8192a-b7b6-4e56-96a4-258674837c5d_IvH-Voltage-615_preview.jpg" alt="Foto: Michel Zoeter" /><figcaption>Foto: Michel Zoeter</figcaption></figure>
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
<p><b>Björk, Beyoncé en Lady Gaga</b><br />Het werk van Remedios Varo staat in een tijdschrift waar Van Herpen gasthoofdredacteur van was: <span class="Cursief">A Magazine</span>, een internationale uitgave waarvan steeds een andere modeontwerper curator is. Haider Ackermann, Ricardo Tisci van Givenchy en Yohji Yamamoto gingen haar voor. Aan Van Herpens editie werkten Karl Lagerfeld, Tilda Swinton en topmodel Saskia de Brauw mee. Het toont welke positie Van Herpen op haar jonge leeftijd heeft bereikt. Acht jaar na haar afstuderen in 2006 aan de Arnhemse modeopleiding ArtEZ is ze in de mode een gevestigde naam. In 2011 werd ze uitgenodigd als jongste lid van de Chambre Syndicale de la Haute Couture, een eer die in ons land alleen Viktor &#038; Rolf te beurt viel. Haar overzichtstentoonstelling, begonnen in 2012 in het Groninger Museum, reist de hele wereld over. Ze kleedt Björk, Beyoncé en Lady Gaga. Vorige week was ze in New York om te overleggen met Benjamin Millepied, choreograaf en regisseur van de dansfilm <span class="Cursief">Black Swan</span>, binnenkort directeur van de Parijse Opéra (en de echtgenoot van Nathalie Portman). In 2013 maakte ze kostuums voor zijn voorstelling voor het New York City Ballet. Nu gaan ze opnieuw samenwerken, maar ze mag nog niet zeggen waarin.</p>
<p>Dat Van Herpen een deel van haar editie aan het werk van Remedios Varo heeft gewijd, is veelbetekenend. Varo’s surrealistische taferelen zijn een illustratie van Van Herpens wereldbeeld: dat van een bezield universum vol onzichtbare krachten, bewegingen van energieën en organismen, die zij in haar kleding probeert te consolideren, als gestolde dans. Dat doet ze door op meestal nauwsluitende, korte jurken lagen aan te brengen met een combinatie van ambachtelijk handwerk en hightech structuren die haar kleding een grote ruimtelijkheid geven. Architect Philip Beesley, met wie ze veel samenwerkt, doen de lagen denken ‘aan een stralende halo om het lichaam zoals je ze bij middeleeuwse schilders ziet’. Beesley, die ook als wetenschapper verbonden is aan CERN, het Europese onderzoeksinstituut naar deeltjesfysica, zegt half serieus half lachend dat de ruimte in en rond haar jurken hem doet denken aan de Large Hadron Collider, de grootste deeltjesversneller ter wereld die begraven ligt onder de grens tussen Frankrijk en Zwitserland, ‘omdat de voornaamste kamer daarvan, net als bij Iris’ ontwerpen, doordrenkt is met ontelbare lagen ontvankelijke sensoren’.</p>
</p></div>
<div class="wpg-element paragraph">
<p><b>Telefoon opladen met je jas</b><br />Van Herpen is het symbool van een nieuwe generatie modeontwerpers die door de digitalisering en globalisering een andere positie inneemt ten opzichte van mode. Laser, 3D-printen: jonge designers hebben nieuwe technieken tot hun beschikking en nieuwe slimme materialen die bijvoorbeeld reageren op temperatuur of elektriciteit. Dat leidt tot een herdefiniëring van het concept ‘kleding’, want je kunt met je jas bijvoorbeeld ook je telefoon opladen. </p>
<p>Volgende maand opent in Museum Boijmans Van Beuningen de expositie <span class="Cursief">The Future of Fashion is Now </span>met daarin ruim vijftig representanten van de nieuwe lichting, onder wie Viktor &#038; Rolf en Hussein Chalayan, maar ook Pauline van Dongen, Craig Green en Rejina Pyo. Curator José Teunissen, professor modetheorie aan ArtEZ Arnhem, heeft het gevoel dat er een ‘nieuw tijdperk in de mode aanbreekt, waarin jonge ontwerpers het hier en nu gaan herdefiniëren’. Van Herpen is volgens haar een voorloper omdat ze materialen gebruikt die volstrekt nieuw zijn in de mode en een heel eigen esthetiek laat zien. Het levert ‘een abstract poëtisch beeld op, met een vrouwbeeld dat helemaal buiten het smaakmodel van de tijd valt, bijna sprookjesachtig.’ </p>
<p>Suzy Menkes van <span class="Cursief">The New York Times</span>, een van ’s werelds belangrijkste moderecensenten, schrijft altijd lovend over Van Herpens ‘marvels of invention’. Haar recensie van de show <span class="Cursief">Biopiracy</span> in maart van dit jaar, waarbij drie modellen in plastic verpakt aan het plafond hingen, besloot ze met de woorden ‘The fashion world needs this fearless imagination and experimentation to fast forward its craft.’</p>
</p></div>
<div class="figure--right">
<figure id="post-9087 media-9087" class="align-none"><img decoding="async" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2015/06/192db59b-5e4e-4bb2-a510-4351ea2e0cae_IvH-Voltage-553_preview.jpg" alt="Foto: Michel Zoeter" /><figcaption>Foto: Michel Zoeter</figcaption></figure>
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
<p><b>Fantasieën</b><br />Denk niet Van Herpen op societyfeestjes tegen te komen. Ze was niet op het lanceringsfeest van de Nederlandse <span class="Cursief">Harper’s Bazaar</span> onlangs, zoals Viktor en Rolf, en evenmin op de afterparty van <span class="Cursief">Vogue’s Night Out</span>. Van Herpen is wars van glitter en glamour en doet niets met sociale media. De enige gelegenheden die ze steevast bezoekt, zijn de premières van de dansvoorstellingen van choreografe Nanine Linning, voor wie ze de kostuums ontwerpt. Davy Hezemans, eigenaar van Spice PR, die Van Herpen de eerste jaren van haar carrière vertegenwoordigde, zegt liefkozend over haar voormalige protegé: ‘Wij hebben haar destijds voor alles uitgenodigd, hoor, maar ze verkoos feestjes over te slaan om zich op haar werk te focussen.’ Ze herinnert zich dat ze Van Herpen vertelde dat er een aanvraag van Carice van Houten was, en Van Herpen vroeg: ‘Wie is dat?’ ‘Dit kán toch niet waar zijn, Iris?!’ had Hezemans uitgeroepen. Van Herpen had zich verontschuldigd met de woorden: ‘Davy, ik heb geen tv, ik werk alleen maar!’ Zelfbescherming, zegt ze. </p>
<p>Iris van Herpen, die nu voor haar public relations op de diensten van Karla Otto in Parijs mag rekenen, een van de meest prestigieuze pr-firma’s ter wereld, groeide op in een voormalige boerenwoning vlak achter de Waaldijk in het Gelderse dorp Wamel. Er was thuis geen tv, geen computer. Als ze ’s avonds vanuit haar hoogslaper naar de lichtjes van de passerende schepen over de Waal keek, voelde ze zich veiliger dan wanneer ze aan het donkere dorp achter zich dacht. De lichtjes stonden voor haar ‘voor veiligheid, voor een andere, supermooie wereld’. </p>
<p>‘Ik ben best wel gevoelig voor input, ik sla best veel dingen op: een energie van iemand, een gebouw dat ik zie, de beweging van het water; ik ben heel erg bewust van de dingen om me heen, en ik moet mezelf daarin limiteren in de zin dat als ik te veel informatie binnen krijg dan is er geen output, dan kan ik niet meer creëren.’ Dat is de reden dat ze in Amsterdam woont en niet in het hectische Parijs, wat gezien al haar activiteiten daar logischer zou zijn geweest. </p>
<p>Bovendien is ze gewoon ontzettend graag in haar atelier.</p>
<p>Ze zit in de mode voor het onderzoeksproces, en voor niks anders. </p>
<p>‘Een show dat doe ik echt voor de mensen om mij heen: dat doe ik voor de mensen die met me werken, dat doe ik voor de mensen die naar mijn show komen, dat doe ik voor de mensen die uiteindelijk de stukken aanschaffen, maar het proces, dat is echt voor mezelf, dat doe ik voor niemand anders, dat is super persoonlijk, dat is gewoon mijn liefde, dat is de reden dat ik dag en nacht bezig ben.’ </p>
<p>Ze moet het gevoel houden dat ze haar fantasieën kan blijven realiseren, anders krijgt ze het benauwd. ‘Ideeën die niet uitvoerbaar zijn, dat is voor mij wel de grootste frustratie! En daarom ben ik best wel <span class="Cursief">eager</span> om te leren en om mijn kunnen uit te breiden. Ik wil niet vastlopen, niet in mijn hoofd en niet in mijn handen. Beweging en ontwikkeling: dat is wat mij bezighoudt. Dat is misschien ook weer de basis vanuit het dansen: als je stilstaat, dans je niet.’ </p>
<p>Als ik vraag waar de zoektocht uiteindelijk toe moet leiden, een jurk die leeft uit zichzelf? lacht ze verrast. Daar doet ze inderdaad onderzoek naar. Maar dan niet levend in conventionele zin, niet een jurk die kan praten of lopen, maar een jurk van materiaal dat de zelfstandige eigenschap heeft het licht te buigen waardoor hij onzichtbaar wordt. ‘Maar zo zijn er nog dertig fantasieën.’</p>
</p></div>


Modeontwerpster Iris van Herpen wil jurken maken die leven

<div class="wpg-element paragraph">
<p>reportage</p>
</p></div>
<div class="wpg-element paragraph">
<p>D     ertig procent van de opbrengsten van dit artikel heb ik aan kleding uitgegeven; iets minder dan driehonderd euro. De trui die ik er van kocht (€ 119,-), is van linnen, gemaakt van een vlasvezel met een lage milieudruk omdat er bij de teelt nauwelijks pesticiden, kunstmest en water nodig zijn. Het garen is geverfd in Italië met in Europa goedgekeurde verfstoffen. De trui is gemaakt in een werkplaats in Portugal waar de Europese wet- en regelgeving geldt. Hij is van het Nederlandse merk Alchemist, en ik vond hem bij de Amsterdamse fairtradekledingwinkel Nukuhiva. </p>
</p></div>
<div class="wpg-element paragraph">
<p>De twee T-shirts die ik kocht, bij een zaakje met de naam GeitenWollen, een okergele met een V-hals (€ 19,95), en een wijdvallende taupekleurige (€ 15,-), zijn van biologisch katoen, genaaid in een werkplaats in Bangladesh met goede arbeidsomstandigheden en eerlijke lonen. De jurk, ten slotte, met € 139,- het kostbaarste stuk van de vier, is gemaakt van tencel, een zachte stof van tot garen gesponnen houtpulp, in dit geval van de snelgroeiende eucalyptusboom, chloorvrij gebleekt, en tot een jurk genaaid in Roemenië, onder auspiciën van het kleine Franse ecomerk L’Herbe Rouge.</p>
</p></div>
<div class="wpg-element paragraph">
<h3>Wegwerpmateriaal<br /></h3>
<p>Ik wilde zomerkleding kopen, maar dit keer van milieuvriendelijke materialen, gemaakt door mensen die er fatsoenlijk voor zijn betaald.<br />De confectie-industrie is een van de vervuilendste sectoren ter wereld. Katoen put de grond uit, zorgt voor ontbossing, claimt grond waar ook voedsel op zou kunnen worden verbouwd. De chemicaliën waarmee de velden bespoten worden, zijn schadelijk voor landarbeiders en grondwater; chemische verfstoffen vervuilen rivieren en drinkwater. Als er niet wordt ingegrepen, wordt die schadelijke katoenteelt in de toekomst alleen maar meer. Volgens ICAC (International Cotton Advisory Committee) zal door de groeiende wereldbevolking de vraag naar katoen toenemen van bijna 74 miljoen ton in 2011 naar 130 miljoen ton in 2025. <br />De productie van synthetische textielvezels als polyester (afkomstig van aardolie), vergt gigantische hoeveelheden fossiele brandstoffen; het transport om die massagoederen alle kanten van de wereld op te sturen eveneens. <br />Door de onderlinge concurrentie van fast fashion ketens als Zara, H&#038;M, Forever 21, Old Navy en Primark moet elke stap in de productieketen zo goedkoop mogelijk. De consument betaalt misschien maar een paar euro voor een T-shirt, maar de werkelijke kosten liggen veel hoger. 24 april is het twee jaar geleden dat er bij brand in textielfabriek Rana Plaza in Bangladesh 1133 mensen omkwamen en 2500 gewonden vielen. In 66 landen, waaronder Nederland, zullen rondom die datum evenementen plaatsvinden die aandacht vragen voor de slechte arbeidsomstandigheden in de textielindustrie (zie fashionrevolution.org #fashrev). <br />Hoewel er sindsdien flink is vergaderd over verbeteringen is er in de fabrieken nauwelijks iets veranderd. Er hangen dan tegenwoordig misschien een EHBO-kast, een brandblusser en ideeënbox bij de ingang, werkweken van tachtig à negentig uur zijn nog steeds niet ongewoon en overwerk wordt niet betaald. Werkplaatsen zijn onveilig en ongezond. Recht op inspraak bestaat meestal niet. Bovendien is het geld dat ermee wordt verdiend ook nog eens te weinig om van te leven.<br />Confectieketens letten heus wel op dat er geen kinderarbeid plaatsvindt, maar de productieketen is niet altijd even transparant. Of het katoen op de plattelandsvrachtwagentjes die bij de spinnerijen aankomen door kinderen is geplukt, laat zich niet altijd zien. <span class="Cursief">De slag om de klerewereld</span>, een programma van NPO over misstanden in de confectie-industrie, toonde hoe Syrische vluchtelingen en hun kinderen op de Turkse katoenvelden zeven dagen per week twaalf uur per dag gedwongen werden om voor een hongerloon katoen te plukken.<br />En dat allemaal voor een modieus vestje dat net twee seizoenen leuk blijft.<br />Waren de ketens en de consumenten dan nog maar zuinig op die kleding die de planeet en een kwetsbaar deel van de wereldbevolking zoveel kost, maar de lage prijzen hebben het tegenovergestelde effect: kleding is wegwerpmateriaal. De razendsnelle wisseling van de collecties in de <span class="Cursief">fast fashion</span> industrie heeft tot gevolg dat wat niet is verkocht ook niet in de winkels blijft hangen. Dertig procent van de kleding gaat de afvalberg weer op. <br />Reden genoeg om dan tenminste zelf een betere keus te gaan maken.<br />Ik dacht dat het een hele klus zou worden om iets leuks te vinden dat wél milieu- en mensvriendelijk was, maar het was een makkie.</p>
</p></div>
<div class="wpg-element paragraph">
<h3>roomwitte tinten<br /></h3>
<p>Ik had mijn hele budget al kunnen uitgeven aan het allereerste wat ik aantrok, in de eerste winkel die ik bezocht, een zaak genaamd Sukha aan de Amsterdamse Haarlemmerstraat. (Voor adressen buiten Amsterdam: zie kader.) Op een zonnige woensdagmiddag had ik de app met duurzame modeadressen gedownload van Talking Dress, het bureau van eerlijke kledingexpert Marieke Eyskoot. Eyskoot komt van de stichting Schone Kleren Campagne (SKC) en is mede-organisator van Mint, het ecologische en fairtrade deel van de vakbeurs Modefabriek. Zij wist vast wat leuke kleding was. Ook had ik de certificaten genoteerd waar ik volgens SKC en de keurmerkenwijzer van Milieu Centraal op moest letten. Met die van Gots (Global Organic Textile Standard), de Fair Wear Foundation en Max Havelaar/Fairtrade kleding kwam ik een heel eind.<br />Bij Sukha, een geheel in roomwitte tinten uitgevoerd winkelconcept, wordt weliswaar zorgvuldig ingekocht, maar lang niet alles wat er hangt, heeft milieu- en fairtradecertificaten. Wel de jurken van Kiss &#038; Tell. Bahareh Panjeh Shahi was advocate aan de Amsterdamse Zuidas, tot ze op reis in de heel arme, noordoostelijke dorpen van India op de grens met Bhutan en Nepal de ambachtelijke zijdewevers aan het werk zag. Ze liet zich inspireren door het adagium van Gandhi: ‘Be the change you want to see’. Tegenwoordig laat ze jurken en sjaals van natuurlijke zijde maken door deze wevers. Aan elk kledingstuk hangt een label waaraan je kunt zien wie het gemaakt heeft. <br />De jurk paste perfect, dat was zeldzaam. Ik keek op het prijskaartje. Hij was € 249,-. <br />Komt er in mijn leven een groot feest, dan weet ik waar ik moet zijn.<br />Een paar deuren verder zat Nukuhiva. Alles hier heeft het fairtrade of fair wear logo. De kleding is er wat praktischer en functioneler dan op het vorige adres, en daardoor ook iets lager geprijsd. Na een half uur passen moest ik kiezen uit een strakke witte broek van tencel, een linnen camelkleurige tuniek, een trui van gerecyclede jeans en een crèmekleurige vlastrui met een achterkant van gaatjes. Op de tuniek na was alles van het Nederlandse merk Alchemist. Dit was kleding waarin ik zó kon weglopen. Ik kocht de beige trui.</p>
</p></div>
<div class="wpg-element paragraph">
<h3>spelregels<br /></h3>
<p>Toen Caroline Mewe van Alchemist tien jaar geleden met haar eigen zaak begon, kon je een T-shirt van organisch katoen rechtop naast je bed zetten, zo stug was het. De moderne technologie heeft duurzame kleding een grote dienst bewezen. Er kan soepel garen worden gesponnen van afgedankte spijkerbroeken, er zijn machines die van de bast van eucalyptusbomen soepele, glanzende vezels kunnen maken. Dat helpt de uitstraling van de kleding natuurlijk.<br />Mewe reisde als inkoopster voor de Bijenkorf twintig jaar de wereld over. De omstandigheden in de fabrieken die ze bezocht ‘waren altijd onderwerp van gesprek’. Toen ze kinderen kreeg, begon het te wringen. Dit is niet houdbaar, dacht ze. ‘We hebben maar één planeetje: onze kinderen en onze kindskinderen moeten het daar ook mee doen.’<br />Ze wilde een duurzaam label, eerlijk gemaakt. Ze begon met lid worden van Made By, de confectietak van Solidaridad. Deze organisatie helpt beginnende modemerken om de juiste leveranciers en werkplaatsen te vinden. Tegenwoordig laat Mewe 90 procent van haar kleding maken bij fabrieken in Portugal waar de Europese wet- en regelgeving gehandhaafd wordt. <br />Maar zelfs met haar ervaring in de confectie en met haar netwerk van vaste leveranciers blijft de zoektocht naar de schoonst mogelijke materialen ingewikkeld. ‘Ik heb mezelf een stel spelregels opgelegd waarbinnen ik wil opereren, maar dat is helemaal niet makkelijk,’ zegt ze. ‘Ik stoot nog steeds wel eens mijn neus.’</p>
</p></div>
<div class="wpg-element paragraph">
<h3>Uiterlijke stukje<br /></h3>
<p>Dat mensen uit de modewereld zich iets van duurzaamheid zijn gaan aantrekken, heeft het uiterlijk van de eerlijke kleding goed gedaan. Willa Stoutenbeek, mede-oprichter van de ecokledingbeurs Mint, werkte bij Spice PR, een gerenommeerd pr-bureau op het gebied van mode, maar kon haar activistische en idealistische hart steeds minder rijmen met haar werk. <br />Ze zag duurzame merken voorbijkomen ‘die helemaal niet oninteressant waren’, maar totaal niet bezig met hoe ze zich presenteerden. Als je met je merk een wezenlijk verschil wilt maken, als je de concurrentie met reguliere merken wilt aangaan, wist ze, dan kun je het branding-gedeelte niet overslaan. Onder ‘branding’ verstaat ze: de visuele identiteit van het merk, de presentatie van de collectie, de sociale-mediacampagne. De vraag of je je wel richt op de mensen die in je kleding geïnteresseerd zijn.<br />In 2013 begon ze voor zichzelf als W. Green. Ze regelt voor merken die ze vertegenwoordigt de vormgeving, de art direction, de fotoshoots, de uitstraling van de winkels. ‘Mensen die met duurzame mode bezig zijn, zijn vooral intrinsiek gemotiveerd,’ verklaart ze. ‘Dat uiterlijke stukje komt als laatste.’ <br />Het is maar goed dat ze in haar vorige leven een huis heeft gekocht, want dat zou haar nu niet meer gelukt zijn. Duurzame merken hebben een heel andere prijsopbouw. Hun kosten zijn hoger dan die van reguliere merken omdat ze meer geld kwijt zijn aan grondstoffen, aan de manier van produceren, aan de duurzame energie waarmee dat gebeurt. Om toch de concurrentie met andere merken te kunnen aangaan, die soms vijf keer over de kop gaan, kan er niet veel bovenop. De marketingbudgetten die Stoutenbeek bij haar vorige werkgever gewend was, zal ze in dit domein nooit meer tegenkomen. Het is ‘puzzelen’, want ze moet voor haar kantoor dezelfde huurprijs betalen als anderen. </p>
</p></div>
<div class="wpg-element paragraph">
<h3>Goed spul<br /></h3>
<p>Op de Nederlandse mode-opleidingen is duurzaamheid de laatste jaren een steeds groter thema geworden. Bij het Amsterdams Fashion Institute (AMFI) is de aandacht voor schonere materialen en productiemethodes tegenwoordig verweven in het vaste lesprogramma. Studenten wordt gevraagd onderzoek te doen naar multifunctionele kleding, ‘no wastepatronen’ (waarbij al het materiaal gebruikt wordt<span class="Cursief">), cradle to cradle</span>-ontwerp, de circulaire economie, recycling. Vier keer per jaar is er een symposium – Beyond green – waar deskundigen de studenten komen bijpraten over materialen, arbeidsomstandigheden, bedrijfsmodellen.<br />Die nadruk op duurzaamheid is vooral uit het oogpunt van innovatie en niet per se uit idealisme. De grondstoffen raken op, het systeem moet op de schop. ‘De verantwoordelijkheid ligt bij de maker,’ stelt Linnemore Nefdt, docent bij AMFI, onomwonden. ‘De consument moet al genoeg ingewikkelde beslissingen nemen. De industrie moet goed spul leveren voor een eerlijke prijs.’ <br />José Teunissen werkt als lector mode aan de mode-opleiding van ArtEZ in Arnhem. De masteropleiding waaraan zij verbonden is, en het Centre of Expertise (CoE) ‘Future Makers in Fashion &#038; Design’ van de Hogeschool doet in samenwerking met technische opleidingen projectmatig onderzoek naar duurzaamheidsthema’s. Zo is er de samenwerking met Saxion Hogeschool Enschede en de University of Creative Arts in Londen op het gebied van het recyclen van jeans. ‘Denim is het allervieste product, hoe kun je dat zo ontwerpen dat het ook weer zo in de keten terug kan?’ Een ander project is, in samenwerking met de Saxion Hogeschool Enschede, de inventarisatie van de milieubelasting van katoenteelt tot broek. Omdat hennep als alternatief wordt gezien voor katoen werkt het CoE samen met onder meer de gemeente Arnhem aan een project rondom de lokale hennepteelt en een in Arnhem gevestigde fabriek waar de vezels worden verwerkt. ‘Er is een grote beweging van mensen die aan de bron willen beginnen,’ stelt Teunissen.</p>
</p></div>
<div class="wpg-element paragraph">
<h3>Warenhal<br /></h3>
<p>Er blijken een paar onverwachte voordelen aan jezelf de beperking van eerlijke kleding opleggen: het is een volstrekt andere winkelervaring. Het is overzichtelijk: er is genoeg keus, maar niet teveel. En de verkopers zijn veel aardiger. <br />De laatste tijd, als ik met mijn kinderen in de grote winkelstraten kwam, vond ik de bezoekjes aan de kledingzaken een straf. Overal volgepropte rekken, rijen voor de paskamers, rijen voor de kassa’s. Het lelijke gezicht van de massaconsumptie. Als je pech hebt, slaat de stank van goedkope lijm en verf je in het gezicht.<br />Dan is het heel wat anders om bij Geiten Wollen Winkel binnen te lopen, een kleine, serene zaak met duurzame kleding aan de Amsterdamse Utrechtsestraat, waar Lavinia en Abigail Bakker de consument een veganistisch, milieuvriendelijk en zo betaalbaar mogelijk alternatief proberen te bieden.<br />Maar terwijl aan de ene kant van het Amsterdamse centrum een winkeltje opent van twee hardwerkende jonge tweelingzussen die de onderste steen boven halen om een betere wereld te realiseren, is aan de andere kant de voorbereiding in volle gang voor de opening van een warenhal waar de broeken en truien voor tien euro in de rekken hangen. Hoewel, hangen. Ze liggen er vaak op de grond. Winkelketen Primark heeft toestemming gekregen om prominent uit te stallen op het Damrak, ‘de rode loper van Amsterdam’. Lekker centraal voor al die jonge meiden uit omliggende plaatsen. </p>
</p></div>
<div class="wpg-element paragraph">
<h3>lifestylebeleving<br /></h3>
<p>Het stikt momenteel van de duurzame initiatieven. In Amsterdam en Utrecht zijn kledingbibliotheken waar kleding een paar weken geleend kan worden. Er zijn nog nooit zoveel goede tweedehands – ‘vintage’ – winkels en -websites geweest. Er zijn kledingruilmarkten, zoals die van De Waslijn, er zijn collectieven die je afgedankte kleding op festivals en evenementen komen oppimpen. Er wordt kleding gemaakt van brandnetel, van hennep, van soja en bamboe. Wehkamp en Zalando hebben tegenwoordig een afdeling ‘fair fashion’. Maar de grote vraag is: hoe krijg je de massa zover dat ze van foute kleding naar goede overstappen? Niet iedereen kan € 119,- betalen voor een trui. Zeker nu consumenten minder zijn gaan uitgeven aan kleding en gewend zijn geraakt aan spotgoedkope stukken, lijkt de kans dat ze het dubbele betalen omdat het van de bast van eucalyptusboom is tamelijk klein. Volgens de ING Sectorvisie Fashion, een rapport over de toekomst van de mode, was kleding en schoeisel in 2012 goedkoper dan in 2002. <br />Als we het ambitieuze plan van aanpak mogen geloven dat de drie brancheorganisaties opstelden over de verduurzaming van de textiel- en kledingsector, doen de Nederlandse aanbieders hun best. In 2013 presenteerde de sector tijdens het congres ‘Groen is de rode draad’ aan minister Lilianne Ploumen van Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking een voorstel voor structurele verbeteringen op sociaal, ecologisch en economisch gebied. Die veranderingen kosten tijd. Als landje alleen, dat maar één procent uitmaakt van de mondiale textiel- en kledingaankoop, kom je er niet. Er kan in de productielanden wel bij wet wel van alles geregeld zijn, die wetshandhaving moet dan ter plekke wel plaatsvinden. Dat lukt alleen met internationale samenwerking.<br />Wat de houding van de klant betreft, is de verwachting dat het met eerlijke kleding net als met biologisch eten zal gaan. Het marktaandeel duurzaam voedsel liep de laatste jaren op tot 6,1 procent in 2013 ten opzichte van 5,5 procent het jaar daarvoor. <br />‘De consumenten gaan veranderen,’ voorspelt José Teunissen van ArtEZ, die vorig jaar ook de tentoonstelling <span class="Cursief">The Future of Fashion is Now </span><span class="Cursief">samenstelde in Museum Boijmans Van Beuningen</span>. En nee, niet omdat ze zich het lot gaan aantrekken van de uitgebuite arbeiders in Zuidoost-Azië, maar omdat het fenomeen ‘lokaliteit’ nog steeds aan invloed wint. Dat je weet waar het vandaan komt, dat er een ‘verhaal’ achter schuilt. Liefst met een ambachtelijke <span class="Cursief">feel</span>. Dat gaat ook voor mode gelden. <br />Teunissen: ‘Je kunt geen stap zetten of je vindt een ambachtelijke koffiezaak. Die rijen voor die zaken, dat is geen voorhoede of elite meer, dat is de massa.’<br />Een betere wereld, niet uit empathie, maar als lifestylebeleving.<br />En dan is er dat <span class="Cursief">kantelmoment</span>, dat je in de Hema een hemd wil afrekenen en ineens bedenkt: hangt dit er niet ook in organisch katoen? En ja hoor, dat hangt er.</p>
</p></div>
<div class="wpg-element paragraph">
<p>Ecofashion adressen</p>
<p>Annliz in Amsterdam: fashionrevolution.org<br />Anno in Rotterdam: www.annostore.com<br />BrandMission in Haarlem: fashionrevolution.org<br />Charlie + Mary: www.charliemary.com<br />Colour me Green, Langenboom: fashionrevolution.org<br />De Groene Knoop in Eys: fashionrevolution.org<br />Eigen in Apeldoorn: www.fafashionrevolution.org<br />Geiten Wollen Winkel: www.geitenwollenwinkel.nl<br />Livious in Den Haag: fashionrevolution.org<br />Mhoom in Amsterdam: fashionrevolution.org<br />Nukuhiva in Amsterdam en Utrecht: fashionrevolution.org<br />Puur Feel Goods in Driebergen: fashionrevolution.org<br />Sukha Amsterdam: fashionrevolution.org </p>
</p></div>


mooi  goed

<div class="lead">
<p>Probleem: goede tijdelijke huisvesting in vluchtelingenkampen.</p>
</div>
<p>Dit is het paradepaardje op het gebied van design voor vluchtelingen, en een voorbeeld voor de Design Challenge die door What Design Can Do wordt georganiseerd. De stichting Better Shelter is een samenwerkingsverband van een groep Zweedse ontwerpers, de UNHCR en de Ikea-foundation, die onderhoudsvrije huizen produceert voor vluchtelingenkampen. Anders dan de UNHCR-tenten die zes maanden meegaan, bieden deze huisjes een betere bescherming tegen extreme weersomstandigheden, en ook meer waardigheid voor mensen die op de vlucht zijn voor oorlogen of getroffen door natuurrampen.</p>
<p>Het zijn bouwpakketten zoals de ‘Billy,’ ze zijn licht, in grote aantallen te vervoeren, en kunnen zonder aanvullend gereedschap in vier uur door een paar mensen in elkaar worden gezet. Er zit een zonnepaneeltje in, en een lamp, zodat de bewoners ’s avonds kunnen lezen of studeren, zonder daarvoor brandgevaarlijker oplossingen te zoeken. De levensduur is drie jaar. Na succesvolle pilots in Irak en Ethiopie, bestelde de UNHCR er dit jaar tienduizend, die inmiddels in Tsjaad, Nepal en Macedonië staan. <a href="http://bettershelter.org" target="_blank">In september gingen er vijfhonderd naar een tijdelijk vluchtelingenkamp op Lesbos.</a></p>


Refugee Housing Unit

<p>De Duitse grafisch vormgeefster Gosia Warrink, die pictogrammenboekjes voor toeristen maakt, heeft in samenwerking met onder meer de Nederlandse vormgeefster Hannah van den Bosch een handzaam, waterafstotend boekje met duizend pictogrammen voor vluchtelingen ontworpen, ‘Icoon for Refugees’, dat door Het Rode Kruis Duitsland zal worden uitgedeeld. <a href="https://www.startnext.com/icoonforrefugees" target="_blank">Een crowdfundingactie heeft het benodigde geld opgeleverd voor een eerste druk.</a></p>


Icoon

‘Hee jongens, zo kan je er ook naar kijken!’

<div class="wpg-element paragraph">
<h3>Joris Laarman</h3>
<p>Het grootste deel van de dag  verdiept hij zich in natuurwetenschappelijk en technologische research dat op universiteiten en in bedrijven wordt ontwikkeld, ‘op zoek naar wat je er mee zou kunnen maken, wat dat voor de nieuwe tijd zou kunnen betekenen en hoe dat er esthetisch dan uit zou zien’: Joris Laarman (1979) is met een bedrijf van twintig mensen een van de succesvolste ontwerpers uit deze lichting ontwerpers. Zijn team experimenteert met productietechnieken die pas over tien jaar gangbaar zullen zijn. Laarman is bekend van de Bone Chair, een stoel die volgens een op botgroei gebaseerd algoritme uit de 3D-printer komt. Hij heeft self-assemblerende robotjes gemaakt, en een lampje met lichtgevende cellen die genetisch gemodificeerd zijn met de genen van een vuurvlieg. </p>
<p>Een van zijn vragen is: ‘Wat als spullen zouden gaan leven? Hoe ga je er dan mee om? Dan zijn het ineens geen wegwerpproducten meer, dan ga je ze verzorgen.’</p>
<p><iframe width="640" height="360" src="//www.youtube-nocookie.com/embed/EO1lPlGLKoE" frameborder="0" allowfullscreen></iframe></p>
</p></div>


Video: Meubels van de toekomst